Аударматану терминдерінің когнитивтік-семантикалық құрылымы

Қазақ тіл білімінде терминология саласының ғылыми мәселелері А.Байтұрсынұлы, Қ.Жұбанов, Ж.Аймауытұлы, Х.Досмұхамедұлы, Қ.Кемеңгерұлы, С.Жиенбаев, Н.Сауранбаев, С.Аманжолов, М.Балақаев, С.Талжанов, Ә.Сатыбалдиев, Ә.Қайдаров, С.Исаев, Ш.Сарыбаев, Б.Қалиев, Ө.Айтбайұлы, Ш.Құрманбайұлы және т.б. ғалымдардың зерттеулерінде қарастырылған. Атап айтқанда, қазақ терминологиясы ғылымының тұтас тарихы, терминдік жүйе мен терминжасамның теориялық мәселелері академик Ө.Айтбайұлының ғылыми еңбектерінде жасалса, терминологиялық лексиканы зерттеп, оның теориялық мәнін, мазмұнын анықтауда Б.Қалиевтің («Қазақ тіліндегі өсімдік атаулары»,1988), Ш.Құрманбайұлының («Қазақ тілі лексикасының терминденуі», 1999) монографиялық зерттеулерін, салалық терминологияға қатысты А.Исанованың, С.Әлісжановтың, Ш.Біләловтың, С.Исақованың, Г.Ақшалованың, А.Қоңырованың, Ж.Молдажаровтың және т.б. ғылыми еңбектерін атауға болады.
Сонымен бірге лингвистикалық терминдерді қазақ тіл білімінің метатілі мәселелеріне қатысты тезаурустық сипатта қарастырған Е.Қ.Әбдірәсіловтің, терминдердің танымдық сипатын зерттеу нысаны еткен С.Ақаевтың зерттеулері терминология саласын зерттеудің жаңа деңгейін көрсетеді.
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Зерттеудің өзектілігі ғалымдардың ғылым метатілі теориясына деген зерттеу талпыныстарының өсуімен тығыз байланысты. Атап айтқанда, кез келген ғылым саласын бейнелейтін терминдердің тілдік табиғатын тану үшін кешенді, жүйелі түрдегі зерттеу жұмысын жүргізу қажеттілігі қазіргі таңдағы тіл ғылымының жаңа бағыттарымен тығыз байланысты. Бұған бүкіл рухани қазынасын жинақтап сақтайтын ұлттық тілді халықтың тарихымен, мәдениетімен, ой танымымен, жан ілімімен бірлікте қарау мәселесі тіл ғылымында өзіндік өріс алып келе жатқан этнолингвистика, психолингвистика, когнитивтік лингвистика, лингвомәдениеттану, лингвистикалық елтану ғылымдарының пайда болуына негіз болды. Бұл ғылымдардың тығыз қарым-қатынаста болуы тілдің құрылымдық, жұмсалымдық жүйесінің кешенді үлгілерін айқындауды мақсат етеді. Бұл жағдай қазіргі таңдағы мемлекеттік мәртебесіне сәйкес әлеуметтік, қоғамдық, коммуникативтік қызметі ерекше өзектелу үстіндегі қазақ тіліндегі терминологиялық жүйеге де тікелей қатысты.
Осы орайда қазіргі кездегі қазақ тіл білімі метатілінің бір құрамдас бөлігі, жеке бір терминологиялық жүйе, жаңа ғылым саласы – аударматану терминологиясын даралап, когнитивтік-семантикалық құрылымын зерттеудің маңыздылығы өте зор.
1 Алдашева А.М. Аударматану: лингвистикалық және лингвомәдени мәселелер. – Алматы, 1999. – 161 б.
2 Новиков Л.А. Семантика русского языка. – М., 1982. – 173 с.
3 Ахманова О.С. Предисловие// Словарь лингвистических терминов. – М., 1966. – 608 с.
4 Лингвистикалық энциклопедиялық сөздік. – М., 1990. – 685 с.
5 Апресян Ю.Д. Лексическая семантика. – М., 1974. – 197с.
6 Мұсатаева М.Ш. Двуязычная лексикография: тенденции и перспективы. – Алматы: РИО ВАК РК, 2000. –204с.
7 Маслова В.А. Когнитивная лингвистика: Учебное пособие.–Минск.: Тетра Системе, 2004. –225 с.
8 Воробьев В.В. О русской национальной личности в языке и культуре // Язык и культура. – 1998. – ч.1.- С.52-57.
9 Попович А. Проблемы художественного перевода. – БГК им. И.А.Бодуэна де Куртенэ, 2000. – 280 с.
10 Левицкий В.В. Виды мотивированности слова, их взаимодействие и роль в лексико-семантических изменениях // Материалы семанара по проблемам мотивированности языкового знака. – Л.: Наука, 1969. – С.21-25
        
        ӘОЖ                811.                512.                 ... ... ... ... ... ... құрылымы
10.02.02 – қазақ тілі
Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми
дәрежесін алу үшін ... ... ... 2006
Жұмыс Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл ... ... ... ... ... ... докторы,
профессор, ҚР ҰҒА академигі
Ө.Айтбайұлы
Ресми оппоненттер: ... ... ... кандидаты,
О.Жұбаева
Жетекші ұйым: Абай ... ... ... 2007 жылы « 2 » ... ... -де
ҚР БжҒМ А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты жанындағы 10.02.06 –
түркі тілдері және 10.02.02 – қазақ тілі ... ... ... ... ... ... алу үшін диссертация қорғайтын Д
53.38.01 диссертациялық ... ... ... (050010, ... ... ... ... ҚР Білім және ғылым ... ... ... ... ... (050010, ... қаласы, Шевченко көшесі,
28).
Автореферат 2006 жылы « 25 » ... ... ... ... филология
ғылымдарының докторы,
профессор
Ж.А.Манкеева
ЖҰМЫСТЫҢ ЖАЛПЫ СИПАТТАМАСЫ
Қазақ тіл білімінде терминология саласының ғылыми ... ... ... ... ... ... С.Аманжолов, М.Балақаев, С.Талжанов,
Ә.Сатыбалдиев, Ә.Қайдаров, С.Исаев, Ш.Сарыбаев, ... ... және т.б. ... зерттеулерінде қарастырылған. Атап
айтқанда, қазақ терминологиясы ғылымының тұтас тарихы, ... жүйе ... ... ... ... Ө.Айтбайұлының ғылыми
еңбектерінде жасалса, терминологиялық лексиканы ... оның ... ... анықтауда Б.Қалиевтің («Қазақ ... ... ... ... тілі ... терминденуі»,
1999) монографиялық зерттеулерін, салалық ... ... ... ... С.Исақованың, Г.Ақшалованың,
А.Қоңырованың, Ж.Молдажаровтың және т.б. ... ... ... ... ... ... ... қазақ тіл білімінің метатілі
мәселелеріне қатысты тезаурустық сипатта қарастырған ... ... ... зерттеу нысаны еткен С.Ақаевтың зерттеулері
терминология саласын зерттеудің жаңа деңгейін көрсетеді.
Зерттеу ... ... ... ... ғалымдардың ғылым
метатілі теориясына деген зерттеу талпыныстарының өсуімен тығыз байланысты.
Атап айтқанда, кез келген ғылым саласын ... ... ... тану үшін кешенді, жүйелі түрдегі зерттеу жұмысын жүргізу
қажеттілігі қазіргі ... тіл ... жаңа ... ... Бұған бүкіл рухани қазынасын жинақтап сақтайтын ұлттық тілді
халықтың ... ... ой ... жан ... бірлікте қарау
мәселесі тіл ғылымында өзіндік өріс алып келе жатқан этнолингвистика,
психолингвистика, ... ... ... ... ... ... ... негіз болды. Бұл
ғылымдардың тығыз қарым-қатынаста болуы тілдің ... ... ... ... ... ... ... Бұл жағдай қазіргі
таңдағы мемлекеттік ... ... ... ... ... ерекше өзектелу үстіндегі қазақ ... ... де ... қатысты.
Осы орайда қазіргі кездегі қазақ тіл білімі ... бір ... жеке бір ... ... жаңа ... саласы – аударматану
терминологиясын даралап, когнитивтік-семантикалық құрылымын зерттеудің
маңыздылығы өте зор.
Сондықтан ... ... ... арқауы мен негізгі ұстанымы
тілдік танымның бір бөлшегі ретіндегі тіл ... ... бір ... ... ... ... концептологиямен байланысты анықталады.
Қазіргі тіл білімінде ғаламның тілдік бейнесі туралы ... ... Дж. ... ... Ю.Д.Апресян, Т.В.Колшанский, А.А.
Леонтьев, Б.Касевич, ... Ю.Н. ... ... ... ... ... Г.Г.Гиздатов, Ж.Манкеева, ... ... ... ... ... және ... ... қарастырылып жүр.
Адамзат өзін қоршаған шындықты, әлемдегі сан алуан құбылыстарды
санада қалыптастырып қана ... оған ... ... ... ... жаңа сапада қайта жасауға саналы-санасыз күйде талпыныс жасайды,
өңдейді, қорытады, баға береді, ... ... ... ... ... ... ... бейнесі жасалады.
Осы қағидаға сәйкес терминдерді де адамның табиғи танымына белгілі
деңгейде өлшем бола алатын когнитивтік ... ... ... қарастырамыз.
Термин біздің зерттеуімізде субъектінің қабылдауы, ойлауы, ... ... ... ... ... ... ... байланысы, адам
санасында ғаламның ғылыми бейнесіндегі ұйғарылған ... ... ... бұл ... ... ... ... тереңдеп
қарастыруды мақсат етеді, өйткені ... ... ... ... ... ... «өз ... ғана емес, тілден тыс, ... ... ... байланыста қарауды қажет етеді.
Осыған орай жұмыстың өзектілігін айқындауда тақырыпқа сай тілдік
бірліктердің ... ... ... қырларын
сабақтастықта зерттеудің мәні ерекше. ... ... ... ... ... ... ... жасау мен сол
атаулардың ономасиологиялық негізін уәжтанумен байланысты сабақтастыра
зерттеу.
Қазақ тіл ... ... ... ... ... ... тұрғыдан жүйелей ... ... ... уәждік және семантикалық қырларының ... ... ... ... ... ... ... қатысты
тақырыптың өзектілігін көрсетеді.
Зерттеу жұмысының нысаны. Қазақ тіліндегі аударматану терминдері.
Зерттеу жұмысының пәні. Қазақ ... ... ... ... мақсаты мен міндеттері. Жұмыстың негізгі мақсаты - қазақ
тіліндегі аударматану ұғымындағы ... ... ... ... және ... лингвистика тұрғысынан
зерттеу. Осы мақсатқа сай мынадай міндеттер көзделеді:
– аударматану терминдері мен ... ... ... өріс және ... жүйе тұрғысынан талдау жасау;
– аударматану терминдерінің ... ... ... ... ... ... ... аударматану терминдерінің концептуалдық құрылымын
анықтау;
– аударматану терминдерінің лексика-семантикалық ... ... ... негізінде анықтау;
– ұғым мен таңба арасындағы байланысты ашатын уәжділік құбылысының
теориялық мәселелері туралы ... ... ... ... ... ... ... топтарын айқындау.
Зерттеу жұмысының әдіс-тәсілдері. Зерттеу барысында алға қойған
мақсат-міндеттерді орындау үшін мынадай әдістер мен ... ... ... ... жинау барысында жаппай сұрыптау, жүйелеу,
талдау тәсілдері;
– терминдердің концептуалдық құрылымы мен когнитивтік семантикасын
анықтауда ... ... ... ... ... терминдерінің лексика-семантикалық және ... ... ... ... ... және ... жұмысының материалы ретінде қазақ тіліндегі аударматану
ұғымындағы 2000-нан астам ... ... ... ... ... ... ... осы кезге дейін аударма
теориясы мәселелері ... ... ... жұмыстары, Лингвистикалық
терминдердің орысша-қазақша сөздігі (І.Кеңесбаев, Т.Жанұзақов, 1967),
Атаулар сөздігі (1931), Тіл ... ... (1998), Тіл ... ... ... 2005), ... ... словарь (Л.Л.Нелюбин,
2003) т.б. пайдаланылды.
Зерттеудің ғылыми жаңалықтары мен нәтижелері:
... тіл ... ... терминдері алғаш рет когнитивтік
тұрғыдан зерттелді;
– аударматану ұғымдарындағы терминдік бірліктердің терминологиялық
өрісі мен ... ... ... лингвистика ... ... ... ... ... ... тіл білімі метатілінің белгілі бір
қабатын білдіретін концептілік-ұғымдық жүйе екендігі дәлелденді;
– терминдердің когнитивтік мәні ... ... ... зерттелді;
– терминдер мен терминдік тіркестердің аталуына себепші болған уәждік
белгілер уәждеуіш топтарға жіктеліп қарастырылды;
– аударматану ... ... ... ... ... ... ... тұрғысынан
нақтыланды.
Зерттеу жұмысының теориялық маңыздылығы. ... ... жүйе ... ... ... осы ... алғаш рет
когнитивтік лингвистика мен терминологиялық лингвоконцептология арналарында
зерделеніп, қазақ тіл біліміндегі когнитивтік семантика және ... ... ... үлес ... барысында қол жеткен ғылыми нәтижелер мен ... ... ... ... ... т.б. ... ... нысанасындағы теориялық
мәселелерді айқындауға, дәйектеуге және әрі қарай дамытуға өз ... ... ... ... ... ... ... тұжырымдар қазақ терминологиясы жөнінде жаңа пайымдаулар жасауға
мүмкіндік береді. Зерттеу нәтижелерін жаңа ... пән – ... мен ... ... ... және
практикалық мәселелерін әрі қарай зерттеуде, жоғары оқу орындарына арналған
оқу құралдарын ... ... ... ... ... ... лингвистика пәндері бойынша өткізілетін арнайы
курстар мен семинарларда қолдануға ... ... ... ... ... ... ... тұрғысынан аударматану терминдері өзіндік
терминологиялық өріс пен терминологиялық жүйе ... ... ... ... ... ... қор мен тіл білімі метатілінің
сүбелі қабатын білдіретін концептілік-ұғымдық жүйе;
... ... ... ... ... ... ғылыми
ұғымдардың когнитивті-менталды құрылымдары, «ғаламның ғылыми бейнесін»
айқындаушы ... ... ... ... ... ... құрылымы ретінде тілдік жүйеде
концептуалдық құрылым негізінде обьективтендіріліп, ... ... ... ... ... ... жүйе арқылы «ғаламның
ғылыми бейнесіндегі» белгілі бір ұғымды ... бір ... ... когнитивтік бірлік;
– аударматану терминдерінің тілдік және ... ... ... және ... ... ... лексика-
семантикалық ерекшеліктері мен уәжділік дәрежелері семасиологиялық ... ... ... жасау негізінде анықталады;
– аударматану терминдерінің лексика-семантикалық құрылымы термин ... ... ... ғана ... ... ... бойынша онтологиялық үлгі түзеді.
Зерттеудің мақұлдануы мен жариялануы. ... ... мен ... түрлі деңгейлердегі ... ... тіл ... ... ... атты ... конференция (Алматы, 2006), «Мемлекеттік тілде аграрлық
маман даярлау: жаңа ... жаңа ... атты ... ... ... 2006), ... ... 80 жылдығына
арналған «Тәуелсіздік негізі – ұлттық тәрбие» атты ... ... ... (Тараз, 2006) және А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі
институтының «Лингвистикалық жұма» атты ғылыми-әдістемелік семинары (2005,
желтоқсан).
Республикалық ғылыми ... мен ... ... ... ... 6 мақала жарияланды.
Зерттеу жұмысының құрылымы. ... ... ... ... ... ... әдебиеттер тізімі мен қосымшадан
тұрады.
Негізгі бӨлім
Зерттеудің кіріспе бөлімінде тақырыптың өзектілігі, нысаны, мақсаты
мен міндеттері ... ... ... мен ... ... және
практикалық мәні көрсетілді. Сондай-ақ зерттеуге негіз ... ... ... ... ... мен ... ... тұжырымдар,
жұмыстың мақұлдануы мен жариялануы баяндалады.
Диссертацияның «Аударматану терминдерінің ... ... ... ... ... ... ғылымының жалпы тіл біліміндегі
сипаты», «Аударматану концептуалды терминологиялық аппаратының ерекшелігі»,
«Когнитивтік зерттеулердегі терминнің ... ... ... ... сипаты» атты тараушаларында аударматану
ұғымындағы терминдердің когнитивтік ... ... ... ... ... қатысты теориялық мәселелері қарастырылады.
Қазіргі таңда қазақ тіл ... ... ... ... ... ... бірі – аударманың лингвистикалық теориясы. Бұл сала –
қазақ тілтанымы үшін әлі жетілмеген, тиісті ... ... ... ... тіл ... салаларының бірі. Сондықтан бұл ғылымның ... ... бере ... ... ... ... ... де осыған тікелей байланысты. Қазіргі қазақ тіл білімінде аударма
мәселесімен түбегейлі айналысып жүрген ғалым ... ... ... ... ... ... басты дәйектемелері,
шешуші негіздері, аударматану ғылымының басты ... мен ... мен ... ... ... ... ... ісіне
қойылатын талаптар сияқты маңызды жағдаяттардың анық-қанығы ғылыми тұрғыдан
анықталған ... деп атап ... (1, 3(. ... тіл ... ... – ХХ ғасырдың соңғы жылдары ғана қолға алынған жаңа ... ... ... тіл ... ... ... да, аударма
практикасы да, аударма іс-тәжірибесінің теориялық тұғыры да енді қалыптасып
келе жатыр.
Қазақстан тіл білімінде Ө.Айтбайұлының ... ... және ... ... ... ... аударматанудың лингвистикалық
және лингвомәдени негіздерін айқындауға арналған ғылыми зерттеулері мен
Б.Хасанов, Р.З.Загидуллин, Н.Ж.Шаймерденова және т.б. ... ... ... ... арналды.
Тіл білімінің арнаулы салаларының қайсысын алсақ та, сол салалардың
әрқайсысының өзіне тән ... ... ... ... ... ... ... атаулары, ұғымдар жүйесі мен терминдері ... ... ... ... ... ... ... жүйенің тілдік, соның ішінде, лексикалық ерекшеліктерін
айқындау, аталған терминологиялық жүйе шеңберіндегі ... ... ... ... тілдік фактілерге талдау жасау бүгінгі күннің кезек
күттірмейтін өзекті мәселелері болып ... ... ... оның ... мәнін, маңызын
анықтауда жоғарыда аталған қазақ ... және орыс тіл ... ... ... ... Р.А.Будагов,
О.С.Ахманова, В.Ф. Журавлев, В.П.Даниленко, Г.В.Степанов т.б. ғалымдардың
еңбектерін атауға болады.
Бұл зерттеулерде терминжасамның ғылыми ... мен ... ... ... ... терминжасам мәселесі арнайы қарастырылды.
Дегенмен қазіргі кездегі ғылыми лексиканың бір құрамдас бөлігі, жеке бір
терминдік ... – тіл ... ... даралап зерттеудің
маңыздылығы өте зор.
Тілдің өзі нысан ретінде алынатын зерттеулерде тіл ... ... ... ... деп ... Мамандар арасында «метатіл»
анықтамасы туралы пікірлер көп: метатіл – «екінші ... тіл (2, ...... ... жүйе (3, 3(; тіл ... ...
терминдер арасындағы жүйелі қатынастар мен ... ... ... күрделі құбылыс (4, 297( және т.б.
Әрбір ғылым саласының дамуы тіл білімі метатілінің дамуын талап етеді.
Белгілі бір ғылымның, оның ... ... ... ... мен ... ... ... бірнеше себептер ықпал етеді:
аударма теориясы бағытындағы ... ... мен ... ... жаңа ... ... ... жаңа терминдік
бірліктердің пайда болуы; жаңа ... ... ... ... ... жаңа ... ... Соңғы жылдары аударма мәселесі
көптеген лингвистикалық қырларынан қарастырылып ... ... ... ... ... ... коммуникация, салғастырмалы стилистика және т.б.
Олардың негізгілерін төмендегі ... ... ... | ... |
| | | ... ... ... ... ... | ... |
|коммуникация | | ... | ... ... ... |
Сурет 1 – Аударманың тіл білімі салаларымен байланысы
Осы тұрғыдан алғанда, терминнің ... ... ... ... ... ... бұл ... метатілінің дамуына маңызды ... ... ... ... тіл білімінің семантика саласы орыс тіл
білімінде М.М.Покровский, А.А.Потебня, ... ... ... ... теориясының жүйелілік мәселесін зерттеуші
Л.А.Новиков өзінің зерттеуінде мағына түрлерінің мынадай жіктемесін ұсынады
(2(:
1) Сигнификативтік мағына ... ... ... сигнификатқа
(ұғымға, мән-мағынаға) қатынасы арқылы айқындалады). Ол сөздің толық
семантикалық ... ... ... ... айқындайды.
Мысалы, аударматану – аударманы лингвистикалық құбылыс ретінде зерттейтін
тіл білімінің саласы; ...... ... сәтінде болатын немесе
айтылымда сипатталатын шындыққа сай болмыстың құрамдас ... ...... ... мәтін (аударма осы ... ... ... ... (лексикалық мағынаның құрылымдық аспектісі). Бұл
мағына семиотика теориясына сәйкес белгілі бір ... жүйе ... ... ... ... ... Осы ... ол өз ішінде
синтагматикалық құрылымдық мағына және ... ... ... ... синтагматикалық құрылымдық мағына (лексикалық мағынаның құрылымдық-
синтагматикалық аспектісі). Құрылымдық мағынаның бұл ... ... ... ... ... ... ... аударма теориясы, аударма процесі, аударма
бірлігі, аударма лингвистикасы, аударма нормасы, ... ... және ... ... ... мағына (лексикалық мағынаның құрылымдық-
парадигматикалық аспектісі). Ол ... бір топ ... ... ... ... және ... ... белгілейді.
Мәселен: аударма
(
жазбаша ... ... ... ... ... мағынаның прагматикалық
аспектісі). Мағынаның бұл түрі, негізінен, сөздің ... ... ... ... ... бағалаудың
спецификалық тілдік көрінісін белгілейтін лексикалық мағынаның бір түрі
болып саналады. Ол ... ... ... ғана орын алады;
4) Сигматикалық (заттық, денотативтік, жағдаяттық) мағына (лексикалық
мағынаның сигматикалық, ... ... ... ... ... ... ... тілдік бірліктердің нақты жұмсалуы мен
белгілі коммуникативтік міндетті атқаруымен байланысты. ... ... ... ... осы аудармалардың көпшілігінде-ақ бар»
(Қ.Аманжолов, Шығ.жин.); «Бірақ та, мен де бір ... ... ... ... қылатын аудармашылық өнерге ден қоярмын деген игі ... ... ... ... өз ... ... еңбегі қатар жүріп ... ... ... ... ... ... ... мағынаның үш
түрінде ғана көрініс табады.
Сонымен, тіл ... ... ... ... ... ... қалыптасты:
1.Терминдердің лексикалық мағынасы бар, бірақ ол сол ... ... келе ... ... Д.Н.Горский, К.Н.Левковская);
2.Терминдердің лексикалық мағынасы бар және ол сол ұғымды ... (Е.М. ... ... ...... ... келетін лексикалық мағынаға ешбір қатысы
жоқ тілдік бірліктер (В.А.Звегинцев, А.А.Реформатский, Л.Н.Капанадзе).
Сонымен бірге, «Терминнің ерекшелігі оның тұрпат ... ... ... ... оның мағына сипатында. Ғылыми термин – бұл ғылыми
ұғыммен байланысты мағынасы бар тілдік ... ... бұл ... ғылыми
ұғымның тек негізгі және маңызды белгілерін ғана көрсетеді» деген пікірлер
бар ... ... (5, ... ... ...... ... сәйкес келетін
арнайы терминологиялық лексикалық мағынасы бар тілдік құрылымдар.
Аударматану саласының терминологиялық жүйесіне жататын терминдердің
барлығына бірдей ортақ сема ...... ісі» ... ... Бұл ... ... білдіретін өзекті сема. Жалпылаушы сема ... ... ... ... ... атау ... ... сема әр терминдік бірліктің «көркем аударма», «сөзбе-сөз
аударма», «төлтума ... ... ... ... ... ... секілді мағыналық ерекшеліктерін көрсетеді.
Осы негізде айқындалған терминдердің сема түрлерін, жалпылаушы және
даралаушы белгілерін төмендегі кесте үлгілерімен көрсетуге болады:
Кесте 1 – ... ... ... ... | ... ... ... |тілдің тілдік|
|бірліктердің | ... ... ... мен|
|когнитивтік –| | ... ... ... ... | ... ... ... |мазмұнның | ... ... ... | | | | |
| | | | | |
| | | | | ... | | | | ... | | | | |
| | ... ... |берілетін |
| | ... | ... ... |+ |+ |+ |+ ... | |- |- |- ... |+ |- |- |- ... | |+ |+ |+ ... отырғанымыздай, бұл екі түрлі ... жеті ... ... ... ғана сәйкес келеді.
Кесте 2 – Терминдік бірліктердің ... ... ... ... ... ... ... |мәтіннің |және семанти- |біршама төмен | ... | ... ... ... | |
|семантикалық | ... | | ... | ... | | |
| | | | | |
| | | | | ... | | | | ... | | | | |
| ... ... | | |
| ... ... | | |
| ... | | | |
| ... | | | |
| ... |+ |+ | | ... | | |+ |+ |
| |- |- | | ... аударма|- |- | | |
| | | |- |+ |
| |+ |+ | | ... ... де ... алты ... тек біреуі ғана сәйкестік табады.
Кесте 3 – Терминдік бірліктердің когнитивтік-семантикалық ... | | | ... | | | ... – | | | ... | | | ... | | | ... | | | |
| | | | ... |Екі ... |тең ... ... |
|бірлік | | | ... |+ |+ |+ ... |+ |+ |+ ... ... де ... ... толық сәйкес келуімен ерекшеленеді.
Жалпы қолданыстық мағыналарында болмайтын термин семемасының ... ... ... бір ... ... тілде екі түрлі
лексемасының болуымен түсіндіріледі.
Осыған ... сема ... ... ... ... ... ... өзгеше жіктемесін кездестіруге болады
(6, 204(:
1) Референттілік қасиеті тұрғысынан: экстралингвистикалық ... ... сема ... ... ... ... мен білдіретін ақпарат сипатына орай:
денотативті және коннотативті;
4) Импликационалды семалар (жасырынды, қосымша, потенциалды);
5) ... ... ... ... тұрғысынан:
архисемалар мен дифференциалды семалар;
6) Семалардың ... ... ... ... ... ... ... белгісі бойынша – гиперсемалар мен
гипосемалар;
7) Ұғым сипаты ... ... және ... ... Тіл мен сөйлеу тұрғысынан: узуалды және окказионалды;
9) Сема ... ... ... ... болымды және
болымсыз.
Осы тұрғыдан қарастыратын болсақ, біздің зерттеуіміз үшін ең маңыздысы
бұл жіктеменің ... ... ... ... ... ... ... емес сема түрлері. Осыған орай терминдік емес мағына
мен терминдік мағынаның арасындағы ... ... ... ... айқындауға болады:
Кесте 4 – Семалық талдау
|Терминдік |Бір ... ... ... ... ... |
|емес мағына |бір ... | |
| ... ... | ... ... ... |коммуника- |тілдік ... ... ... мәтіні |тивтік ... |
| ... ... |бір түрі |
| ... бір ... ... мәтін | |
| | ... | |
| | ... ... | ... |+ |+ |+ |
| | |- |- ... |+ |- |- |
| | |+ |+ ... ... ... ... ... ... ... кестенің 3 және 4- бөлімдерінде айқын көрінеді.
Кесте 5 – Семалық талдау
|Терминдік |Бір ... | ... ... ... ... бір ... | ... |
| | | ... |
| | | | |
| | | | |
| | ... ... | |
| | ... ... | |
| | ... | ... ... | ... ... ... | ... |
| |мен | ... |
| ... | ... |
| ... | | |
| ... ... | | ... |+ |- |+ |
| |- | |- ... |- |+ |- |
| | +| | ... ... ... ... тілдің когнитивті-
танымдық қызметін атқаруымен байланысты түсіндіріледі, ал лексикалық
сөздердің ... ...... қызмет.
Қазіргі таңда «тіл мен мәдениет», «адам және тіл» ... ... ... ... ... бірі ... табылады.
Когнитивті бағыттың маңыздылығы мен өзектілігі оның тек қана ... ... ... ... ... ... бірге ауқымды кең ғылыми бағдар ұсынуында, мәселен, тілдік
құбылыстарды ... тіл мен ... ... ... ... және тіл ... ... тіл құбылыстарын және аппаратын ... ... ... ... ... Ю.С.Степанов және т.б.). ... ... ... ... ... ... күшейте түсетін қазіргі
антропоцентристік парадигмалар шегіндегі когнитивизм ... ... ... лингвистика терминдерді зерттеуде жаңа бағыттарға жол
ашады. ... ... ... ... ... ... жоққа шығарылмай, қайта керісінше, терминологиялық процестерді
жаңа тұрғыдан зерттеп ұғынуға ... ... ... лингвистика
жалпы лингвистиканың аумағынан шыға отырып, философия, психология, логика,
әлеуметтану пәндерімен байланыс ... осы ... ... ...... ... семантикалық, деривациялық,
функционалдық ерекшеліктері бар тілдің ... ... ... ... ... жасау, басқа тілден терминдер алу,
калькалау, терминдерді ұтымды ... ... ... Терминдер адам
қызметінің ерекше түрін атап көрсететін болса, ең алдымен, ғылыми, кәсіби
деңгейлерін айқындайды. Сондықтан ... ... мен ... ... ... ... ... таным мен әлем көрінісінің дамуын
бейнелейді. Терминдер мен терминологиялық жүйелер ... ... ... ... әр ... топтарға, бірлестіктерге бөлініп,
әрқайсысының өз тілі, өзіне ғана тән әрі ... ... ... ... ... ерекше негізін құрайды, себебі терминсіз,
терминологиялық жүйесіз бірде-бір ғылымның, техникалық, ... ... ... ... ... ... ... әлем түсінігі жайлы арнайы
білім, ұғымдар қамтылған, сонымен ... ... ... ... ... ... шындықтың бейнеленуі мен көрінісінің ерекше
бір түрдегі негізін сипаттайды.
Қазақ ... ... ... ... ... ... құрылымдық тұрғысынан жүйелі ... ... ... ... және құрылымдық қатынастардың типологиясына
назар аударылды. Қазақ терминологиясында, сондай-ақ, бүкіл тіл ... ... ... мен құралдары ретіндегі рөлі мен трансформациялаудағы
таңбалау жүйесі болып табылатынын айқындауға көп көңіл бөлінді. ... ... ... ... шамада терминологиялық аталымның соңғы
нәтижесі, өнімі ретінде қарастырылды (Ш.Құрманбайұлы), ... ... ... ... ... ... ... мен белгілері
толық зерттеліп пайдаланылды (Ө.Айтбаев). Дегенмен, қазақ терминдерін
аталымдау мен ... ... ... және ... ... лингвистикалық зерттеу пәні болып қалыптаса қойған жоқ.
Әр ұлт тілінде дүние, әлем ... ... ... ... ... ... таңбаланып, қоршаған әлемнің тілдік бейнесі, негізінен,
адамдар санасындағы дүниенің логикалық бейнеленуі ... ... ... ... ... ... ұғым категорияларын жасайтын
лексемалардың толығуына әсер етеді. Сол ұғым түрлерінің тұтастай алғандағы
атаулары ... ... ... ... ... бейнесінен ұлт
ерекшеліктерін танып-білуге болады.
Ғаламның ... ... мен ... бейнесі арасындағы айырмашылықтар
турасында ғалым В.В.Воробьев төмендегідей тұжырымдаманы ... [8, ... ... жүйе ... ... болады, оның көлемі мен
тұтастығындағы айырмашылық түрлі ұлт өкілдері ... ... ... жүйе ұлттық сипатта болады, түрлі ... ... ... ... алдымен, ішкі бөліктерге
бөлінуіне байланысты (Осы тұрғыдан ... ... ... сипатқа
ие болғандықтан, когнитивтік жүйенің негізгі бір бөлігін ... ... ... ... когнитивтік жүйе тану
процесі мен еңбек әрекетіне бағытталған ... ... ... ... (Терминдер аталған екі қызметті де атқаруымен
ерекшеленеді);
3) генетикалық тұрғыдан когнитивтік жүйе лексикалық жүйеге қарағанда
алғашқы ... ... және ... ... ... ... қарағанда тезірек қарқынды жетіліп, дамып отырады ... ... жүйе ... ... бір бөлігі болып табылады.
Бірақ даму ... ... ... ... бір бөлшегі деп
қабылдауға болады);
4) когнитивтік жүйе лексикалық ... және ... ... ... ... ... болып көрінеді, лексикалық жүйе когнитивтік
жүйенің құрамдас ... ... ... (Терминологиялық жүйе
терминдік қоры жағынан лексикалық жүйе секілді когнитивтік жүйенің ... ... ... ... ... ... ұғым мен ... маңызы зор. Себебі терминнің концептуалды құрылымы дегеніміз –
белгілі бір ұғымдық сала иелерінің коммуникативтік ... ... ... ... ... оны ... ... тіл
жүйелері мен арнайы ұғымдар арасын ... ... буын ... ... Бұл ... тілмен тікелей байланыс мазмұнды аспект
арқылы жүзеге асырылады. Сондықтан ... ... өзі де ... ... және ... ... ... Бұл үшін біз
«сема» немесе «семантикалық ... ... ... жөн ... ... тек жеке сөз ... ғана ... оны белгілі бір
терминологиялық жүйе бірлігі ретінде қабылдайтын болсақ, онда ол өзінің
негізінде ... сол ... ... және ... жақтарын сипаттауымен
қоса, онымен семантикалық қатынаста болуы тиіс. Яғни, бір жеке ... ... ... ... сол ... жүйенің де
концептуалдық құрылымын анықтауға болады. Термин концептуалдық құрылымының
жалпы сұлбасын былай көрсетуге болады:
Интенсионал ... сема + ... ... ... сема ... ... ... ... ... ... импликационал
+
ықтималды семалар
әлсіз импликационал
Ұсынылған сұлбаны терминнің концептуалдық құрылымының матрицацы
ретінде қабылдауға ... ал оның ... кез ... ... ... параметрлері болып табылады.
Біздің зерттеуімізде «концептуалдық құрылым» термині сөздің
терминологиялық ... ... ... ... ... құрылымын көрсетеді.
Концептуалдық құрылым мазмұн межесінің жүйелік негізін белгілейді. Осы
негізде аударматану терминологиясының концептуалды құрылымын төмендегідей
көрсетуге болады:
Кесте 6– ... ... ... ... ... |Сема атауы ... ... |
| | | |
| | | ... |Тіл ... ... |Тіл білімі ... | ... ... ... ... | ... | ... |
| | ... ... ... |Шектес ... ... ... |
| ... ... ... |
| | ... ... ... ... жекелік (жеке термин) пен жалпылық
(терминологиялық жүйе) арасындағы диалектикалық байланысты экспликациялауға
мүмкіндік береді. Жеке термин концептуалдық ... ... ... ... ... ... ... сипатын айқындайды.
Концептуалдық құрылымның жұмсалымдық негізі терминнің когнитивтік-
семантикалық ерекшелігін айқындауға, лингвистикалық ... ... ... ... ... ... ... айқындаудың
практикалық маңызы арнайы ұғымдар жүйесі мен тұрақты тілдік тәсілдер
байланысының экспликациялануында ... ... ... ... терминдерінің семантикалық-уәжділік
негізі» деп аталатын екінші бөлімінің «Аударматану терминдерінің әр түрлі
аспектіде ... ... ... ... ... барысында қолданылатын
ұғымдық аппараттың тілдік ерекшелігі», «Аударматану терминдерінің лексика-
семантикалық құрылымы», ... ... ... ерекшеліктері»
атты тараушаларында аударматану терминдерінің семантикасы, ... ... мен ... ... ... ... қарастырылады.
Когнитивтік семантика тілді түсіну және қолдану ... ... ала ... ... санада кодталатын процесс, ... ... ... ... ... ... ескеріледі. Соның нәтижесінде
когнитивтік процестің «әрекет етуші ( әрекет ( мақсат ( ... ... ғана ... ... ... ... ... (сана, аралық әлем)
әрекетті белгілі бір мақсат көздеп жасайды және ол ... бір ... Ал ...... ... ... бейнеленген формасы
(мағына, мазмұн), концептуалды жүйесі (семантикалық құрылымдар – терминдер,
терминдік ... ... ... ... ал ол ...... ... Ғылыми танымның кодталуы әрекет түрінде сөз, дыбыстық
құрылым мен мазмұн бірлігі арқылы ойша және ... ... ... ... ... ... ... кодталған ғылыми, тілдік таным мағынасы
(терминдер, ... ... т.б.) ... ... бейнесі ретінде
көрініс береді. Ал обьективті дүниені тану, ... ... ... ... ... ретінде анықталады.
Аударма коммуникациялық қарым-қатынаспен тығыз байланысты практикалық
қызмет атқаруымен сипатталады. Аударманың ... ... ... 1) ... ... емес, қайталанатын қызмет; 2) бұл қайталанатын
қызмет табиғи тілдердің ... ... ... ... жолымен жүзеге асады. Яғни, бұл – тілдік-мәтіндік қызмет.
А.Попович аударма процестерін зерттеу барысында қолданылып ... мен ... ... ... енгізген «мәтін ( түпнұсқа
мәтіні ( протомәтін», «екінші деңгейдегі ... ( ... ... ... деген терминдер тілде түпнұсқа және аударма мәтіндерін жіктеу
әдістемесі деп аталатын ... ... ... ... ... протомәтін-метамәтін қатынасы инвариант пен вариант арақатынасы
бойынша құрылады. Ғалымның пайымдауынша, ... ... ... ... алмайды. Себебі мұнда ең ... ... ...
автор-аудармашы, ал метамәтін авторлық стратегияның құндылығы ... [9, ... ... денотаттағы ақпаратты дәлірек ашып беруге және аударма
процесін талдау ... ... ... ... септігін тигізеді.
Протомәтіндер мен метамәтіндер арасындағы байланысты төмендегі ... ... 7 – ... және ... ... ... терминдер
|Түпнұсқа | ... ... ... | ... ... – |
| |( ... |( ... ... |
| | ... мәтіні - 1)| ... ... - 2 ... |( ... 1 |( ... 2 |
| | ... 2 | | ... таңда кез келген ғылым саласының ... ... ... ... синонимия құбылысы болып
табылады. Бұл мәселе мынадай сұрақтардан тұрады: ... ... ... ... тән ... ... ма; терминологиялық
дублеттілікті қалай түсіндіруге болады; ... ... ... ... ... және ... ... бұл тілдік құбылыс терминологияның бір ұғым – бір
таңба ... ... ... ... шығарады. Сондықтан да синонимдік
терминдердің ... ... ... қажетсіздігі жайлы
пікірлер туындайды. Алайда бұл мәселенің екінші жағы тағы бар. Кез келген
ғылым ... ... сол сала ... ... ... де атқарады: ғылыми конференциялар мен ... ... ... ... ... ғылыми және техникалық
құжаттамаларды құрастыру, ғылыми-көпшілік ... ... ... ... ... және т.б. ... ... бір ғылыми-
техникалық ұғымды ... ... ... ... ... болады.
Мысалы, терминологиялық жүйе және терминдер жүйесі; таңбалық ... жүйе және ... ... ... және сөздік қор т.с.с.
Біз қарастырып отырған материал негізінде бір ұғым – бір ... ... ... ... ... ... ... жағынан біршама
ұқсас болып келгенімен, семалық ... ... ... ... ... барабарлығы – барабар аударма – толыққанды аударма
(түпнұсқа мазмұны мен ... ... ...... ... келетін
аударма және т.б. – аударма мәтінінің түпнұсқаға жұмсалымдық-стилистикалық
жағынан сәйкес келуі); баламасыз лексика – ... ... ... ... тең мағынасы жоқ лексикалық бірліктер – нақты бір әлеуметтік
қоғамдастықтың, ... ... ... ... заттар,
құбылыстар, дәстүрлер және оларды білдіретін ... мен сөз ... ... – нақпа-нақ аударма (сөйлем, синтагма, фраза ... ...... ... және ... ... ... бір терминдер қатарына мыналар жатады:
морфемалар деңгейіндегі аударма – ... ... ... ...... ... автоматтандырылған сөздік –
машиналық сөздік; автоаударма – ... ... ...... ... акті – ... екі ... есептеуіш лексикография –
аударылған есептеуіш лексикография; дефиниция – анықтама т.б.
Сонымен, терминологиядағы синонимия құбылысы оны ... ... ... ... ету үшін өте ... ... ... ғылым, білім саласының терминологиялық жүйесі сол ғылым
саласымен ... ... және ... ... ... ... танып
білу кезеңдерін көрсетеді. Мысалы, аударматану терминдері негізінде кейбір
ғылыми ұғымдардың ... ... ... ... ... ( ... ... туралы ғылым ( аударма теориясы ( аударматану.
Терминдер мен терминологиялық жүйелер жалпы лексика мен лексикалық
жүйелерден мына аспектілер ... ... 1) ... ... ... ... ... алу (кірме сөз); 3) тұрпат межесінің өзгеруі немесе
айқындалуы; 4) мазмұн ... ... ... ... 5) ... 6) ... 7) синонимия; 8) антонимия.
Осы аталған аспектілерге жеке-жеке тоқталып, атап өткенді жөн ... ... ... ... ... аударылуы жалпы тілге емес, сол
заттық-ұғымдық өріске қатысты жүзеге асырылады, өйткені ... ... ... бір сөз әр ... ... ... ... терминдерінің басым көпшілігі осы негізде жасалған.
Мысалы: сөзбе-сөздік, ... ... өзі ... ... ... ... ... барабар алмастыру және т.б.
2. Кірме сөз. Бастапқы тілде бар сөздің аударма тілінде ... оны ... ... ... мәжбүр етеді, яғни терминдердің басқа
тілден ... ... ... ... ... ... жоқтығына
байланысты болады. Мысалы: денотат, трансформация, транслят, ... ... ... ... ... ... т.б.
3. Тұрпат межесінің өзгеруі немесе айқындалуы. Арнайы лексиканың
сөздері белгілі бір дәрежеде тұрпат ... ... ... айқындауға,
сондай-ақ денотаттардың да қайта аталуға ... бар. Бұл ... ... тән емес. Ал сөздер мен олардың мазмұн межесі жасанды ... ... ... ... ... немесе айқындала түсуі
әбден мүмкін. ... бұл ... атау ... ... ... ... (денотатпен) шартты байланыста болады. Мысалы: адекватты аударма (
барабар аударма; синхронды аударма ( ілеспе аударма; ... ( ...... анализ ( талдау; аналогия ( телнұсқалық; билингв (
қостілді адам; билингвизм ( қостілділік және ... ... ... ... ... айқындалуы. Арнайы лексикада
бастапқы тұрпат межесі сақталады да, ал ... ... ... ... да ... Бұл құбылыс жаңа концепциялар туындаған
жағдайларда ғана қарастырылады.
5. Полисемия. Көп мағыналы сөз бірнеше ... ... ... ... ... мазмұн көлемі маңызды белгілері негізінде бірнеше
бөлшектерге бөлініп, десигнат ... ... ... ... барабар аударма – 1) толыққанды аударма; 2) ... 3) ... ... ... ... ... ... мәтіні; 4)
стилистикалық ерекшеліктерді ескеретін аударма; 5) түпнұсқа мазмұны ... ... ... ... 6) поэтикалық мәтін; 7) әдеби аударма;
баламасыз лексика – 1) баламасы жоқ лексикалық бірліктер; 2) ... ... ... – 1) ... ... 2) екі тіл ... ... жасау; 3) тіл нормаларының бұзылуы; 4) аудармашының қатесі;
айтылым – 1) таңбалар тізбегі; 2) хабарлама ... 3) ... ... ... шындықтың кіші бөлігі; 5) сөйлеу барысында рәсімделген ... ... ... тіл – 1) ... тілі ... аудармада); 2) аударма
жасалған тіл; 3) салғастырылушы тіл; 4) мәтін тілі және т.б.
6. Омонимия. Омонимдер – ... ... ... жақындығы жоқ
сөздер. Омонимдердің пайда болу себебі әр ... 1) көп ... ... ... байланыс үзілуі арқылы жасалады; 2) сөздердің
тарихи дыбыстық ... ... ... 3) ... сөздер мен төл
сөздердің дыбысталуы жағынан сәйкес ... ... ... ... І – бір-біріне сай үйлестік, ұқсастық; сәйкестік ІІ – аударма
жайындағы ғылымның ең ... ... ... ... ... ... және ... мәтіндерінің формалды, мағыналық және
ақпараттық құрамдас бөліктерінің сәйкес келуі арқылы сипатталады, алайда іс
жүзінде оған қол ... ... емес ... ... ... категориясы
аудармада «сөзбе-сөздік аударма – еркін аударма» оппозициясында көрінеді.
Сондай-ақ, сәйкестік деп ... ... ... ... ... ... ... І – алғашқы негіз, бастапқы; түпнұсқа ІІ – ... ... ... осы ... жасалады; бейімдеу І – ... ... ... ІІ – 1. ... бірдей әсер ету мақсатында
сипатталған жағдаятты өзгерту нәтижесінде сәйкестіктерге қол жеткізу амалы.
2. мәтіннің түрлі өңделуі; 3. ... ... ... емес ... ... ... қабылдау І – адам миында болатын түсіну, сезіну
процесі; қабылдау ІІ – ... ... ... тілде оқу немесе тыңдау іс-
әрекетінің бастамасын білдіреді; нақтылау І – дәлдей түсу, ... ... ІІ – ... тіл бірлігіне қарағанда аударылған бірлік
мағынасының нақты болуына байланысты ... ... ... ... ... ... бірліктерінің материалы негізінде
салааралық терминдер-омонимдер түрлері де анық байқалады. Мысалы, ... ... ... – радио, теледидар); ......... ... және ... ... ... белгілі бір ғылыми-техникалық ұғымды бірнеше
терминдермен атау қажеттілігі пайда болуы мүмкін. ... ... және ... ... т.б. ... ... құбылысы автордың
ғылыми сөз байлығын көрсетуімен сипатталады. Ал мына ... ... ... ... болады: бастапқы айтылым,
бастапқы хабарлама – бастапқы мәтін; кинетикалық тіл – ым, ... ... ... – норма; таңбаның коннотативтік мағынасы –
таңбаның ... ... ... ...... ... ... – қисынды бастауыш; механикалық аударма – нақпа-нақ
аударма.
8. Антонимия. Антонимия ... ... және ... ... ... семантикалық қарама-қарсылықты білдіреді. ... ... ... ... әр ... стильдік фигураларды жасап, экспрессия
үшін қолданылады.
Антонимия құбылысы терминологияда терминологиялық ... ... ... ... ... ... қисынды
мүмкіндіктерін сұрыптауға жағдай жасайды. ... ......... ауызша аударма – жазбаша аударма, кіріс тіл –
шығыс тіл, ... ...... ... ... ...... сөйлем,
лексикалық жайылма – лексикалық ықшамдау және т.б.
Терминдерді ... ... ... ... ... өріс бойынша моносемантикалық термин жасалуы тиіс.
Терминдерді ... ... ... өріс ... ... назар аудару
қажет. Бұл тілден тыс негіздемесіз ... өріс ... ... ... жай ... ... терминологиялық өрістің айырмашылығы –
оның құрамына жай ... ... ... ... ... ... ... жатады.
Терминологиялық өріс теориясында сөздердің басым көпшілігі жасанды
жолмен туындайтын болған соң, сөзжасамға ерекше мән ... Сол ... ... ... ... ... және өрістің басқа түрлеріне
тән емес ... сөз ... және сөз ... ... ... аударматану өрісіндегі балама терминіне зат ... сын ... ... ... сәйкес келеді.
Үлкен, ірі терминологиялық өрістер одан ... ... ... аударматану өрісінің мынадай микроөрістерін ... ... ... ... микроөрісі төмендегідей терминдерден құралады:
авторланған аударма, авторлық аударма, бейімдеу, бейімделген ... ... ... ... ... барабар аударма,
антонимдік аударма және т.б.;
2) Машиналық аударма микроөрісі: автоматтандырылған ақпараттық жүйе,
аудармашы, АЖО ... ... ... ... ... ... ... сөйлем, шығыс сөздік, шығыс тіл, іріқұрылым бірліктері, ... ... ... ... ... және т.б.
3) Мәтін аудармасының микроөрісі: газет мәтіндерінің аудармасы,
фельетонды ... ... ... ... ... әдебиет
аудармасы, ғылыми әдебиет аудармасы, қоғамдық-саяси әдебиет аудармасы,
патенттік рефераттар аудармасы, құжаттар ... ... ... ... ... ... және т.б.;
4) Аударма процесінің микроөрісі: аудармашының түпнұсқа мәтініндегі
бағдарлау үрдісі, аудармашылық ... ... ... ... ... ... және қабылдау үрдісі, аудармашылық
шешімдерді іздестіру немесе таңдау үрдісі, ... ... ... ... ... коммуникация акті, екі тілді коммуникация акті,
аудармалық іс-әрекет, аудармалық амалдар және т.б.;
5) Аударма әдістемесінің микроөрісі: ... ... ... ... ... ... аударма, ілеспе аударма, жазба
әдісі, мәтінді ... ... ... ... ... әдісі,
статистикалық оппозициялар өрісі, транформация әдісі, бастапқы мәтінді
трансформациялау әдісі, ... ... және ... ... ... ... интенциясы мен
экстенциясы ұғымдарымен байланысты болып келеді. ... ... – бұл ... ... ... бір ... өріс шеңберінен
айқындап алу ниеті мен мақсаты. Сондай-ақ, оның ерекше ... ... және ... ... таңбалануын білдіреді.
Термин экстенциясы – бұл оның ... ... ... ... ... ... термині экстенциясының сызба үлгісін былай
көрсетуді жөн көрдік:
Сурет 2 – Аударматану терминінің экстенциясы
Осыған сәйкес ... ... ... ... ... тек ... ғана тән құбылыс болып табылады.
Қазіргі таңда қазақ тіл білімінде уәж, уәжділік мәселелеріне ерекше
көңіл бөлініп жүр. ... ... жыл ... лексикалық, терминдік
бірліктерді, тілдік құбылыстар мен үрдістерді уәж, ... ... ... ... ... ... ... – уәжтану
ғылымы қарқындап дами бастады.
Лексикологияның ... ... ... ... лингвистикалық
мәртебесіне қатысты арнайы зерттеу жұмысын жүргізбегенмен, қазақ ... уәж, ... ... ... ... Б.Қалиевтің, Н.Уәлиевтің, Ж.Манкееваның, Р.Шойбековтің т.б.
ғалымдардың еңбектерін атап көрсетуге болады.
Ал орыс тіл ... ... ... З.В.Беркетова,
О.И.Блинова, Н.Д.Голев, М.М.Гинатулин, ... ... ... және т.б. ... ... әбден
қалыптасқан, күрделі жүйесі мен ... ... бар сала ... ... ... бірі – ... уәжді болуы. Ендеше
атау қатаң шарттылықтан аулақ болу ... кез ... ... атауы уәжді
болу керек, сонда өзге тілден еніп, аударылып немесе ... ... ... ... ... мазмұн-мағынасы оның атауынан көрініп тұрады. Яғни,
атаудың ар жағында тұрған ұғым ... ... ... ... ... тұру керек.
Терминнің уәжділік мәселесіне мысал ретінде А.Байтұрсынұлы дәстүрін
үлгі етіп алуға болады: бастауыш – сөйлемнің басында ... ... ... ... ... – сөйлемнің аяғында тұрып, ... ... ... Екі ... да орны мен ... олардың атауынан көрініп
тұр. Осы ретпен жасалған жалғау, жұрнақ, зат есім, сан ... ... шақ ... сыры ұғым мен ... ... ... төркіні қазақтың төл
сөзі болғандығында екені даусыз.
Тілдегі уәжділік ұғымы сөз мағынасы, лексикадағы ... ... ... ... ... тілдік норма, аталым, терминологиялық аталым,
лексикалық бірліктердің идиомалылығы және т.б. ... ... ... ... ... ... осы ... орай тіл білімінде оны әр ... ... ішкі ... ... ... лексикалық
обьективация, уәждеме, уәжденім, сөздің этимологиялық құрылымы т.с.с.
В.В.Левицкий уәжділік құбылысын зерттей ... оның үш ... ... және ... ... атап ... (10,
21-25(.
Сөздің морфологиялық уәжділігі тек ... ... мен ... ... ... ... болған жағдайда ғана сөз болады.
Ал семантикалық уәжділік – ... ... мен ... ... ... ... Сөздің фонетикалық уәжділігі, сөз мағынасы
мен оның дыбысталу арасындағы байланысты білдіреді де, дыбыс символизмімен
тығыз байланысты болып келеді.
Негізінде, бастапқы зат ... ... – өзек сема ... ... ... зат пен ... ... бір сөзбен аталуына негіз
болған белгі – жалпылауыш сема, бастапқы және кейінгі ... ... ... белгілері – даралауыш сема. Демек, уәжділік дегеніміз – бір
сөзбен ... ... ... ... ... ... ... және даралаушы белгілер. Кейінгі ... ... ... ... не жалпы, негізгі не қосымша, ықтималды не
кездейсоқ жалпылауыш семалар арқылы байланысады. Бұл ... ... ... ... зерттейді.
Кез келген тілде терминжасам процесі, ең алдымен, сол ... өз ... ... ... ... ... асырылады. Демек, терминдер тілде
бұрыннан бар сөздер мен ... ... ... ... ... сол тілге тән әр түрлі құрылымдық түрлер кездеседі: түбір сөз,
туынды сөз, күрделі сөз, сөз тіркесі және ... ... ... процесінің семантикалық нәтижелері
төменде келтірілген түрлерде болуы мүмкін:
1) таза ... ... бір сөз ... ... сөз ... ... ешбір өзгеріссіз қалуы): аударылған мәтін ( аударма
мәтін;
2) транспозиция (туынды сөздің синтаксистік ... мен ... ... ... ( кеңесшілдік; балама ( баламалық;
3) модификация (бір сөз табына жататын сөз тудыруға негіз ... ... ... ... ... аударма ( аудармашы.
Осы орайда, біздің ойымызша, семантикалық өзгерістердің біріншісі
синтаксистік деривация, екінші және ... ... ... ... деривация ұғымдарына сәйкес келеді.
Терминологиялық жүйеде уәжді терминдермен қатар бейуәжді терминдер де
болады. Уәжді терминдер арасында ... ... әр ... терминдер
кездеседі. Уәжді терминдердің ішкі құрылымының айқындығы нақты белгілерінен
көрінеді. Жалпы, уәжділіктің төмендегідей ... бар: ... ... және ... ... уәжді терминдер
қатарына төмендегідей тұлғалар жатады:
1) аффиксті терминдер;
2) күрделі сөз терминдер;
3) сөз тіркесі ... ... ... ... ... ... тұжырымға сәйкес аффикстік терминдер: барабарлық, ... ... ... ... ... ... және
т.б.; күрделі терминдер: қостілділік, дереккөз, мәнмәтін, ... ... ... ... ... ... аударма – диктант, аударма
–девальвация, микроаударма және т.б.; ... ... ... ... ... ... ... қысқаша аударма, өзі туындайтын
сөзбе-сөздік, ықтималды болжам, баламалық түрлері, ... ... ... ... ... және т.б. уәжді терминдер
қатарына жатады.
Бейуәжді ... деп ... ... ... ... және ... ... Метонимиялық жолмен пайда болған терминдер де бейуәжді
терминдер қатарына жатады.
Ал бейуәжділік сипатын кірме ... ... ... ... ... ... клише, конвергенция, конкорданс,
калька, лакуна, селектор және т.б.
Осындай зерттеу нәтижесінде ... ... ... ... уәжділік түрлерін анықтадық:
1) «Жалпы және жеке теориялық негіздері» уәждеуіш тобы: аударманың
денотативтік теориясы, ... ... ... аударманың
дескриптивтік теориясы, аударманың ақпараттық ... ... ... ... әдебиеттанымдық теориясы, аударманың
жалпы теориясы, аударманың прагматикалық аспектісі, аударманың қолданбалы
теориясы, ... ... ... ... ... ... ... аспектісі, әскери аударма теориясы, заңды
сәйкестіктер ... ... ... ... аударманың қоғамдық
маңызы туралы теория, аударма ... ... ... ... ... ... ... аударма теориясы,
баламалық деңгейлерінің теориясы, көркем ... ... және ... ... ... уәждеуіш тобы: абзацты-фразалық аударма, абзацты-
фразалық ретті аударма, авторланған ... ... ... ... ... ... қысқаша аударма, антонимдік аударма, бинарлық
аударма, сөзбе-сөз ... ... ... ... ... ... ... аударма, екі жақты аударма, диахрониялық
интралингвальды ... ... ... ... ... доминантты
аударма, дәлме-дәл аударма, расталған аударма, көзшолу-жазбаша аударма,
көзшолу-ауызша ... ... ... ... ... ... ... аударма, интерсемиотикалық
аударма, интервербалды аударма, интралингвистикалық ... ... ... ... ... және ... «Амал, тәсіл, әдіс және үлгі» уәждеуіш тобы: ... ... ... ... ... гипонимиялық тәсілі,
грамматикалық трансформация, ... ... ... алмастыру,
аударманы таңбалық тәсілмен беру, сәйкестендіру, интерпретация, ... ... ... ... контекстуалды алмастыру,
лексикалық алмастырулар, лексикалық ... ... ... ... мәтінді құрақтау әдісі, семантикалық өрісті қысқарту әдісі,
аударманың трансформациялық ... ... ... ... ... ... өзгерту, баламалы алмастырулар, сөйлем
деңгейіндегі аударма, сөздер деңгейіндегі аударма, сөз ... ... ... ... ... және ... «Аударма бірліктері» уәждеуіш тобы: штамптар, клише, жағдаяттық
клише, ... ... ... құрылымдар, сөз, сөз тіркесі,
синтагма, сөйлем, ... ... ... ... ірі ... ... ... инвариантты бірлік, бастапқы мәтіннің интонациясы –
мағыналық бірліктері, мәнмәтін, ... ... ... мәтін, лексикалық
калька, семантикалық калька, синтаксистік калька, фразеологиялық калька,
ұлттық реалийлер, прецизионалды сөздер, реалий сөздер, транслитерленген ... ... ... термин атауының астарында ұғым тұрады, ал ұғым зат
немесе құбылыстар жөнінде ... ... ... Яғни,
терминологиялық уәждеме таныммен тікелей байланысты ұғымның қалыптасуына
қандай уәждердің негіз болатындығын зерттейді, анықтайды.
ҚОРЫТЫНДЫ
1. ... ... ... ... терминологиясында ерекше
терминологиялық жүйе ретінде орын ... ... ... тек тілдік
тұрғыдан ғана емес, когнициямен байланысты ... ... ... ... лингвистика ... ... ... ... және ... ... теориясына сай лингвокогнитивтік негізде кешенді түрде анықтала
алатындығы айқындалды.
2. ... ... ... тілдік бейнесі» тұрғысынан
зерттеуді негізгі мақсаттардың бірі ретінде ала отырып, ... ... бай ... ... ... ... ... топтары
лексикалық жүйемен байланыста қарастырылды, ал ғылыми ұғымдар ... ... ... ... жүйе тұрғысынан тіл қызметінің
когнитивтік қызметін айқындауда «ғаламның ... ... ... ... ... ... ... өмірмен, шындықпен тығыз байланыстағы тілдік бірліктер
тілдің терминологиялық жүйесінде орын алады. Осы тілдік ... ... ... ... байланысты қарау белгілі бір
терминологиялық ... ... ... ... жүйесінің құрылымын,
қалыптасу заңдылықтарын, үрдістерін айқындауға мүмкіндік ... ... бір ... жүйе аясындағы аударматану терминдерінің
таңбалануы ономасиологиялық зерттеуді ... ... ал ... ... ... семантикасы жасанды ... ... ... ... ... үлгімен» астасуының
концептуалдық табиғатын анықтауды қажет ... ... ... мәні семасиологиялық, ономасиологиялық әдістер мен когнитивтік
тұрғыдан ұштастыра зерттелді.
5. Аударматану ... ... ... тіл ... ғылымының
ауқымды бір дерекнамасы ретінде ғылыми-танымдық қасиеттерін ашу мақсатында
лексика-семантикалық тұрғыдан зерттеу іске асырылды.
6. Ғылыми ұғымды білдіретін лексемалардың тілдік ... ... ... ... жолдарын айқындау үшін концептуалдық-менталдық
ерекшеліктері мен атау мәнді күрделі құрылымдардың ішкі мағыналық, семалық
белгілері анықталып, ... ... ... ... Терминдер мен терминдік тіркестердің аталуына себепші негіз ... ... ... уәждеуіш топқа жіктеліп, қисындық, синонимиялық,
бүтіннің бөлшегі, ... ... ... ... мен ... ... ... бойынша қарастырылды.
Зерттеудің болашақтағы бағдары. Аударматану терминдері болашақта
терминдер мәселесін салғастырмалы лингвистика, психолингвистика ... кез ... ... мен ... ... ... когнитивтік
концептосферасын қалыптастыру мен біріздендіру мәселелерін шешуге ... ... ... кез келген тілдер материалында сол халықтың
ұлттық когниция ерекшеліктерімен жете ... ... ... ... Алдашева А.М. Аударматану: лингвистикалық және лингвомәдени
мәселелер. – Алматы, 1999. – 161 ... ... Л.А. ... русского языка. – М., 1982. – 173 с.
3 Ахманова О.С. Предисловие// Словарь лингвистических терминов. – ... – 608 ... ... ... ... – М., 1990. – 685 ... ... Ю.Д. Лексическая семантика. – М., 1974. – 197с.
6 Мұсатаева М.Ш. Двуязычная лексикография: тенденции и перспективы. ... РИО ВАК РК, 2000. ... ... В.А. Когнитивная лингвистика: Учебное пособие.–Минск.:
Тетра Системе, 2004. –225 с.
8 Воробьев В.В. О ... ... ... в ... и ... Язык и ... – 1998. – ч.1.- С.52-57.
9 Попович А. Проблемы художественного перевода. – БГК им. И.А.Бодуэна
де Куртенэ, 2000. – 280 с.
10 ... В.В. Виды ... ... их ... ... в ... изменениях // Материалы семанара по проблемам
мотивированности языкового ... – Л.: ... 1969. – ... ... ... басылымдарда жарияланды:
1 Аудару процесін талдау барысында қолданылатын терминдік ұғымдағы
атаулар // ... тіл ... ... ... // ... ... 75 жыл ... арналған республикалық ғылыми-
теориялық конференция материалдары. –Алматы: Тіл білімі институты, 2006. ... ... ... жайында бірер сөз // ҚР ҰҒА Хабарлары. Тіл,
әдебиет сериясы, №3(157). – Алматы, 2006.– Б. ... ... ... сипаты // Мемлекеттік тілде аграрлық
маман ... жаңа ... жаңа ... Республикалық ғылыми-әдістеме
конференциясы. – Алматы, 2006. Б.91-95
4 ... ... ... ... ... ҰҒА Хабарлары. Тіл, әдебиет сериясы, №4 (158). – ... 2006. – ... ... ... ... ... // Тілтаным, №3(23). –
Алматы, 2006. – Б.88-93.
6 Аударматанудың пәнаралық ғылым ... ... ... ... ... 80 ... арналған «Тәуелсіздік негізі
–ұлттық ... атты ... ... ... материалдары.
– Тараз, 2006. Б.121-125
РЕЗЮМЕ
на автореферат диссертации на соискание ученой степени
кандидата филологических наук по специальности
10.02.02. – казахский язык
Кужаева Маржан ... ... ... ТЕРМИНОВ
Актуальность работы заключается в проведении ... ... ... ... и исследовании их
ономасиологической основы в совокупности с мотивацией.
В ... ... ... внимание в лингвистике уделяется ... ... В ... с этим ... ... ... ... из структурных разделов метаязыка – переводоведческой терминологии.
Основной принцип исследования переводоведческих терминологических дефиниций
совместно с концептологией определяется ... ... ... наук как
этнолингвистика, психолингвистика, ... ... ... где ... ... ... функциональной системы языка.
Цель исследования – рассмотрение языковой природы переводоведческих
терминов с точки зрения ... ... и ... Для ... ... цели в ... решаются следующие
исследовательские задачи:
- рассмотрение природы переводоведческих терминов в системе «языковой
картины мира»;
- проведение анализа ... ... и их ... с ... терминологического поля и терминологической системы;
- определение концептуальной структуры ... ... ... ... ... ... переводоведческих
терминов с позиции теории мотивации и ономасиологии.
Объект исследования – переводоведческие термины казахского языка.
Научная ... ... ... в ... ... ... ... являются переводоведческие термины как
новый раздел в казахском языкознании, как отдельная терминологическая
система;
- исследуется ... ... ... ... поле и ... ... ... с точки зрения когнитивной лингвистики и лингвоконцептологии;
- проведено ... ... ... и мотивационных
свойств переводоведческих терминов.
Методы исследования ... ... ... ... ... ... выборки; метод когнитивного, концептуального анализа с целью
выявления концептуальной структуры и когнитивной семантики терминов; метод
лингвистической характеристики и ... ... ... особенностей переводоведческих терминов.
Теоретическая значимость исследования ... ... ... и ... ... ... ... казахского языка рассматривается с точки зрения когнитивной
лингвистики и ... ... ... ... и ... ... свой ... в дальнейшее развитие теоретических
вопросов когнитивной лингвистики в области терминологии.
Практическая значимость работы:
- ... ... и ... ... ... ... основные положения при изучении вузовских курсов по семасиологии,
терминологической семасиологии, ономасиологии, когнитивной лингвистики, ... ... ... и семинаров, для использования в создании
учебных пособий;
- предложенные методы исследования и полученные ... ... ... ... в ... ... ... исследования являются научные труды по ... ... а ... следующие словари: «Русско-казахский
словарь лингвистических ... ... ... ... ... (1998), ... ... языкознания» (Б.Калиев);
«Толковый переводческий словарь» (Л.Л.Нелюбин, 2003).
Степень внедрения. Основное содержание диссертации изложено в ... ... в ... международных и республиканских
научных конференций и научных ... ... на ... ... и на ... ... отдела терминологии
Института языкознания им. А.Байтурсынова МОН РК.
Перспективы исследования. Переводоведческие ... в ... ... ... терминологических вопросов с ... ... и ... ... ... в
области науки и образования. Вопросы терминологии дадут возможность более
глубоко изучить особенности национальной когниции языкового ... ... иной ... ... ... ... из введения, двух глав,
заключения, списка использованной литературы и приложения. В ... ... ... ... вопросы, связанные с когнитивной
основой и концептуальной структурой терминов ... Во ... ... ... терминов, их концептологическая структура
и мотивационные свойства ... с ... ... терминологической
лингвоконцептологии.
RESUME
on the author’s dissertation essay on grace of ... ... a ... ... language
of Kuzhayeva Marzhan Turegulovna
THE COGNITIVE-SEMANTIC STRUCTURE
OF TRANSLATION TERMS
The dissertation is devoted to research of ... ... ... terms in Kazakh ... urgency of work consists in ... of conceptual-cognitive
analysis of translation terms and study of their ... basis ... ... with ... ... actively develop theory of ... metalanguage.
Within the framework of such approach it is of great ... to ... of the ... parts of metalanguage - translation terms. The ... of work is ... of ... term ... in
relation with conceptology. Also close interrelation of such sciences ... ... ... ... ... lingua area studies requires ... of complex models of
structural and ... systems of ... of research – is ... terms of Kazakh ... purpose of research – consists in ... of ... of ... terms from semasiological, onomasiological, and
cognitive points of view.
For ... of this purpose the ... research tasks ... in ... ... the nature of ... terms in the system of
linguistic world picture.
- Undertaking of translation term analysis and their thematic ... the position of ... field and ... Defining of conceptual structures of translation terms of Kazakh
language.
- Considering of ... ... of ... novelty of the ... will consists in the following:
- For the first time the object of research are ... ... ... field and ... system of words ... from the ... ... and lingua conceptological
points of view.
- Semantic research of translation terms and their ... ... of research is ... by urgency of ... view and by received results. Previously, terminological system ... from the ... ... and lingua ... ... view. Received scientific results and conclusions make contribution to
further development of ... problems of ... ... ... ... of work: The ... of research and
received theoretical results can find application of their main ... the studying of ... ... semasiology,
onomasiology, cognitive linguistics and application of them in specialized
courses and ... The offered methods of research and ... ... can find ... in the cognitive semantics and
lingua conceptology.
Methods of research – ... method of ... ... ... and the method ... ... method of cognitive, conceptual analysis with a view of revealing
conceptual structure and cognitive semantics of terms.
- method of ... ... and ... ... and motivate characteristics of translation terms.
As sources of research have served the ... ... on ... theory ... ... the works of O. Aitbayeva,
A.Aldasheva, also Russian-Kazakh ... terms ... ... 1967), Linguistic dictionary (1998), Explanatory dictionary
of linguistics (G. Kaliyev, 2005), ... ... ... ... 2003) and ... degree. The basic content of ... is stated in
scientific ... ... in the ... and international
conferences, discussed at ... seminar ... and at the expanded session of ... Department of Linguistics’
Institute by the name of A.Baytursyunov, Ministry of Education and ... the Republic of ... sources of ... The ... will be shown to ... of ... questions from the cognitive linguistic and
lingual conceptological points of view in the field of science ... The ... of ... will give the ... to ... ... of national cognition of language material.
The structural introduction. The dissertation essay consists ... two ... ... the list of used literature.
The theoretical questions of ... ... and ... terms of translation are shown in the first ... semantic research of ... terms and their ... ... from the ... point of view are ... the second part.
-----------------------
аударматану

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 37 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Көп пропозициялы дискурс401 бет
Абай «Қарасөздерінің» ағылшын тіліне аударылған нұсқасындағы прагматикалық аспектісі, сонымен қатар лексикалық және стилистикалық жағынан қарастырылған сәйкестіктерді анықтау арқылы қазақ аударматану ғылымының дербес теориясы мен практикасына қатысты жалпы тұжырымдар43 бет
Абайдың қара сөздерінің лексико-семантикалық ерекшеліктері94 бет
Анатомия терминдерінің латын тіліндегі дәріптелуі8 бет
Анатомия терминдерінің латын тіліндегі дәріптелуі жайлы17 бет
Анатомия терминдерінің латын тіліндегі дәріптелуі жайлы ақпарат7 бет
Аударма – аударматанудың өзегі72 бет
Аударматану31 бет
Аударматану және Қ.Нұрмаханов шығармашылығы95 бет
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі етістіктердіңлексика-семантикалық ерекшеліктерініңтеориялық аспектісі19 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь