Асан Қайғы туралы аңыздар

Кіріспе
1.«Асан Қайғы туралы алғашқы жазбалар және дәуір шындығы»
2 «Тарихи.шежірелік жазбалардағы Асан ғұмырнамасы және тарихи шындық»
3. «Түркі тектес халықтардың аңыздарындағы Асан Қайғы бейнесі»
4.«Жерұйық.Жиделібайсын» әлеуметтік утопиясы»
5 . " Асан Қайғы туралы аңыздардағы тұрақты мотивтер»
Қорытынды
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Еуразияның сайын даласындағы Алтай мен Орал таулары арасындағы ұлан байтақ далалық өлкелерді көшпелі тірлік мұратымен еркін жайлаған қазақ халқының ұлттық мәдени кескін-келбеті мен болмысының белгілері мен дүниетанымының ескі іздері, тарихи танымы мен әлеуметтік ой-пікірлерінің сұрыпталып сақталған бай қазынасы, сөз жоқ, оның фольклорлық мұрасы.
Ұлттың рухы бейнеленген мұра халықтың асыл қазыналарының бірі екендігін тәуелсіздік мұраты жолында жаңа экономикалық және саяси-әлеуметтік реформаларды қарқынды жүргізіп жатқан еліміздің Үкіметі ескеріп, елдің еңсесі көтеріле бастаған уақытта рухани өмірдегі кем-кемтікті түзеуге бет бұрды. Сол тірліктің айқын көрінісінің бірі – Қазақстан Республикасы Үкіметі арнайы қаржы бөліп қабылдаған «Мәдени мұра» бағдарламасы. Рухани мұраның түрлі салаларын бөліп-жармай тұтас қарастыратын «Мәдени мұра» бағдарламасының бір нысанасы - халқымыздың фольклорлық мұраларын халық игілігіне жарату.
Қазақ фольклорындағы асыл рухани қазыналардың бір шоғыры Асан Қайғы туралы аңыздарда шоғырланған. Асан Қайғы туралы аңыздар - қазақ халқының сан ғасырлық әлеуметтік аңсарын, өмірдегі зор мұраты мен күйінішін бейнелеген рухани мұра. Қазақ халқының басынан өткен тарихын зерттеуде, дүниетанымын, арман-тілегін тануда Асан туралы аңыздардың мәні зор.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Қазақ халқының арман-мұңын, мүддесін арқалаған Асан Қайғы бейнесі мен ол туралы аңыздарды зерттеуге ғалымдар Ш.Уәлиханов, Г.Потанин, Х.Досмұхамедов, М.Әуезов, Е.Исмаилов, М.Ғабдуллин, Ә.Марғұлан, Ә.Қоңыратбаев, Б.Адамбаев, С.Қасқабасов, А.Шәріп, А.Сейдімбек, Б.Омарұлы т.б. үлес қосты. Қазақ халқының рухани мұрасында Асан Қайғы есіміне қатысты аңыздардың маңызы зор. Бұл аңыздардың өн бойына ноғай мен қазақтың айырылғанына қайғы жеп, халыққа жайлы қоныс іздеген жиһанкез, хан жанында жыр толғаған жырау, ел мүддесін арқалаған шешен бейнесі енген.
Асан Қайғыға қатысты аңыздарға өз кезінде Ш.Уәлиханов, Г.Потанин сынды зерттеуші ғалымдар назар аударған болатын.
Ш.Уәлиханов Асан есімін жазбалары мен зерттеу еңбектерінде бірнеше рет атайды. Ғалым қарт жырауды қазақ ханы Жәнібектің билік құрған тұсымен байланыстыра отырып, далалықтар күні бүгінге дейін ноғайлы философы Асан қайғы туралы аңыздар мен оның адамгершілік туралы өсиеттерін аузынан тастамайтынын атап өтеді.
Ғалым Г.Потанин Асан туралы аңыздарға көңіл бөліп, көшпелілер философы туралы екі аңыз нұсқасын жазып алған. Бұл аңыздар ХІХ ғасырдың аяғында қазақ халқынының қоғамдық-әлеуметтік ой-пікірін оятуға өзіндік үлес қосқан «Дала уәлаятының газетінде» жарияланды.
ХХ ғасырдың басында Асан Қайғы есіміне қатысты деректерге назар аударылып, зерттеу жұмыстары жүргізіле бастады.
1 Әуезов М. Әдебиет тарихы. А., 1991.-240 бет.
2 Досмұхамедұлы Х. Аламан (Құрастырушылар, алғы сөзін және түсініктемелерін жазғандар – Ғ. Әнесов, А. Мектепов, Ш. Керімов)- Алматы: Ана тілі, 1991.-176 бет
3 Қоңыратбаев Ә. Қазақ фольклорының тарихы (Құрастырып, алғы сөзін жазған Т. Қоңыратбаев). –Алматы: Ана тілі, 1991.-288 бет.
4 Халид Құрбанғали Тауарих хамса (Бес тарих). Ауд. Б. Төтенаев, А. Жолдасов. -Алматы: Қазақстан, 1992.- 304 бет
5 Валиханов Ч.Ч. Киргизское родословие//Соб. соч. 5-ти т.т.2. А., 1985.-416 с. /148-166/.
6 Древняя Казань глазами историков и современников. Казань, 1996.
7 Федоров-Давыдов Г.А. Общественный строй Золотой Орды М., 1973.
8 Григорьев А.П., Григорьев В.П. Коллекция золотординских документов ХIҮ века из Венеций. М., 2002.-276 с.
9 ҚРҰҒА Сирек қолжазбалар қоры, Папка №910, №5 дәптер.
10 Егоров В.Л. Историческая география Золотой Орды в ХІІІ-ХIV в.в. М., Наука, 1985.-244 с.
11 Трепавлов В. В. История Ногайской Орды. М: Издательская фирма «Восточная литература РАН», 2002.- 752с.
12 Валиханов Ч.Ч. Заметки при чтении книги проф. И.Н. Березина «Ханские ярлыки»// Соб. соч. 5-ти т. т1 А., 1984. -432с. /104-114/
13 Материалы по истории казахских ханств ХҮ-ХҮІІІ веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). Алма-Ата, 1969.
14 Сикалиев А.И.-М. Ногайский героический эпос. Черкесск, 1994. -322с.
15 Сәкен Сейфуллин. Шығармалары. 6-том. А., 1964, «Қазақтың мем-к көркем әдебиет баспасы». - /266-269/.
16 Хусаинов Г.Б. Башкирская литература ХI-ХҮIII вв. Уфа: Ғилем, 1996.-192 с.
17 Қасқабасов С. Миф пен әпсананың тарихилығы// Қазақ фольклорының тарихилығы А., 1994.-312бет / 82-129 /.
18 Амантай Шәріп. Қазақ поэзиясы: утопия мен антиутопия.// «Жұлдыз» журналы №9 1998. /184-193/.
19 Омарұлы Б. Тарихпен тамырлас толғамдар (Асан Қайғы мен Бұқар жыраудың ұлт келешегін болжаған өлеңдері хақында) // «Ұлт тағылымы» журналы, №1 2000, 56-66 б.
20 Тұрсынов Е.Д. Қазақ ауыз әдебиетін жасаушылардың байырғы өкілдері. А., «Ғылым», 1976. -200бет
21 Мелетинский Е.М. Поэтика мифа. Л., 1976.
        
        ӘОЖ  398 (574) (092)                                                  
          Қолжазба құқығында
МАМИЕВА  БАХЫТКҮЛ  ОКТЯБРЬҚЫЗЫ
Асан Қайғы туралы аңыздар
10.01.09- Фольклортану
Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін ... ... ... Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі Ғылым Комитеті
М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының фольклортану бөлімінде
орындалды.
Ғылыми жетекші:                   филология ... ... ... ... ... ғылымдарының докторы,
                                                  профессор К.І.Матыжанов
                                                  филология ғылымдарының
кандидаты
                                                  А.А.Тұрғанбаев
Жетекші ұйым                       Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық
                                                университеті      
Диссертация 2007 жылдың «   ... ... ... ... ... ... және ... министрлігі Ғылым Комитеті
М. Әуезов ... ... және өнер ... ... филология
ғылымдарының докторы  дәрежесін беру жөніндегі Д 53.34.01 ... ... ... ... 050010, ... ... көшесі, 29.
Диссертациямен Қазақстан Республикасы Білім және ғылым ... ... ... танысуға болады.
Автореферат 2007 жылдың «              »                      таратылды.
Диссертациялық кеңестің ғалым-хатшысы,
филология ғылымдарының  ... ... ... ... ... ... тақырыбының өзектілігі. Еуразияның сайын даласындағы Алтай мен
Орал таулары ... ұлан ... ... ... көшпелі тірлік
мұратымен еркін жайлаған қазақ халқының ұлттық мәдени ... ... ... мен дүниетанымының ескі іздері, тарихи танымы мен
әлеуметтік ой-пікірлерінің сұрыпталып сақталған бай ... сөз жоқ, ... ... рухы ... мұра ... асыл қазыналарының бірі екендігін
тәуелсіздік мұраты жолында жаңа ... және ... ... ... ... еліміздің Үкіметі ескеріп, ... ... ... ... рухани өмірдегі кем-кемтікті түзеуге бет
бұрды. Сол тірліктің айқын көрінісінің бірі – ... ... ... қаржы бөліп қабылдаған «Мәдени мұра» бағдарламасы. Рухани
мұраның түрлі ... ... ... ... ... ... бір ... - халқымыздың фольклорлық мұраларын халық
игілігіне жарату.
Қазақ ... асыл ... ... бір ... Асан ... ... ... Асан Қайғы туралы аңыздар - қазақ халқының
сан ғасырлық әлеуметтік аңсарын, ... зор ... мен ... ... ... ... халқының басынан өткен тарихын зерттеуде,
дүниетанымын, арман-тілегін тануда Асан ... ... мәні ... ... деңгейі. Қазақ халқының арман-мұңын, мүддесін арқалаған
Асан Қайғы бейнесі мен ол туралы аңыздарды зерттеуге ғалымдар Ш.Уәлиханов,
Г.Потанин, Х.Досмұхамедов, ... ... ... ... ... ... А.Шәріп, А.Сейдімбек, Б.Омарұлы
т.б. үлес қосты.  Қазақ халқының рухани ... Асан ... ... ... маңызы зор. Бұл аңыздардың өн бойына ноғай мен ... ... жеп, ... ... ... ... ... хан жанында
жыр толғаған жырау, ел мүддесін арқалаған шешен бейнесі енген.
Асан Қайғыға қатысты аңыздарға өз кезінде  ... ... ... ғалымдар назар аударған болатын.
Ш.Уәлиханов Асан есімін жазбалары мен зерттеу еңбектерінде бірнеше рет
атайды. Ғалым қарт жырауды қазақ ханы ... ... ... ... ... ... күні бүгінге дейін ноғайлы философы Асан
қайғы  туралы аңыздар мен оның ... ... ... ... атап ... ... Асан туралы аңыздарға көңіл бөліп, көшпелілер
философы туралы екі аңыз нұсқасын жазып ... Бұл ... ХІХ ... ... халқынының қоғамдық-әлеуметтік ой-пікірін оятуға өзіндік үлес
қосқан «Дала уәлаятының газетінде» жарияланды.
 ХХ ғасырдың басында Асан Қайғы есіміне ... ... ... ... ... жүргізіле бастады.
Қ.Халид «Тауарих хамса» еңбегінде Асанның ... ... ... ел ... тарихи деректер жинап, Асан Қайғының өмір
сүрген ... ... ... Асан ... ... Кіші ... хан
жанында Сарайда болған, кейін Ұлық-Мұхаммед хан қасында болған деген пікір
айтады. Бұл ... ... ... тарихи шындық деректері сәйкес
еместігін атай отырып, аңыз ... ... ... ... ... айтады.
Х.Досмұхамедов Асан Қайғы туралы зерттей келе, оның шығармашылығын
болжал өлеңдердің бастарына қойып, ХІХ ... ... ... ... ... ... ... халық шығармашылығымен үндес ... ... Асан ... ... ... төркінін зерттей отырып,
оның Әз-Жәнібектің тұсында өмір сүруі тарихи ... сай ... ... ... еңбегінде» Асанның Абылайдың тұстасы болмаса ... ... ... өмір ... ұқсайды деген пікір айтады.     «Қазақ
халқының эпосы мен ... атты ... Асан ... ойды толғай
отырып, ол туралы аңыздарды халық аңсаған арман-тілек бейнеленген кейіпкер
екенін аңғартады.
Бұл тұжырым зерттеу ... ... ... ғұмырнамасына тереңірек
үңілуге, оның фольклордағы жиынтық бейне екенін дәлелдеуге мұрындық болды.
Дала ... ... ... ... ... айқындауға ұмтылған
ғалым Е.Исмайлов. «Ақындар» атты монографиясында Асан ... ... ... ... ... ... идеясы екенін атап өтеді. Ол жайындағы
аңыздар ... ... ... азабын, қорлығын елестетсе, сонымен бірге
бақытты аңсаған талап, күресін көрсететіндігін ... ... ... ... ... ... Асан ғұмырнамасы мен
аңыздардағы Жәнібектің кім екенін анықтауға ұмтылған ғалым ... ... ... ... үш хан ... ... Асан өмірін ХҮІ
ғасырдағы тарихи оқиғалармен байланыстырып қарастырады.
Асан ... ... ... ... тоқталған ғалым Б.Адамбаев «Тарихи
аңыз-әңгімелер» атты еңбегінде Асанның ... ... ... ... ... ... бағытын бағдарлауға болады деген болжам түйеді. Асан Қайғыны 
Майқы бидің ісін жалғастырушы деп бағалайды.
Асан ... ... ... ... ... ғалым
С.Қасқабасов болды. «Миф пен әпсананың тарихилығы» атты ... ... ... ... ... ... әпсана жанрына жатқызады. Сонымен
қатар халық пікірінде әлеуметтік утопияның үш ... ... Асан ... «Жер ... ... ... осы әлеуметтік утопияның алғашқы екі
сатысына, ... ... ... ... ... ... ... пен қарсылық (оппозиция) білдірген утопиялық ойлары түскенін
жазады, «Жерұйық» мотивінің түп-тамыры көк, жер, жер асты ... ... ... ... ... ... аудартады.
Ғалым көтерген құнды мәселелерді басшылыққа ала отырып, Асан туралы
аңыздардың жанрлық ерекшелігіне айрықша назар аударуды  ... ... ... ... рухани мұраны зерттеу ХІХ ғасырдың екінші жартысында
қолға алынды. Бүгінгі күнге дейін фольклортану ғылымының қалыптасуына үлес
қосқан ... оның ... ... ... тағдырын бейнелеген
шығармашылығы, ел мүддесі мен арман-тілегін білдіруші бейнесі туралы ... бере ... Асан ... ... рухани мұраны өз еңбектеріне
арқау етті.
Зерттеу ... ... ... ... басшылыққа алынып,
Асан Қайғы туралы ... ... ... кеңейтіліп, олардың
фольклорлық сипаты айқындала түседі
«ХҮ-ХҮІІІ ғасырлардағы қазақ әдебиетінің ... атты ... ... ... ... ... мен атақты аңыз кейіпкері туралы әр кезеңдерде
жүргізілген зерттеулерге сипаттама ... ... ... ... Асан ... ... аңыздарды фольклорлық жанрлық ерекшелігі
тұрғысынан зерттеу бастамасын көтерген ғалым С.Қасқабасовтың «Миф ... ... атты ... маңызы зор болды.
Зерттеудің мақсаты - Асан туралы рухани мұраны кешенді түрде ... ... ... ... мен ... ... ... зерделеу.
Зерттеудің міндеттері:
қазақ фольклорындағы сан-қырлы мол мұралардың бірі болып табылатын Асан
туралы аңыздарды жүйелеп зерттеу;
Асан туралы аңыздарға әдебиеттану, фольклор ғылымында ... ... ... мәні мен ... ... ... зар ... ақындар шығармашылығы мен Асан туралы аңыздар
арасындағы ортақ мазмұнның тарихи негіздерін айқындау;
Асан ... ... ... мен ... Асан ... арасындағы
байланысты белгілеу;
Асан туралы аңыздардағы тұрақты мотивтердің қатарын анықтау және
фольклорлық циклизация ... ... ... ... ... ҚР ҰҒА ОК ... қолжазбалар
қорындағы жазбалар, Асан Қайғы туралы ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ... ... ... ... ... ... ... газета»
беттеріндегі, сондай-ақ жекелеген зерттеушілер мен ... ... ... ... ... фольклорлық практика
барысында жиналған аңыздар мәтіні пайдаланылды.
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы:
Асан Қайғы туралы ... ХҮІ ... ... ордасында өткен «зар
заман» кезеңінде туып, ХІХ ... ... ... ... ... ... ... жаңғырған рухани мұра;
Асан есімімен үнемі қатар аталатын Әз-Жәнібек хан – жиынтық бейне. 
Онда Алтын Орданың атақты ханы ... ... ... ... ... билеген аштарханидтік Жәнібектің, сондай-ақ Қазақ Ордасын алғаш
құрушылардың бірі Жәнібектің бейнелері орын алған;
Асан туралы аңыздарға ... Орда ... ... ... өмір сүрген
Асан есімді тарихи тұлғалардың елі мен жері үшін атқарған қызметінің әсері
ашылады;
Асан ... ... ... мотивтердің төркіні мен өзгерісі
анықталады;
Асан ғұмырнамасы мен тарихи шындық арасындағы қарама-қайшылықтардың
туындауына ... ... ... ... ... құбылысының
белгілері кең түрде талданады. 
Зерттеу жұмысының теориялық және әдіснамалық негіздері. Диссертациялық
жұмыста Асан ... ... ... ... ... негізгі
теориялық танымдар негізінде талданып, зерттеуге салыстырмалы типология,
тарихи талдау әдістері қолданылды.
Зерттеу  барысында  Ш. ...  М. ...  Х. ...  М. ...  Е. ... М. ... Б. Адамбаев,
С.Қасқабасов, Е. Тұрсынов, М. Мағауин, Б.Абылқасымов, ...  Б. ... А. ... және т.б. қазақ фольклоры мен әдебиет
тарихын зерттеудегі теориялық және методологиялық тұжырымдары, ... және ... ... ... ... ... ... теориялық және практикалық ... ... ... ... қазақ халқының дүниетанымы мен
рухани ... ... ... ... ... филологиясы 
мамандығын дайындайтын жоғары оқу орындарында оқытылатын «Қазақ халық ауыз
әдебиеті» пәніне, қазақ руханиятына қатысты ... ... ... ... ... ... Қайғы туралы аңыздарды ХҮІ ғасырдағы ноғай, қарақалпақ, қазақ
халықтарында туған ортақ мұра ретінде қарастыру;
Асан туралы аңыздар ... ... «зар ... мен ХІХ ... ... ... жай-күйдің ортақтығынан қазақ арасында
қайта жаңғырған мұралар.
Фольклорлық шығармаларда тарихи шындықтың бейнеленуі халықтың ... мен ... ... ... ... онда ... армандаған шындықтың түзелгендігін көрсету;
Асан туралы аңыздарды фольклорлық ... ... ... ... ... таным-түсінік пен көзқарас мол мол сақталған рухани мұра
деп қарау.
Жұмыстың жариялануы мен ... ... ... ... ... ... тілі мен әдебиеті», «Ұлт ... ... ... ... Хабаршысы» ғылыми журналдарында
жарияланды. Зерттеу ... ... 3 ... және ... ... ... конференцияда баяндамалар жасалды.
Диссертацияның теориялық мәселелері мен ғылыми тұжырымдары ҚР БҒМ М.О.
Әуезов ... ... және өнер ... ... ... құрылымы. Диссертация кіріспеден, үш бөлім мен жеті
тараудан, қорытынды мен ... ... ... ... ЖҰМЫСТЫҢ  НЕГІЗГІ  МАЗМҰНЫ
Диссертациялық жұмыстың кіріспесінде Асан Қайғы туралы аңыздарға
байланысты зерттеу тақырыбының өзектілігі мен ... ... ... теориялық, әдістемелік негіздері белгіленіп, негізгі дерек көздері
көрсетілді. Сонымен бірге ... ... ... мен ... ... ... ... теориялық-практикалық маңызы
көрсетілді.
Зерттеу жұмысының бірінші ... ... ... туралы аңыздар мен
шежірелік жазбалардың тарихи шындықпен арақатынасы» деп аталады. Бөлім ... ... ... ... ... алғашқы жазбалар және дәуір ... ... ... Асан ... туралы аңыздардың ХІХ ғасырдың ІІ жартысында Ш.
Уәлиханов, Г. Потаниндердің ... мен ... ... және ... ... ... нұсқалары сол дәуірдің шындығымен салыстыра
қарастырылады.
Аңыздар - халықтың ... ... ... ... ... ... бір түрі. Онда халықтың ... ... ... бағасы,
дүниетанымы, көзқарасы, өткен оқиғадан алатын тағылымы, тіршілікте көздеген
арман-тілегі суреттеледі. Аңыз ұрпақтан-ұрпаққа ауызша ... ... ... басынан өткен түрлі тарихи кезеңдер өз таңбасын қалдырып, 
бағасын беріп отырады. ... бір ... ... өмір ... ... ... ... тағылымды әңгімеге өз тұсындағы өзекті мәселелерді де
қосып отырады. Асан ... ... ... ... ... көне
нұсқаларында сол дәуірдің танымы мен тағылымы тіркелген.
ХІХ ғасыр қазақ тарихында Ресей отаршылдығы түбегейлі орнаған, ... және ... ... ... сол ... әкелген
өзгерістердің салдарынан қазақтың көшпелі тіршілігіне аса ... ... ... тарылуы халықтың саяси және рухани танымдарына үлкен
өзгерістер әкелді. Ол ... ... ... ... ... ... көрініс алды.
Заман бейнесін өз шығармаларының негізгі арқауына өзек етіп алған ақын-
жыршылардың ... ... ... М. ... мұндай ақындар қатарын «зар заман
ақындары» деп атап,  сол ... ... ... алғы шебі Асан ... деп ... дәуірдегі әлеумет тіршілігінің ең шаншулы мәселесін әдебиет жүзіне
түсіріп, алғаш рет ... ... ... ... ... - қария Асан. Алғаш
рет келешек ... ... ... ... ... беріп, болжал айтқан
Асанқайғы. Сол заманның өзінде басқа ... ... десе де, өлең ... қызметіне жаратуға кіріскен тағы да сол. Кейінгіге ел ... мұң зар ... ... ... де сол. Зар ... ақындарының
барлығындағы сары уайым - Асан бастаған сарын. Сондықтан зар ... ... ... ... басталады дейміз» [1, 201]. 
Алаштың көрнекті ғалымы Х. Досмұхамедов те  Асан есіміне қатысты халық
әдебиетіндегі жаңа сарынның ... ... Ол ... ... халық
әдебиетіндегі болжал өлеңдерінің бастауына қояды және бұл ... ... тұсы деп ХІХ ... ІІ ... деп ... ... бұндай үмітсіз, зарлы сарын әсіресе ХІХ ... ... ... үміт ... ... т.б. көтерілістерінің жаншылуы), қазақ ... ... ел ... ... ... кедейленгенде – күшейе түсті»[2, 22],
- деп жазады ғалым.
Заман кейіпінен торығып, қайғы, уайым ... зар ... ... ... мен Асан Қайғы туралы ... ... ... ... ... Асан ... ... оның негізгі қайғырып
жүрген мәселелері мынадай:
1. Ел билеген хан ... ... ... ... ісіне қайғыру;
2. Құладынға қу ілгізіп, тектіні тексізге жығып ... хан ... ... Орыс ... ... түсіп, көшіп-қонуға тар бола бастаған
қайырсыз қонысты тастап ... ... ... ... ... ... бірі – ханның
қарадан әйел алуы.          Асанның пайымынша, бұл жөнсіз ... ... ... ... ... ... ... ел билейтін текті тұқым
жойылып, оның ... ... ... ел ... Басшысы тексіз елдің ісі де
берекесіз, болашағы да бұлыңғыр. Ал хан ... ...... ... ... ... туындауы - қазақ даласындағы хандық жүйенің күйреуі
салдарынан болғаны анық. ХІХ ғасырда қазақ даласында ... жүйе ... ... саяси реформаның нәтижесінде өмір сүруін тоқтатқаны
тарихтан белгілі.
Асанның екінші реніші - ... ... ... ... Әз- Жәнібек ханның
құладынға құс патшасы аққуды ілдіруі. Бұл жерде аққу – төре ...... ... ... ... ... бейнесі. Аққуды
құладынға ілдірген хан ісінен елді ... кісі ... жұрт ... ... қара кісі қару ... заман туады деп қайғырады.
ХҮІІІ ғасырдың соңында қарадан (құл ... ... ... ... ... ... ... елден қуады,  Есім ханды өлтіреді. Исатай мен
Махамбет ханға қарсы көтеріліс жасаған еді.
Қазақ ... өзге жұрт ... ... ... төре жете ... ... келуі,  ханға қара кісінің қарсы шығып, қару көтеруі оқиғалары ... да ... ... ... ... ... билікке келуі деп
түсінеді халық. Заман түзелуі үшін текті тұқым ел басқаруы ... ... осы ... ... ... қайырсыз қонысты тастап көшу – Асан Қайғы туралы аңыздардың негізгі
сарыны. Бұл ... ... ... ... ... іздеп, жер шолған аңыздарының
мазмұнында үнемі орын алып ... Асан ... ... оның мал мен ... мен жайсыздығына сын айтумен қатар, оған маңайдағы ... ... де ... ... Мысалы, Тарбағатай тауының түстік
жағын Қытай, солтүстік жағын орыс алар ... ... Еділ мен ... да орыс ... деп ... орыс ... жер деп
Жиделібайсынға көшіп кетеді.
Аңыздар мазмұны ... не ... ... жаңа ... ... жүргенін
айқындап беріп отыр. Асанды мазасыздандырған негізгі себеп – қазақ жері
орыстың қолына түсетін, бекініс, қала ... ... ... Одан ... -  басқа құтты қонысқа көшу.
Аталған мазмұндағы мәселелер ХІХ ғасырдағы зар заман ақындары ... ... ... да мол орын ... еді. ... ғалым  Ә. Қоңыратбаев Асан Қайғы шығармаларына: «Ол (Асан
Қайғы – Б.М.)- ел басындағы ауыртпалықты ... ... ... ... ... ... ... сыншысы. Оның сарындарын ХІХ ғасырда «зар ... ... [3, 95],- деп  ... әрі дәл баға ... ... ... Асан ... және тарихи шындық»
деп аталатын тарауда қазақ тарихына ... ... ... ... ... «Тауарих хамса» еңбегіндегі Асан ... ... ... ... «Түрік, қырғыз-қазақ Һәм хандар шежіресі» атты
шежірелік зерттеуіндегі Асан өмір ... ... ... қатысты деректер
талданады.
Асан Қайғының қай кезде туып, ... ... ... ... ... ... өте мардымсыз сақталған болса, 1910 жылы Қазан
қаласында «Тауарих ... атты ... ... шығарған оқымысты Құрбанғали
Халидтың  баяндауларында Асанның ғұмырнамасы туралы деректер келтірілген.
Қ. Халид тарихи-шежірелік ... ... ... ... Асан ... байланыстырып, халық аңыздарындағы «Орманбетті»
Ұлық–Мұхаммед деп таниды. Бұл тұрғыда ол ... ... ... оны ... хан» деп айтады. Осы танымның салдарынан «Орманбет
хан өлген күн, он сан ноғай ... күн» ... ... ... еңбегінде «Ұр-
махаббат хан өлгенде, он сан ноғай болғанда» деп өзгертіледі. Ал ... кең ... «Ел ... ... мен қазақ айырылған күйі») күйін
Қ.Халид ағайынды хандар ... пен ... ... бір-
біріне өкпелесіп айырылысқан күні тартылған күй деп танып, оны ... ... деп те ... ... ... ... көшіп
кетіп,  Қазан қаласының негізін қалаған деп санайды.  Сол Қазандағы Ұлық-
Мұхаммедті Сарайдан қуылған Асан ... ... ... ... ... соң, ол ... Ұлық-Мұхаммед ханның қасына барғаны
кешірілген (нақыл етілген). Олай болса, ... Кіші ... хан ... болып, соңынан Ұлық-Мұхаммед ханға барған болып шығады» [4,  ... ... ... ел арасынан өзі жазып алып, оны шежірелік кітаптар
дерегімен салыстырған аңызды талдауында тарихтан хабары бар ... ... ... үш қате ... бар:
1. Халық арасында «Ұр махаббат хан өлгенде, он сан ... ... ... ... ... жыр ... жоқ. Түркі тектес ноғай, қазақ,
қарақалпақ, қырғыз халықтарына тараған тұрақты жыр жолдары «Ор ... күн// ... би ... күн// Он сан ноғай бүлген күн» деген
тіркестермен сақталған;
2. Халид айтып отырған  «Екі ханзаданың ... деп ... ... мен ... ... ... («Ел ... күйі деп аталады ... шығу ... ... хан өмір ... ХV ... емес, ХVI ғасырдың
соңы [5, 166];
3. Қазан қаласының негізін қалаған Ұлұқ-Мұхаммед хан ... ... ХІҮ ... ... [6, 295]. ... хан – ... ... Ордадан ығысып барған билеуші.
Қ. Халидтің Ұлық-Мұхаммед ханды аңыз-жырда ... ... ... оның ... ақыннан 1871 жылы Асан туралы алған дерегінің ... ... ... ... ... кім, оның сөздерінен есіңізде қалғаны
бар ма?» деген сауалына Құдабай ... ... ... қатады:
Асанның асыл түбі ноғай деймін,
Үлкендердің айтуы солай деймін.
Бұл сөзге анық-қанық емес едім,
Естігенім, тақсыр-ау, былай деймін:
Тегінде ноғай ... ... ... Ертіс, Оралды еткен дүбір.
Ор Мамбетхан ордадан шыққан күн
Асан Ата қайғырып айтыпты жыр  [4, ... ... Асан ... деректерге «анық-қанық емес», «үлкендердің
айтуы» бойынша білетіндігін хабарлаған бұл өлең жолдарындағы «Орманбетхан
ордадан шыққан күнде» деген ... Қ. ... ... мән ... Өлең жолы ... ... ... деген мағынаны беріп тұр.
Себебі хан ордадан «шықпайды», тек «қуылуы» мүмкін.  «Шықса» тек өлгеннен
соң ... ... ... болмаса өз еркімен тақтан бас ... ... ... Мұрагерлік биліктің заңы осындай.
Қазақтың жерлеу ғұрпында «үйден шығару» деген рәсім бар. Хан үшін,
әрине, «үйдің» ... ... ... ... «шығару» деген сөздер
«қайту», «қайтыс болу» ұғымымен пара-пар. «Орманбет хан ... ... деп ... өлең жолы ... хан ... ... ... хабарды
жеткізіп тұр. Олай болса, Құдабай ақын «Орманбет хан ... күні ... жыр ... ... ... тұр. Бұл халық аңыздарында айтылатын
«Орманбет хан өлген күн, Он сан ... ... күн, Ор ... ... ... тарих тілімен сөйлейтін болсақ - Ноғай Ордасының күйреген күні.
Демек, Асан Қайғы, аңыздың өзі ... ... ... ... ... күні
елдің болашағына қайғырып жыр айтқан  кісі.
Ноғай Ордасының толық күйреген ... ХҮІ ... ... ал ... билеушісі –Орманбет би. Бұл тарихта анық ... ... ... ... қозғаған шежірелік еңбектердің Орманбет биді ... деп ... ... ... Асан ... Қазан
хандығының негізін салушы, билеушілері өзара таққа таласқан Алтын Ордада аз
уақыт үлкен билікте болған Ұлық-Мұхаммед ... ... ... ... ... ... ... жанында қызмет атқарған,
кейіннен Дешті-Қыпшаққа қайта қайтып, қазақ ханы ... ... ... деген болжамдарға, пікірлерге арқау ... ... ... ... ... ... ... кеңес заманының қыспағы тұсында
жыраулық поэзияны зерттеп, тың деректер ... ... ... ... ... тигізді.
Зерттеу жұмысының екінші бөлімі “Асан есiмдi тарихи тұлғалар және түркі
тектес халықтардың аңыздарындағы Асан ... ... деп ... онда ... ... тұлғалардың өмір сүрген уақыты, атқарған қызметтері
талданады. Сонымен ... ... ... түркі тектес ... ... ... сипаттама беріледі.
«Асан есiмдi тарихи тұлғалар» деп аталатын тарауда Алтын Орда ... ... ... ... ... жазба деректерде сақталған Асан
есімді кісілердің аңыздағы Асан ... ... болу ... ... ... Өмір ... заманы, әрі атқарған қызметі, ... ... ... аңыздағы Асанға жақын тарихи тұлғаларды
қатарын анықтау барысында Алтын Орданың ... ... ... ... ... Бату атты баласынан тарайтын билік ... ... ... ханның тұсында Асам (Асан) би деген ... ... ... деректе тіркелген. Асам (Асан) бидің есімі 1358 ... ... ... ... жөнінде жасасқан келісімінде
аталады. Бұл келісімде Өзбекұлы Жәнібекті өлтіріп, оның орнына Бердібектің
отыруына ықпал еткен беделді Тоғлу ... ... ... [7, 107].
Алтын Орда билеушiлерiнiң венециялықтарға жолдаған жарлықтарын арнайы
зерттеген шығыстанушы ғалымдардың ... ... ... ... ... толық есiмi - Хүсейін–Софы [8, 163]. Ол - ... хан ... ... ... ... ... ... ханның қызына
үйленген  қоңырат Нангудайдың ұлы. Ол ХIV ғасырдың 70 жылдары Хорезмдi
билеп, ... ... ... екеуi қоңыраттың билеушi Софы әулетiнiң негiзiн
қалаған [8,  70].
Бердібек хан ... ... би ... оның ... Өзбекұлы Жәнібек
ханның билігі тұсында да   беделі бар би болуы ғажап емес. Бердібек - таққа
әкесінің ... ... ... билердің  қастандығы арқасында билікке келген
хан тағының үміткері еді. Бердібектің тұсында Алтын Орданың билігіне ... ... ... бимен қатар Асан есімінің венециялықтармен жасалған
келісімде қатар аталуы біздерді осы ойға жетелейді.  Бұл ... Асан ... ... ... билеген Хорезм
өлкесіндегі Бұқар (Жиделі  Байсын), Үргеніш өлкелері  Асан туралы аңыздарда
ел-жұрттың ертедегі атақонысы ретінде жиі ... және Асан елді сол ... ... ... Асан ... халық аңыздарының бірінде ол – Әз-Жәнібек ханның
алдында беделді, сыйлы кісі. Хан Асанды бірнеше рет  арнайы тойға шақырады.
Асан «Аштарханды ... ... ... қарадан қатын алдың,
құладынға қу алдырдың» деп ханға өкпелеп, тойға келмейді.Аңыздың Алтын Орда
ханы Әз-Жәнібекке қатысты айтылуы ... ... ... ... аңыз
мазмұндағы Асанның осы «өкпесінен» байқалады. Аңыз бойынша, «Құладынға қу
ілдірген, қарадан қатын алған хан» сол ... ... ... қолынан қаза
табады [9, №5].  Бұл көрініс Жәнібек ханның өзіне ... ... ... қолынан
қаза табуын мегзейді.
1359 жылы Бердібек хан қастандықпен өлтіріледі. ... Орда ... ... ... ... ... атаумен қалған аласапыран дәуір
басталады.         Жошы ұрпақтары хан тағына таласқан «үлкен зобалаң»
жылдары Ақ ... ішкі ... ... Жошы ... ... елдер
бағыныштылықтан құтылуға ұмтылады [7, 60-61]. ... ... ... ірі ... ... аймақтарға көшіп, өз алдына отау ... ... Еділ ... көне қала ... ... Орданың ірі
феодалы Бұлғақ-Темір басып алады. 1367 жылы ол орыс әскерінен жеңіліп,
Еділдің ... ... ... Сол ... ол Әзиз ханның қолынан қаза
табады. Бұлғар қаласының билігі жергілікті князь Хасан қолына ... ... ... орыс ... ... ... ... Мұхаммед сұлтанды
отырғызады. Хасан Бұлғарға соғысуға ... орыс ... ... ... мол сыйлықпен шығып, билікті қантөгіссіз береді. Өзіне қарасты елді
алып, көш бұлғар жерін тастап, Коми өзенінің оң жағалауына ... де, ... ... ... Қала Хасан князьдың атымен «Қазан» аталып ... ... ... (князьдың) атақты кісі болғаны оның басына қойылған
көктастағы жазулар ... Онда ... бек, ... ... ... пен діннің мақтанышы Мір-Махмұд ұлы Хасан бек» [6,15]
деген мадақ жазулар ... ... ... ... ... күші көп ... ... қантөгіссіз елді бөтен өлкеге алып кетіп ақыл ... ісі ... ... ... ... ... мүмкін. Қазақ аңызындағы «ақыл иесі»
Асанның әрекеті де сол – елді ... ... ... алып ... Асан елді орыс ... деп ... жаңа жер ... Ал
тарихи тұлға бұлғар князы Хасан да ... ... дем ... Орыс әскерінің
тегеуірінен жылысып, бөтен қонысқа ауысады.
Алтын Орданың мұрагері ретінде қалған Ноғай Ордасы өз ... ... ... басынан өткізген. ХҮІ ғасырдың бойында Ноғай Ордасы үш
үлкен ... ... ... ... оның соңы Орданың күйреуіне әкеліп
соқтырады. Бір ғасыр бойы бұлғақтан көз ... ... ... жұртының
аңыздарында тыныш, бейбіт қонысты ... ... ... ... Орыс ... ХҮІ ғасырдың орта шенінде (1554-1560 жж.) ... ... ... ... (ІІ ... ... ... ішінде «Бұқара
мен Үргенішке көшіп кету» жоспарының кең тарағандығы тіркелген [11, 309].
Ноғайлы жұртының орыс отаршылдығынан құтылар  жолы – ... ата ... мен ... ... ... Осы ... ... жаудан тыныш қоныс
іздеп, жайлы орынға қондырған Хасан бектің тарихи қызметі ХҮІ ғасырдың ... ... бір ... ... кешіріп жатқан Ноғайлы жұрты ... іс ... ... ... ... ... ... Асан Қайғыны елдің сыртқы қарым-қатынасына ... ... би деп ... Ал тарихи жазбаларда Тоқтамыс ханның
тұсында бірнеше рет елшілік сапарға барған Асан би ... ... ... Ол ... ханның Литва-Польша королі Ягойлаға 1392 жылы ... ... ... ... ... рет аталады. Онда ол ханның ... ... ... рет ... ... би [12, 107].
Тоқтамыс туралы аңыз-жырлар қазақ арасында кең ... ... ... ... би, ... ... ... Асан бидің бейнесі де
аңызға түсері сөзсіз.
ХҮ ғасырдың ортасында жеке ... ... ... ... ... хан
билеген  Өзбек ұлысынан шыққандығы тарихтан мәлім. Әбілқайыр ханның жанында
оның жеңісті жорықтарына қатысқан ... ... ... ... ... ... ... Айталық, Мақсұт бин Осман Қухистанидің «Тарихи
Әбілқайыр-хани» атты ... ... ... және ... ... ... аты аталады. Бұлар ірі рулардың биі және ... ... Асан мен ... ... ханы ... қызметінде
болған Хасан (Асан) атты ... ... ... ... ... Хасан атты кісілер әскери қолбасшылар, ал аңыздағы Асан
ел қамын ойлаған ... ... ... ... Диссертацияда Әбілқайыр
тұсындағы Хасан (Асан) ... ... ... мен ... ... ... ... ұлысының тарихымен тығыз байланыста болғандықтан 
талданады.
ХҮІ ғасырдың ... ... ... ... ... тамырлас  Ноғай
Ордасында  Хасан (орыс деректерінде Асан деп аталады) деген би өмір сүрген.
Ол  – ... ... ... төрт ... бірі. Хасан (Асан) ағалары
Мұса мен Жаңбыршы ... ... ... кейін Ноғай Ордасының биі
атанады. Оның билігі ... ... ... 4 ... ... ... Асан бидің билігі уақытында Ноғай ... ... ... оқиғалармен есте қалмаған. Тек ... мен ... ... ... ... ... ... [11,
142-143].
Хасан (Асан) бидің тұсында Ноғай Ордасының өзге мырзалары үлкен билікті
мойындамай, өз ұлыстарын жеке дара  ... ... ... бастайды. Мұның
арты Ноғай Ордасындағы алғашқы үлкен бұлғақтың орнауына әкеліп соқтырады.
Үлкен биліктің  бағы ... бара ... ... Асан би Едіге биден
қалған ... ... ... хан ... өзі оның ұлық биі ... ... Бірақ ол әрекеті сәтсіздікке ұшырап, өзі хан етпек болған
билеуші екеуі Ордадан ... қаза ... ... ... бірінші бұлғақ
басталады. Қарсы топтың бір жағында Жаңбыршы баласы Ағыс пен Мұса баласы
Сайд-Ахмет, ... ... ... мен ... және Мұсаның өзге
әйелдерінен туған балалар тұрады [11,147].
Ноғай Ордасының ішкі ... орын ... ... ... ... ... деп ... батырлық эпостарға түскен. Бұл
жырларда Асан атты дана ... ... ... ... ... ... Асан - Қырымды мекен ететін ноғайлыда ... ... ... Жырдың мазмұны Жаңбыршының жалғыз баласы  Телағыс пен Мұса бидің
арасындағы ... ... Жыр ... ... қыз (қалыңдық)
үшін тартыстан туғызады. Мамайдың қарындасын алмақ ... ... ... ұлы ... ... ... ... өкпелеп, Қырымға қоныс
аударып барған Телағыс Асанға келіп көмек сұрайды. Елдің бірлігін, Ноғайлы
батырларының татулығын ойлаған Асан ... ... ... батырын жинап
беріп (оның ішінде өз ұлы Абат та бар), «осы ... ... мен ол ... отыз ... ... ... деп Сыпыра қартты қосып
жібереді.
Асан Қайғының даналығының арқасында ноғайлы батырлары бір-біріне ... ... ... ... ... ... – ақылы асқан
Асан Қайғы. Жырдағы Асан ... ... ел ... ... аңыздық
баяндаулардағы Асан бейнесінен алыс кетпейді.
Қазақ арасында кең жырланатын Ноғайлы жырларының ішінде жүрген Асан,
сөз жоқ, тарихта ... ... ... оны ... ... ... ... Өзбек ұлысы мен Ноғай Ордасының тарихында ... ... ... дөп көрсету мүмкін емес. Асан-романтикалық тұтастануға айналған
поэтикалық ... ... ... баса ... «Түркі тектес халықтардың аңыздарындағы Асан Қайғы бейнесі» деп
аталатын тарауда Ноғай ... ... ... ру-тайпалардың негізінде
жеке-жеке ұлт болып құрылған ноғай, башқұрт, қазақ, ... ... және ... ... ... Асан ... бейнесінің қазақ
аңыздарымен ортақ және алшақ тұстарына талдау ... ... ... ноғай атауын ұлт этнонимі ретінде сақтап қалған
Солтүстік  Кавказдағы ноғай халқының ... ... ... көңіл бөлінеді.
Солтүстік Кавказдағы ноғай халқының арасында сақталған батырлық
жырларда Асан бірде мұсылман дінінің ... ... ... ... ... бірде абыз-сәуегей бейнесінде көрінеді. Мысалы, Ноғайлы батырлық
жырларының ең көне ... ... ... ... «Айсыл баласы
Ахмет» жырында Асан мұсылман дінінің қайраткері ретінде көрініп, алғашқыда
Әз-Жәнібекке қызыңды Ахмет батырға бер деп кеңес ... ... ... ... ... кейін ол шешімін өзгертіп ... ... ... ... бер деп ... [14, ... ... бұл мазмұн сәл өзгеше ... ... ... ... ... ... ... бермей Мығалы байдың Тастемір деген
ұлына бергендігіне өкпелеп тойға келмей қояды [15, ... ... ... ... ... арасындағы нұсқасында Асан абыз-
сәуегей бейнесінде орын алған. Жырдың басында Мұса ... ... ... ... ол ... 12 ... кенжесі Исмаилдың өсе келе
ноғай халқын күйрететін ағайын аралық жауластыққа себепкер ... ... ... ... Ордасының күйреуі Исмайыл мен Жүсіп бидің
билік үшін ... ... ... Сонымен қатар аталған жырда Асан
жылқы баласының жүйрігін анықтай алатын сыншы [14, 113].
Ноғай ... ... ... да Асан ... көрнекті орын алады.
Мұнда ол ел тағдырын ойлаған, әділ қоғам ... ... ... ... мүддесіне кереғар іс-әрекет жасаушы билерді сын тезіне алған танымал
ақын. Асан Қайғы өмірдің ... ... ... қарым-қатынасты,
өзара сыйластықты, әділдікті қояды. 
Асан шығармашылығы  Ноғай Орда мырзалары өз ара ... ... ел ... күн ... ... ... кету уақытында туған.
Ноғайлы жұртының  қамын ойлаған ақын ... ... қам жеп ... ... ағайын жау болып, ата-анадан, бала-шағадан айрылып, іргесі
сөгілген елдің ауыр тағдырына ... деп ел ... ... ... Ақын ... ... Әз-Жәнібек ханға артады. Бұл ақынның елдегі
қалыптасқан шиеленісті ... ... ... ... ... ... құлақ
асуға шақырған дауысы деп санауға болады:
За истребленных отцов,
За причитающих матерей,
За разоренный народ,
За сыновей, мчавшихся, как ветер,
За пленных ... ... ... хан, ... ... тебя я ... ответа! [14,54], - деп қаһарланады ақын.
Ноғай халқында сақталған Асан өлеңдерінен оның ... ... ... ... бөлектеу. Ноғай Асаны ханға батыл сөйлейтін, одан ... ... ... ... талап ететін ақын.
Қазақ арасындағы Асан - ханның орынсыз істеріне өкпелеп, тығырықтан
шығу үшін ... жеп» жол ... ... хан мен ... ... көнбейсің.
Шабылып жатқан халқың бар,
Аймағын көздеп көрмейсің.
Екі Асанды салыстырып қарағанда, қазақ арасындағы Асан ноғай Асаны
сынды ханға ... ... ... ... ... ... ... болатынының  себебі мынада:
Алтын Орданың ыдырауынан кейін жеке хандық ретінде бөлек отау құрған Қазақ
хандығы ... ... ... Ноғай Ордасында өмір сүрген
ақындарының  шығармалары қазақ ... ... ... төл ... ... ... ... Ноғай Ордасынан бөлек хандық құрған қазақ
арасында ақындардың өмірі мен олардың шығармаларының кейбір мәтіндері және
олармен ілесетін аңыздар ... ... ... ... ... ... ... ауыз әдебиеті үлгілерінде  де
сақталған. Башқұрт халқының эпикалық сарын бар ... ... ... (кубаир)   «Асан ата» атты толғау бар. Онда ол халықтың
болашақ тағдырында бақытсыздық пен үлкен тауқыметтің күтіп ... ... ... ... ағайын-туысқандық жойылатынын уайым
етеді.
«Асан ата» толғауы башқұрт құбайырларында бастау ретінде жиі кездесетін
мынадай жыр жолдарымен аяқталады:
Тыңда, ... ... тым ... ... ... ... сен ... аударма) [16, 63].
Бұл жыр жолдарындағы сарын қазақ ... ... ... да
кезедеседі.  
Башқұрт әдебиеттанушысы Г. Хусаиновтың пікірінше, башқұрт пен ... ... ... ... ... бір ... ... айырмашылық бар. Қазақ ... ... ... ... көне ... хабар берсе, башқұрт арасындағы ... ... ... ... ... ... хабар береді[16, 62].
Башқұрт халқының фольклорында Асан Қайғы туралы өлең мен қара ... ... ... ... үлгілі сөзі» атты көлемді аңыз сақталған.
Сонымен қатар, қарақалпақтар Асан Қайғыға тілейтін «Елдің ары – ... ... жер» ... ... арасындағы  құбайыр жырларына мазмұны мен
формасы ... ... ... ... ... ... ... жырларды жырлаушы жыршы-ақындар (Мұрат, Нұрым,
Қашаған) шығармашылықтарында да  Асан бейнесі ноғайлы жырлары мен аңыздарда
айтылатын ... ... Өз ... Асан ... көп атайтын 
жыршы ақын Мұрат Мөңкеұлының төл ... Асан ... ... әу ... ... оны ... ... кеткен жан болып суреттеледі.
Мұрат ақын үшін Асан заманның кейпінің қандай боларын күні ... ... ... Ақын ... Еділ мен ... ... қоныстардың
тарихы Асан Қайғының ғұмырнамасымен тығыз байланыстырылатын тұстар да ... ... ... Асан Қайғы - Ноғай Ордасынан тараған түркі
тектес халықтарға ортақ ... және ... жеке ұлт ... қалыптасқан
халықтардың рухани мұраларында Асан бейнесін әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... фольклорлық сипаты» деп аталатын үшінші
бөлімде Асан Қайғы туралы аңыздардың фольклорлық белгілері мен ... ... ... ... ... утопиясы»,
«Асан Қайғы туралы аңыздардағы тұрақты ... ... ... ... ... тұтастану құбылысы» деп аталатын үш ... ... ... ... деп аталатын тарауда
Асан Қайғы туралы аңыздардағы негізгі мазмұн «құтты қоныс» іздеу сарыны
талданады. ... ... ... қоғам дамуының белгілі бір сатысында ... ... орын ... рухани сана, жақсы өмірді күткен
арман-аңсары. Ғалымдар рухани ... бұл ... - ... ... Асан ... ... аңыздарда орын алған әлеуметтік утопия шетел,
орыс, сондай-ақ белгілі фольклортанушы мен әдебиеттанушылар С. ... ... А. ... ... ... аталған мәселеге қатысты
зерттеулерінде ... ... ... ... ... Асан ... ... негізгі арқау болған «құтты қоныс» іздеу сарынының түп-
төркіні,  оның өзіндік ... ... ... ... ... ... «Жиделі-Байсын» атты мал-
жанға жайлы, тыныш, рахат ... ... ... шығу ... мен өзгерген
мазмұнын ашуға құрылған күрделі әрі ... ... – С. ... ... ... ... туралы әңгімелерді әлеуметтік утопиялық әпсанаға жатқызған ғалым
оның қазақ фольклорында үш сатысы бар екендігін белгілейді. ... ... - «қой ... ... жұмыртқалаған» заман туралы идея. Екінші саты
- құтты мекен туралы арман. Үшінші саты өзі өмір ... ... ... ... ... ... туралы әңгімелерді ғалым қазақ ... ... ... ... ... екі ... жатқызады: «Қазақ
фольклорында, - деп жазады фольклортанушы, - халық әлеуметтік ... екі түрі ... ... ... олар ашық, жітеліп бөлінбейді.
Соған қарамастан, орнаған қоғамға, өмірге немесе әміршіге деген ... пен ... ... ... қой ... ... ... мен құтты мекен –Жерұйықты іздеу туралы әпсаналарында
айқын сезіледі» [17,104].
Зерттеуші А. Шәріп Асан ... ... ... ... ... туралы аңыздарды қазақ поэзиясында көрініс алған утопиялық ойлардың
бастау арнасы ғана емес, Асанның өмір ... ... ... оны ... Морр шығармаларында орын алған «Құтты қоныс немесе ... ... ... алғашқы бастауы деп санайды [18,185].
Әдебиет тарихындағы зар заман ақындарының шығармашылығын арнайы
зерттеген Б. ... Асан ... ... ... ... іздеген, бірақ таппаған, ал зар заманды болжаған, бірақ
көрмеген ... [19, 60] ... ... айта ... ... ... «зар
заманның» белгі нышаны еді деген тұжырым жасайды[19, 60].
Солтүстік Кавказдағы ноғай халқының мұраларында сақталған Асан ... ... мен ... және ... ... ... ... жан-
жаққа тараған түркі тілдес халықтардың фольклорлық мұраларын зерттей келе,
зерттеу ... Асан ... ... ... ... құтты қоныс утопиясы
ХҮ ғасырдағы Қазақ хандығы ... ... одан ... ... -ХҮІ ғасырда
көшпелі  Ноғай Ордасының ыдырауы басталған  үлкен аласапыран уақытта көне
утопия қайта жаңғырған ... ... ... ... ... Асан ... алғаш пікір айтқан және арнайы
зерттеген Ш. Уәлиханов пен М. Әуезовтердің ... ... ... ... ... өз ... әр ... бірде «көшпелілер
философы», бірде «ноғайлы философы» де атап отыруы Асанның Ноғай Ордасында
туған зар ... ... ... ... ... бар кісі екендігін белгілесе
керек. Оның ... ... өз ... ХІХ ... ІІ ... ел
есінде  өткен күндердің елесі жоғалмаған. Сондай-ақ заңғар ... ... ... ... аз-ақ бұрын өмір сүрген адамға ұқсайды»
[1,199] деп көрегендікпен пайымдауын да еске ... ... ... алды Ноғай Ордасының күйреген уақыты.
Алтын Орда мемлекетінің мұрагеріндей болған бағаналы Орданың (Ноғай
Ордасы) құлағанын (Ор орманы ... күн), ... ... ... ... күн), байтақ елдің азып тозғанын (Он сан ноғай ... күн) ... ... ... ... ... елді сол күйге душар еткен ханды (Әз-
Жәнібекті) сынайды, елдің бұрынғы ... ... ... ... ... үшін ... қоныс», «Жерұйық-Жиделібайсынды» іздейді.
Бұл орайда халық өткен күндерге көңіл аударады. Қалыпты өмір салты жаңа
арнаға күрт бұрылған ... ... ... ескі күнді аңсау сарыны
туады. 
3.2 «Асан Қайғы туралы аңыздардағы тұрақты мотивтер» деп ... Асан ... ... аңыздар сюжетінде кездесетін фольклорлық тұрақты
мотивтердің орны мен қызметі ... ... ... ... ... - ... ... жинақтаушылық қызмет. Асан Қайғы туралы
аңыздарда фольклорлық тұрақты мотивтер Асан Қайғының халық қалаған бейнесін
сомдауды құраған сюжетке ... ... көру ... ... ... ... түс көруі - көнеден
келе жатқан тұрақты мотив. Бұл мотив - қаһарманның қарапайым жандардан тегі
бөлек, ... ... жан ... білдіретін көркемдік тәсілдердің бірі.
Асан Қайғы қазақтың жерін орыс аларын түс көру ... ... ... ... ... алар қалаңды
Шулатар қатын балаңды
Осыны көрдім түсімде... [1,200]
Қаһарманның болашақта болар оқиғаны ғажайып түс арқылы көруі түркілік
фольклорда жиі ... ... ... ... ... бұл қасиетке ие емес кейіпкерлер кемде-кем. ... Оғыз ... Ұлық ... ... ... ... елдің болашағы, алдағы болар
оқиғаларды түс арқылы көріп, оны билеушісіне жеткізіп отырады. Қаһарманның
бойына ... ... түс ... енгізу - кейіпкерді ... ... ... ... болжау (сәуегейлік) мотиві. Асан Қайғы туралы аңыздар мен
жырлар сюжетіндегі молынан кездесетін ... - ... ... ... Бұл
мотивтен құрылған сюжет Асан туралы аңыздардың ең негізгі ... десе ... Асан ... ... ... ... ақырына болжау жасайды. Ол
істердің орынсыз болғанына қайғырады.
Асан Қайғыда кездесетін сәуегейлік Оғыз ... Ұлық ... ... ... ... тұсындағы Көкчү  бақсыда,  Бұқар жырауда, қазақтың
атақты би-шешендерінің бойында да бар.
Болашақты болжап, сәуегейлік айту ... түп ...... дінінің
басты өкілі бақсының функциясынан бастау алатыны сөзсіз [20,160]. ... ... ... жердегі өкілі, Тәңірімен тілдесіп, оның әмірін жер бетіне
жеткізер ерекше қасиетке ие кісі. Демек, Асан Қайғы ... ... ... үшін ... ... ... ие жан.
Халық осы мотивті көріктеу құралы ретінде аңыздардағы Асанның бойына
қондыра отырып, оны ел ... ... ... ... ... ... жеген» істерін  билеуші топтардың өкілдеріне үлгі етеді.  ... ... ... ... белгілеріне  өз наразылығын білдіреді.
Адам баласының өзге тіршілік иелеріне үйлену мотиві. Бұл  мотив – дүние
жүзі халықтарының фольклорында жиі ... Асан ... ... ... салады, бірақ оған су перісі Ертістен ілігеді. 
Асан Қайғының су патшасының (Суса хан) ... ... ... ... адамдардың көне түсінігі арқау болған. Өзен түріндегі су - өлілер
әлемі ретінде қабылданған көне түсінік. ... «Ер ... ... ... ... ... бару үшін су астына түседі. Өлімнен қашқан
Қорқыт Сырдарияға келіп, сол жерде су ... ұзақ ... өмір ... ... ... ... ... ғалымдар кейіпкердің су
сағасынан пана табуын космос моделін үлкен өзен түрінде бейнелеген ... ... [17,103] деп ... бал ... ... пері ... Еділ, Жайық, Сырдария, Ертіс
өзендерінен қармақ сал деп ... ... де суды ... әлем ... көне ... ізі ... Ал Асанның пері қызын Ертіс өзенінен
табуында да су аяғы өлілер әлемі ... ... ... бар. Еділ мен
Жайық – солтүстіктен оңтүстікке ағатын өзендер, ал Ертіс ... ... Ал ... - көне ... түсінік бойынша өлілер
(бөлек) дүниесі.
Мифтер поэтикасын зерттеген Е.Мелетинский солтүстік халықтардың
мифтерінде ... ... өзен ... ... ... Ғалым былай
дейді: «Солтүстіктегі халықтардың ... ... ... ... ... шамандық ағаштарға жақын) шамандық өзен болады деп
түсініледі, ол өзен ... мен ... ... мен жерді байланыстырып
тұрады деп есептеледі; осыған сәйкес өзеннің басы жоғары, ал аяғы – төменгі
әлемге сәйкес келеді де, оның ... ... деп ... ... аяғы (сағасы) төменгі әлем жатқан жақты (көбінесе, солтүстікті)
бейнелейді деп саналады» [21, 217].
Өлімнен ... ... да ... ... ... ... өзеніне келетінін еске түсірейік. Асан да тегі бөлек болашақ жарын
оңтүстіктен солтүстікке қарай ағатын өзеннен тауып отыр. ... ... ... пері қызына үйлену үшін Ертіске келуінде де басқа әлемге
сапар шегу ... ... ... Асан ... ... көне ... өлім
әлеміне сапар шегетін бақсының (шаманның) әрекетінің әлсіз іздері ... ... ... ... ... тағы бір ... - шарт қою және
оны орындай алмау мотиві. ... шарт қою ... ... ... ... Аңыздың көркемдігі артқан сайын оның хабарлық,
танымдық ... кеми ... ... хикаялық сипат арта түседі.  Асан
туралы аңыздарда ... ... анық ... Шарт қою және оны ... ... Асан ... туралы  аңыздарда оның ... ... ... ... ... ... соңғы тарауы «Асан Қайғы туралы аңыздардағы
ғұмырнамалық тұтастану құбылысы» деп ... ... ... ... ... ... құбылысының ата мен
немере және әке мен бала арасындағы бөлігі суреттелген. Бұл ... ... ... саяхатшылығы, елдің болашағы үшін құтты қоныс
іздеген қамқорлығы және хан жанындағы ... ... ... ... ... ... мол қоныс іздеген ата мен баланың арасындағы саяхатшылық
мұратты ... ... ... Асан ... қара сөзі ... ... берілген. Жырда Асанның әкесі саятшы Сәбит, шешесі - Салиха.
Ал Асаннан туған баланың аты - ... Асан ... ... үлгілі ісін
жалғастырушы. Абат - әкесі Асанның ел қамын ойлаған ... ... елге ... ... іздеген елдің қамын ойлаған өнегелі істері
оның би-шешендік және хан ... ... ... орын ... баяндауларда да  жалғасын табады. Бұл ... ... бала ... ... ... көзге түсіріп, кейінен хан жанында
ел қамын ойлайтын ... ... ... ... ұста шешен кісінің фольклорда кең дәріптелетінінің түпкі себебі-
сөздің магиялық құдіреті бар деген көне ұғымынан бастау алады. ... ... қона ... ... ... бар ... қонады. Ерте замандағы
түсінік бойынша, ондай кісілер-абыздар мен бақсы, әулиелер. Халық аңыздары
Асанды әулие кісі деп таниды.
Аңыздар ... ... кісі ... ... отырып, оның қашанда ел қамы
үшін жүрген кісі екенін көрсетуге ... Бала ... ... ... Асан ... ... келесі кезеңі жыраулық қызметке
ұласады.
 Хан жанына көпті ... ... ... ... ... түркі
фольклорында жиі кездесетін көрініс.
Бұл бөлімде фольклорлық ... ... мен ... ... кең талдаулар жасала келе, Асан туралы аңыздар өз бойына
фольклорлық ... мол ... ... бай мұра ... тұжырым
жасалынады.
Қорытындыда зерттеу жұмысының барысында алынған ғылыми нәтижелер мен
тұжырымдар жинақталып түйінделеді
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1 Әуезов М. Әдебиет ... А., ... ... ... Х.  ... ... алғы ... және
түсініктемелерін жазғандар – Ғ. Әнесов, А. Мектепов, Ш. Керімов)- Алматы:
Ана ... ... ... ... Ә. ... фольклорының тарихы (Құрастырып, алғы ... Т. ... ... Ана тілі, 1991.-288 бет. 
4 Халид Құрбанғали Тауарих хамса (Бес ... Ауд. Б. ... ... ... ... 1992.- 304 бет
5 Валиханов Ч.Ч. Киргизское родословие//Соб. соч. 5-ти т.т.2. А., 1985.-
416 с. /148-166/.
6 Древняя Казань глазами историков и ... ... ... ... Г.А. ... строй Золотой Орды М., 1973.
8 Григорьев А.П., Григорьев В.П. Коллекция золотординских документов
ХIҮ века из Венеций. М., ... ... ... ... ... ... Папка №910, №5 дәптер.
10 Егоров В.Л. Историческая география  ... Орды в ... в.в. ... ... ... ... В. В. ... Ногайской Орды. М: Издательская фирма
«Восточная ... ... 2002.-  ... Валиханов Ч.Ч. Заметки при чтении книги проф. И.Н. Березина «Ханские
ярлыки»// Соб. соч. 5-ти т. т1 А., 1984. -432с. ... ... по ... ... ханств ХҮ-ХҮІІІ веков (Извлечения из
персидских и тюркских сочинений). Алма-Ата, 1969.
14 Сикалиев А.И.-М. Ногайский героический эпос. ... 1994. ... ... Сейфуллин. Шығармалары. 6-том. А., 1964, «Қазақтың мем-к
көркем ... ... -   ... ... Г.Б. ... литература ХI-ХҮIII вв. Уфа: Ғилем, 1996.-
192 с.
17 Қасқабасов С. Миф пен ... ... ... фольклорының
тарихилығы А., 1994.-312бет / 82-129 /.
18 Амантай Шәріп. Қазақ поэзиясы: утопия мен антиутопия.// ... №9  1998. ... ... Б. ... ... толғамдар (Асан Қайғы мен Бұқар
жыраудың ұлт келешегін болжаған өлеңдері ... // «Ұлт ... №1 2000, 56-66 ... ... Е.Д. ... ауыз әдебиетін жасаушылардың байырғы өкілдері.
А., ... 1976. ... ... Е.М. ... ... Л., ... ... БОЙЫНША ЖАРИЯЛАНҒАН МАҚАЛАЛАР ТІЗІМІ
1 Асан Қайғы туралы аңыздардағы тұрақты мотивтер // «Шоқан ... ... ... ... ... Көкшетау, 2002. 100-104-б.
2 Асан Қайғының би-шешендiк қызметi // «Шоқан тағылымы - 7» Халықаралық
ғылыми-практикалық конференция. Көкшетау, 2002. 104-107 ... Аңыз ... Асан // А. ... ... ... ... - Қостанай, 2002. - №7-1. - 14-18-б.
4 Проблемы ложного сиротства в фольклоре // «Шоқан тағылымы - ... ... ... - ... 2002. - ... ... ... Ұлық Мұхаммед пен Орманбет бiр кiсi ме? // ... - ... 2003. - №1. - ... Асан мен ... ... ... ортақ фольклорлық белгiлер //
Қазақ тiлi мен ... - ... 2002. - №8. - ... ... ... Асан ... // ... туғанына 200 жыл
толуына арналған аймақтық ғылыми конференция. - Қостанай, 2003. - 160-164-
б.
8 Түркi халықтарының ... ... Асан ... ... ... ... – 130» ... материалдарының жинағы.
Қостанай, 2003. 170-173-б.
 9 Асан Қайғы қай кезде өмiр сүрген? // Ақиқат. - 2005. - №1 - ... ... және ... ... // ... ... - 10» Халықаралық
ғылыми-практикалық конференция. - Көкшетау, 2005. - 163-166-б.
11 Асан Қайғы туралы аңыздар және зар заман ... // ... ... аралық Хабаршысы. - Қостанай, 2005. - №3. - 161-166-б.
12  Асан Қайғы туралы аңыздардағы ғұмырнамалық ... ... ... ... және ... ... ... ғылыми-практикалық конференцияның материалдары.-
Алматы,2007.-І том.-379-386 б.
13 Асан ... және ... ... утопиясы // «Шоқан
тағылымы - 12» Халықаралық ғылыми-практикалық ... - ... ... ... 2007 жыл ... РЕЗЮМЕ
на автореферат диссертации на соискание ученой степени ... наук по ... ... ... ... Бахыткүл Октябрьқызы
                                           ЛЕГЕНДЫ ОБ АСАН КАЙГЫ
Актуальность исследования. Казахи - народ с очень богатым ... ... из ... ... являются легенды Асан Кайгы. Легенды
об Асан Кайгы отражают многовековые чаяния народа на социальное ... ... ... ... ... ... легенды Асана и ... ... ... ... и ... ... Цель ... - исследовать значение личности
Асана Кайгы в духовном наследии казахов, расширить знания об истории ... ... ... - исследовать легенды об  Асан Кайгы;
  - определить место и значение легенд ... в ... ... - ... ... ... Асана Кайгы для литературы ХІХ века;
  -определить значение творческого ... ... ... ... мотивы и фольклорную циклизацию легенд об Асане.
Источники отбора исследования. Анализ проводился на основе ... из ... ... ... библиотеки МОН РК, на ... ... ... ХІХ ... ХХв.в. «Дала уалаятының газеті»,
«Торгайская газета», а ... на ... ... ... ... Костанайского государственного университета.
Научная новизна исследования:
- образ Аз-Жанибека является собирательным образом, где сочетается ... ... ... Жанибека Озбекулы, Жанибека ... ... в ... и образ казахского хана Жанибека;
- деятельность нескольких личностей под именем Асана в ... ... на ... этого героя, встречающегося в фольклоре, где он
ищет благодатную землю;
- творчество акынов ... ХІХ века было ... ... ... в ... ... и получило новое значение;
- нашло отражение циклизация биографии Асан ... в ... ... и в фольклористике.
Методы исследования. В ... были ... ... ... сопоставительный анализ. Во время исследовании мы
придерживались теоретических и ... ... ... ... ... Х. ... А. Маргулан, М. Дуйсенов, Е.
Исмаилов, М.Габдуллин, Б. Адамбаев, С.Каскабасов, Е. Турсунов, М. ... ... Б. ... А. ... а ... ... ... выносимые на защиту:
- рассмотреть легенды об Асане Кайгы, как общее историческое наследие
ногаев, каракалпаков и казахов  в ... ... дать ... общности легенд периода ногаев и «зар-заман» ... ... в ... ... ... ... и ... народа
того времени;
- рассмотреть легенды об Асан Кайгы как ... ... ... ... и мировозрение.
Апробация работы. Основные положения диссертации были изложены в 11
статьях, опубликованных в ... ... На ... ... были ... доклады и выступления на 3 международных и ... ... ... ... ... ... из ... трех глав,
заключения, списка использованной научной и художественной литературы.
Во вводной части определены актуальность исследуемой темы, цель ... ... ... и ... исследования, его теоретическая
значимость.
В І главе дана история изучения рассматриваемого ... ІІ ... ... ... исторические рукописи о
нескольких личностях  по имени Асан, сходство их деятельности с Асан ... ... его ... в ... ... ... ІІІ ... дается фольклорное описание (социальная утопия, фольклорные
мотивы, биографическая ... ... об Асан ... содержит научнообоснованные выводы.
                                                        SUMMARY
                                          Mamieva Bakhitgul Oktyabrovna
                                   «The legends about Asan Kaigiy»
                                               10.01.09 - folkloristics
The urgency and topicality of the research subject presents the ... of ... the history of the Kazakh people and its legacy. ... Kazakh people have a very rich folklore heritage. The one of the ... literary values is the legends about Asan Kaigiy. The ... Asan Kaigiy reflect the ... ... ... of ... search of life ideals. Besides these works have a great ... historical importance.
The aim and tasks of the research is to investigate the meaning of Asan
Kaigiy’s image in the ... heritage of the Kazakh nation, to ... ledges about history of legends and ... tasks of the ... ... the Asan Kaigiy’s legacy in the Kazakh folklore;
to define the placement and meaning of Asan’s legends at ... and ... explain the ... of Asan Kaigiy’s works for ... ... XIX ... ... the creative significance of Asan Kaigiy’ heritage;
to set the main reasons and folklore periods of legends about ... sources of the ... ... The analysis is ... ... basis of masterpiece’s learning from the National Fund of the Republic
Scientific Library of Kazakhstan, on the materials of ... fpom ... of XIX century till the ... of XX century “Dala ... “The Torgai ... as well as on the basis of folklore ... ... of the Kostanai state ... named ... Baitursynov.
Scientific signinificans of the research:
there has been out lined the ... image as a ... one, ... is combined three ... of khans: Ozbekiliy, Makhmudiliy
Zanibek (the head of Astrakhan’s ... and the Kazakh ... has been ... the activity of some personalities under the
Asan’s name in the historical masterpieces, who has ... ... heroin ... when he looked for a best ... has been added the akin’s “Zar-zaman” creativity of the ... by the Asan ... image in the ... period and ... new interpretation;
there has been discovered the cyclical biography of Asan Kaigiy
contrasting with ... facts and ... method of the ... ... the methods of ... cognition and contrasting
analysis are used. We take into account ... and ... of such ... as (H. ... M. Auezov, ... A. ... M. Duisenov, E. Ismailov, M. Gabdullin, ... S. ... E. ... M. Magauin, A. ... ... A. Sharip and some foreign folkloristic.
The following positions are put forward to be ... consider the legends about Asan Kaigiy as general ... of nogai, Kara kalpak and Kazakh in the XVI-XVII ... define the basis of legends’ commonality at the period of nogai  and
“Zar-zaman” in the XIX century;
 to display at folklore works the ... of ... ... needs of people that ... investigate the legends about Asan Kaigiy as ... ... in people outlooks and ... ... of the ... main ideas of the research had been stated at 12 articles in ... ... On the basis of materials of the ... ... and prepared reports and setting out at 2 ... and ... ... ... ... conference.
The structure of the research:
The dissertation consists of introduction, three chapters, conclusion,
list of used scientific literature and ... ... are ... the urgency, ... ... ... ... and practical values, methods, of the
research. In the first chapter the history of the learning problem ... the second chapter are ... having models, in ... about some personalities under the Asan’s name, ... ... and are analyzed his image in the ... ... people.
In the third chapter folklore description of legends about Asan ... ... ... ... Қайғы туралы аңыздар
10.01.09- фольклортану
Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми ... алу үшін ... ...  2007 ж. қол ... Пішімі 60х841/16
Қаріп түрі «Таймс». Офсеттік басылым.
Шартты баспа табағы 1,5.
Таралымы 100. Тапсырыс ... » ... ЖШС

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 32 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Асан қайғының қоғам туралы философиясы3 бет
Аңыз әңгімелер6 бет
Жыраушы тұлғалар3 бет
Асан Қайғы2 бет
Халқымыздың ұлы ұландары жыраулар шығармашылығында6 бет
Шешендік өнердің халықтық сипаты3 бет
"Бизнес аңыздары"7 бет
"Бизнес аңыздары" (әлемнің бай адамдары)7 бет
XV-XVII ғ.ғ. этнопсихологиялық ой-пікірлер (асанқайғы, қ. жалайри, м.х. дулати, шалкиіз, жиембет жырау т.б.)5 бет
«Бизнес аңыздары (Әлемнің бай адамдары) »5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь