«Арқалық батыр» жырының нұсқалары

Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Бұл еңбек “Арқалық батыр” жырының зерттелу тарихын, жырдың нұсқалылығын, осы күнге дейін сақталған барлық нұсқаларын толық, тұтастай, кешенді түрде қарастыруымен сипатталады. Жыр нұсқаларының образдар жүйесі мен көркемдік ерекшеліктері сараланып, бұрын-соңды жарияланбаған жаңа да тың дерек көздер көпшілік назарына ұсынылады, жырға арқау болған нақты тарихи оқиғалар мен жыр кейіпкерлерінің прототиптері нақты деректер арқылы айқындалады. Шығарма тілінің көркемдігі, ондағы суреттеулері, жырдың құрылымы мен мазмұнындағы өзгеге ұқсамас ерекше қырлары талқыланып, терең байыпталады.
Тақырыптың өзектілігі. Қазақ халқының кез келген халықтың эпикалық қазынасынан кем түспейтін телегей-теңіз мол, әрі көркемдігі кемел, танымдық-тағылымдық мәні зор жырларының басым көпшілігі, әлі де болса, игерілмей жатқандығы – ащы да болса, шындық. Бұл олқылықтың орын алуына себеп болған жағдайларды анықтамақ болғанда, әуелі еліміздің ұзақ уақыт бодандықта өмір сүріп, таптық көзқарасты ту қып ұстап, коммунистік идеологияның үстемдігін бастан кешіргендігі еске түсері анық. Осы орайда бір кездері қазақ эпосының «Қамбар батыр» жырынан өзге үлгілеріне халыққа жат, зиянды құбылыстар ретінде тыйым салынған сұрапыл кезең ауызға жиі алынатынын да білеміз. Ал, жылымық дәуір орнаған заманда жазылып алына бастаған, кедей қаһарманды жағымды кейіпкер ету арқылы коммунистік идеологияның алыптарын да қанағаттандыра алатын, заманамыздың заңғар жазушысы тамсана ауызға алған әрі жыршы, әрі импровизатор ақын болып табылатын өнерпаздардың тұтас бір легі ат салыса тудырып, дамытқан, берер ғибраты да мол, халқымыздың көркемдік қабілетін дамытуға қосар үлесі де зор «Арқалық батыр» жырының көптеген үлгілерінің жарияланбай, зерттелмей, қоғамымыздың пайдасына асырылмай келе жатуының сырын түсіну өте қиын. Оған көз жеткізу үшін алысқа бармай-ақ, Қазақстан Республикасының мұрағаттық мекемелерінде ұзақ уақыттан бері сақталып келе жатқан аталған жырдың бес нұсқасының осы уақытқа дейін біреуінің ғана баспа бетін көріп, бұл жырдың барлық нұсқаларын тұтастай алып, жан-жақты қарастырған еңбектердің жазылмауын атап өтсек те, жеткілікті. Жылдар бойына қордаланып қалған осындай күрделі проблеманы бір ғана еңбек арқылы шешіп тастаудан үміттену бекершілік екені түсінікті. Дегенмен, біздің зертеуіміз осынау маңызды мәселеге қозғау салатындай бастама жасайтын сәттің әлдеқашан туғанын ескере отырып қолға алынған еңбек. Елбасымыздың тікелей басшылығымен жүзеге асырылып жатқан «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында игеріліп жатқан құнды рухани қазыналарының қатарында Арқалық батыр туралы халық туындыларын да толық әрі кешенді, жан-жақты зерттеу ісі – аса маңызды әрі кезек күттірмейтін міндеттердің бірі.
1 Уахатов Б. Арқалық батыр // кітапта: Қазақ тарихи жырларының мәселелері. Алматы: Ғылым, 1979. – 312 б.
2 Сейітжанұлы З. Тарихи эпос. Алматы: Ғылым, 1994. – 365 б.
3 ӘӨИ. 320-бума.
4 Липец. Р.С. Образ батыра и его коня в тюрко-монгольском эпосе. М., Наука, 1964. – 263 с.
5 Жирмунский В.М. Народный героический эпос. Сравнительно-исторический очерк. М. – Л., Государственное издательство художественой литературы, 1962. – 435 с.
6 Қасқабасов С. Қазақтың халық прозасы. Алматы: Ғылым, 1984. – 272 б.
7 Пропп В.Я. Об историзме русского фольклора и методах его изучения // Ученые записки. Серия филологических наук, вып. 72. Л., Издательство ЛГУ, 1968. – 215 с.
8 Чичеров В.И. Вопросы теорий и истории народного творчества. М., Советский писатель, 1959. – 310 с.
9 Қазақ қолжазбаларының ғылыми сипаттамасы. 3-кітап. Алматы: Ғылым, 1979. – 320 б.
10 Смирнов Ю.И. Славянские эпические традиции. Проблемы эволюции. М., Наука, 1974. – 264 б.
11 Трепавлов В.В. История Ногайской Орды. М., Издателство фирмы “Восточная литература”, 2002. – 752 стр.
12 Қасқабасов С. Ертек пен эпостың сюжеттік типологиясы // Қазақ фольклорының типологиясы. Алматы: Ғылым, 1981. – 308 б.
13 Садырбайұлы С. Фольклор және Жамбыл. – Алматы: Ана тілі, 2001. – 151 б.
14 Исмаилов Е. В поисках нового. Алматы: Жазушы, 1967. – 240 стр.
15 Жұмалиев Қ. Қазақ эпосы мен әдебиет тарихының мәселелері. Алматы, Ғылым, 1958. – 402 б.
16 Баймаханова Ә. Арқалық батыр жєне «Арқалық батыр» дастанының варианттары жөнінде // “Мұра” журналы. – 1994 ж. - №2.
17 Мұхаметқанұлы Н. Тарихи зерттеулер. – Алматы, 1994. – 165 б.
18 Ата-баба тарихы. Шежіре. Монѓолия. Баян-¤лке. 1991. – 115 б.
19 Қалиасқарұлы Қ. Баян-Өлгий қазақтарының ауыз әдебиеті. – Өлгий, 1969.
20. Сейітжанұлы З. Тарихи эпос. Алматы: Ғылым, 1994. – 236 б.
21 Ақын – жыраулар. Алматы: Ғылым, 1979. – 184 б.
22 Ертай Құлсариев. Жыр-керуен. Алматы: Ана тілі, 2004. – 359 б.
23 Уахатов Б. Арқалық батыр // кітапта: Қазақ тарихи жырларының мәселелері. Алматы: Ғылым, 1979. – 312 б.
        
        ӘӨЖ 82 : 396 (512.122)
Қолжазба құқығында
ТЛЕУБАЕВ СОВЕТХАН БАЯНОВИЧ
«Арқалық батыр» жырының нұсқалары
10.01.09 – фольклортану
Филология ғылымдарының кандидаты
ғылыми дәрежесін алу үшін ... ... ... ... ... ... ... ұлттық университетінің әдебиет теориясы және
фольклористика кафедрасында орындалды.
Ғылыми жетекшісі: ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ұйым: ... ... ... ... 2007 ... «__» _______ күні ... ____ ... атындағы
Халықаралық қазақ-түрік университетінің филология ғылымдарының кандидаты
ғылыми ... беру ... ... диссертациялық кеңесінің
мәжілісінде қорғалады.
Мекен-жайы: 160071, Түркістан қаласы, Есім хан алаңы, 2 а. ... ... ... кіші зал.
Диссертациямен Қ.А.Ясауи атындағы Халықаралық ... ... ... болады.
Автореферат “__” _____________ 2007 жылы таратылды.
Диссертациялық кеңестің ғалым хатшысы,
филология ғылымдарының кандидаты Т. ... ... ... Бұл ... “Арқалық батыр” жырының зерттелу
тарихын, жырдың нұсқалылығын, осы күнге дейін сақталған барлық ... ... ... ... ... ... Жыр ... жүйесі мен көркемдік ... ... ... жаңа да тың ... көздер көпшілік назарына ұсынылады, жырға
арқау болған ... ... ... мен жыр ... ... ... ... айқындалады. Шығарма тілінің көркемдігі, ондағы
суреттеулері, жырдың құрылымы мен ... ... ... ... ... терең байыпталады.
Тақырыптың өзектілігі. Қазақ халқының кез келген халықтың эпикалық
қазынасынан кем түспейтін телегей-теңіз мол, әрі ... ... ... мәні зор ... басым көпшілігі, әлі де болса, игерілмей
жатқандығы – ащы да болса, шындық. Бұл олқылықтың орын ... ... ... ... ... ... еліміздің ұзақ уақыт бодандықта өмір
сүріп, таптық көзқарасты ту қып ұстап, коммунистік идеологияның үстемдігін
бастан кешіргендігі еске түсері ... Осы ... бір ... ... ... батыр» жырынан өзге үлгілеріне халыққа жат, зиянды ... ... ... ... ... ... жиі ... да білеміз. Ал,
жылымық дәуір орнаған заманда жазылып ... ... ... ... ... ету ... ... идеологияның алыптарын да
қанағаттандыра алатын, ... ... ... ... ... алған
әрі жыршы, әрі импровизатор ақын болып табылатын өнерпаздардың тұтас бір
легі ат ... ... ... ... ғибраты да мол, халқымыздың
көркемдік қабілетін дамытуға қосар үлесі де зор «Арқалық батыр» ... ... ... ... қоғамымыздың пайдасына
асырылмай келе жатуының сырын түсіну өте қиын. Оған көз жеткізу үшін ... ... ... ... мекемелерінде ұзақ уақыттан
бері сақталып келе жатқан аталған жырдың бес нұсқасының осы уақытқа дейін
біреуінің ғана баспа бетін ... бұл ... ... ... ... жан-жақты қарастырған еңбектердің жазылмауын атап ... ... ... ... ... қалған осындай күрделі проблеманы бір
ғана еңбек арқылы шешіп ... ... ... ... түсінікті.
Дегенмен, біздің зертеуіміз осынау маңызды мәселеге қозғау ... ... ... әлдеқашан туғанын ескере отырып қолға алынған
еңбек. Елбасымыздың тікелей басшылығымен ... ... ... ... бағдарламасы аясында игеріліп жатқан ... ... ... ... ... туралы халық туындыларын да толық әрі кешенді, жан-
жақты зерттеу ісі – аса маңызды әрі кезек күттірмейтін міндеттердің бірі.
Тақырыптың ... ... ... ... жыры Қазақстан
жұртшылығының қалың көпшілігіне Жұмат Шаниннің «Арқалық батыр» трагедиясы
жарыққа шыққаннан бастап ... ... Өз ... бұл пьесаны әдебиет
айдынының алыптары – М.Әуезов пен ... ... ... ... ... көргеннен кейінгі уақыт ішінде Қазақ ССР Ғылым академиясының
ұйымдастыруымен ... ... ... ... ... ... ... туралы жырлар мен аңыздардың бірнеше нұсқасы жазылып алынып,
қолжазбалар қорына қабылданды.
«Арқалық батыр» жырының Ержан Ахметовтің айтуынан жазып алынған ... ... ... және өнер ... ... қорында 1961
жылы шыққан «Батырлар жыры» атты жинақта, 1977 жылы жарық көрген «Ақсауыт»
атты жинақта жарияланды. «Қазақ әдебиетінің ... атты ... ... ... ... жазған «Бұрын зерттелмеген жырлар» тарауында
қазақ эпосының бұрын зерттеушілер назарынан тысқары қалып, ғылыми айналымға
түспей ... ... ... ... ... ... жырының Е.Ахметов,
И.Байзақов, Е.Құлсариев және С.Нұралин нұсқалары ... да ... ... ... «Қазақ әдебиеті» газетінің 1963 жылғы 25 қазанында
шыққан санында ... ... ... ... ... ... мазмұны туралы мақаласы шықты. Моңғолиялық ғалым Қабидаш
Қалиасқарұлының 1969 жылы ... ... ... ... ... атты ... ... батыр» жырының Монғолияның Баян-Өлгий
өлкесінде кеңінен ... ... ... бұл ... ... ... жүйесіне талдау жасалған. Бұл кітаптың авторы өзі
талдап отырған нұсқаның ... ... ... ... келтірілген үзінділерге қарап, оны Ержан ... ... ... жасаған [1, 179 б.].
Академик Р.Нұрғали, профессор С.Ордалиев, Е.Жақыповтар да жырды
Ж.Шаниннің осы жыр ... ... ... байланысты қарастырады.
С.Садырбаевтың 1976 жылы ... ... ... және ... атты
монографиясының «Арқалық батыр» жырының варианттары» атты тарауында жырдың
таралған территориясы, ... ол ... ... ... ... ... туралы жан-жақты мағлұмат берілген. 1979 жылы
жарық көрген «Қазақ ... ... ... атты ... ... ... атты тарауын Б.Уахатов жазған. Бұл ғылыми
еңбекте жырдың Е.Ахметов, ... ... ... ... батыр» жыры ғалым З.Сейітжанұлының қазақтың реалды тарихи
эпосының ерекшеліктері туралы диссертациялық жұмысының, 1994 жылы ... ... ... атты ... және өзге де еңбектерінің
нысанасы болды. ... ... ... еліміздің
мұрағаттарында сақталып келген жырларды түгелімен сөз қылып, өзінен бұрынғы
зерттеушілер назарынан ... ... ... А.Түгелбаевтың нұсқасын, жырдың
Қытайдағы қазақ диаспорасының ... ... ... да ... ... қолжазбаларының ғылыми» сипаттамасы атты көптомдық анықтамалық
еңбектің үшінші ... ... ... ... келе ... ... құнды мағлұматтар берілсе, жыр нұсқаларын жазып алып, жариялау,
зерттеу жөнінде өз ... ... ... ... да ... ... «Мұра» журналының 1983 жылғы 3-санында ... ... ... ...... ... жырдың нұсқаларын
жинап, салыстырумен ұзақ уақыт бойы тиянақты шұғылданғаны ... ... ... ... – жырдың тарихи шындықты дұрыс ... ... ... осы ниетін жүзеге асыру үшін өзіне белгілі жыр нұсқаларын
қарияларға оқып беріп, ... ... ... ... ... ... ... Ж.Әбілғазыұлының жырдың көптеген
нұсқаларында қиялдың ... өмір ... ... ... да ... ... ... «Арқалық батыр» жыры туралы
құнды мәліметтерді көрнекті әдебиетші Асқар Татанайұлының еңбектерінен де
алуға болады. ... ... 1994 ... ... Әлия ... батыр және «Арқалық батыр» дастанының варианттары жөнінде» ... ... Бұл ... ... – онда сол ... ... ... өзін және ол туралы туындыларды танып-білу жөнінде ҚХР-да
атқарылған жұмыстар жөнінде, Арқалық ... кім ... оның ... ... ... ... шындық, жыр кейіпкерлерінің прототиптері, жырдағы
ақиқат пен аңыздың арақатынасы, ... ... ... ... ... ... сөз ... мақсаты мен міндеттері. Жоғарыда айтылған жайттар «Арқалық
батыр» ... ... ... ашып, оған текстологиялық талдаулар,
палеографиялық зерттеулер, кешенді салыстырулар ... аса ... ... ... Осы ... ... асыру ісі мынадай міндеттерді
шешкенде ғана мүмкін болады:
– жыр жөніндегі бұған дейін айтылған азды-көпті пікірлердің барлығын ... осы ... ... ... ... жаңаша пайымдау;
– «Арқалық батыр» жыры нұсқаларындағы тарихи шындық пен көркемдік
қиялдың арақатынасын ашып ... ... ... ... мотивтердің қызметін анықтау;
– қаһармандық сарындардың сипатын саралап, оны эпос жанрының ... ... ... мен ... ... ... образдық және көркемдік жүйесіндегі дәстүрдің көрінісі мен дара
сипаттарын жіктеп көрсету;
– жырдың барлық ... мен ... ... ... өзіндік
ерекшеліктері мен ортақ белгілерін табу ... ... ... ... мұралар қатарындағы алатын орнын айқындау;
– «Арқалық батыр» ... әр ... ... салыстыру барысында халық
ауыз әдебиеті үлгілерінің туып, дамуында айрықша қызмет атқаратын ұжымдық
шығармашылықтың, жекелеген дарынды сөз ... ... ... ... ғылыми жаңалығы:
- «Арқалық батыр» жырының осы күнге дейін сақталған ... ... рет ... ... ... ... қарастырылды;
– жыр нұсқаларының образдар жүйесі мен көркемдік ерекшеліктерін саралау
бұл ... ... ... және тағы да өзге ... анықтауға жол ашты;
– егемендік алуымызға, жариялылық заманның орнауына байланысты
пайдалануға ... ... жаңа да тың ... ... ... ... қандай нақты оқиғалардың негіз болғаны, жыр кейіпкерлерінің
прототиптері кімдер екені нақты деректер арқылы анықталды;
- ... ... ... ... түп ... ... диссертациялық жұмыста қарастырылған «Арқалық батыр» жыры нұсқаларының
үштен екі ... ... рет осы ... ғылыми талдаудың нысанына
айналды;
- «Арқалық батыр» жырына қатысты тарихи деректер беретін ... ... ... ... рет жүйелі де толық жинақталып, ғылыми айналымға
түсіріліп, сарапталды.
Зерттеу әдістері. Жұмыста сипаттау, тарихи-салыстырмалы, салыстырмалы-
типологиялық талдау, ... ... ... ... жұмысының теориялық және әдіснамалық негіздері. Диссертациялық
жұмысты жазу барысында фольклортану мен әдебиеттану саласында ... ... ... ... және ... ... теориялық
тұжырымдары басшылыққа ... ... ... ... ... ... М.Әуезов, С.Мұқанов,
Е.Ысмайылов, Ә.Марғұлан, ... ... ... ... ... ... З.Қабдолов,
Т.Кәкішев, Р.Нұрғали, С.Қасқабасов, З.Сейітжанұлы, Б.Уахатов, С.Садырбаев,
Ш.Ыбыраев, ... ... ... Б.Майтанов және т.б.
көрнекті ғалымдардың еңбектері ғылыми-әдістемелік бағдар берді.
Зерттеудің жұмысының дерек көздері. Диссертациялық ... алға ... пен ... жүзеге асыру үшін зерттеу жұмысының нысаны мен ... ... ... Қазақстанда, Қытай Халық Республикасында, Моңғолияда
сақталған, жарияланған нұсқалары, аталған елдерде жарияланған ... ... ... өнімдері, ғалымдардың зерттеу еңбектері мен түрлі
сипаттағы ... ... ... Орталық ғылыми
кітапханасының және ... ... ... және өнер ... ... ... және ... құжаттарында, халық жадында
сақталған деректер, Қазақстан Республикасы Ұлттық ... ... ... ... ... материалдар пайдаланылды.
Зерттеудің теориялық және тәжірибелік маңызы. Зертеу нәтижесінде қол
жеткізілген тұжырымдар мен қорытындыларды ... пәні ... ... оқу ... дәрістер өткізу, арнаулы курстар мен ... ... ... мен ... ... тарихын жазу, жалпы
таным көкжиегін кеңейткісі, еліміздің ... мен ... ... ... ... ... қауымның сұранысын қанағаттандыру
мақсатында қолдануға болады.
Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдар:
– «Арқалық батыр» жыры – ... ... ... ... көркемдік
дәстүрінен хабар беретін, танымдық-тәрбиелік, көркемдік маңызы аса зор
рухани мұра;
... ... жыры – ХІХ ... ... бұқарасының сана-сезіміне
ерекше қозғау салған нақты тарихи оқиғалар ... ... ... асыл
қазына;
– жырдың алуан сипатты көп нұсқада дамуына бас кейіпкердің туып-өскен,
өмір сүрген өлкесі – Қытайдың ... ... ... мәдени
ахуалдары, сондай-ақ туындының ақын-жыршылар репертуарларынан орын алуы,
олардың жеке ... әсер ... ... ... ... ... ... фольклордың
жыр және аңыз сияқты түрлерінің поэтикалық жүйесіндегі ... ... ... ... ... ... ... деңгейінің
әр келкілігі, қазақ ауыз әдебиеті мен ... ... ... өсе ... ... туындыларының әдебиет пен өнердің драматургия
секілді жаңа жанрларына ... ... сөз ... ... ... жаңа ... тәсілдер себепші болды;
– қарастырылып отырған ... ... ... оқиға негізінде
шығарылғандығы оның кейіпкерлерінің нақты прототиптерін анықтауға ... ... ... нұсқалары үш версия аясында, атап айтқанда, Көтбай
ақыннан таралған версия, С.Нұралин версиясы және ...... деп ... жыр ... ... қарастыру олардың бастапқыда ... ... ... аңғартады.
Зерттеудің сыннан өтуі мен жариялануы. Жұмыстың негізгі тұжырымдары мен
нәтижелері республикалық, халықаралық ғылыми-теориялық конференцияларда, ... және ... ... ... және ... ... бекіткен
ғылыми басылымдарда жарық көрді.
Диссертация әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық ... ... және ... ... талқылаудан өтіп, қорғауға
ұсынылып отыр.
Зерттеу жұмысының құрылымы. Диссертация кіріспеден, негізгі бөлімнің екі
тарауынан және қорытындыдан тұрады. ... ... ... тізімі
берілді.
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
Кіріспеде диссертация тақырыбының өзектілігі, мақсаты мен ... ... ... ... ... ... дерек көздері, зерттеу
нысаны, зерттеу әдістері, ... ... ... өтуі мен ... ... ... ... жырының версиялары» деп аталатын бірінші ... ... ... ... ... құрылымы мен образдық жүйесі
тұтастай алынып, салыстырмалы ... ... ... ... ... мазмұндарындағы, образдық және көркемдік, тілдік жүйелеріндегі
өзгешеліктерге орай үш түрлі версияға бөліп қарастырғанды жөн көрдік.
Бірінші ... ... ... А.Татанайұлы, А.Түгелбаев,
С.Мәжитұлы, Ж.Әбілғазыұлы нұсқалары және Қайса мен Дөнеш жинаған нұсқасы,
К.Мәженұлы, ... ... ... ... ... сондай-ақ
жырдың Моңғолияда жарияланған нұсқасы жатады. Бұл ... ... деп ... біз ... «Ержан да, оның ұстазы –
Көтбай жыршы да сол Арқалық батырды естіп-білген, не болмаса, оны ... ... ... ... туып ... – деп ... сүйендік
[2, 25 б.].
Жырдың екінші версиясы қолжазбасының басындағы ... ... ... ... бұл ... ... түсуіне жырдың
Е.Ахметов нұсқасының түрткі болғанына тоқтала келіп: «Арқалықтың бұрынғы
жырын мен жаттап ... адам ... ... ... ... ауыз
әңгімелерінде Ержан айтқаннан басқарақ сияќты еді. Мен қарттардың ауыз
әңгімесіне негіздеп Арқалық батыр жөнінде аз ... ... ... Демек,
менің жазбаѓым көне замандағы Көтбайдың айтқаны да емес, Абақ ... жай ... ... ... ... өз ... ... болмақ. Бірақ негізгі шындық ... ... ... ... ... – деп ... [3, 2 ... үшінші версиясы – Е.Құлсариев және И.Байзақов жырлаған нұсқалары.
«Арқалық батыр» жырының Көтбай версиясына, яғни бірінші версияға жататын
нұсқаларында ұқсастықтардың мол ... ... ... да ... ... ... ... Қаракерей руының адамдарының
жылқы алғандығы, оның Арқалық оқиғасына әкеліп соқтырғандығы ... ... ... ... пен төрт ... дүрбітке барған
сапарынан да бұрын Әжі төренің ... ... ... ... бұндай оқиғалар олардың билеушісінің дағдылы кәсібіне айналғаны
айтылады. Бұл ... өзге ... ... ... ... ... соған орай төренің Арқалық пен серіктерін кек қайтарып келу үшін
жұмсағанын ... ... ... А. ... Ж. ... ... ... бара жатқан Арқалық кісі өлтіріп алса, арты не
болатынын ... ... ... «Ап келсең осы жолы бұл кегімді, Берсем
де Сейілханды, сені ... деп ... ... ... уағдаласу
А.Татанайұлы нұсқасында жоқ.
Ж.Әбілғазыұлы, А.Татанайұлы нұсқаларында Арқалықтар бес жүз ... ... ... байлап кетеді. Е.Ахметов нұсқасында бес мың
жылқыдан жүз жиырма жылқының екі есе қып ... ... ... ... ... ... бара ... Арқалық Жұбайдың: «Күшпен алдым», – дейсің бе
сен төреңе?» – деп ... ... ... қайтып, ұйқыдағы
жылқышыларды оятып кетеді. А.Түгелбаев ... ... ... үш ... жүз ... жау ... кеткенде улап-шулап жаяу қалады. Осы нұсқада Қара
Ертістен өткенде сексен құлынның суға ... ... ... ... ... білу үшін бас кейіпкердің Көкжал атпен суға
түсіп, қиындықпен арғы ... ... ... ... ... де ... аман шыққаны суреттеледі. Е.Ахметов нұсқасында Жұбай қайыс арқанмен
бөрте айғыр мен бөрте ... ... ... ... құйрықтарын шалмалап,
бөрте айғырдың ноқтасын Арқалыққа тартқызып, өзі ... ... ... ... де, өзге ... «Үшеуің судан өтсең, жаның олжа!»–
дейді.
А. Түгелбаев, Ж. Әбілғазыұлы, А. ... ... отыз ... он
бес қалмақ қуғыншы келеді. Е. Ахметов нұсқасында олардың саны – алпыс.
Нұсқалардың барлығында ... ... өзі ... тосқауыл жасау үшін
кейін қалғаны баяндалады. ... ... ... ... ... салып
жіберіп, Арқалыққа қайтып келіп, екеуі алпыс қалмақтың алтауын өлтіреді.
А.Түгелбаев, Ж.Әбілғазыұлы нұсқаларында он бес ... он ... ... өзі өлтіргені суреттеледі. А.Татанайұлы нұсқасында
қуғыншылардың ... ... ... қара ... атты ... Арқалықтың
қолынан өлген соң, өзге қалмақтардың беті қайтып қалады да, Арқалық өз
жолдастарын қуып ... Сол ... өзге ... де ... ... бірін қоймай аламыз», – десіп, кейін қарай ... ... ... ... Барлық нұсқада да қалмақтың біреуі жүйрік
атының арқасында жанын сауғалап ... ... ... бара ... ... біліп алғаны айтылады.
Ж. Әбілғазыұлы нұсқасында қырғыннан аман қалған қалмақтың еліне
жеткізген хабарынан соң, ... ... ... ... деп
серттеседі. Арқалықтың атын есту топтың ішінде отырған ханшаның үміт отын
жарқ еткізеді. ... ... ... ... ... сүйген жігіті –
Қоңқадан естіген хан қызының сол сәттегі сезім-күйін ... ... ... ... ... ... ... қызметін
атқарады.
А.Түгелбаев, Ж.Әбілғазыұлы нұсқаларында Әжі төре болған жайды естігенде,
шошып кетіп: «Ешкімге менен ... айта ...... ... ... ... де жалғыз ұлым – Қасымханды, Сені ... ...... ... ... Әжі ... ... туралы қандай пікірде болғаны айтылмайды. Бірден ... ... ... қара атты және оның ... ... ... қуанғанымен,
Көкмойынды көріп: «Қоя бер, басқа ат ... ...... ... соң, ... түсі ... ... қалып, төртеуіне бір қотыр ... ... соң ... әкеп ... – дейді. А.Түгелбаев, Ж.Әбілғазыұлы
нұсқаларында да төре Арқалықтың жылқының ең тәуірін өзі ... ... ... ... өзі ... алған сәйгүлігін бермегенімен, төре
той қылып, құдайыға бие шалып, әр барымташыға ... ... ... Ал, ... ... Арқалық төреге мойын ұсынып, жауыр,
шолақ байталына мініп, үйіне ... ... ... ... ... «Берсе егер Көкшегірді, қайраным бар, Бермесе
Көкшегірді, ойраным бар», – деген жарлығын жеткізгенде, ... ... ... қып ... ... нұсқасында Арқалық Байматайдың
өзіне сый ... ... ... Е.Ахметов нұсқаларында бұл
эпизодтар жоқ.
Әжі төре дүрбіттерге Арқалық пен серіктерін ұстап ... ... ... ... – төрт нұсқада да Тәтен төре. ... ... ... адам ... шақыртып алады, ал, өзге үш нұсқада Арқалықтың
үйіне өзі келеді. Е.Ахметов нұсқасында Тәтен төре ... орыс ... ... кеңес беріп, соңынан Жұбай ерді жіберетін болады. А.Түгелбаев,
Ж.Әбілғазыұлы ... ... ... ... А.Татанайұлы
нұсқасында Арқалықтан басқа төртеуін ұстап бергенін ... ... ... ... ... кетем қайтіп қиып тастап?!» –
десе, Ж.Әбілғазыұлы ... ... ... ... ... айтады.
Дегенмен, ақырында қашуға бел ... ... ... оның ... шешімге келуіне Тәтеннің: «Егер де жолдасыңды шын
қимасаң, болмай ма ... ... ... ...... уәжі ықпал етеді.
А.Түгелбаев нұсқасында бұл ... ... ... ... ... ... барып, жолдасын босатып алып, төреге ... ... төре ... ... ... ... ... соң төрт
жолдасын шығаралық», – деген сәлем жолдайды. «Өзім барсам, бір іс ... ... ... ... ... ... оймен төренің аулына
келген Арқалық төренің: «Қалдырмай ертең түстен, ... ... ... ... ... Әжінің жігіттері оны байлап алады. А.Түгелбаев,
Ж.Әбілғазыұлы нұсқаларында да ... ... ... ... ... баяндалады. А.Түгелбаев нұсқасында батырдың бірден ... ... ... ... ... ашып көрсетілмейді. Ж. Әбілғазыұлы
нұсқасында бұл атты оттатумен байланыстырылады. Сол ... ... ... ... ... саны – ... ... алтау, А.Түгелбаев,
Ж.Әбілғазыұлы нұсқаларында жетеу.
А.Түгелбаев, Ж.Әбілғазыұлы нұсқаларында батырдың ... «Кім де кім ... ... ... он ... және тәжілік
мансап береміз», – деген ... ... соң, өз ... ... ... береді. Арқалық жүз сексен адамға қарсы соғысып, қолға түспеуге
әрекеттенгенмен, нағашысы бұның найзасын ұрлап ... құр ... ... ... ғана шамасы келіп, ақырында қолға ... ... ... ... ... Әжі ... ... байқап қалады.
Арқалық «Арқалықты ұстап бер», – деп ... ... ... ... ... қайтесің?» – деп жағдайларын айтқан екі нағашысын өзі үшін
күйдіргісі ... ... ... ... ... ... ... өзінің қол-аяғын да өз еркімен байлатады. Тұтқындарды ... ... ... Е.Ахметов нұсқасында үш шумақ арқылы ғана баяндалса,
А.Түгелбаев, Ж.Әбілғазыұлы ... ... пен ... ... ұзақ қоштасуына, арыздасуына, ... ... ... ... нұсқасында Арқалықты дүрбіттерге тапсырғалы жатқан Ажыдан
Тәтен төре Арқалықты бір ... ... ... ... ... ... ... «Қайтеді қашып кетсең, батыр сабаз?»– деп ұсыныс ... ... «Сен ... ... ... ... деп ... Арқалық
оған көнбеген соң Тәтеннің Арқалыққа ... ең ... ... ... асыл ... ... беру ... Тәтен төренің Арқалыққа жасаған
осындай қамқорлығын бас қаһарманға А.Түгелбаев, Ж.Әбілғазыұлы ... ... ... ... ... ... ... алып кеткен дүрбіттердің алғашқы аялдаған қаласының аты ... ... ... ... ...... ... – Буыршын, Е.Ахметов нұсқасында – Қобда. Ең соңында бұлар Ежен
ханға апарылып, Ежен ханның өзі: ... ... – деп ... ... түрегеліп, бас кейіпкерден жауап алады, ақырында: «Қор болған
қазағында батыр ... Әзір біз ...... ... ... бұларды
зынданға салуды бұйырады. А.Түгелбаев, Е.Ахметов, ... Ежен ... қызы ... ... ... ... ... азық бергені баяндалады. Алдыңғы екі ... ... бұл ... кім ... ... ... құмарлықтың ықпалы ретінде түсіндірілсе,
соңғы нұсқада қыздың сөзінде қайшылық бары байқалады: «Естіп пе ең ... ... деп өзін ... ол іле-шала Арқалықтан өлген
қалмақ батырының қызы ... ... ... кегі ... тана ... деп, ... ... қазақ батырын өлтіргелі келгенін білдіреді. Одан
ары қарай қыз өзінің сүйгені Ежен ханнан зорлық көріп, ... ... ... ... А.Татанайұлы нұсқасында тұтқындарды іздеп келген
Арқалықтардың қолынан өлген бір қалмақтың Бауасина атты қызы әуелде ... ... ... ... ... тілдесе келе, оған жаны
ашып, қазақ батырына ... ... ... көшкені айтылады.
А.Түгелбаев нұсқасында ертеңіне өлтірілетінін естіген Арқалық түн
ортасында ұйқысынан шошып оянып, табынындағы кездікпен ... ... ... ... ... ... екеуі сыртқа шығады. Ж.Әбілғазыұлы
нұсқасында зарланып жылап жатып ұйықтап ... ... ... ... еніп, өзінің атын ұран етіп айтса, Тәңірі ... ... ... ... Арқалық ұран салып, ... ... ... ... быт-шыт болып, жоғалады. Осындай эпизодты А.Татанайұлы нұсқасынан
де кездестіреміз. ... ... хан ... ... ... сиыр ... әлденген Арқалықтар жатқан зынданға Жәнібектің көк ... ... ... ... ... бәрі ... қалады. Р.С.Липец
батырлық жыр поэтикасына тән негізгі ерекшеліктердің бірін ... ... де ... көмегінен бас тартушылыққа байланысты екенін атап
көрсету арқылы аңғартып, бұндай ... ... тек ... ғана ... ... түсетінін ескерткен болатын [4, 118 б.]. Бұл ... ... ... ... эпосының кез келген мәтіні
дәлел бола алса, яғни, оларда аруақ, әулие және тағы да басқа ... ... ... ... керемет қабілеттерге ие болуына көмектескенімен,
олардың жауларымен ұрыстарына тікелей араласпайды, жоғарыда сөз болған
эпизодтар ... ... ... бұл дәстүрді үнемі ескере
бермейтінін байқатады
Қаһармандық эпостың бас кейіпкерінің жау ... ... ... алуы – ... әлем ... жиі ... және эпос зерттеушілердің
назарын айрықша аударып, әр түрлі пікірлер тудырған мотив.
Е.Ахметов, А.Түгелбаев, Ж.Әбілғазыұлы нұсқаларында да ... ... ... көрген адамы өзінің әкесі, ол баласын танымай, өзіне
төреден ... ... ... кісі ... ... ... ... әкесіне өзінің кім екенін айтып білдіргені, әйелі мен
баласы, ... және ... ... ... суреттеледі. Ал,
А.Түгелбаев, Ж.Әбілғазыұлы нұсқаларында Арқалықты ... ... ... кім екенін айтпай, өз үй-ішінің адамдарының хал-
жағдайларын білуіне ұласады. Жырдың осы ... ... ... ... бар ... ... деп ... Арқалықтың әкесінің
А.Түгелбаев, Ж.Әбілғазыұылы нұсқаларында «Байбөрі» деп аталуынан байқалады.
Бұл да – әлем ... ... ... ... ... ... А.Түгелбаев, Ж.Әбілғазыұлы нұсқаларында Арқалық елге
жетісімен, ешкіммен ... ... ... ... ат ... төре жүк аяқтың астына кіріп, жасырынады. Алдыңғы екі ... ... ... ... ... ... баяндалады. Батыр өзіне
сәлемдесу үшін жиылған халықтың: «Арқалық, ... ... ... ... ... ... ... орындайды да, Ажы ақсарбасты ... той ... ... ... ... Жыр ... туындылардың
дәстүрі бойынша бас қаһарманның барша мұратына жеткенін ... Ал ... ... ... ашуынан қайтпай тұрғанда бектер мен
төрелер жиылып келіп, басу айтады. Арқалық ... ру ... ... ... ... жиылған жұрт екі бөлініп, жалпақ ел Арқалыққа ауып кетіп:
«Төрені аламыз бірге шауып»,– деседі.
Ж.Әбілғазыұлы, ... ... ... ... ... бере келген
Сейілханның құйрығына тартып отырған темекісімен ... ... ... көт
төре» деген атақ болып, Мысал сөз арт жағында ...... ... осы ... ... Ал, ... ... кейін Тәтен төре Арқалықтың бұл әрекетіне де қолдау білдіруі – біздің
ойымызша, шындыққа жанаспайтын, тек эпикалық ... ... ... ... ... ... ... Әжінің намысына тиетін жағдай оның
інісі – Тәтенді де бейтарап қалдырмасы ... ... ... ... ... төреден бес жүз жылқы алғаны, оны ... ... ... іздеп
келіп, көріскені, төртеуінің жылқының біразын кедейлерге таратып беріп, үш
жүзін Жұбайдың үйіне айдап барғаны, ... ... ұлы – ... ... тек осы ... ... нұсқасының өзге нұсқалардан тағы да бір айырмашылығы –
Арқалықтың аман-есен оралғанын естіген нағашы әжесі өз ұлын ... бар ... ... ... ... ... көріп, қанжарына
ұмтылған Арқалықты қариялар басу айтып ... ... ... ... жыл ... ... алып ... Қоңқа оның үйіне келіп,
көп уақыт бойы ... ... ... ... ... ... ... да Арқалық екі ай күтіп, шығарып салады.
Көтбай версиясы ... әуел ... бір ... тудырған жырдан
таралғаны аңғарылады. Дегенмен, әр жыршы өзі орындап ... ... ... ... ... ... айтуға қанағаттанбай, өзінің таным-түсінігі,
көркемдік қабілетіне сәйкес азды-көпті өзгерістер енгізіп ... ... ... ... ... эпос ... дүниеге келген. Сондықтан
онда кейіпкерді дәріптеуге, эпикалық әсірелеуге бой ұрудың белгілері мол.
Жырдың бұл ... ... ... ие ... ... орын ... бұл және өзге версияларының мазмұндары және оларға арқау болған
тарихи шындық В.М.Жирмунский «Билеуші ... ең ... ... ... ... (немесе өз патшалығынан қуады)» деп айдар
таққан ... ... ... ... Бұл ... ... барлық
халықтардың эпикалық туындыларында ... ... ... ... мемлекетте орталық билік ішкі қайшылықтардың,
жікшілдіктердің салдарынан әлсіреп, халықты өз алпауыттарының ... ... ... ... ... дәрежеде болған белгілі бір тарихи
жағдайларда ерекше сұранысқа ие ... ... ... ... ... ... образы ретінде көрінетініне тоқталған
[5, 134-135 б.].
«Арқалық батыр» жырының екінші версиясы болып табылатын ... ... ... ... ... ... және өнер институтының
Қолжазба орталығындағы 330-буманың 8-дәптерінде сақтаулы.
Бұл версияның Көтбай ... ... ... да ... сол
қалпында өлең өріміне түсірілуіне байланысты. Жыршы қазақтың, оның ішінде
Абақ ... ... ... мағлұмат беріп, Абақ Керейді билеген Әжі
төрені де таныстырып өткен соң, жыршы Әжінің алпыс ... ... ... ... дүрбіттердің бұндай озбырлығының ... ... ... ... – үш ... ... Кеген деген торғауыттан
шыққан адамның билегенін бүкіл моңғол бұрыс ... ... ... астында тұрған дүрбіттердің осыған еліккенін баяндайды.
Байматай бұл нұсқада Арқалықтардың қарымта қайтаруға аттануына мұрындық
болған белсенді тұлға қызметін атқарып, кек ... ... пен ... ... ... ... ... Ақшағылға барған Байматай жарлы
қарт Назардың ұлы – Арқалық тарысын жиып, анасының қазан асып, әйелінің ... екі ... ... ... жатқанына куә болады. Бұл нұсқаның
өзіне тән ерекшелігі – ... ... қыр ... қонған төренің
аулына күн қоңыр таудың астына кірген ... ... ... төре ... қарашылардың дәстүрі бойынша алыстан аттан түсіп, жаяу ... ести ... ... «Қор етіп ... ... қорғайсыз ба,
Қуғын сап, күш жұмсаса дүрбіт ертең», – деген сұрақ ... ... ... өзі ... пен ... ... Тұяқ ... екі ұрыны қосып беруі,
Арқалықтардың дүрбіттердің ламасы, ... ... ... – кәрі ... ... қуып ... бұл оқиғаның күн жауып, жай жарқылдап,
жалын шашып тұрған үрейлі, өте сүркей қараңғы түні ... ... оқ ... соңдарына түскені, қазақ жігіттерінің қуғыншымен
арпалысып жүріп, жылқыны судан айдап өткізгені, судан өткен ... ... оқ ... Жұбай мергеннің суға батып кетіп, қаза табуы, Арқалықтың
Қияқ пен Тұяққа жылқыны айдатып жіберіп, өзінің ... ... ... ханы – Ясыкейді зорлықшылдығы үшін өлтірген батыр
ретінде таныстырылып, елінен қашқан соң, ... аз ... ... ... ... ... бір ... беріге дейін «Қоңқаның үңгірі» деп
аталатынын, Арқалық барған кезде Қоңқаның Күректіні мекендеп, ... ... ... ... көп ... ... ұстап, жүректілерді жинап,
соларға батагөй болып отырғандығын ... ... ... шаруамен
келгенін естіген Қоңқаның ой-сезіміндегі арпалыс ішкі монолог арқылы ... Ол ... ... ... ... шолып өтіп, ақырында:
«Туыстан мұңы бір жан ... ...... ойға бекіп, Арқалықтың тілегін
орындауды ... ... ... ... ... пен оның ... ... ішіндегі
Әжіден соңғы үлкен шенді адам – Бейсенбінің аулына келеді. Күйін ... соң ... ... ақыл ... ... ... жігітке: «Біреудің тынар
ме екен басын алып? Батырым, болған екен жолсыз ... деп, ... ... деген жүйрік атты сауғаға сұрап: «Жарармын мен де сенің керегіңе.
Болса да не қажетің, сен өзіме», – деп уәде ... ... аса ... Арқалыққа Әжі төре ат тұрғай, дөнен де бермей, ең ... ... ... Тұяқ ... еске де ... пісіп тұрған тарыларын Мәуе байдың жылқылары жеп кетеді,
бірақ жылқы иесі ... ... есе ... Елге оралған Арқалық
Мәуенің шұбар атын ... ... ... ... желісіне қуып тығады.
Батырдан қорыққан Мәуе бай тарының ақысына Арқалыққа бір сиыр, бір ... он ... қой ... ... ... қайтып оралғанына бір-ақ
апта болған кезде ... ... жүз кісі Әжі ... келіп, әлек салып,
Шаған Кегеннің: «Берсін Арқалықты ұстап маған», – ... ... ... Мәуе ... ... алдап ұстау жөнінде бұйрық жібереді. Мәуемен бірге
ордаға барып, Әжіге наразылығын білдіріп тұрған Арқалықты дүрбіттің ... үйге ... ... Ал, Қияқ пен Тұяқ ... ... кетеді.
Арқалық Шолтымға апарып тапсырылып, қолына күзір, аяғына кісен ... ... ... ... күзден бастап, келесі жылдың жазына ... ... ... ... күркеде жатқан Арқалықты жиырма жастағы
Балжын атты монғол қызы азат етеді. Ол қыз ... ... жоқ ... ... ... ... Сол сұлу Арқалықты босатқан күні дүрбіттер
өздерінің Шаған деген мейрамын тойлап, кәрі-жасы ... мас ... ... ... ... ... Осы ... пайдаланған Балжын сұлудың
әрекетін жыршы: «Балжын қыз табын ... жаны ... - деп ... ... ... ... ол өмір ... кезде үстемдік құрған
коммунистік идеологияның ықпал ... ... ... ... ... ... ... Қоңқаға келеді. Жүз
жеті жасқа келген Қоңқа Арқалықты зор ... ... ... ... Арқалыққа тапсырып, сәйгүлік атын сыйлайы. Арқалық оны өздерінің
иесіз қалған ... ... ... ... қызыл шұнақ боранда
әкесінің тастан құлап өлгенін, қолында мал, баста пана қалмағандықтан, Мәуе
Назарға «ұрысың» деп жала ... ... ... ... ... ... ... кетіп, қарт анасы қайыр сұрап жүргенін естиді. Сол
уақытта Мәуе бай ... үш ... ... ... ... ... де, Арқалықтың
шешесін тауып алып, сүйінші сұрайын деп келгенін ... ... ... білдіріп, араша түсуді өтінеді. Кемпір, оның ... ... Мәуе ... шешесін баласының атына міңгестіріп ... ... Бұл ... хабардар болған Арқалық та бидің аулына келеді.
Жалпы ұзақ сапардан оралған батырдың жақын-жуықтарының өзі ... ... ... куә ... әке-шешесінің, әйелі мен балаларының ... ... ... ... ... ... ... орын
алатын дәстүрлі типологиялық мотив.
«Арқалық батыр» жыры версияларының ішіндегі тарихи ... ең ...... нұсқасы. Олай деуіміздің басты себебі оның қариялар айтқан
аңызды сол ... өлең ... ... ... деп ... Осы ... ... тайпалар арасындағы қақтығыстар ... ... ... хроника іспеттес» деп сипаттағаны еске түседі [6, ... ... та [7, 263 б.], ... та [8, 9 б.] ... тарихилығын
жоғары бағалаған.
Жырдың үшінші версиясы ретінде қарастырылып отырған Иса Байзақов және
Ертай ... ... ... да, образдық жүйесінде де біршама
айырмашылыќтар байќалады. «Бұл нұсқаларды бір версияға ... ... ... ... Құлсариев туралы: «Арқалық батырды» ол Иса ... ... ... ... ... деген мәлімет келтірілуі [9,
48 б.] ... ... Бұл ... нұсқаларының арасындағы
айырмашылықтардың кейбіреулері мынадай: Діңгел деген ... ... ... Арқалықтың ең басты қарсыластарының бірі ... бас ... досы ... ... Екі ... да ... оқиғасының басталуына Әжі ханның тұлпарын жау алуы себеп болады.
Жылқыны ... ... ...... ... хан, ...... версия жырдың өзге нұсқаларынан әсірелеу тәсілдеріне көбірек ден
қоюымен және кейіпкерлер құрамымен өзгешеленеді. И.Байзақов ... ... Әжі ... ... ... деген жыр тармағымен басталады. Әжі
өзінің батырлары мен бағландарына дүрбіт қалмақтың барлығы он бес мың ... ... ... жолы ... ... ... да ... қатты
батқанын айта келіп: «Сонан бір заман бар ма кек ... – деп ... би ... тең ... бір ... ... ... көшіп
келгенін, оның аты – Арқалық, руы – Арғын екенін ... ... ... ... ... неғұрлым таныс ортаға қарай жақындата түсуі жалпы
әлем халықтарының эпикалық ... ... ... ... «В ... сюжетных песнях эпические события нередко
привязывается к местам, очень близким или родным для певца»,– деген ғылыми
байқауы аңдатады [10, 42 ... ... ... ... ... ... арқау болған
туындыға батырлық жырларға тән кең диапозонды, монументалды сипат ... ... ... екі ... ... ... ... олардың болғанына бір ғасырдан астам уақыт өтіп үлгермеген оқиғаны,
оның қатысушыларын жақсы білгені себеп болса, ... пен ... ... ... ... ... нақты тарихи шындықтан бейхабарлығы
олардың гиперболалық тәсілдерге еркін бой ұруына мүмкіндік берген.
Көтбай және С.Нұралин нұсқаларында Арқалық пен оның ... ... ... ... Ал. ... ... Әжі төре жорыққа
аттанғалы тұрған батырларға: «Қаракерей аруағы ... ...... ... Бұл да – ... ... өмір сүрген ортаның хал-жағдайын
анық білмейтінінің белгісі. Бұл нұсқада ... ... мен ... ... ... ... киюі және іздеп барған қалмақтың
қаласының кеш батқан соң қақпалары жабылатын қорғаны болуы да ... ... өмір ... ... тұлғадан гөрі, батырлық ... ... ... ... ... жалғыз өзі асып түсіп, Ақжалды іздеуі,
Ақжалдың зынданда сақталуы, Ақжалды қолына түсірген ... ... ... ... сыртына топ етіп түсуі – бәрі – ... ... ... жиі ... типологиялық мотивтер.
Қаһармандық эпос поэтикасы бас кейіпкердің асқан ... ... ... ... ... ... бейнелеу арқылы танытуды талап
етеді. И.Байзақов та осы ... ... ол ... нұсқаның кез
келген бөлшегі айғақтайды. Бес мың жылқыны айдап кеткен Арқалықтарға ... да ... ... ... ... ... жылқыны
айдап, ілгері кете беруді тапсырады да, өзі бір ... ... ... ... өзге нұсқаларындағыдай бұл нұсқада да басқа
қуғыншылардан қара ... ат ... ... ... озып келе ... ... оның ... И.Байзақов нұсқасында өзге нұсқалардағыдан
гөрі ала бөтен ерекше екені оның сауыт киюінен, ... ... ... ... ... ... екі жарып тастап келе жатуынан және
беліндегі отыз батпан шоқпары болуынан аңғарылады. Арқалықтың қасынан ... ... ... оларды артынан қуып жетіп, әрқайсысын найзамен бір-
бір шаншып өлтіріп, түгел қырып ... да ... ... ... ... эпос ... ... ден қойыңқырағанын айқын байқатады.
Қазақ эпосы үлгілерінің ... ... ... ... ... ие ... мотивтердің бірі – қазақ батырының жекпе-жек
шайқаста қару қолдану кезеңін қарсыласына беруі.
Бір жаушы ... ... ... мың ... келгенін, Әжінің
жанынан қорқып, Арқалықтың үш серігін жауға байлап ... енді ... ... ... ... Арқалық сауыт киіп, ... ... қыр ... ... ... ... мінезін білетін Әжі
төренің, қулыққа жүгініп, Арқалықтың аулына жіберген Қара ... ... алып ... ... ... келгенін, Әжі ханның батырды солардың
басы-қасында болсын деп шақырғанын айтады. Бірақ Арқалық Аюлының ... атын ... ... ... өзі ... ... ... төрт аю
тұлпарын жеп кетеді. Батырды дәріптеудің тағы бір үлгісі Арқалықтың ... ... атып ... болып табылады.
Сол сияқты батырды алдап қолға түсірердегі Қара шешеннің қалмақтарға:
«Беліндегі қанжарын біз алмасақ, Бәрімізді ... ... деп ... ... ... қанжарды сұрап алғаннан кейін Қара шешен мен
қалмақтар ... ... ... ... ... ертегі мен қаһармандық
жыр жанрларының поэтикасындағы басты ерекшелік – ... әр ... ... ... ... ... еліктейтін жері.
Қаһармандық эпосты шығарушылар мен айтушылардың осындай ұстанымдарына
тарихи жыр ... ... ... ене ... ... сыры ... берген қанжармен байланыстыру да айғақтайды.
Арқалық бір кісілік зынданда ешбір нәрсіз алпыс күндей аш ... ... ... үстінде қақайып тұрған соң, ауыр салмақ ... ... Сол ... ... «Қор ... ... – деп, бұлқынғанда
білегінің терісі сыпырылып, ... ... ... ... ... ... қызы ... сол сәттен кейін келіп, жолығады. Арқалық қанжарымен
қабырғаны талқандап бұзып, ... ... оны да ... ... шыққан
екеуіне қыз тамақ пен торы ала атты алып келіп: «Тең тұлпар таба алмадым
осы ... ... өзін ... мен сондықтан»,– дейді. Екі ... ... оққа ... ... келіп, Ұлытауға жеткенде, етпетінен
омақата жығылады да, өліп ... Оның ... ... ... ... ... Жаралы Жұбайды арқалап келіп, қалың ағаштың
арасына келіп демін ... ... ... ем ... отырған
Арқалыққа бір жалаңаш адам қапылыста шабуыл ... Оны алып ... ... Жұбай: «Әуелі жөнін сұрап өлтіріңіз, Бар екен оқиғасы,
сірә, қандай?», – дейді. ... ... ... ... ... кешірім сұрап: «Сыртыңнан: «Досым, – деуші ем, – жан ... атым ... ... Діңгел», – деп таныстырып, өзінің Арқалықты іш
тартуына қазақ батырының қара қасқа атты дүрбітті ... ... ... жақында Арқалықты іздеп, қазақтардың арасына барып, сол кезде ... ... ... ... ... бұны ... ... көміп, сол
шұңқырда жатқанына алтыншы күн болғанда бір жас ... өзін ... ... «Сен ... ... ... – дегенін, содан қашып ... ... ... ... ... Арқалықтар сұрастырып отырып,
Діңгелді өлімнен құтқарған келіншектің Жұбайдың әйелі екенін біледі. ... ... ... ... ... ... әйелі – Қарагөзді өзіне
әйелдікке алмақ болғанын, Қарагөз оған ... соң, оны ... ... Елге жететін ат таба алмай отырған ... пен ... ... ... ... иек ... қалмақтар бар екенін айтып, содан ат алып
келуге шоқпарын ұстап, жаяу кетеді. Сол ... екі жүз ... ... ... ... дос ... деп ... торы ала атты қалмақ шығады. Арқалық
әуелі осы досы қалмақты, одан кейін екі жүз қалмақтың бәрін ... ... Сол ... ... төрт атты ... ... де келіп қалады. Бұлар
семіз жылқының біреуін сойып, соның терісіне Жұбайды бөлеп, Жұбай үш күнде
сау-саламат ... Олар одан ... ... ... ... ... өзі
сол жерде қалып, Жұбай мен Діңгелді жіберіп, Ақжал мен ... ... пен екі ... елге ... өздерінен қорқып, жүктің астына тығылған
Әжі хан мен Қара шешенді тауып алып, кескілеп өлтіреді. Халықтың бәрі Әжі
ханды ... ... ... айтып, Көкенді хан сайлап, Бейсенді ... ... ... ... Одан кейін Бикешке берген уәдені
орындау үшін ... ... ... ... ... қалмақ халқын
дінге бағындырып, Діңгелге Бикешті алып беру болады.
Қалмақтың ханы Арқалықты құтқарған өз қызы екенін ... ... ... әр ... азап-мазақ көрсетіп жатқанда, үш батыр келіп, соғыс ашып,
оларды жеңеді. Жыр ... ... мына ... ... «Содан
былай Діңгелді Бикеш сүйді. Махаббатың ерніне ерні тиді. Қыз ... – деп ... ... келіп, басын иді».
Бұнда да Әжі «хан» ретінде көрінеді. Ал, өзге версияларды жырлаушылар
біраз уақыт болса да ... елін ... ... ... Әжі
төренің кім болғанын жақсы білген, сондықтан тарихи шындықтан аттап кете
алмаған. Ал, ... пен ... жыр ... ... ... ... таныс болмағандықтан, көркемдік қиялға көбірек сүйенген. ... ... ...... ... ... шумақтарында «Орманбет – Әжі
ханның ата заты» деген сөйлемнің ... Әжі ... оң мен ... мен бектері отыратын, Бейсен, Көкен атты екі биі бар құдіретті
әмірші ... ... ... Әжі хан ... зор ... ие ... ... өмір сүрген жерлердің барлығында хандық институт жойылған
тұста өмір сүріп, Қытай ... ... руы ... ... ... ... адам ... жөнінде деректер мен құжаттар сақталғанынан
бейхабарлығын аңдатады. Өйткені Орманбет (шын есімі – Оразмұхаммед) ... 1590 – 1598 ... ... Ұлы ... ... биі ...
анықталған факт [11, 382-383 бб.].
И.Байзақов нұсқасындағыдай Е.Құлсариев нұсқасында да Арқалық ханмен
терезесі тең адам ретінде ... ... оған ... ... ... ... Хан тілегін қабыл алған Арқалықтың жауабынан батырдың
жорыққа аттануға бел бууына ханға тәуелділік емес, халық қамын ... ... ... ... «Аз ...... жатқан
елмін»,–деуінен де Е.Құлсариевке жырға арқау болған нақты тарихи шындықтың
беймәлім екендігін ұқтыра түседі. Арқалық ... ... ... ... ... қосуды өтінеді. Е.Құлсариев бұл аталған батырларды: «Үш бала
Орынбеттің баласы еді»,– деп таныстырып, олардың сол ... он ... ... ... ... ... екенін де баяндай кетеді.
И.Байзақов пен Е.Құлсариев нұсқаларында Арқалықтың ата-анасы туралы
ешқандай сөз ... Ал, ... өзге ... ... ... ... ... қарт адамдар екеніне айрықша назар аударылып
отырады. ... ... ... ізі екенін немесе тарихи шындықтың
көрінісі екенін ажыратуға Арқалық өмірі туралы ... ... ... Бұл ... бой ... типологиялық мотив туралы С.Қасқабасов
фольклор туындыларында бас қаһарманның міндетті түрде перзентсіздік ... қарт ... ... ... ... болып келетініне
тоқталып, ол ата-аналардың әлеуметтік жағдайы фольклорлық ... орай әр ... ... назар аударып, олар – ертегілерде – қалай
болғанда да, қарапайым адамдар, ал, ... ... ... ... хан яки ірі
байлар болып келетінін атап көрсеткен [12, 241 ... пен ... ... ... қақпасы іштен
құлыптанған қаласына түнде кірген Арқалық пен Жұбай ұйықтап жатқан қақпа
күзетшілерін өлтіріп, Көкжалды тауып, алып ... соң ... ... ... – дегенде, бұған Жұбай келіспей, торғауытттан кек алмай
кетпейтінін ... ... өзге үш ... да: «Бұл да ақыл іс ... ... ... ... елең-алаң уақытта торғауыттың жылқысын алдап алып кетеді.
Олар түс кезінде арттарына ... ... ... келе ... ... ... көз ұшындағыдай жерде жеке келе жатқан
жалғыз қараны ... Бұны ... ... ... ... ... ілгері
жүре беруді тапсырып, жалғыз өзі бір ... ... ... тұрып,
алғашқы батырдың артынан келе жатқан отыз батырды қасынан өткізіп жіберіп,
арт жағынан тиіп, түгел ... ... ... ... ... ... ... шыққан батырлардың әуелі бірімен-бірі бопсаласып алып,
одан кейін танысып, содан ... ғана ұрыс ... ...... ... түркі-монғол халықтары эпосына тән типологиялық ұқсастық
қарастырылып ... ... да ... ... батыры Арқалыққа
осындай дөң айбат көрсету барысында Мәлік ханның өзінің қайын атасы екенін,
«Қызын ... ... ... деп, соның қызметін атқарып жүргенін айтып,
алғашқы кезекті сұрайды. Жау батырының жырдың бас ... ... ... және қазақ батырының алғашқы кезекті жауға ... ... өзі ... ... – біздің халықтың эпикалық мұрасында өзгеріссіз
қайталанып келіп отыратын ... ... ... ... ... ... ... тән мәрттік, көзсіз ерлік, кеңдік және тағы сол сияқты жағымды
қасиеттер ... ... Бұл ... осы нұсқада да айны-қатесіз
қайталанады.
Арқалықтар елге аман-есен жеткеніне ... ... ... ... ... ... қырық мың қолы келіп, Әжі ханнан төрт батырды тірілей
байлап беруді талап етіп: ... бұл ... ... ... Шаһарда
барлығыңды етем апат, – дейді. Содан шошынған Әжі Қияқ, Тұяқ, Жұбай ... ... ... ... Бұл ... ... ... арқылы хабардар
болған Арқалықтың қарсыласуға қамданып, Қаракөзбен қоштасып, ... әзір етіп ... ... бұны ... үшін жұмсаған Қараш биі
келіп: «Төрт батыр бұған ақыл табады», – деп, ... Әжі ... ... ... ... ... ... Орманбет пен торғауыт Аюлы
кезеңінен келіп тапсын. Қияқ, Тұяқ, Жұбай мен – үш ... ... – деп ... ... Бұл ... да Арқалықтың суытып қойған аты
төрт аюдың жеміне айналады. Үйіне ... ... ... төрт ... ... көптеген жолдас ерткен Қараш келіп, торғауытпен арада ... ... ... ... ... ... деп, ... іздеп
келе жатқанын, Әжі ханның: «Келгенде үйге қонақ, ұялмасын»,– деп, төрт
жылқыны сойысқа ... ... ... ... ... Дуду ... ... тілегені бар екенін айтып, батырдың ризашылығын алған
соң Арқалықтың белдігін сұрайды. Арқалық: «Белдікті беремін», – деп ... ... ... ... ... алмай, сағы сынып,
белдікті береді. Сол кезде Дудудың қасындағы отыз ... ... ... ... осы эпизодқа тоқтала отырып, ... ... ... ... ... ... халықтардың да, оның ішінде
қазақтың да, фольклорында жиі ... ... ... ... ... туралы мотивті Ахиллдің өкшесіндегі, Зигфридттің ... ... осал жер ... ... ... ... 172 б.].
Арқалық, Жұбай, Тұяқ, Қияқ – төртеуі Мәлік ханның ордасы орналасқан
Үрімшіге жаяу ... ... ... нұсқаларының бастаулары
ортақ екенін аңғартатын тағы бір ... ... де ... ... ... ... ... – Жақсылықтың басына
бұрын бір қиын-қыстау іс ... ол ... дос ... сол ... де бір ... жарармын», – деп уағдаласқан. Арқалыққа көмектескен
уақытта оның жасы тоқсан бестен асқаны айтылады. Арқалықты кепілге алу ... ... отыз ... ... пен Тұяқ ... ханның алдына бара салысымен, өзге екі серігінің көз
алдында дарға тартылады да, Арқалық пен Жұбай темір үйге ... ... ... екі ... ... ... Екі жыл ... соң өте
қатты ашуланған Арқалық: «Ақыры өлдім», – дейді де, ... екі ... ... ... ... ... қиып ... Осыны оқи отырып,
бұндай ашуға Арқалықтың екі жыл бойы бой ... не ... ... дал боламыз. Жырдың жаңа нұсқасының толық ... үшін ... рет ... көп ... бойы ... ой ... өтуі ... бұл мысал да айғақтай түседі. Дегенмен, бұл мотивтің Арқалықтың
өзінің азат болғандығы үшін тек қана ... ғана ... ... ... ... ... ... дамуы барысында орныққан қалыпқа сай
келуіне жол ашып тұрғанын да атап өту қажет.
Хан қызының ... ... ... ... ... ... бұғаудан
босанып отырған сәтке тура келеді. Қыз өзінің келу себебін ... ... ... ... ... ... ... өлтіргені үшін тұтқындағы
қазақ батырына ғашық болуымен түсіндіреді. Бұл жерде біз ... ... ... іздеп келіп, көмегін ұсынуы мотиві ақырында өзінің әлем
халықтарының эпосындағы дағдылы формулалық сипатын иеленгеніне куә ... бір ... ... қана ... ... ... ... жырлардың С.Нұралин нұсқасында көзге ұрып тұрған қиял қоспасының
болмауы, ... ... ... ... эпос ... орай ... ... байқалатыны, И.Байзақов –
Е.Құлсариев версиясында А.Байтұрсынов «ертегі жыр» деп ... ... ... ... ... бір ... оқиға негізінде
дүниеге келген бірнеше эпикалық туындының бойында әр түрлі жанрларға тән
белгілер ұшыраса беретінін аңғартады.
Бұл ... ... ... ... ... орын алған тарихи шындықтың
қандай жанрға арқау болғанына, ... ... ... ... ... ... ... көмектесетін сияқты көрінеді. Е.Ысмайылов: «Если
сюжет исторического эпоса ... ... ... ... ... тут не ... без ... вымысла»,– деген ой
қорытындысына да ден қоймасқа болмайды [14, 202 б.]. ... ... ... ... ... да ... ... тән дәстүрлі
қаңқаның барлық элементтері табылуы ... бола ... [15, 235-266 ... ... ... ... ... барысында Арқалық батыр
туралы әңгімелердің бір айтушыдан ... ... бір ... екінші
жыршыға ауысқан сайын дайын типологиялық мотивтерді бойына көбірек сіңіріп,
циклге түсе бастағанын аңдатады. Бірақ бұл ... ... ... сюжеттік инвариантына тән мотивтер түгел ... ... ... ... деп ... кейіпкердің ғайыптан
тууы, батырға лайық балалық шағы, алғашқы ... ... ... ... кездеспейді, ұшыраспайды. Бұндай ерекшеліктердің сырын
Е.Ысмайылов: «Однако в отличие от древнего ... ... ... ... не подвергались длительной шлифовке и в малоизмененной
форме дошли до ... ... ... и ... ... на основе
исторических событий, не ... ... ... «эпического
переосмысления»,– деп түсіндірген болатын [14, 202 б.].
Жұмыстың «Арқалық батыр» жырының тарихи және көркемдік негіздері» ... ... ... ... ... ... ... шындық, жыр
кейіпкерлерінің прототиптері, жырдың тууына негіз ... ... ... ... ... сөз болады.
Осы уақытқа дейін ғылымда Арқалық батырдың ХҮІ ... ... ... ... болжамдар үстемдік етіп келгені мәлім. Қытай Халық
Республикасында тұратын ғалым – ... ең ... ... ... төрт би ... ... ... деген тармаққа және
«Көкем», «Бежем» деген билердің ... ... ... ... ... ... ... Көкен, Бейсенбі сияқты адамдар би ... ... ... ... ... ... жасаған [16, 6 б.].
А.Татанайұлы төрт ... 1832 жылы ... ... [16, 5 ... ... ... Алтай қазақтарын бір гүң, төрт би биледі.
Бұл төрт би – «төре» деп аталды. ... ... – Әжі гүң ... ... ... Бейсенбі, Көкен, Құлбек, Топан деген төрт би болды»,– деген
мағлұмат берген [16, 5 б.]. Ә.Баймаханова өзі ... өзге де ... ... ... ХІХ ғасырда өмір сүргенін [16, 6 б. ], ... ... деп ... [16, 4 б.] ... ... ... баласы – Көгедай өлгеннен кейін оның баласы – Ажы
1826 жылы әкесінің ... ... Ажы елін ... 1865 жылы Алтай
тауының оңтүстігіне келіп қоныстанғаны жөнінде мағлұмат ... ... ... ... [17, 112 б.]. ... ... Арқалықтың Ежен ханға
апарылғаны шындыққа жанаспайтынын, тек әсірелеудің ... ... ... хан» деп ... ... ... атайтыны белгілі. Жұмажан
Әбілғазы пікірлескен қариялардың жырдың кейбір нұсқалары туралы: «Арқалық
батыр – ... ... ... да ... ... ... ... Бейжиңге
жолданғаны бүтіндей жалған», – дегендігі де халық жадында ... ... ... ... хақ. ... ... кіндігінен: Ажы
(Жанғазы), Әдеке (Әділғазы), Солтанғазы (Солтеке), Тәтен (Татанғазы,
Тәтеке). ... ... осы ... ... соң ... Әжі ... Ол 1877 жылы жетпісінде қайтыс болады», – деп жазған [18, 41 б.].
Ал Қабидаш Қалиасқарұлы ел аузында «Бежең» ... ... ... ... ... өзге билердей озбырлығы жоқ бейуаз адам болғандығы,
Бәйметейдің де Керейдің ... ... ... бірі ... ... ... [19, 90 б.]. Жыр нұсқаларының көпшілігінде Ажы Арқалыққа:
«Сейілханды берсем де, сені ... – деп уәде ... ... ... уәде ... ... ... орнына Қасымхан аталады. Бір нұсқада
Ажының баласы «Жаңғазы» деп аталады. Соңғы есімнің Ажының шын есімі ... ... ... байқаймыз. Ә.Медетхан: «Ажыдан Сейілхан,
Қасымхан. Орнына Қасымхан гүң болады»,– деп жазады [18, 41 б.].
Халық ... ... ... прозасының үлгісі түрінде тараған Арқалық
туралы әңгімелердің кейіннен аса көркем жырға айналуына ол ... ... ... және ... ... бері қарай келе жатқан эпос
үлгілерін орындаушы ... аса мол ... әсер ... ... ... ... ... нұсқасын айтушы – Ержан Ахметов, Қамыш Сеңсеңұлы,
Құсайын Мөйткеұлы, Әсет Найманбаев, Көтбай ақын секілді өнер ... ... ... ... ... ... болған. Ол «Іле,
Тарбағатай, Алтай ... ... ... айту ... ... ... Қыдырмолла, Күнболат, Ержан, Кәсімбай, Зағыпар, т.б. өздерін ... деп ... Бұл ... ... да – әрі ... ... ... әнші, шебер күйші, ән шығаратын да ... бар, ... бір ... өнер ... [20, 13 б.].
Көне көз, білікті адамдар Е.Ахметовтің бірқатар жырларды Көтбай ... ... ... ... ең көркемі де, көлемдісі де –
«Арқалық батыр», «Бақтияр», «Қойеке ... ... ... ... [21, 21 б.]. ... бұл ... ... түсірілгенге дейін халық
арасында ауызша орындалып жүргені байқалады. 1924 ... 3 ... ... рет ... ... «Арқалық» пьесасына осы нұсқаның негіз
болғаны айғақ бола алады. Жырдың бір версиясын бізге жеткізуші – ... ... ... ... оқиғалардың желісімен «Түкібай –
Шолпан», «Арқалық батыр», «Мырзаш батыр», «Көгедай төренің өлімі», «Ошаған
бүлігі», «Мыңбайдың ... ... т.б. ... ... [21, ... бір версиясының негізін салушы – И.Байзақовтың ... ... ... ... (1926), «Ұлы ... (1933), «Алтай аясында»
(1934), «Он бір күн, он бір түн» (1938), «Кавказ» (1940), ... ... ... ... және ... ... фольклорлық сюжеттерге
негізделіп шығарылуы Исаның халықтың жыршылық мектебінен үлгі алған ... ... анық ... ... репертуарында «Арқалық батыр» жырының
нұсқасы болуына ақынның қазақтың ... ... ... ... себепші
болғаны анық. Ал Е.Құлсариев өз жанынан көптеген өлеңдер шығаруымен ... ... ... «Мың бір ... ... «Жамал палуан»,
«Күлпан палуан» дастандары мен «Арқалық батыр», «Орта жүз ... ... ... ...... ... тарихи жырларды өзінше жырлап, ел
арасына таратты» [22, 6 б.]. ... жыр ... ... саны
көп болуына оны орындаушылардың көпшілігінің өз ... өлең ... ... ... ... еткеніне көз жеткіземіз. Б.Уахатов «Арқалық
батыр» жырының үш нұсқасына тән өзіндік ерекшеліктерді: «Үш ... ... ... ... ... тұлға-бітімі, көркемдік шешімі бар. Мысалы, Ержан
Ахметов жыры, ... ... ... ... ... Арқалықтың өз
аузынан әңгімеленсе, Саяділ Керімбековте жыр оқиғасы ... ... ... ... тек ... арасындағы сөздер ғана диалогпен
берілген. Ал, Ертай Құлсариев ... ... мен ... ... ... ... да, ... негізгі бөлімдері қызықты бір форма
тапқан. Бұлар Арқалықтың қоштасуы, ... ... ... ... ... ... сөзі, Дудудың Жақсылыққа айтқан сөзі, Жақсылықтың
қатынына айтқан сөзі, Еділ батырдың сөзі, Арқалықтың Жұбайға айтқан сөзі,
Жұбайдың сөзі, т.б. ... кете ... – деп ... [23, 166-167 ... үш ... ... ... тән ерекшеліктер қазақ жырларының
көпшілігіне ортақ болып табылады. Ал, ... ... ... ... ... ... батырдан» өзге жырды қазақ жыршыларының
репертуарына енген туындылар арасынан кездестірмедік. Оның басты себебі –
жырда ... ... ... болған оқиға және өмірден өтіп кеткен батыр туралы
айтылатыны. Бұл сөзіміздің дұрыстығына «Арқалық батыр» жырының А.Түгелбаев
нұсқасының кіріспесіндегі: ... ... мына ...... ... дәлел бола алады. Біз шартты түрде Көтбай ақын ... ... жыр ... ... ... барысында жыр поэтикасы үшін
мүлде соны – бірінші жақтан баяндау тәсілінен дәстүрлі үшінші ... ... көшу ... іздерін байқадық. Осылайша біресе кейіпкер атынан
бірінші жақта, ... ... ... ... баяндаулары бұл нұсқаның
алдыңғы бөлігінде, нақтырақ ... ... мен ... оны ... ... дүрбіт елінің адамдарынан қашып жүрген уақытында атынан
айрылуын ... тұс ... алма ... ... келіп отырады.
Жұмажан Әбілғазыұлы нұсқасында бірінші жақтан, үшінші жақтан баяндаулар
жырдың басынан атын қасқыр ... ... ... ... ... ... ... жатуын суреттеген тұсқа дейін созылады, одан кейінгі
оқиғалар тұтқыннан оралған Арқалықтың Әжі ... ... келе ... ... тұсқа дейін үшінші жақтан баяндала келіп, соңына таман қайтадан
біресе кейіпкердің, біресе жыршының атынан жырлауға ауысады.
«Арқалық ... ... қай ... алып ... та, ... ... тармақтарының шебер құрылған сыртқы және ішкі ұйқастарына ... ... ... ... қамтамасыз ететін «сылдыраған
өңкей келісімнен» эстетикалық ләззат ... Оған ... ... ... мен ассонанс үлгілері, жыр ... ... ... әр ... орта ... ... ... «қар», «нар» және «зар» т.с.с. сөздер айғақ.
Ежелгі жырларда, негізінен, хабарлы сөйлемдер басым болып, ... ... ... ... ... ғана кездесетіні,
кейіпкерлердің сөздері көбінесе диалог сипатын иеленетіні, кейіпкерлердің
ішкі монологтары мүлде ... ... ... шындық. «Арқалық батыр»
жырының көптеген нұсқаларында да осы дәстүрге ... ... ішкі ... ...... сөз өнеріне жазба әдебиеттің
қалыптаса ... ... ... ... батыр» жырының кейбір
үлгілерінде азды-көпті ішкі ... ... ... бұл нұсқалардың
қағазға түсірілген кездері жазба әдебиетіміздің өте ... ... ... ... ... ... ... даусыз.
Қазақ эпосының классикалық үлгілерінде кейіпкердің мінез-құлқы негізінен
олардың ... ... ... ... ғана ... ... ашылып көрсететіні, олардың портреттерін ... ... ... ... ... Біз сөз етіп ... ... нұсқаларында да осындай бағыттан ауытқу байқалмайды. Қазақ
жыршылары бұл қағидадан тек ... ... ... ... ғана ... Жібектің, Ақжүністің және өзге де сұлулардың ... ... ... еске ала ... ... ... ... «Арқалық батыр» жырының С.Нұралин, Е.Құлсариев
нұсқаларында кездеседі. Соңғы нұсқадағы тұлпардың сипаттамасы Ертай ақынның
Абайдың ... ... ... ... алған жақсы аттардың сөзбен салынған
портреттер галереясына ... аса ... үлес ... дау ... ... бас ақынының аталмыш өлеңімен жақсы таныс екенін
ұлы Абайдың туындысында ... «ой ... ... еті ... деген
тармақты пайдалануынан да байқаймыз. Айрықша назар аударуды қажет ... жайт – ... ... ... ... мүлде кездеспейтін
портрет жасау тәсілдерінің бертінгі дәуірдің оқиғалары туралы тарихи жырлар
үлгілерінде оқта-текте болса да көрініс ... ... біз тек ... ... ғана ... ... ішкі сезім-күйін суреттеген тұс – дәлел. Кейіпкер психологиясын
берудің жазба ... ... ... ... ... жырлаушылардың ішінен С.Нұралин ... ... ... ... ... ... жырлаған нұсқасынан өзге нұсқалары қара
өлең ұйқасына құрылған шумақтардан тұрады. Ал, Е.Құлсариев нұсқасында төрт,
алты, сегіз және он ... ... ... ... ... ... де,
он бір буыннан құралған өлең тармақтарының алдына қойылған көркемдік,
танымдық мақсаттардың ... ... де ... икемді екеніне
«Арқалық батыр» жыры нұсқаларының мәтіндері де айғақ бола алады.
Жыр нұсқаларынан теңеу, метафора және өзге де ... ... ... кездестіруге болады. «Екі көзің – даланың шалқар көлі»
деген секілді сәтті қолданған метафора үлгілері.
ЌОРЫТЫНДЫ
Қорытындыда диссертациялық жұмысқа нысан етілген ... ... ... мен ... және ... ... ашып ... ғылыми
тұрғыда тұжырымдалып, жүйеленді. Түйіндей айтқанда:
- «Арќалыќ батыр» жыры – ќазаќ халќы руханиятыныњ танымдыќ-таѓылымдыќ,
кµркемдік ќ±ндылыѓы аса зор ... ... орын ... аса ... асыл
ќазына. Жырдың барлық нұсқалары үш версия: Көтбай ақыннан таралған версия,
С.Нұралин версиясы және ...... ... деп
қарастырылады.
- «Арќалыќ батыр» жыры ХІХ ѓасырда болѓан ... ... ... ... ... ... ... м±раѓаттыќ ќ±жаттар, халыќ жадында
саќталѓан естеліктер, заттыќ айѓаќтар жєне солардыњ негізінде жазылѓан
Н.Мыњжан±лы, Н.М±хаметқан±лы, ... ... жєне таѓы ... ... ... кµз ... ... «Арќалыќ батыр» туралы халыќ шыѓармаларыныњ тарихи шындыќќа сєйкестігі
єр шыѓарманыњ ќандай жанрѓа жататындыѓына, ќандай ... жєне ... ... отырып жасалѓандыѓына, н±сќаларды ... ... ... µмір ... ... кµзќарастарына тікелей тєуелді
екендігі байќалды.
- «Арќалыќ батыр» атты жырлар мен ањыздардыњ Ќазаќстанда, ... ... ... ... ... ... болѓан оќиѓалардыњ аныќ-
ќаныѓына кµз жеткізуге м‰мкіндік беретін ауызша тарихнама, жазбалар, заттыќ
айѓаќтар т‰ріндегі дерек ... ... ... ... ... ќарастыру
бағытында жүргізілген ж±мыстардың негізінде түрлі тарихи ... ... ... Арќалыќ батыр – ХІХ ѓасырда µмір ... ... ... ... оныњ орта ... адамныњ ±лы болѓанын жєне єкесінен
жастайынан жетім ... ... ... єр т‰рлі н±сќаларында
Арќалыќтыњ єкесініњ есімі «Назар», ... ... деп єр ... біз жоѓарыдаѓы шолуларымызда кує ... ... ... «Арќалыќ батырдыњ єкесініњ аты – Бµрібай», – деп ныќ
сеніммен ќорытынды ... жол ... ... ... бір ... – Єжініњ
ХІХ ѓасырда Ќытай елініњ Керей руы мекендеген аймаѓын басќарѓан ... оныњ ... ... «хан» делінуі фольклорлыќ дєст‰рдіњ єсері
болып табылатынын, ... ... ... кикілжіњніњ ќалай
шешілгендігі С. Н±ралин н±сќасында шындыќќа бір табан жаќын ... Жыр ... ... ... µзге ќазаќ шонжарларыныњ
ішінен Кµкен мен Бейсенбі билер ѓана – аныќ ... ... ал, ... ... ... табылатын кейіпкерлер. Ал Ежен ханѓа, Мєлік ханѓа
ќатысты баяндалатын ... бас ... ... ... ... ... ... шындыќќа жанаспайтын эпикалыќ єсірелеу болып
табылатынынын, біріншіден, Є.Баймаханова ... ... ... ... екіншіден, Арќалыќ µмір с‰рген заманда Ќ±лжаныњ
бµлек бір мемелекеттіњ ... ... ... ... ... бірі болѓандыѓы, оныњ ‰стіне ол кезде Ќытайдыњ астанасы Пекин
ќаласы болѓандыѓы жєне ол елді ќазаќтар «Ежен хан» деп ... ... ол ... ... ... айѓаќтайды. Салыстырмалы
талдаулар жырдыњ Иса Байзаќов – ... ... ... ... ... батыр» атты трагедиясын µлењ µрнегіне т‰сіре жырлаудыњ ... ... ... ... ... ... ... «Арқалық батыр» жыры халық ... әр ... ... ... оқиғаларға толы, халық өмірінен мол деректер беретін,
өнегелі де өрелі ... ... ... зор, ... ... ... ... қазына, асыл мұра болып табылатынына көз жеткізгендей болдық.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1 Уахатов Б. ... ... // ... ... ... ... ... Ғылым, 1979. – 312 б.
2 Сейітжанұлы З. Тарихи эпос. Алматы: Ғылым, 1994. – 365 б.
3 ӘӨИ. 320-бума.
4 Липец. Р.С. Образ ... и его коня в ... ... ... 1964. – 263 ... Жирмунский В.М. Народный героический эпос. Сравнительно-исторический
очерк. М. – Л., Государственное издательство ... ... – 435 ... ... С. Қазақтың халық прозасы. Алматы: Ғылым, 1984. – 272 б.
7 Пропп В.Я. Об историзме русского фольклора и методах его ... ... ... ... филологических наук, вып. 72. Л., ... ... – 215 ... ... В.И. ... ... и истории народного творчества. М.,
Советский писатель, 1959. – 310 ... ... ... ... ... ... Алматы: Ғылым,
1979. – 320 б.
10 Смирнов Ю.И. Славянские эпические традиции. Проблемы эволюции. ... 1974. – 264 ... ... В.В. ... Ногайской Орды. М., Издателство фирмы
“Восточная литература”, 2002. – 752 ... ... С. ... пен ... ... типологиясы // Қазақ
фольклорының типологиясы. Алматы: Ғылым, 1981. – 308 б.
13 Садырбайұлы С. Фольклор және Жамбыл. – ... Ана ... 2001. – ... ... Е. В ... нового. Алматы: Жазушы, 1967. – 240 стр.
15 Жұмалиев Қ. Қазақ эпосы мен әдебиет ... ... ... 1958. – 402 ... ... Ә. Арқалық батыр жєне «Арқалық батыр» дастанының
варианттары жөнінде // ... ... – 1994 ж. - ... ... Н. Тарихи зерттеулер. – Алматы, 1994. – 165 б.
18 Ата-баба тарихы. Шежіре. Монѓолия. ... 1991. – 115 ... ... Қ. ... ... ауыз ... – Өлгий, 1969.
20. Сейітжанұлы З. Тарихи эпос. Алматы: Ғылым, 1994. – 236 ... Ақын – ... ... ... 1979. – 184 б.
22 Ертай Құлсариев. Жыр-керуен. Алматы: Ана тілі, 2004. – 359 ... ... Б. ... ... // ... ... ... жырларының
мәселелері. Алматы: Ғылым, 1979. – 312 ... ... ... ЖАРИЯЛАНҒАН МАҚАЛАЛАР ТІЗІМІ
1 “Арқалық батыр” жырының версиялары // Қазіргі қазақ әдебиетін оқыту
мен зерттеудің өзекті мәселелері: ... ... ... ... 2006. – 119-121 ... ... ... жыры кейіпкерлерінің прототиптері // М.Әуезов және
әлем әдебиеті: ... ... ... материалдары. –
Алматы, 2006. – 235-239 бб.
3 ... ... ... ... негіздері // ХІХ ғасыр әдебиетін оқыту
мен зерттеудің өзекті мәселелері және Шернияз Жарылғасұлының ... ... ... ... ... – Алматы, 2007. –
152-154 бб.
4 “Арқалық батыр” жырының А.Түгелбаев ... // ... ... ... – 2007. - №6. – 67-69 бб.
5 “Арқалық батыр” жырының зерттелу тарихы // ... тілі мен ... ... ... ... ... ... көркемдік кестесі // ҚазҰУ Хабаршысы.
Филология сериясы. – 2007. - №7. – 139-140 ... ... на ... ученой степени ... наук по ... 10.01.09 - ... Советхана Баяновича
ВАРИАНТЫ ЖЫРА “АРКАЛЫК БАТЫР”
Общая ... ... ... работа характеризуется
историческим ... в ... жыра ... ... ... ... этого памятника, сохранившихся до нашего времени, комплексным
подходом в освещении актуальных проблем фольклористики и ... ... В ... ... ... ... не ... в свет,
неизвестные документы, широко освещается образная система и художественно-
стилистическое своеобразие жыра, через подлинные ... ... ... ... и ... исторические события.
Всесторонне освещаются ... ... ... ... его ... и ... его ... и
художественность.
Объект исследования. Объектом настоящего научного исследования стали
источники и материалы, собранные по ... ... в ... ... Монголии, а также – опубликованые статьи и материалы
периодической ... ... ... и ... различных гуманитарных
направлений. Использованы материалы из архивов экспедиции, организованной
Национальной Академией наук, архивные данные и материалы ... ... ... и ... ... М.О.Ауэзова и Центральной научной
библиотеки Республики Казахстан.
Цель исследования и задачи. ... ... ... ... ... ... жыра ... батыр”, анализ текстологии, палеографические
исследования, комплексный анализ произведения.
Для достижения этих целей мы решаем следующие задачи:
- по-новому осмыслить ... ... ... с ... достижений науки
сегодняшнего дня;
- раскрыть взаимосвязь между художественным вымыслом и исторической
правдой из вариантов, ... из ... ... ... ... ... ... мотивов в организации сюжета;
- выделить отличительные характеристики, традиционной художественной и
образной систем, своеобразие сюжета и ... ... ... ... ... ... с ... образцами, обнаруживая схожее ... ... ... рассмотрев в единстве все версии и варианты памятника, показать место
эпоса “Аркалык батыр” в ... ... ... произведений и общее в
художественной системе вариантов памятника;
- сравнив разные варианты эпоса “Аркалык батыр”, взяв ... ... ... ... их особую функцию в организации произведения,
своеобразие художественного произведения, ... ... ... ... ... были использованы следующие методы: сравнительно-
исторический, сравнительно-типологический, системный и другие методы.
Научные результаты:
В настоящей диссертационной ... ... ... ... ... что выдающееся духовное наследие – жыр “Аркалык батыр” ... ... ... ... ... ... о ... традициях, историческом прошлом
казахского народа;
- ... что жыр ... ... как ... ... ... ... потребностям народа, находится в системе нравственных
ценностей из жизни ... ... ... показана взаимосвязь различных вариантов жыра в сопоставлении,
сравнении и определении единого ... ядра ... ... ... все версии, а именно – версии Котбай акына,
С.Нуралиева и Е.Кульсариева, а ... ... в ... единой
художественной системы памятника;
- в рассмотренных произведениях, в основе ... ... ... ... ... образов и проведен анализ степени
художественного ... и ... в ... ... ... Результаты настоящего исследования рекомендуется
использовать в ... ... ... ... ... ... мастерство;
- теория эпосоведения и фольклористики;
- теория и история стиля эпических произведений;
- в спецкурсах и ... по ... ... ... ... и ... ... материалы исследования могут быть включены в вузовские и
школьные программы по ... ... ... на ... ... ... состоит из введения, двух разделов,
заключения и использованной литературы. Актуальность данной работы, ее
высокая практическая значимость ... ... ... ... и теории словесности.
Апробация результатов исследования. Диссертация обсуждалась на кафедре
теории литературы и фольклористики Казахского национального университета
имени аль-Фараби и была ... к ... ... ... ... ... в ... в «Вестнике КазНУ» имени аль-
Фараби, в журнале “Казахский язык и ... и ... ... и ... ... the thesis of the dissertation on competition of a scientific degree ... ... of ... sciences on a ... 10.01.09 – Folklore
Studies
Tleybaev Sovetkhan Bayanоvich
VARIANTS OF THE ZHUR “ARKALYK BATYR”
General characteristic of work. The present work is ... by ... approach in research of the zhur ... batyr”, variants of
complete variants of this monument kept up to our time, complex approach ... of urgent problems of folklore studies and samples of ... ... In the ... are ... the new, ... leaving to the public, unknown documents, the figurative system and art-
stylistic originality of the zhur are widely covered, through ... the real heroes, ... and real ... events ... unique, special sides of the epic work, its content and ... art and idea are ... shined.
Object of research. Object of the present scientific research ... and ... ... in ... kept in the Chinese ... ... and also – published articles and materials of a
periodicals, works of the scientists and teachers of various humanitarian
directions.
The materials from archives of ... ... by National ... ... archival data and materials of hand-written fund of Institute
of the literature and art by name ... and Central ... ... Republic of ... are used.
The purpose of research and tasks. The basic purpose of work is
disclosing a genre nature of the zhur ... ... analysis of ... ... ... complex analysis of ... achievement these purposes we solve the following tasks:
- To comprehend various opinions of the scientists from ... ... of a science of today in a new ... To open ... between art fiction and historical truth from
variants, proceeding from variants of the epos “Arkalyk batyr”;
- To ... ... of motives in the plot ... To allocate the distinctive characteristics, traditional art and
figurative systems, originality of a plot and genre, ... ... ... samples of the epos with other samples, finding ... and ... between ... Having considered in unity all versions and variants of a monument, to
show a place of the epos “Arkalyk batyr” in a ... ... of works and general in art system of variants of a ... Having compared the ... variants of the epos ... ... taken samples of the oral national literature, to illuminate its
special function in organization of work, ... of art ... ... of the foremen of a ... research the following methods were used: comparative-historical,
comparative-typological, system and other methods.
Scientific results:
In the present dissertation the author receives the ... ... It is proved, that the ... ... heritage – the ... Batyr” - has a huge ... behavior meaning, ... on art traditions, historical past of the Kazakh people;
- It is determined, that the zhur “Arkalyk Batyr” as the ... answers all ... needs of the people, is in system ... values from the past life of Kazakh ... The ... of various variants of the zhur in ... and ... of a uniform central nucleus of a legend is
shown;
- all versions, namely - version of Kotbai akyn, S. Nuraliev and ... and also ... in a ... of united art system of ... are considered in detail;
- in the considered works, in which basis the ... events ... the ... of images are investigated and the analysis of an art
fiction degree and ... in aspect of art ... is ... of ... The results of the present research are ... be used in the ... sections of philology:
- Theory of the literature;
- Art Skills;
- Theory of Epos Studies and folklore ... Theory and history of the style of the epic ... In the special courses and seminars on the national ... studies, folklore studies and epos ... The separate ... of the research can be included in the ... and school programs on the Kazakh ... History ... ... of ... The ... consists of ... two
parts, conclusion and used literature. An actuality of the present ... high ... ... define the further ... of ... epos studies and theory of ... of results of research. The dissertation was discussed on
the Kazakh ... faculty of ... Kazakh national ... ... ... to defend. The basic contents of the ... work is
stated in the publications in “Bulletin of ... ... in a ... language and ... and are sounded at the ... ... ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 42 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Олжабай батыр» жырының тарихи-фольклорлық сипаты3 бет
"Шу" дастаны және оның идеялық мазмұны, көркемдік сипаты (әдеби талдау). "Оғыз қаған" дастаны және оның нұсқалары10 бет
«Алпамыс батыр» жырының зерттелуі6 бет
«Батырлық ертегілер»14 бет
«ЕСІМ ХАН» ЖЫРЫНЫҢ НҰСҚАЛАРЫ МЕН ТАРИХИЛЫҒЫ42 бет
«Тілдің аумақтық өзгешеліктері (диалектілер, шет тілдің нұсқалары)»4 бет
«ҚОЗЫ КӨРПЕШ - БАЯН С¥ЛУ» жырының варианттары41 бет
«Қырымның қырық батыры» жырлар циклінің зерттелуі, тарихи орны55 бет
«Өлі жандар» туындысының аударма нұсқалары47 бет
Іргетас және іргетас арқалықтары және оларға қойылатын талаптар жайлы ақпарат5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь