Ахмет Байтұрсынұлының «Әдебиет танытқыш» еңбегі ХХ ғасыр басындағы әдебиеттану ғылымының контексінде

Диссертациялық жұмыста ірі энциклопедист ғалым, қазақ әдебиеттану ғылымындағы әдебиет теориясының негізін салушы Ахмет Байтұрсынұлының – сөз өнерінің теориялық сипаты жөніндегі тұжырымдары талқыланып отыр. Ол тұжырымдар ғалымның 1926 жылы Қызылорда қаласында жарық көрген «Әдебиет танытқыш» атты еңбегінде баяндалғаны белгілі. Жұмыста ғалымның теориялық пайымдары негізінен ХХ ғасыр басындағы ресей және дүниежүзілік әдебиеттану ғылымының контексінде (Б.В.Томашевский, В.М.Жирмунский, А.И.Белецкий, Г.О.Винокур, Ю.Н.Тынянов, Р.Якобсон, В.Кайзер, Г.Г.Гадамер, В.Б.Шкловский, М.М.Бахтин, Цв. Тодоров, Р.Уэллек және О.Уоррен, Ю.М.Лотман, М.Гаспаров) талданады. Сонымен қатар, қазіргі әдебиеттану ғылымының теориялық және әдістемелік тәсілдері де бұл диссертациялық жұмыста қамтылды. «Әдебиет танытқыштағы» әрбір категорияның табиғатын ашу барысында бүгінгі әдебиет теоретиктерінің (В.Шмид, Е.Фарино, В.Е.Хализев, С.Н.Бройтман, Н.Д.Тамарченко, И.В.Силантьев, О.А.Клинг, Д. Каллер, В.И. Тюпа, С.Н.Зенкин т.б.) зерттеу тәсілдері де назардан тыс қалмады. Зерттеу барысында ғалымның сөз өнерін зерттеуге арналған әдістемелік ұстанымы басшылыққа алынды. Негізінен мұндай тәсілдің яғни, «Әдебиет танытқыштағы» жүйенің сақталу себебі пән талабынан шығып отыр. Кітап басындағы «Аңдату» тарауындағы өнердің жүйесінен бастап, драманың қасиеттеріне дейінгі аралықта – А. Байтұрсынұлы сөз өнерінің ішкі спецификасын жан-жақты аналитикалық талдаудың озық үлгісін көрсетеді. «Әдебиет танытқыштағы» бұл зерттеу жүйесі бүгінгі күн талап тұрғысынан да шығып отыр.
1989 жылы ғылыми айналысқа қайта оралған «Әдебиет танытқыш» ұлттық әдебиеттану ғылымында өзінің лайықты бағасын алып үлгерді. Еңбектің теориялық салмағын саралай келе академик З. Қабдолов «Әдебиет танытқыштың» ең бір құнды жері деп, жекелеген әдеби-теориялық категориялардың этимологиясын, олардың мән-мағыналық жүгін төл әдебиетіміздің өз ішінен тапқандығын дөп баса айтады. Мәселен, «..әдебиеттің Аристотель белгілеген негізгі үш тегін, яки жанрын (эпос, лирика, драма) грек тілінен түп-түгел қазақ тіліне ауыстырып алады да (А. Байтұрсынов «Дарынды сөз» тарауында: эпосты– әуезе, лириканы – толғау, драманы – айтыс деп атайды – Ұ.Е.), әр жанрдың түрлерін өзіміздің төл әдебиетімізден іздейді. Мысалы, лириканың алғашқы үлгілерін қазақтың сонау тұрмыс- салт жырларынан іздеп табады. Сонда, ең жеңілі жоқтау – эпитафияға, мақтау – одаға, даттау – сатираға балама болып шыға келеді. Дәл осы ретпен әдебиеттің үшінші тегін Аристотельше «драма» деп емес, Ақаңша «айтыс-тартыс» деп алады да, осы жанрдың түрлерін, айталық, трагедияны – мерт, яки әлекті тартыс, драманы – сергелдең, яки азапты тартыс, комедияны – арамтер, яки әурешілік деп атайды» [1, 25-26]. Академик З. Ахметов болса, «Әдебиет танытқышта» қазақ өлеңінің ырғақтық құрылыс-жүйесін айқындайтын өлең сөздің бунақ, тармақ, шумақ сынды категорияларының алғаш қалыптасқандығын атап айтады [1, 64].
Ұлттың ұлы ұстазы. «Ұлы тұлғалар» сериясы. – Алматы: Комплекс, 2001.- 305 б
Кәкішев Т. Қазақ әдебиеті сынының тарихы. А., 1994.
Нұрғали Р. Сөз өнерінің эстетикасы. Астана, 2003.
Ісімақова А. Ахмет Байтұрсынұлы – қоғам қайраткері, ақын, қазақ тіл білімі мен әдебиеттануының реформаторы // Ахмет Байтұрсынұлы. Бес томдық шығармалар жинағы. I-том. А., 2003.
Кәкішев Т. Санадағы жаралар. – Алматы: Қазақстан, 1992.-264 б.
Нұрғали Р. Қазақ әдебиетінің алтын ғасыры. Зерттеу. – Астана: Күлтегін, 2002 – 528 б.
Байтұрсынов А. Ақ жол. – Алматы: Жалын, 1991.- 464 б.
Байтұрсынов А. Әдебиет танытқыш. – Алматы: Атамұра, 2003.- 208 б.
«Әдебиет танытқыш» (1926) // Байтұрсынұлы А. 5 томдық шығармалар жинағы. Т. 1, – Алматы: Алаш, 2003. - 408 б.
Литературная энциклопедия терминов и понятий. М., 2003
Аристотель. Поэтика / Пер. М.Л. Гаспарова // Аристотель и античная литература. М., 1978.
Гегель Г. Эстетика. М., 1971. Т.3.
Зенкин С.Н. Введение в литературоведение. Теория литературы. М., 2000Г. Пірәлиева. Көркем прозадағы психологизмның кейбір мәселелері. Алматы, Алаш. 2003.
Тодоров Цв. Понятие литературы // Семиотика. М., 1983.
Томашевский Б.В. Теория литературы. Поэтика. М., 1996.
Медведев П.Н. (Бахтин М.М.). Формальный метод в литературоведении. М., 1993.
Жирмунский В.М. Теория литературы. Поэтика. Стилистика. Л., 1977.
Потебня А. А. Из записок по теории словесности. Харьков, 1905; Потебня А. А Из лекций по теории словесности. Харьков, 1894; Потебня А. А Мысль и язык//Полное собрание сочинений. Харьков, 1926. Т. 1.
Эйхенбаум Б. М. Литература: Теория. Критика. Полемика. Л.,1927; Эйхенбаум Б.М. О поэзии. Л., 1969; Шкловский В. Б. О теории прозы. М.; Л., 1925; В.М. Жирмунский. Теория литературы. Поэтика. Стилистика. М., 1977; Жирмунский В. М. Вопросы теории литературы. Л., 1928; Бахтин М.М. Работы 1920-х годов. Киев, 1994; Виноградов В. В. О художественной прозе. М.; Л., 1930. Томашевский Б. В. Русское стихосложение. Метрика. Пг., 1923 (Вопросы поэтики; Вып. 2); Томашевский Б. В. Теория литературы//Поэтика. Л., 1925; Шпет Г. Г. Внутренняя форма слова. М., 1927; Л.П. Якубинский. О звуках стихотворного языка // Якубинский Л.П. Избр. работы. Язык и его функционирование. М., 1986; Винокур Г. О. Критика поэтического текста. М., 1927; Винокур Г. Культура языка. Очерки лингвистической технологии. М., 1925; Тынянов Ю. Н. Вопрос о литературной эволюции//На литературном посту. 1927. № 10. С. 42—48; Тынянов Ю. Н. Достоевский и Гоголь: к теории пародии. Пг., 1921; Тынянов Ю. Н. Литературное сегодня//Русский современник. 1924. № 1.С. 296-306; Тынянов Ю. Н. О литературном факте//ЛЕФ. 1924. № 2. С. 101—116; Гроссман Л.П. Борьба за стиль. Опыты по критике и поэтике. М., 1927. т.б.
Балухатый С. История новый русской литературы за годы 1917-1924: (Библиографический обзор) // Slavia. 1925. Voch. III. Sesit 4.
Spitzer L. Stilstudien Bd. II. Stilsprachen. Munchen, 1928.
«Леф», 1923, № 3.
Винокур Г.О. Культура языка. Очерки лингвистической технологии. М., 1925.
Николаев Н.И. / Комментарий / К вопросам методологии эстетики словесного творчества // М.М. Бахтин. Собрание сочинений. Т.1.
Шапир М.И. М.М. Кенигсберг и его феноменология стиха // Russian linguistics.1994. Vol. 18. №1.
В.Е. Хализев. Теория литературы: Учебник. – 4-е испр. И доп. – М.: Высшая школа, 2005.
Веселовский А.Н. Историческая поэтика. М., 1989.
Потебня А.А. Теоретическая поэтика. М., 1990.
Греймас А.Ж., Куртэ Ж. Семиотика. Объяснительный словарь теории языка // Семиотика. М., 1983; Барт Р. От произведения к тексту / Пер. Зенкин С.Н. // Барт Р. Избранные работы. Семиотика. Поэтика. М., 1989; Женетт Ж. Фигуры: В 2 т. М., 1998; Теория метафоры. М., 1990.
Тынянов Ю.Н. Поэтика. История литературы. Кино. М., 1977.
Фарыно Е. Введение в литературоведение. Варшава, 1991.
Гадамер Г.Г. Актуальность прекрасного. М., 1991.
Белецкий А.И. Избранные труды по тоерии литературы. М., 1964.
Леонтьев А.А. Психолингвистические единицы языка. М., 2005.
Выготский Л.С. Психология искусства. М., 1956.
Каллер Джонатан. Теория литературы. М.: Аст-Астрель, 2006. – 160 б.
Қ. Жұмалиев. Әдебиет теориясы. Алматы, 1964.
Теория литературы. В двух томах. /под редакцией Н.Д. Тамарченко/ Том I. M., 200
Ярхо Б.И. Методология точного литературоведения. Избранные труды по теории литературы. М., 2006.
Ахметов З.А. Казахское стихосложение. Алма-Ата, 1964.
Ахметов З.А. 1 2 3 4 5
Лотман Ю.М. Анализ поэтического текста. Структура стиха: Пособие для студентов. Л., 1972.
Стеблева И.В. Ритм и смысл в классической тюркоязычной поэзии. М., 1993.
Қабдолов З. Сөз өнері. – А.: Мектеп, 1976. – 372.
Лессинг Г.Э. Лаокоон, или О границах живописи и поэзии. М., 1957.
Соссюр Ф. де. Труды по языкознанию. М., 1977.
Буало Н. Поэтическое искусство / Пер. В.Л. Линецкой. Ред. Смирнова А.А. М., 1957.
Шмид В. Нарратология. М., Языки славянской культуры, 2003. (Studia philologica).
Силантьев И.В. Мотив в системе художественного повествования. Проблемы теории и анализа. Новосибирск, 2001.
М. Бахтин. Вопросы литературы и эстетики. M., 1975.
Елеукенов Ш. Қазақ әдебиеті тәуелсіздік кезеңінде. Алматы: Алатау, 2006.
Исмакова А. С. Своеобразие жанровой системы современный казахской прозы. – Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата филологических наук. М., 1985.
Қасқабасов С. Жаназық. – Астана: Аударма, 2002. 583 б.
Бабалар сөзі. 17 том. – Астана: Фолиант, 2007.
Кузембаева С.А. Национальные художественные традиции и их конвергентность в жанре казахской оперы. А., 2007.
Фрейденберг О.М. Поэтика сюжета и жанра. Л., 1936.
Исмакова А.С. Казахская художественная проза. Поэтика, жанр, стиль. Алматы, Ғылым, 1998.
Пропп В.Я. Фольклор и действительность. М., 1976.
Қирабаев С. Әдебиетіміздің ақтаңдақ беттері. – Алматы: Білім, 1995.-288 б.
Iser W. Der Akt des Lesens. Munchen, 1976; Компаньон А. Демон теории. М., 2001; Хализев В.Е. Теория литературы. М., 2005; Ингарден Р. Исследования по эстетике. М., 1962.
Ысмағұлов Ж. Абай : ақындық тағылымы. – Алматы: Ғылым, 1994. – 227 б.
Елеукенова Г. Ш. Поэтика казахского рассказа. Алматы, 2005.
Платон. Соч.: В 3 т. М., 1971. Т. 3. Ч. 1.
Аристотель. Об искусстве поэзии // Соч.: В 4 т. Т. 1. М., 1975.
Толстой Л.Н. Собрание сочинений в 20-ти т., т. 15. М., 1964.
Шеллинг Ф.В.Й. Философия искусства. Спб., 1996; Гегель Г.В. Эстетика: В 4 т. М., 1971. Т.3.
Бахтин М.М. Собрание сочинений. Т. 6., М., Языки славянской культуры. 2002.
Исмакова А.С. Возвращение плеяды. Алматы: - Ғылым, 2002.
Гинзбург Л.Я. О литературном герое. Л., 1979; Гинзбург Л.Я. О лирике. 2-е изд. Л., 1974;
Бройтман С.Н. Историческая поэтика. М., 2001.
Шиллер Ф. Собр. Соч.: В 7 т. М., 1957. Т. 6.
        
        ӘОЖ 82.0+821.512.122.09                                                    
Қолжазба құқығында
ЕРКІНБАЕВ ҰЛАН ОРАЛҰЛЫ
Ахмет Байтұрсынұлының «Әдебиет танытқыш» еңбегі ХХ ғасыр басындағы
әдебиеттану ғылымының ... - ... ... ...... ... ... кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған
диссертацияның
АВТОРЕФЕРАТЫ
Қазақстан Республикасы
Алматы  2007
Диссертация Қазақстан Республикасы Білім және ... ... ... Әдебиет және өнер институтының Әдебиет теориясы және
әдебиеттану методологиясы бөлімінде ... ... ... ... А.С.Ісімақова.
Филология ғылымдарының докторы,
профессор И.В.Силантьев.
Ресми оппоненттер:                                  Филология ғылымдарының
докторы, ... А.Ж. ... ... ... Г.Орда.
Жетекші ұйым:                                          Абай атындағы Қазақ
ұлттық педагогикалық университетінің
қазақ әдебиеті кафедрасы
Диссертация 2007 жылы «___» ... ... ____  ҚР БҒМ ... Әдебиет және өнер институты жанындағы филология ғылымдарының
докторы ғылыми дәрежесін беру ... Д 53.34.01 ... ... ... (050010 ... ... Құрманғазы көшесі, 29).
       Диссертациямен Қазақстан Республикасы Білім және ғылым
министрлігінің
Орталық ғылыми кітапханасында танысуға болады (050010 Алматы қаласы,
Шевченко көшесі, 29).
Автореферат 2007 жылы ... ... ... ... ғылымдарының
кандидаты, доцент                                                     
         С.С.Қорабай
ЖҰМЫСТЫҢ ЖАЛПЫ СИПАТТАМАСЫ
Диссертациялық жұмыста ірі энциклопедист ғалым, ... ... ... ... ... ... Ахмет Байтұрсынұлының – сөз
өнерінің ... ... ... ... ... ... Ол
тұжырымдар ғалымның 1926 жылы Қызылорда қаласында жарық көрген ... атты ... ... ... ... ... теориялық
пайымдары негізінен ХХ ғасыр басындағы ресей және дүниежүзілік әдебиеттану
ғылымының ... ... ... ... ... ... ... Г.Г.Гадамер, В.Б.Шкловский,
М.М.Бахтин, Цв. Тодоров, Р.Уэллек және О.Уоррен, Ю.М.Лотман, М.Гаспаров)
талданады. Сонымен ... ... ... ... ... және
әдістемелік тәсілдері де бұл диссертациялық жұмыста ... ... ... ... ... ашу ... бүгінгі әдебиет
теоретиктерінің (В.Шмид, Е.Фарино, ... ... ... О.А.Клинг, Д. Каллер, В.И. Тюпа, С.Н.Зенкин
т.б.) зерттеу тәсілдері де назардан тыс қалмады. Зерттеу ... ... ... ... ... ... ... басшылыққа алынды.
Негізінен мұндай тәсілдің яғни, «Әдебиет танытқыштағы» жүйенің сақталу
себебі - пән ... ... ... ... басындағы «Аңдату» тарауындағы
өнердің жүйесінен бастап, драманың қасиеттеріне ... ...... сөз ... ішкі спецификасын жан-жақты ... озық ... ... ... ... бұл ... ... күн талап тұрғысынан да шығып отыр.
1989 жылы ғылыми айналысқа қайта ... ... ... ... ғылымында өзінің лайықты бағасын алып үлгерді. Еңбектің
теориялық салмағын саралай келе академик З. ... ... ... бір ... жері деп, ... ... категориялардың
этимологиясын, олардың мән-мағыналық жүгін төл ... өз ... дөп баса ... ... ... Аристотель белгілеген
негізгі үш тегін, яки жанрын (эпос, лирика, драма) грек ... ... ... ... ... да (А. ... «Дарынды сөз» тарауында:
эпосты– әуезе,  лириканы – ... ...... деп ... – Ұ.Е.), әр
жанрдың түрлерін өзіміздің төл ... ... ... ... ... қазақтың сонау тұрмыс- салт жырларынан іздеп ... ең ... ...... мақтау – одаға, даттау – сатираға
балама ... шыға ... Дәл осы ... ... үшінші тегін
Аристотельше «драма» деп емес, Ақаңша «айтыс-тартыс» деп ... да, ... ... ... ...... яки ... тартыс, драманы –
сергелдең, яки азапты ... ...... яки ... ... [1, 25-26]. Академик З. Ахметов болса, «Әдебиет танытқышта» қазақ
өлеңінің ырғақтық құрылыс-жүйесін айқындайтын өлең ... ... ... ... ... алғаш қалыптасқандығын атап айтады [1, 64].
 «А. Байтұрсыновтың «Әдебиет танытқышы» - қазақ ... ... ... ... қатар, теориялық ой-жүйесіне мықтап түрен салған,
қазақтың парасатты толғамын, ... ... ... ... ... ... [2, 275] ... еңбектің жалпы
гуманитарлық ғылымдар жүйесіндегі бөлекше орнын білдірсе, ... ... өмір ... де, ... ... ... партия
мақсаттарын, араластырмай негізінен ғылыми өлшем, талғам арқылы, жеке
бөлшектерге, ... ... ... ... ... ... структуралық поэтика тұрғысынан талдау жасап, қорытындылар
шығаруы; үнемі дәлдік пен деректің ... ... ... [3, 51], ... ... ... ... қалыптасқан жүйесі бар түсінік ретінде
айқындалуы ,  яғни, әр тұжырымның ішкі заңдылықтары ... ... ... [4, 26.] – ... ... ғылыми тереңдігі мен
зерттеушілік стратегиясының ауқымдылығынан хабар білдірсе керек.
Еңбектің құндылығына жан-жақты тоқтала келе әдебиет сыншысы Т. Кәкішев:
«Мұндай еңбек ... ... ... де, ... ... де ... жоқ. Ол –
әдебиет теориясы мен ... ... ... ... ... ... ... эстетикалық сауатын ашуға ... ... ... ... ... мен ... өзі күні бүгінге шейін
біздің ғылыми арсеналымыздан орын ... ... ... мен ... ... сөз ... ... ұғындыратын «Әдебиет
танытқыш» – қазақ әдебиеттану ғылымының негізін қалаған өміршең қондырғы-
фундамент» [5, 210-211] деп ... де ... ... ... ... ... ... ұдайы
басшылыққа алып отырғанымызды айта кеткен жөн. Десек те, көп жағдайларда
А.Байтұрсынұлына қандай әдеби-эстетикалық теориялардың  тірек  ... ... айту ... ... ... еңбекте сілтемелер берілмеген, солай
бола тұра басы бүтін бір сұлу ән секілді ... ... ... ... пікірді де ескерген жөн сияқты. Академик Р.Нұрғалидің пайымдауынша,
«Әдебиет танытқыштағы» өнерді сәулет, ... ... ... сөз ... деп
бөлуі мен оларға берілген анықтамалар Байтұрсынұлының Лессингтің әйгілі
«Лаокоон» трактатымен ... ... ... ... Әңгіме әдеби
жанрлардың баяны жайлы болғанда, ішкі ғалам (субъективный мир) және ... ... мир) ... қолданылуы ғалымның Аристотель, Гегел,
беріректегі Белинский мен Веселовский пайымдарымен де таныстығынан хабар
береді [6, 51]. Бұл ... ... ... ... яки ... ... Зерттеу аясында қандай да бір ұғымның тарихына қатысты сөз болғанда
бұл мәселелер орны орнымен диссертация мәтінінде көрініс ... Және ... ... ... бүгінгі теориялық тұжырымдарға қатыстылығы
қызықтырды. Көп ... ... ... ... ... ... тұжырымдардың өміршеңдігі айқын екені сөзсіз.
Зерттеу барысында «Әдебиет танытқыштың» теориялық тұжырымдарын талдау 
- автордың  ұсынған нұсқасы ... ... А. ... сөз ... ... мен  көркем сөз  теориясын пайымдау ... ... ... ... ...... жекелеген
тұжырымдардың реті бір-бірінен  туындап отыратын қисындылығында. Мәтіндегі
теориялық әдіске негізделген баяндау тәсілінің ... ... ... анықтамасын айтудан бұрын оның қасиетін айтатынында. Яғни, кез-
келген категорияны түсіндіру ... біз ... ... ... көбіне сол дедукцияның өзіне негіз болып келетін жолды ... ... ... ... ... ... ... қасиетінен
анықтамасына қарай баяндалады. Және оны пәлсәпалық һәм филологиялық ұғым-
түсініктердің ...... ... тілмен дәл әрі шумақтап
(обобщение) беріледі. ... ... ... ... байланысты
тұжырымдар мен «Тіл көрнекілігі» тарауындағы категориялардың анықтамалары
осы айтқандарымызға дәлел  бола алады. Сонымен ... ... ... ... қай ... болса да қажеттілігінен айнымайтын сөз
өнерінің теориялық негіздері көптеп кездеседі.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Бұған дейін де ... ... ... екендігі жиі айтылып (Ш.Сатпаева, Р.Сыздықова, З.Қабдолов,
З.Ахметов, Р.Нұрғали, ... ... т.б. ... келеді.
Дегенмен, бұл еңбектің  бүтіндей теориялық тұжырымдамасы ... ... ... жоқ. Осы ... «туған топырағымызда әдебиет
теориясының басы болып саналатын» (З.Қабдолов) «Әдебиет танытқышты» (1926)
ХХ ғасыр ... ... ... ... басты-басты әдеби-
теориялық тұжырымдармен бірлікте талдау да әзір бірізге түсе ... ... ... ... ... ұлы ... ... танытқыш»
төңірегінде әлі де көп зерттеулер жүргізу керек» [3, 35] – ... ... Осы ... ... бұл ... жұмыс өзектілігі де «Әдебиет
танытқышты»  ... ... ... ... кең ... талдауға
алғаш түсіп отырғандығымен тікелей байланысты. Еңбектегі ... ... ... де, ... ... ... лайықты бағасын алған
белгілі мамандардың тұжырымдарымен қатар түсіп жатады.  Осы негіздерді
ескере ... ... ... ... теориялық еңбек ретінде арнайы
зерттеуді қажет етеді деп санаймыз.
Тақырыптың  ... ... ... ... сөз өнері теориясының
сан қырлы категориялары жайлы  және алаш зиялыларының ... ... ... пайымдары мен Абай, Әлейхан, ... ... ... ... және ... ақын-жазушылардың
шығармашылық даралығын айқындап берген ... ... ... ... З.Ахметов, З.Қабдолов, С.Қирабаев, 
Р.Нұрғали, Ш.Елеукенов, Ж.Ысмағұлов, ... ... ... А.Еспенбетов, Қ.Әбдезұлы, Б.Әзібаева,
Ә.Байтанаев, К.Сыздықов, С.Мақпырұлы, Б.Майтанов, ... ... ... ... Г.Елеукенова, Д.Қамзабекұлы,
Р.Имаханбетова және  т.б. ғалымдардың еңбектері ... ... ... тақырыбына қатысты қомақты зерттеулер мен
пікірлер білдірген ғалымдар санатында ... ... ... еңбектері зерттеуге негізгі арқау болды.
Зерттеудің  мақсаты   мен  міндеттері. ... ... мен ... ... ХХ ... ... әлемдік әдебиеттану ғылымының
аясында зерттеу еңбектің ... ... ... туындап отыр. Осы
мақсаттан туындаған міндеттердің жүйесі төмендегідей болып келеді:
– «Әдебиет танытқышты» ХХ ғасыр басындағы әлем ... ... ... ... ... отырып, ондағы ортақ
тұжырымдардың ұқсастықтарын анықтау. Сонымен ... ... ... бүгінгі әдебиет теориясының да арақатынасын анықтап белгілеу.
–  «Әдебиет танытқыштағы» «сөз өнерінің ғылымына» (теориялық ... ... ... ... ... ... және
диахрониялық әдісті басшылыққа ала отырып ... ... ... ... ... ... ... мен
терминдер жүйесінің семантикасын анықтау.
– Ахмет Байтұрсынұлының теориялық тұжырымдарына ХХ ғасыр басындағы ... ... ... ... Шкловскийлер негізін салған формалистік
мектеп ұстанымдарының әсері мен ... ... мен ... ... ... қағидаларды айқындау және талдау.
Зерттеудің  ғылыми  жаңалықтары. Диссертацияда ХХ ... ... ... ... ... еңбектер молынан қамтылып, сол
кезеңдегі теориялық ... ... ... «Әдебиет танытқышта»
келтірілген теориялық пікірлер мен тұжырымдар, әдістемелік ... ... ... ... ... орыс әдебиеттануындағы белгілі әдебиет
теоретиктері Б.В. ... В.М. ... Ю.Н. ... Г.О. ... т.б. ... ... ... салыстырылды. Осының
нәтижесінде А.Байтұрсынұлы мен аталмыш ғалымдардың теориялық поэтика мен
лингвистикалық поэтиканың ... ... ... ... ... алғаш рет енгізіліп отыр. Сонымен қатар, диссертациялық жұмыстың
төмендегідей ғылыми жаңалықтары айқындалды:
– Жұмыс  барысында ... ... сөз ... ... ... ... жасалынды. Және ол жүйенің «әдеби шығарманың
құрылымы», «шығарманың стилистикалық белгілері», «поэтикалық ... ... ... ... ... ... әлем ... қалыптасқан ғылыми-теориялық тұжырымдармен
сәйкестіктері анықталды.
– А. Байтұрсынұлының ірі лингвист ғалым екендігі (әдебиеттану ... ... ... ... ... әдебиеттану ғылымындағы
психолингвистикалық  талдаулардың жетістіктері арқылы дәлелденді.
– Сөз ... ... ... ... ... ... басшылыққа алынды. Сол кезеңдегі әлем әдебиеттануындағы теориялық
еңбектердің мазмұны да «Әдебиет ... жүйе ... ... ... ... жетістігі дәлелденді.
– «Әдебиет танытқыштың» сөз өнерінің теориялық ... ... ... ... теориялық талап тұрғысынан да шығып ... ... ... ... ... ... теориялық,    әдістемелік  негіздері.
Б.В.Томашевский, В.М.Жирмунский, ... ... ... ... ... В.Б.Шкловский, М.М.Бахтин, М.О.Әуезов,
Р.Уэллек, Қ. Жұмалиев, О.Уоррен, Ю.М.Лотман, ... ... ... ... ... ғалымдардың еңбектері диссертациялық жұмыстың
негізгі дерек көзі бола отырып, басты ... ... да ... ... ... ... ... бағытын белгілеу барысы
мен нақты талдауларға барған тұстарда бүгінгі ... ... Ш. ... Ж.Ысмағұлов, В.Е.Хализев, С.Н.Бройтман,
А.Ісімақова В.Шмид, ... ... ... ... ... В.И. Тюпа, С.Н.Зенкин т.б.) еңбектері негізге алынды.
Зерттеудің  ... ... ... диахрониялық,
синхрониялық, аналитикалық талдау және салыстырмалы типологиялық тәсілдер
кеңінен қолданылды.
Зерттеудің нысаны және  ... ... ... ... ... көзі ... ... екенін ескерсек, кітаптың
түпнұсқадан кейінгі баспа бетін көрген үлгілерін айта кеткен орынды. 1926
жылы тұңғыш рет ... ... ... ... авторы ақталғаннан кейін
1989 жылы М.О.Әуезов ... ... және өнер ... ... пен С.Дәуітовтың құрастыруымен «Ахмет Байтұрсынов шығармалары:
Өлеңдер, аудармалар, зерттеулер» атты ... ... ... ... ... ... ... Алғы сөзін Қазақ ССР ... ... ... ... рет ... ... 1991 жылы «Ақ жол: ... ... ... ... атты жинақта қайта басылды.
Құрастырған, алғы сөзін жазып, ... ... ... ... ... жылы «Әдебиет танытқыш»  «Алаш» баспасынан «А.Байтұрсынұлы. Бес
томдық шығармалар жинағы» деген атпен ... ... ... ... Жинақтың «Ахмет Байтұрсынұлы – қоғам қайраткері, ақын, қазақ тілі
білімі мен әдебиеттануының реформаторы» деген алғы сөзі мен ... ... ... ... Оқу ... ... «Әдебиет
танытқыш» 2003 жылы «Атамұра» баспасынан да ... ... ... ... ... және практикалық маңызы. Жұмыстың ғылыми
практикалық мәні оның өзектілігімен, ғылыми жаңалығымен ... ... ... Оның ... ... бүгінгі күнге дейін «Әдебиет танытқыш»
комплексті түрде зерттеу нысанына айналмағандығында. Бұл ... ... ... бойынша келешекте жазылар ғылыми жұмыстарға септігін
тигізеді деген ойдамыз.
         Жұмыстың зерттеу ... ... және ... оқу ...... теориясы, қазақ әдебиетінің тарихы, қазақ әдеби
сынының тарихы, мәдениеттану, ... тіл ... ... негізгі әрі
қосымша материалдар ретінде қолдануға болады. Сонымен қатар, диссертация
мазмұнының - ... ... ... ... ... мен
талдауларға, әдістемелік оқу құралдарына ... ... де ... бар. ... ... мәні ретінде – оның ғылыми мазмұнын
әдебиет теориясы мен қазақ әдебиеті ... ... ... ... ... ... де пайдалануға болады.
Қорғауға ұсынылған негізгі тұжырымдар. ... ... ... ... қорғауға ұсынуға болады:
– Диссертацияда ХХ ғасыр басындағы «Әдебиет танытқышпен» кезеңдес әлемдік
әдебиеттану ғылымының теориялық еңбектері молынан қамтылып ... ... сол ... ... көзқарастың негізгі жүйесі айқындалды.
– Әдістемелік тұрғыдан алғанда А. Байтұрсынұлы ... ... ... ... теоретик ғалымдар Б.В. Томашевский, В.М.
Жирмунский, Ю.Н. Тынянов, Г.О. Винокур т.б. ... ... ... А. ... мен ... ... ... поэтика мен
лингвистикалық поэтиканың ара-жігіне қатысты қағидалары анықталды.
– Жұмыс барысында «Әдебиет танытқыштағы» сөз өнерінің теориясына қатысты
басты-басты ... ... ... Және ол ... ... ... «шығарманың стилистикалық белгілері», «поэтикалық ... ... ... бірлік», «әдебиеттегі романизация» т.б.
әлем әдебиеттануындағы ... ... ... ... Сөз ... ... анықтауда «Әдебиет танытқыштағы» реттілік
бойынша зерттеу басшылыққа алынды. ... ... сол ... ... теориялық еңбектердің мазмұны да «Әдебиет танытқыштағы»
жүйе арқылы зерделенді.
–  «Әдебиет танытқыштың» сөз ... ... ... анықтап берген
тұжырымдарының бүгінгі күннің теориялық талап тұрғысынан да ... ... ... ... ... ... Байтұрсынұлының теориялық тұжырымдарына ХХ ғасыр басындағы Роман
Якобсон, ... ... ... ... ... ... формалистік
мектеп ұстанымдарымен үндестігі сарапталады.
–  «Әдебиет танытқыштағы» «сөз өнерінің ғылымына» (теориялық поэтика
ғылымы) қатысты әдістемелік ... ... ... ... терминдер жүйесінің семантикасы – бүгінгі әдеби-теориялық тұрғыдан
сараланды.
– «Әдебиет танытқыш» еңбегінде ХХ ... ... ... ... ... ... ... тұжырымдармен қазіргі
әдебиет теориясының арақатынасы белгіленеді. Салыстыру барысында сөз ... ... ... ... ... ... ... өтуі және  жариялануы. Диссертациялық жұмыстың
қолжазбасы Ресей Ғылым ... ... ... ... ... ... Әдебиет және өнер институтының Әдебиет
теориясы және ... ... ... ... ... Зерттеу тақырыбы бойынша жазылған мақалалар Қазақстан
Республикасы ... және ... ... ... және ... белгілеген ғылыми басылымдар мен халықаралық, ... ... ... жарияланды.
Диссертацияның құрылымы. Диссертациялық жұмыс кіріспеден, үш ... ... ... екінші, үшінші бөлімдердің тараушаларына
негізделген қосымша кестеден, қорытындыдан, ... ... ... ... қатар, осы диссертация жұмысына қатысты жарық
көрген мақалалардың жарияланымы берілді.
ЖҰМЫСТЫҢ НЕГІЗГІ МАЗМҰНЫ
Кіріспеде диссертация тақырыбының ... ... мен ... ... ... тұжырымдары, зерттеу нысаны мен дерек көздері,
зерттеу ... ... ... ... тәжірибелік маңыздылығы,
сарапталуы және құрылымы жөніндегі мәліметтер берілген. 
«Сөз өнерінің ерекшелігі» деп аталатын жұмыстың ... ... ... ... ... сөз ... сөз өнерінің өзге де өнерлерден
ерекшелігінің арақатынасы белгіленеді. Бұл ... ... біз ... ... ... ... Аристотель мен Платонан бастап,
Л.Толстой, Н.Буало, ағайынды Шлегелилер, ағылшын романтиктері ... ... ... ағылшын өнертанушылары К.Белл, Р.Фрай,
«семантикалық сыншылар» деп атап жүрген Ф.Уилрайт, ... ... ... ... ... т.б. ғалымдар пікірі
ескерілді) баруға басымдық таныттық.  Сонымен қатар, бұл ... ... ... ... ... ... ... атты тараушада «Әдебиет
танытқыштағы» сөз өнерінің ерекшелігіне қатысты негізгі ... ... В.И. ... В.В.Кожинов секілді ... және ... ... қатар талданды.
Еңбектегі сөз өнерінің мәнін көрсететін қысқа тұжырымдамада пән
болмысының классикалық үлгісі ... «Сөз ... – деп ... ... ... ... үш ... тіреледі: 1) ақылға, 2) қиялға, 3) ... ... ... үш ... ... осылай нақтылып алған соң,
былайша ой қорытады: «Ақыл ісі – аңдау, яғни нәрселердің ... ұғу, ... ... ойлау, қиял ісі – меңзеу, яғни ... ... ... ... бернесіне ұқсату, бернелеу, суреттеп ойлау; көңіл
ісі – түю, талғау» [9, 168].
Мұндай тұжырымдаманы ... ... ... ... ... тұрғыдан  түсіну әдісіне жатқызуға болады. В.В.Кожиновтың
пайымына сүйенсек, әдебиеттанушы былай деп ... «К ... 20 ... ... ... литературы как одной из форм
художественного освоения ... как ... ... ... ... но вместе с тем является такой разновидностью
художественного творчества, которая  ... в ... ... ... это ... ... ... зафиксировано в
употребительной формуле «литература и ... [10, 457]. ... қыры – «сөз ... ... ... ... айтылған «тану»,
«меңзеу» және көп жағдайларда «түю», «талғау»  ... ... ... ... ... жақын. Яғни, болмысты ... ... ... айтуынша: «тіпті форманың қарапайым компоненттері де ... ... ... және ... түсіну кезінде ғана санаға қонбақ
(сол ... ... ... ... ... ... ең ... насквозь пронизывающая литературу, позволяет ей ... ... по ... с другими видами искусства, возможности»
[10, 454]. Сөз өнерінің  мұндай  саналы ... ... ... ... мен  ... жалпы алғанда қатысты екенін кезінде ... ... ... атап ... ... ең ... сюжетке 
байланысты – Ұ.Е.) [11, 23-31].
Жоғарыдағы тұжырымдармен қатар Байтұрсынұлының: ... ... ... ... ... ... меңзеуін меңзегенінше, көңілдің
түйгенін түйгенінше ... ... [9, 168] ... ... ... ... ... сараланды. Бұл ретте, Байтұрсынұлы
тезисінің («Ойын ойлаған қалпында, ... ... ... ... түйген күйінде тілмен айтып, басқаларға айтпай білдіруге ... ... мәні А.С. ... ... ... ... ... ғалымдардың әдебиеттегі психологизм ... ... ... ... ... ... ... синтездің
(поэтика мен лингвистика; психоаналитика мен ... ... ... ... ... нақты мысалдармен дәлелденді деген
қорытындыға келуге болады. Ал «Әдеби шығарманың құрылымдық сипаты. ... атты ... ... ... ... әрі ... ашылады. Және «шығарма сөз» терминінің спецификасы ... ... ... ... ... ... «дискурсс»
терминдерімен бірлікте қаралады.
А. Байтұрсынұлы сөз өнерінің бір парасы болып табылатын ... ... кең ... ашып ... «Сөз ... жасалып шығатын
нәрсенің жалпы аты шығарма сөз, ол аты қысқартылып көбінесе шығарма ... Ауыз ... сөз ... жазып шығарған сөз болсын,  бәрі
шығарма болады. Шығарманың түрлері толып жатыр. Оның бәрін шумақтап ... ... ... ... асыл сөз дейміз» [9,170]..  Яғни, «Ауыз
шығарған сөз болсын, жазып шығарған сөз болсын,  бәрі ... ... Ал біз ... көп ... ... ...... – әріп сөзінен келіп шығады) түсінігінің «ақындық өнер», «поэзия»
түсініктерінің орнын алмастырып келгені белгілі. Байтұрсынұлының бұл ... ... ... ... ... ... ... қазақша асыл сөз
дейміз» деуі де жай емес. Себебі, бұл терминдердің таза ... ... асыл ... ... болып шығатыны латын тілінен келгенінен
гөрі араб ... ... ... أدب әдеп, көркем мінезді иемдену,
әдептілік, әдепті сөйлеу, сұлу сөйлеу  т.б. ... ... ... ... тірелер шыңы – асыл сөзден тіптен де алыс ... ... ... ... кең ... тұр. Адамға рухани
қажеттілік – ... ... ғана ... ... Ал, асыл ... ... келсек оған қазіргі әдебиеттану да нақты жауабын бере ... ... ... ... маманы, аудармашы, теоретик ғалым С.
Зенкин бұл мәселеге орай ... ... алға ... ... и ... дать научное определение литературы, описать круг
объектов, ... к ней ... ... — это ... ... — это ... речь", "литература — это мышление
в словесных образах": вот уже ряд ... ... из ... ... ... ... реальную сторону литературного факта,
но все они не ... ... ... а ... ... [13,16]. ... екі ... (әдебиет дегеніміз
ойдан шығарылған сөз, бұл оның алғашқы құрылымдық ... – a; ... ... - ... ... реттілік тілі - b ) негіз ... ... ... ... ... ... ... қасиетін беруде
тікелей біржақтылыққа ұрындырып келгенін айтады . Сөйтеді де, бұл ... де ... ... деп ... ... ... ... жағынан
аударғанда, дискурс – сөйлеу, пікір алмасу дегенге саяды) сөзіне басымдық
береді. «...необходимо ввести родовое по ... к ... ... дискурса (discours). Это - структурная пара к функциональному
концепту "употребления" (языкового) (usage). ... ... ... тем, что он ... по ту ... ... но по эту
сторону высказывания, т. е. дан ... ... но до ... [14, ... ... ... ... дискурстық жүйе  асыл сөздің өзіне тән
ерекшелігіне қан ... оның кең ... ... ... ... ... ... мәніне жауап береді дей алмаймыз.
Әрине, бұл жерде біз дискурс табиғатын ашып ... ... ... Тек,
сөз өнеріне деген жаңа талап ... ... ... дәйекті, дәйек
ретінде айта кетуді ғана ойладық. ... ... ... асыл
сөз бен жоғарыда келтірілген дискурстың түсінігі ... ... ... асыл сөздің асыл болатын белгілері болады десе, бірі әдебиетте олай
болуы шарт емес, барлығы да ... ... ... ... ... ... сөзбен
екі адам ұрысып қалса ол да пікір алысу; ... ... ... кейін ол да
әдебиет. Яғни әдебиет сөздерінің ... ... өз ... ... Бұл ... қисындық синтездің (техногендік һәм философиялық ойдың
синтезінен) жетістігі. Дискурс тек соны ұтымды қолданып тұр, әдебиетке.  ... ... ... қалай болары уақыт еншісінде. Жалпы біз білетін көркемдік
дүние ... ... ол ... бүтіндей құшағына алғысы келген
жағдайда) дискурс тектес қаншама эксперименттердің ... ... ... басы ашық ... ... ... ... мен көркемдік сыпаты бір нәрсе
емес. Және де бұл екеуі тіптен екі бөлек те ... ... ... ... ... ... «шығарма сөздің» (әдеби шығарманың, литературное
произведение) құрылымы болып табылады: «Шығарма сөздің ... ... ... ... 1) ... 2) жоспары, 3) мазмұны, 4) түрі».
Әрине шығарма сөздің ауқымы кең ... бұл ... тағы да ... ... ... ... ... сөздің тысқы нәрселері» тек ... ... ... ... музыка секілді өнердің басқа түрлеріне де қатысты.
Дегенмен А. ... ... бұл жүйе ... ... ... ... тұр. Шығарма сөздің тақырыбына қатысты А.
Байтұрсынұлы былай ... ... ... ... не нәрсе туралы
болса, сол нәрсе тақырыбы болады». Бұл жерде ... ... ... ... ... ... Яғни, түбірі грек сөзіннен келіп шығатын
тақырып түсінігінің мағынасы – ... ... ... (греч. thema – то что
положено в основу). Негізге ... ... А. ... ... ... ... не нәрсе туралы болса дегенді ... не ... ... соны
тақырып дейміз деп те ұғуға болады. Егер тақырыптың көркемдік шындықтың
мәндік жағына ... ... ... ... ... ... ... Алайда А. Байтұрсынұлы анықтамасында әңгіменің пікірінен ... пен ... сол ... ... пен ... ара ... Бәлкім, шығарманың бұл компоненттердің ... де ... ... сыйдырып тұрған да болар. Себебі көп жағдайда ... ... ... жату да ... Ал ... детективті шығармаларда оқиға
пікір не тақырыптан да маңызды болып кететін жерлері тағы бар. Және ... ... бұл ... ... сөзі ... ... ... де
баламалас келеді.
Жалпы «тақырып» сөзін термин ретінде қарастыратын болсақ, әдебиеттану
ғылымында оның мағынасы әрқалай. Бір ... ... ... ... деп ... ... бері ... деп – ... ... ... ... ... ... деп, яғни ... фундаменті болатын тұжырым деп авторлық пікірлеуді айтады. Мұны
бүгінгі әдебиеттану тілімен айтқанда – автордың ... ... ... ... А. ... да ... жолын ашып айтпағанымен, тоқ
етерін дөп басып айтқан «әңгімедегі пікір не нәрсе туралы болса, сол ... ... Б. В. ... ... де ... ... ол ... тақырыбы деп сол жоғарыда айтқан авторлық талғамды айтады. Сол талғам
пікір тудырады. Ал шығармадағы сол пікірлер ... ... ... әрі ... өз алдына оқырманды тарта біледі. Және ... ... сол ... ... ... ... біріктіріп тұр. Махаббат, өлім, төңкеріс сияқты жиынтық ұғымдарды ғалым
содан шығарады [15, ... ... осы ... ... алғышартын
айтқанда орыс ғалымы Байтұрсынұлыдан алшақ кетеді. Яғни, ... ... ... ... ә ... ... ... қолданып, мәселенің
мағына шеңберін кеңейтіп жіберсе, Томашевскийде ол былай өрбиді: ... ... ... предложения, сочетаясь между собой по их
значению, дают в результате некоторую ... ... ... или ... [15, 176]. ... ... тақырыпқа қатысты ғалымның бұл
анықтамасына үзілді-кесілді қарсы шықты. М.М.Бахтиннің пікірінше, тақырыпты
пікірлеудің ... ... ... ... Ал ... пікірлеу
әлеуметтік һәм тарихи жағдаяттан хабар береді. Ал Томашевский ... ... ... әсер ете алмайды, олар жекелеген ... ... ғана ... етуі ... Мұнан шығатын түйін ... ... ... ... ұғым ... ... де соншалықты ажырамыс ұғым [16, 147].
Қорыта айтқанда, А.Байтұрсынұлы ... ... ... ... әрі ... екі ... ғана баяндайды.  Бірі ауқымы кең
мағынадағы пікір тақырыбы да (a), ... ... ... (яғни, мағына
ауқымы тар) шығарманың басына қойылатын тақырып жөнінде (b).
Диссертацияның «Шығарма сөз жүйесіндегі стилистикалық ... ... ... бөлімі теориялық поэтиканың негізгі бөлігі ... ... Бұл ... ... «Әдебиет танытқыштағы» (дәлірегі «Тіл
қисыны» тараушасы) негізгі тұжырымдар  негізінен ХХ ... ... ... ... ... [Эйхенбаум (1924, 1927), Шкловский
(1925), ... ... ... (1925), ... (1928),
Медведев (Бахтин)  (1928), Тынянов (1929),  ... ... ... ... Бұл ... ішінде қарастырылған
түсініктердің аталым мағынасының басын ашып алғандай болсақ ол төмендегідей
болады: а) ... «Тіл ... ...... ... поэтикалық стилистикамен; Ә) ... ... ... ауысуы, яғни, троптар мен өзге де ... ... ... ... ғалымдар поэтикалық лексиканың аясында қарайды) ұғымын
Байтұрсынұлының «Тіл ... ... сол ... ... ... ... Б) Ал «Сөз талғау» тарауына кіретін
«Сөз дұрыстығы», «Тіл тазалығы», «Тіл ... «Тіл ... ... көбіне поэтикалық синтаксиспен балама ретінде алынды. Және осы
бөлімде, ... ... ... үш ... қаралды. Оны
түйіндей айтқанда жекелеген категориялардың - генезисті, семантикасы ... ... ... ... ... Стилистикаға қатысты
«Әдебиет танытқыштағы» тұжырымдардың мәні нақты салыстыру үлгісімен де
талданды:
Тіл қисынының лебіз ғылымына ... ... ... В.М. ... ... ... ... является слово, в основу систематического
построения поэтики должна быть положена классификация фактов языка, ... нам ... [17, 28] ... ... ... ... Байтұрсынұлы
поэтикасының да стилистикалық шарттармен ғана шектелмейтіні белгілі. ... ... жазу үшін ... ... білу аз ... оған қоса ... бай, ... шебер болса» дейді, сонда ғана шығарма «пікірлі, ... ... ... [9, 176] ... ... ... ... шығарма
деген түсініктер: Байтұрсынұлы – «лебіз ғылымының мақсатын» тек ... ... ... ... ғана ... ... пәлсапалық
және эстетикалық теориялармен бірлікте, өте кең түсінгендігінен хабар
береді.
Томашевский тропты антикалық  ... ... сай ... ... де ... ... ауыстыру (метафора) деп ... Ал «В ... ... два основных случая: метафору и метонимию»
[15, 52] деген жүйенің А.А. ... ... бар ... еңбекті қараңыз:
Потебня А.А. Из записок по теории ... ... 1905; және өзге ... бұл ... ... ... ... түседі [18]). Тропты
осылай  жасалу тәсіліне қарай метафоралық троп және метонимиялық троп деп
бөліп ... соң, ... ... ... ... (бұл ... – қисынсыз метафора деуге де болады), метонимияның ішінде
синекдоханы қоса қарастырады. Ал ... ... ...... түрлеріне кірсе, анаколуф (сөздің шашырап байланысуы), эллипсис,
инверсия, риторикалық ... ... ... ...... ... ... де негізінен осы әдістен алшақ кетпейді. Ал А.
Байтұрсынұлы болса, троп пен фигураны бірлікте қарайды. ... ... ... ... өлеңін мысалға алады. Асыл сөздің образдылығы
да, эстетикалық және поэтикалық ... да осы ... ... ... ... ... ... тіл» дейміз дейді де, оны «көріктеу»,
«меңзеу», «әсерлеу» деп, үш әдіске жіктейді. Мұндай ... де ... ... Байтұрсынұлыға тән. Біздіңше, ... ... ... ұғым ... сол ұғымның жүгін көтеретін «пән сөздері»,
негізінен үш тағанмен ... ... ... ... ... генезисі мен
семантикасы және оның асыл сөз ... ... Осы ... ... ... не ғылымдағы өзге де жүйелілік қағидасы тұрғысынан болсын
- «Әдебиет танытқыштың»  бұл тарауын зерделу, әлі де ... ... ... сұранып тұр.     
Және назар аударылған мәселе «Әдебиет танытқыштағы» стилистиканың өзге
де прагматикалық жетістіктері ... ... ойын өзі үшін ... Өзге
үшін айтады. Сондықтан ол ойын өзгелер қиналмай түсінетін қылып айту ... үшін ... ... ... ... қолдана білу тиіс. Яғни әр сөздің
мағынасын жақсы біліп, дұрыс сөйлемді тізе білу ... ... [9,178]. ... ... шығармалық ойлары және оны жүзеге асыру ... ... ... ... Бұл ... ... ... құрылымы оның мағынасына әсерін тигізеді дегенге ... ... ... біз ... осы ... ... келіп
қаламыз. В.М. Жирмунскийдің де жазуынша: «композиционные задание ... и ... ... ... в ... и синтаксическом
построении словесного материала» [17, 31]. Ал ... ... құру ... ... ... де ... қамтиды. Дәлірек
айтсақ, ғалым бұл жерде поэтикалық синтаксиске тән ... ... ... Яғни ... ... ... сөйлейтін тілін жақсы
қолдана білу тиіс. Яғни әр сөздің ... ... ... ... ... білу ... ... ұстанымы поэтикалық мәтінге тән ең маңызды мәселені
қозғап тұр. ... біз ... ... - ... ... мен поэтикалық заңдылықтар бірлігі деген мәселеге қатысты
ғылыми тұжырымдар жасалған ... ... ... ... 1920 ... поэтиканың  бас мүшесі болып
табылатын стилистикаға деген қызығушылық айтарлықтай биік ... ... ... ... (1924, 1927), ... (1925), Томашевский (1925-
1931), Винокур (1925), Жирмунский (1928), Медведев ... ... ... ... (1930), ... (1927), ... тағы да ... ғалымдардың еңбектерін келтіруге болады [19] .
 Әдебиет тарихын зерттеудің әдістемелік  принциптері қайта қаралып,
жаңарғанын ... бұл ... ... С. ... ... ... ... влиятельной оказалось школа исследователей, вульгарно
именуемая «формальной», стоящая на принципе ... ... ... ... ... ... специфическую природу, свои
законы развития и особые ... ... ... ... ... по
стилистическому анализу произведений новой русской литературы растет,
проблемы ... и ... ... ... ... разнообразится. Очевидном образом, не порывая еще с историко-
культурным анализом в ... ... ... мы ... в ... ... ... литературных явлений» [20, 725].
Басты-басты лингвистикалық бағыттағы мектептердің ... ... ... ... ... ықпал еткендігі байқалады. ... ... (1928 ... «Өнертану грамматикализацияланып келеді» деген
жазбасы да дәлел [21, 502]. ... ... мен ... ... туралы ірі-ірі пікір қақтығыстары да осы кезең
еншісінде. Мұндай пікір ... ... ... ... бірі деп 
төмендегі тезисті келтіруге болады: « ... наука о языке ... ... ... и ... о ... поэтике есть вопрос о
применении этого метода к поэзии, а не ... ... ... или наивно-социологических моментов в научное исследование»
[22, 173]. ... жас ... ... ... ... ... «Поскольку материалом поэзии является слово, в основу
систематического построения поэтики должна быть ... ... ... ... дает нам лингвистика» [17, 28], деген пікірін тілге
тиек ете отырып, Г.О. Винокур төмендегідей тұжырым ... ... этих ... лишь об одном: принципы, с помощью которых
группирует свой материал поэтика, суть те же ... что и ... те ... ... ... будет наблюдены лингвистом в ... ... ... ... и в той  структуре, какую образует факт
поэтической» [23, 166]. Осы мәселеге қатысты Г.О. ... : ... себе ... ... в ... как наука о языке вообще.
Так, поэтика ... ... ... лингвистику» деген батылдау пікірі тағы
бар [23, 286].
Дегенмен, теориялық ... мен  ... ... ... ... ... (Поэтикалық тілді зерттеу қоғамы)  Р.О. Якобсонның 
жасаған баяндамасынан ... ... Бұл  ... ... ... ... жылдары В.М. Жирмунскийдің,  Б.М. Эйхенбаумның, ... ... ... ... Р.О. ... ... ... диалектология»  тұрғысынан қарағандығын қатаң сынға
алады. Дегенмен, поэтика  диалектологияға басы ... емес ... ... ... ... ... сарынға тәуелділігі  басы ашық мәселе. (Бұл
туралы  толығырақ, 1921.С. 69 ... ... ... ... ... ... ... жаңа поэзиясы. Бірінші қолжазба, ... ... , 1921. ... 1921. № 1. С.214. Эйхенбаум, 1969. ... 1976. С. 464.)  ... ... аталмыш пікірталастың  тағы бір
қырына ... ... – В.М.  ... мен Б.М.  ... ... ... ... Олардың пікірінше поэтика телеологиялық
қағидаларға негізделуі қажет [24, 785]. Сонымен қоса,  Б. М. ... ... ...... ... ... ... әдістемелік ережесімен салыстырғанда  ... ... ... алға ... ... ... в ряду
наук о природе, поэтика - в ряду наук о духе лингвистика же, как и ... ... дело с ... причинности и потому исходит из
понятия явления как такового» [25, 337]. Бұл жөнінде Николаевтың ... ... Р.О. ... мен Б.М. ... ... де екі ... дәстүрлерді негізге  алдығы: «Б.М. Эйхенбаум
опирается на риккертианское деление наук о ... а Р.О. ... что ... в его ... на феноменологию Г.Г. Шпета, враждебного
любым видам неокантианства» [24, 786].  Осы сөзсайыс айналасындағы  дау ... ... Әрі ... ... маңызды деген тағы бір мәселеге
тоқталған. Дәлірек айтсақ,  бұл ПТЗҚ-мен  МЛҮ ( ... ... ... ... үйірме 1915-24 жылдары  ғылыми қоғам ретінде ... ... ... ... Университетінің  тарих және филология
факультетінің  студенттері  (А.А.Буслаев, Р.О. ... С.С. ... ... П.Г. Боготырев, Н.Ф. Яковлев және П.П.Свешниковтер) болатын. МЛҮ
студенттік дәрежесінен тез арада өсіп,   танымал қоғамға айналды.  МЛҮ-дің
тұрақты ... ... С.И. ... С.М. Бонди, О.М. Брик, В.М.
Жирмунский, М.М. Кенигсберг, Б.В. Томашевский, В.М. Шкловский,  Б.И. Ярхо, 
Г.Г. Шпет, Ю.Н.Тынянов,  А.М. Пешковский, С.О. ... Ю.М. ... ... да ... Формалистік әдісті қолдаушылар секілді МЛҮ-дің
мүшелері де М.М. Кенигсбергтің сөзімен айтсақ ... форм ... ... деп ... ... МЛҮ-дің әдістемелік  жүйесінің
формализмге  жақындығы туралы ... айта ... Оның ... ... қажет етеді. Себебі, формализм - мазмұнды ... ... ... ол ... ... ... ... жерде басты міндет тілді (пішінді)  суреттеу болып табылады. Бұған
себеп,  формализмнің баяндау барысында  ... тек ... ... ... ... қарама-қайшы структурализм болса,  керісінше пішінді
мазмұн ретінде баяндағандықтан, пішіннің мазмұндалуын іздеуге тура келеді.
Структуралист үшін  алғашқы қадам пішін (тіл) ... Оны ... ... ... ... ... әкелуі тиіс.  Бұл жөнінде М.И.
Шапирдің ойына жүгінсек: «направление Московского ... ... ... скорее не как формализм, а как предструктурализм:
членами кружка форма ... в ... ... в ... ... а не к ... Москвичи шли к поэтике от ... ... ... веду ... ... школы, которым и являлся
петроградский ОПОЯЗ - У.Е.) – от ... ... [25, 593]. ... ... ... ... тіл қызметін зерттеу шеңберінде
поэтикалық тіл категориясы маңызды орында болған.  Ең алдымен ... ... ... мәні оның ... ... қызметінде.  Осы
көзқарас тұрғысынан алсақ, 20-жылдары поэтика негізгі және  жетекші 
лингвистикалық ілім ... ... ... ... ... «Сөздің стилистикалық айшықтары. «Сөз
талғау»,  «Поэтикалық ... ... ... ... ... ... «Поэтикалық фонетика трактовкасы»,
«Тіл әуезділігі. Эвфония. «Әуезділіктің жалпы шарттары»», «Сөз және сөйлеу
әуезділігі», «Өлең сөздің теориялық ... ... мен ... жүйесі»,
«Өлең сөздің трактовкасы.«Өлең шығару»» атты тараушалардың барлығы да
«Әдебиет танытқыштың» - ХХ ғасыр ... ... ... ... әрі ... ... ... бар деген зерттеу міндеті басшылыққа алына отырып қарастырылды.
Мәселен, әуезділікке қатысты Байтұрсынұлы жаңаша ... ... ... ... жағын  алатын  болсақ,  А.Байтұрсынұлының 
көзқарасы  Б.Томашевскийдің  пайымдауына  жақын. Ғалымдардың  ... ... ... жақындықтан  туындайды. Біріншіден 
екі  зерттеушіде  де  ... ... ... ... ... ... қарастырылады. Екіншіден  екі  жағдайда  да 
шығарманың  дыбыстық  жүйесінде, жалпылай  алғанда,  эвфония  қызметінің 
анықтамасы  ... ... ... ... ... ... екі  ... бөліп  қарастырылғандығында. Яғни, бұл жерде
біз «Әдебиет танытқышта» ғылыми айналымға  «сөз әуезділігі» мен ... ... ... ... ... айта аламыз.
Жұмыстың «Қара сөз бен дарынды сөз жүйесінің ... атты ... ... ... сөздің» бүтіндей семантикалық ерекшеліктері
қамтылады.
«Әдебиет  ... ең  ... сөз  ... жалпы  теориясына 
қатысты  келесі   бір  тәсіл  пайдаланылған: «Шығарманың екі жағы бар: 1)
тысқы тіл жағы, 2) ішкі ... ... сөз ... ... екіге бөлінеді:
шығарманың тілінің ғылымы,  2) шығарманың түрінің ғылымы.
Тілінің ... ... ... ... ... шығатын тіл
өңінің жүйелерін танытады, түрінің ... сөз ... ... ... ... ... ... Сондықтан сөз өнерінің ғылымы шығарманың
тіл өңі жағынан тіл я лұғат қисыны болып, мазмұн жағынан қара сөз ... сөз ... ... ... ... ... ... түйін -
Байтұрсынұлы ең алдымен шығарманың  семантикалық  құрылымына назар аударып
отыр. Шығарманы мазмұндық жағынан  қара сөз бен ... сөз ... ... соның айғағы. Сонымен «Әдебиет  танытқыштағы»   «Қара  сөз  ... сөз  ... деп  ... ... ... асыл сөз ... белгілері тұтастай талданады. Ахмет Байтұрсынұлы тұжырымы бойынша,
көркем  сөз – ... ... ... құрамында сөздің  негізгі 
теориялық басымдықтары  белгіленген: «Көркем сөз – ... ... ... сөз
зейін тілі. Жалаң сөз зейін байлығына қарайтын ... ... сөз ... ... ... ... сөз дүниені тұрған қалпында алып айтады.
Көркем сөз дүниені көңілдің түйген, ... ... ... түсіріп айтады.
Жалаң сөз айтқанын ақыл табуынша дәлелдеп, мәністеп, қақиқат түрінде
айтады. Көркем сөз ... қиял ... ... ... ... ... ... жалаң сөз дүниеде шын болған, шын бар нәрселерді
әңгіме қылады» [9, 255]. ... біз ... ... ... ... ... ең  ... ерекшеліктерді  айтып 
кеткенбіз. Мұндай ерекшелік, ғалымның  «сөз  өнері» мәнін  түсіндіргенде
қолданылатын ... ... ... ... ... ... берілмейді.
Ғалым пәннің кез-келген категорияларын түсіндіргенде оның қасиетін образды
 мысалдармен, философиялық, филологиялық  категориялар бірлігінде ... ... ... А. ... көркемдіктің негізгі  спецификалық  
категорияларына  басты  көңіл  ... ... тек ой ... ... ... ашылып  қоймайды, сонымен  қатар  олардың
түпкі ... ... сөз – ... ... ... сөз қиял ... ... ») яғни адам санасының көркемдік әлемді ... ... ... ... бір шеті ... ... ... бейімдігіне де
қатысты («яғни ойдағы нәрселерді белгілі нәрселердің тұрпатына, бернесіне
ұқсату, бернелеу, суреттеп ... ... өзі ... категориялардың
мәніне, санадағы бейнеге ұласады. Бұл тұрғыда Потебня еңбектеріне сілтеме
жасауға болады [18]. З.Фрейдтен  Э.Фромға  дейінгі бір топ ... ... ... мен түс ... ... ... көп жазуы тегін болмаса
керек.
       ... ... ... ... ерекшелігіне қатысты  
А.Байтұрсынұлы  тезисі, жалпылай алғанда,  гегелдік  ... ... ... әдіснамаға  біршама жақын. Образ  категориясын 
талқылауда  гегелден  кейінгі  эстетикалық   ... ...... ... мен ... ... ... сөздердің мәнін
қарсы қойып талдауларында болды. Ал көркем  сөздің  пәндік  ... ... да ... ... ... «Көркем  сөз – көңіл  тілі,
жалаң  сөз  - зейін  тілі. Жалаң  сөз  ... ... ... ... сөз  ... ... ... нәрсе» т.б. деген секілді, көркем
сөз бен қара сөзді қарсы қойып түсіндіру ... соны ... ... ... әдебиеттанушысы В.Е. Хализев  көркем сөздің  екі 
негізгі  қасиетіне тоқталады. Біріншісіне  - ... ... ... ... ... сөз өнерінегі көрнекілік заттық көрнекілік ... ... оны ... ... деп ... болады) жатқызса;
екіншісі – сөздік конструкция мен сөздік ... ... ... екі жақтылық қасиеті ғалымдарды белгілі бір тұжырымға әкелді. Ол
тұжырым әдеби шығармада екі ... – қиял ... ... ... ... ... тез аударылатын беллитристикалық прозаларды да айтуға болады) мен
сөз өнерінің (бұл ақын тілінің негізі болып ... ... бар ... ... Бұл ... ... «На наш взгляд, вымысел и
собственно словесное начало точнее было бы ... не в ... ... ... а как две ... грани одного феномена:
художественного словесности» [26, 109] деген пікір айтады. Расында көркем
сөздің біз қозғап отырған екі ... ... ... ... ... бір-
біріне қызмет ете бермек. Батыстық ... ... ... қазақы
ойлау да бейнелікке барынша жақын. Ал орыс әдебиеттануы да образға тірі
ағза ... яки ... ... ... ... ... ... түсінігінің орыс тіліндегі бүтіндей мәні - symbol, copy, fiction,
figure, icon секілді бірнеше англо-американдық терминдермен ... ... ... сөйлеу жүйесінің мағыналық қызметін негізге ала отырып, «қара
сөз» бен «дарынды сөздің» ... ... ... ... ... ... саралап, ашып алады: «Екі түрлі ... бар: бірі ... ... ... деп ... ... еді. Қайсысымен сөйлесек те
сөйлеу болады. Бірақ сөйлеуді негіз түріне қарай айыру қажет ... ... ... ... ... ғана ... ... де, көрнекі лебізбен
айтылған сөзді жырлау – толғау дейміз. Сөйлеу ... да,  ... да, ... ... ... кіретін жалаң лебізді және көрнекі ... ... анық ... жарамсыз болғандықтан, жалаң лебізді сөздерді
қара сөз деп, көрнекі ... ... ... сөз деп атау ... ... асылына қарағанда, «қара сөз» деген мен «сөйлеу» деген
екеуінің мағынасы бір болып, ... сөз» ... мен ... ... мағынасы бір болып, бірінің орнына бірі айтыла береді. Қара сөзді
шығармалардың да, ... ... ... да ... ... ... [9, 252]. Б.В.Томашевский, В.В.Виноградов,
Г.О.Винокурларда бұл айырым ... ... ... құрылымына байланысты
жүзеге асады. Мәселен Б.В.Томашевскийдің «Речь художественная и ... ... ... (және олардың ұғымдық негізін) «Стилистика
белгілері» атта тараудың аясында қарауы соның дәлелі [15]. Осы ... ... ... ... ... туралы стилистикаға кіріспе тарауда
айтып кеткен болатынбыз.
Шығарма сөздің (словесное творчество) жоғарыдағы ... ... ... ... А. Байтұрсынұлы оны ең алдымен адамның ... ... ... екі ... адам ... иә нәрсеге
тиісінше ойлайды, иә көңілінің түйісінше ойлайды» [9, 253]. ... ... ... қара ... тән деп, ал ... ... мышления) дарынды сөздің талабына сай ... ... ... ... анықтап береді.  Енді осы екі ұғым жүйесі не туралы
айтады дегенде, қара сөз тиіс ... ... ... мир) әңгіме
болады да, дарынды сөз түйіс ғалам турасындағы (субъективный мир) ... ... сөз бен ... ... ... ... отырып
қорытады. Қара сөз бен дарынды сөз жүйесінің мағыналық жағындағы сипаттарын
осылай ашып ... ... ... ... ... ... ... сөз бен дарынды сөздің арасындағы парық жұмсалатын орнына, қызметіне
қарай былайша ... ... сөз ... ... өң ... көңіліне күй
түсіреді, қара сөзден адам тек ұғым алады» [9, 255]. Әрине, бұл жерде ... ... тек ... тілдерімен шектеліп тұрмаған болса керек. Десек те,
ұғымның қисыны бойынша қара сөздің ... ... алып ... ... талабына келеді. Алайда, бұл жерде ... сөз» ... сөз ... ... негізінен таратқанын ескерсек,
онда ол тек ғылым тілімен шектеле алмайтын болып ... Бұл енді ... ... ... ... ... бұл мәселеде түсініктердің орны айқындала түсу үшін оны ... ... ... ... ... ... прозалық және поэтикалық
түрлерін зерделегенде оның негізі сөз ... ... ... ... Бұл ... ... ілкі не кең ... трактовкасына
қатысты. Кең мағынасы дегеннің бір ұшы ол түсініктердің ... ... ... бұл ... А.Н. Веселовский: «Исторически поэзия и проза,
как стиль, могли и должны были появиться одновременно: иное ... ... ... так же древня, как песня; песенный склад не ... ... ... ... ... ... этот эпос в прозе,
не представляют собою единичный факт»  дейді [27, 434]. Потебня болса, ... ... ... ... ... келеді де, ақын тіліне қарағанда
прозада бейнелілік болмайды дейді: «Когда возникает проза? Проза для ... ... ... в смысле речи, имеющей в виду или только ... или ... ... ... ... — слово, означающее нечто
непосредственно, без представления, и ... в ... не ... ... хотя
бы отдельные слова и выражения, в нее ... были ... [28, ... А.А. ... бұл ... «сөз бен ой» ... ... көтереді.
Сөздің ішкі құрылымының философиясына қатысты ғалымның ... ... ... ... ... ... үлкен ықыласпен
зерттеліп келеді [29]. Прозаның генезисіне ой ... А.А. ... да ... ... lат. prosa sc. oratio, locutio из ... (как susum из sursum, ... retiosum из ...... сөз: тіке алға ... (как prosa sc. dea – ... ... ... сәбидің басы шығады), түзу дегеннің (прямая речь –
түзу, тура сөз) бұл жердегі мағынасы, оны өлең ... (prosa ... non inflexit ... немесе жай, жалаң деген мағынада (Steinthal -
128, 5; 127, 22; Pott. - 123, 218) [27, 211]. ... ... ... ... қара сөз бен ... сөз ... поэзия мен прозаның
баламасы ретінде қарай алмаймыз.
Қорыта айтқанда, бұл ... ... асыл сөз ... - ... түрлері, прозалық мәтін мен ... ... ... ... ... жүйесі мен ондағы мағыналық астарлар
мәселесі, мәтіндерінің  арасында  қатынас  ... ... ... әлеміндегі  субъективті және  ... ... ... оқиға таңдау, олардың орналасуы, әдеби ... ... ... ... ... ... ... секілді
негізгі белгілері тұтастай талданады.
Диссертацияның қорытынды бөлімінде Ахмет ... ... мен ... тұжырымдарының өзектілігі ресей және дүниежүзілік
әдебиеттану ... ... ... В.М.Жирмунский,
А.И.Белецкий, Г.О.Винокур, Ю.Н.Тынянов, Р.Якобсон, В.Кайзер, ... ... Цв. ... ... және ... Ю.М.Лотман,
М.Гаспаров) қатар талдана ... ... ... ... ... ... әлем», «көркемдік бірлік», «автор»,
«жанрлық жүйе», «әдебиетті дәуірлеу», ... ... бен ... ... тектер мәні», «жанрлық құрылым», «ұлы ... ... ... ... ... ... ... кейіпкер», «эпикалық
кейіпкер» т.б.) мәні бүгінгі күн әдебиет теориясының мамандары В.Шмид,
Е.Фарино, ... ... ... ... Д. ... В.И. ... ... т.б. секілді ғалымдардың
еңбектерімен бірлікте талданып, «Әдебиет танытқыштың» жаңашыл ... да ... ... Мұны ... танытқыштың»  әлемдік әдебиеттану
ғылымының аясында кең көлемді талдауға алғаш түсіп отырғандығымен тікелей
байланыстыра ... ... сөз ... айта ... ... ол ... ... қазақ
сөз өнеріндегі тұңғыш іргелі теориялық еңбек ретінде де, жеке ... ... де ... ... ... етеді. Біз болсақ, өз тарапымыздан
теориялық поэтика шеңберінде еңбектің жалпы жүйесін ғана саралап шықтық деп
санаймыз.
Пайдаланылған әдебиеттер
Ұлттың ұлы ... «Ұлы ... ...... ... 2001.- ... Т. Қазақ әдебиеті сынының тарихы. А., 1994.
Нұрғали Р. Сөз ... ... ... ... А. Ахмет Байтұрсынұлы – қоғам қайраткері, ақын, қазақ ... мен ... ... // ... ... ... шығармалар жинағы. I-том. А., 2003.
Кәкішев Т. Санадағы ...... ... ... ... Р. ... ... алтын ғасыры. Зерттеу. – Астана: Күлтегін,
2002 – 528 ... А. Ақ жол. – ... ... 1991.- 464 б.
Байтұрсынов А. Әдебиет танытқыш. – Алматы: ... 2003.- 208 ... ... (1926) // ... А. 5 ... ... жинағы.
Т. 1, – Алматы: Алаш, 2003. -  408 ... ... ... и ... М., ... Поэтика / Пер. М.Л. Гаспарова // ... и ... М., ... Г. ... М., 1971. Т.3.
Зенкин С.Н. Введение в литературоведение. Теория литературы. М., 2000Г.
Пірәлиева. Көркем ... ... ... ... ... 2003.
Тодоров Цв. Понятие литературы // Семиотика. М., 1983.
Томашевский Б.В. Теория литературы. Поэтика. М., ... П.Н. ... М.М.). ... метод в литературоведении. М.,
1993.
Жирмунский В.М. Теория литературы. Поэтика. Стилистика. Л., 1977.
Потебня А. А. Из записок по ... ... ... 1905; ... ... Из ... по ... словесности. Харьков, 1894; Потебня А. А Мысль и
язык//Полное собрание сочинений. Харьков, 1926. Т. ... Б. М. ... ... ... ... ... Эйхенбаум
Б.М. О поэзии. Л., 1969; Шкловский В. Б. О ... ... М.; Л., ... ... ... ... ... Стилистика. М., 1977;
Жирмунский В. М. Вопросы теории литературы. Л., 1928; ... ... 1920-х ... ... 1994; ... В. В. О ... М.; Л., 1930. Томашевский Б. В. Русское стихосложение. Метрика.
Пг., 1923 (Вопросы поэтики; Вып. 2); ... Б. В. ... Л., 1925; Шпет Г. Г. ... ... слова. М.,
1927; Л.П. Якубинский. О звуках стихотворного языка // ... ... ... Язык и его ... М., 1986; Винокур Г. О.
Критика поэтического текста. М., 1927; Винокур Г. Культура ... ... ... М., 1925; ... Ю. Н. Вопрос о
литературной эволюции//На литературном посту. 1927. № 10. С. 42—48;
Тынянов Ю. Н. ... и ... к ... ... Пг., ... Ю. Н. ... ... современник. 1924. № 1.С.
296-306; Тынянов Ю. Н. О ... ... 1924. № 2. ... Гроссман Л.П. Борьба за стиль. Опыты по ... и ... 1927. ... С. ... новый русской литературы за годы ... ... // Slavia. 1925. Voch. III. Sesit ... L. ... Bd. II. ... Munchen, 1928.
«Леф», 1923, № 3.
Винокур Г.О. Культура языка. Очерки лингвистической технологии. М., 1925.
 Николаев Н.И. / Комментарий / К ... ... ... ... //  М.М. ... ... сочинений. Т.1.
 Шапир М.И. М.М. Кенигсберг и его ... ... // ... Vol. 18. ... ... ... ... Учебник. – 4-е испр. И доп. – М.:
Высшая школа, 2005.
Веселовский А.Н. Историческая ... М., ... А.А. ... поэтика. М., 1990.
Греймас А.Ж., Куртэ Ж. Семиотика. Объяснительный словарь теории языка //
Семиотика. М., 1983; Барт Р. От ... к ... / Пер. ... // Барт Р. ... работы. Семиотика. Поэтика. М., 1989; Женетт
Ж. Фигуры: В 2 т. М., 1998; Теория метафоры. М., 1990.
Тынянов Ю.Н. Поэтика. История литературы. ... М., ... Е. ... в ... ... ... Г.Г. ... прекрасного. М., 1991.
Белецкий А.И. Избранные труды по тоерии литературы. М., 1964.
Леонтьев А.А. ... ... ... М., ... Л.С. ... искусства. М., 1956.
 Каллер Джонатан. Теория литературы. М.: Аст-Астрель, 2006. – 160 б.
 Қ. Жұмалиев. Әдебиет теориясы. Алматы, 1964.
Теория ... В двух ... /под ... Н.Д. ... Том ... 200
Ярхо Б.И. Методология точного литературоведения. Избранные ... ... ... М., ... З.А. ... стихосложение. Алма-Ата, 1964.
 Ахметов З.А.  1 2 3 4 ... Ю.М. ... ... текста. Структура стиха: Пособие для
студентов. Л., 1972.
 Стеблева И.В. Ритм и ... в ... ... ... М., ... З. Сөз өнері. – А.: Мектеп, 1976. – 372.
 Лессинг Г.Э. ... или О ... ... и ... М., ... Ф. де. ... по ... М., 1977.
 Буало Н. Поэтическое искусство / Пер. В.Л. Линецкой. Ред. Смирнова А.А.
М., 1957.
 Шмид В.  ... М., ... ... культуры, 2003. (Studia
philologica).
 Силантьев И.В. Мотив в системе художественного повествования. Проблемы
теории и ... ... ... ... ... ... и ... M., 1975.
 Елеукенов Ш. Қазақ әдебиеті тәуелсіздік кезеңінде. Алматы: Алатау, 2006.
 Исмакова А. С. ... ... ... современный казахской прозы.
– Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата
филологических наук. М., 1985.
 Қасқабасов С. ...... ... 2002. 583 ... ... 17 том. – ... ... 2007.
 Кузембаева С.А. Национальные художественные традиции и ... в ... ... ... А., 2007.
Фрейденберг О.М. Поэтика сюжета и жанра. Л., 1936.
Исмакова А.С. Казахская художественная ... ... ... ... Ғылым, 1998.
 Пропп В.Я. Фольклор и действительность. М., 1976.
 Қирабаев С. Әдебиетіміздің ақтаңдақ беттері. – Алматы: Білім, 1995.-288
б.
 Iser W. Der Akt des Lesens. Munchen, 1976; ... А. ... ... 2001; ... В.Е. ... литературы. М., 2005; Ингарден ... по ... М., ... Ж. Абай : ақындық тағылымы. – Алматы: Ғылым, 1994. – 227 б.
Елеукенова Г. Ш. ... ... ... ... ... Соч.: В 3 т. М., 1971. Т. 3. Ч. 1.
Аристотель. Об ... ... // Соч.: В 4 т. Т. 1. М., ... Л.Н. ... ... в 20-ти т.,  т. 15. М., ... Ф.В.Й. Философия искусства. Спб., 1996; Гегель Г.В. Эстетика: В 4
т. М., 1971. Т.3.
Бахтин М.М. Собрание ... Т. 6., М., ... ... культуры.
2002.
 Исмакова А.С. Возвращение плеяды. Алматы: - Ғылым, 2002.
Гинзбург Л.Я. О литературном ... Л., 1979; ... Л.Я. О ... 2-е
изд. Л., 1974;
Бройтман С.Н. Историческая поэтика. М., 2001.
Шиллер Ф. Собр. Соч.: В 7 т. М., 1957. Т. 6.  ... ... ... ... материалдар
Академик З.Ахметов пен  А. Жовтистің өлең сөздің теориясына қатысты
ортақ тұжырымдары. // Мақала және ... . ... ... ... Материалы международной научной конференции,
посвященной 75-летию Алматинского университета им. Абая и памяти
А.Л.Жовтиса. (19-21 май, 2003 г.) – Алматы: АГУ им. ... 2003. ... 401-404. 6 ... З. Ахметовтың «Өлең сөздің теориясы» еңбегі жайлы. Мақала
және баяндама// Научно-практическая конференция по проблемам
стиховедения/ ... 2004, 7 ... и ... ... ... ... в ... // Актуальные проблемы филологии и социально-
гуманитарных наук. Межвузовский сборник научных ... ... стр. 14, 5 ... казахской литературоведческой науки// ИФ СО РАН  Научная
конференция молодых ученых. ... 28-29 ... 2005г. ... ... А. Байтурсынова о литературном
произведении // Сборник научных статей посвященных 170 – летию
Чокана Валиханова. Новосибирск. 2005. стр. ... ... ... ...   “Теория словесности” // Международная
научная конференция: «Ломоносов-2006». МГУ., Москва, 12-17 апреля
2006г. стр. 189. Доклад 15 стр; ... 1 ... асыл ... ... ... ... теориялық
байламдары // “Ахмет Байтұрсынұлы оқулары” атты республикалық I
ғылыми теориялық конференция материалдары. Астана, 2006. 140 б. 0.5
б.т.
А.Байтұсынұлының шығарманы  көріктеу  жүйесіне қатысты ... ... тілі мен ... ... 3-наурыз, 2007. 50 б. 0.4 б.т.
Әдеби шығарманың құрылымдық сипаты // Қазіргі әдебиеттану
фольклористикасының теориялық және методолгиялық мәселелері. ... ... ... ... ... А., 2007. 200 б. ... ... А.Байтурсынова  по общим критериям
мелодики // Известия  Национальной  Академии наук РК. Серия
филологическая №1. 2007. стр. 85. 0.3 ... ... ... и ... : ... шаги ... ... Республика Казахстан в глобальном межкультурном пространстве/
Алматы, 2004. стр 162. 6 бет.
 Поэтическая ... и «Сөз ... в ... ... Ахмета
Байтурсынова // Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті.
Хабаршы, Вестник. Серия филологическая. №4. 2007. стр. 47. 0.4 ... ... ... А.Байтурсынова // Институт филологии
СО РАН. Научная конференция молодых ученых (27-28 апреля 2006 г)
Новосибирск, 8 стр.
 Трактовка поэтической семантики в ... ... ... // ... и ... журнал «ЕВРАЗИЯ», №2, 2007 (36), стр. 67, 0.4 ... ... на ... ... степени кандидата
филологических наук по специальности
10.01.08 - Теория литературы. Текстология, 10.01.02 - ... ... Улан ... ... ... ... А. ... в контексте
литературоведения начала ХХ века
Актуальность исследования. В диссертационной ... ... ... А. ... наряду с другими представителями
российского и мирового литературоведения Б.В.Томашевского, В.М.Жирмунского,
А.И.Белецкого, Г.О.Винокурова, ... ... ... Г.Гадамера, В.Б.Шкловского, М.М.Бахтина, Р.Уэллека и О.Уоррена,
М.Гаспарова и др. В ... ... ... и ... ... ... В раскрытии значения и сути
отдельных категорий ... ... ... Байтурсынова учтены
теоретические концепции современных литературоведов В. Е. ... С. ... Н. Д. ... С.Н. ... ...      ... исследования. Современное казахское литературоведение
развивается в русле последних достижений мирового литературоведения, ... ... в ... постулатах "?дебиет таныт?ыш" Ахмета
Байтурсынова. За исключением ряда значимых исследований ... ... ... 1996; 2001; З. ... 2001; Р. ... 1990; ... 2001; А. ... 1998, 2001; 2003; 2004;), "?дебиет таныт?ыш"
Ахмета Байтурсынова во всей его теоретической ... и ... ... был предметом специального теоретического исследования. Цель нашего
исследования заключалась в изучении идей и ... ... А. ... контексте развития литературно-теоретических идей 20-х - ... ... ... ... ... ... ... проводится согласно
содержанию самой ... в том ... ... и ... ... ... ... самим автором.
         Цель и задачи исследования является:
- Выявление сходства между концепцией А. Байтурсынова и основными теоретико-
литературными трудами первой ... XX века с ... ... и ... литературы с другой стороны: а) выявить принципы ... ... и ... поэтики, отражающей литературно-
теоретическую ситуацию начала ХХ века; б) определить методологические
установки Ахмета Байтурсынова ... к ... ... в) ... ... ... или ... в теоретической концепции
Байтурсынова с ... ... ... основоположниками которой
явились В. Шкловский, Р. Якобсон, Б. Эйхенбаум.
- Выявить и систематизировать ... ... ... ... ... а) ... ... синхронии и диахронии
определить теоретический уровень "?дебиет таныт?ыш" в литературоведческой
науке. б) ... ... ... был применен и к отдельным категориям.
- Соотнести терминологическую систему А. ... с ... ... ... а) дифференцировать семантику
терминологических установок "Әдебиет танытқыш" с ... ... ... ... исследования. В ходе исследовательской работы ... ... ... историко-функциональный,
историко-сравнительный, системный и др. методы.
Научная новизна диссертации состоит в том, что ... ... ... из ... попыток целостного рассмотрения литературно-
теоретического ("Әдебиет танытқыш") наследия А.Байтурсынова. В этой связи ... ... ... выявлены: общие методологические ... ... ... ... ... и ... ... литературно-теоретическое положение начала ХХ века,
определены теоретический уровень и терминологическая ... ... с ... ... ... ... ... Структура работы. Диссертация состоит из ... трех ... ... и ... использованной литературы. Во введении
обосновывается актуальность и научная новизна работы, определяются цель ... ... и ... исследования, характеризуются положения, выносимые
на защиту, теоретическая и практическая ... ... ... ... ... словесного искусства", речь идет об общем
характере искусства и специфике ... ... в ... Согласно
теории Байтурсынова определен ряд основных компонентов, занимающих особое
место в системе искусства слова. В этой же ... ... ... ... ... ... ... "Теории словесности" применительно к
структурному определению литературного произведения и психолингвистических
проблем ... ... ... ... ... и ... ... а) понятия
поэтического языка; б) теоретические положения Байтурсынова в ... ... ... в ... ... речи в ... с
работами Б.В. Томашевского, В.М. Жирмунского, Г. О. Винокура, Ю. Тынянова;
в) трактовка А. Байтурсыновым понятия поэтической семантики и ... ... и ... с трактовками Б.В. Томашевского, В.М.
Жирмунского).
В ... ... с ... современных литературоведческих достижений
анализируются концепции ... ... ... ... в ... исторической поэтики, и конкретно - с точки ... ... ... литературной преемственности и развития
тематики и художественной семантики, сферы ... и ... ...      В ... ... сформулированы выводы и результаты работы,
полученные в процессе исследования темы данной диссертации.
Степень внедрения. Основное ... ... и ... ... в 4 ... ... были опубликованы в изданиях
рекомендованных ... по ... и ... в ... ... и
науки МОН РК, а также в шести докладах на ... ... ... ... и ... значимость диссертации заключается в
том, что ее основные положения и ... ... быть ... в ... ... ... и ... рекомендации по теории литературы
и литературоведению, а также могут быть ... в ... ... ... в ... в ... ... по
теоретической поэтике и по истории казахской литературы.
    
RESUME
Dissertation submitted for Academic Degree of the Сandidate of Philological
sciences.  10.01.08 - Theory of ... ... - Kazakh ... Ulan ... "Theory of ... in literary studies in the ... ХХ ... present dissertational work is devoted to the work of ... that is analyzed along with the works of other ... Russian and world literary studies - ... B.V., ... ... Beletzkii A.I., Vinokurov G. O., Tinyanov U. N, Jakobson R., Kaiser V.,
Ingarden R., G.G. Gadamer, V.B. ... Bakhtin M. M.М., Wellek ... O., Gasparov M. and others. Besides, ... and ... of modern literary ... are ... in the research work.
         The Object of the present dissertational research is modern Kazakh
literary studies that are ... along with the world ... ... ... specified in theoretical bases of "Theory of ... ... ... The book under ... has not been the object ... analysis before except for a number of ... researches
done by Sh. Satpayeva,  1989;  Z. KAbdolov, 1996;Z. Akhmetov, 2001; R.
Sizdikova,  1990;  R. ... 1991; 2001; A. ... 1998, ... 2004.  The research aims to study ideas and concepts of ... in the course of ... of theoretical literary ideas of 20th ... 30th years of ХХ century. The analysis is done ... to ... of the book ... Aim and tasks of the research done ... To find out the ... between the ... by Baitursinov and
main theoretical literary works of the beginning of XX century on one ... modern theory of ... on the other hand; display the ... ... between ... and linguistic poetics demonstrating
literary theoretical situation in the ... of ХХ ... to define the ... of A. ... related to the object ... of poetics; reveal the common analogies or ... ... ... by ... and formal school founded by ... P. ... B. ... to compare the terminology system of Baitursinov A.with the ... ... of the theory of ... ... ... of ... of the "Theory of Literature" in the course of
latest ... of modern literary ... novelty of the research reveals in the fact that ... ... one of the first attempts to study theoretical ... by A. ... "Theory of ... where we tried to define ... of A. ... related to the object of theory of ... display the principles of ... between ... ... poetics;
Methodological foundations of the present dissertational research are
represented in different methodological trends in literary ... the research work the ... methods were applied ... ... ... historic, comparing, systematic and
others.   
The structure and the volume of dissertation were determined by ... logics of ... and ... of the ... ... present dissertational research consists of ... ... ... and ... first chapter ... of oral art" studies art ... of verbal art in general, display and analyses ... of "Theory of Literature". According to Baitursinov's theory ... a number of ... taking a special place in the system ... art.
The second chapter is devoted to the notions of poetic ... ... theses in ... language form compared ... B.V., ... V.M., Vinokur G.O., Tinyaniv ... poetic ... and ... third chapter analyzes concepts of A. ... "Theory of
Literature" in the course of historic poetics. To be more specific ... the problems of literary type, literary ... and ... artistic ... ... we present the results of the work received during ... significance of the present dissertational research lies in ... the results and ... of the present ... research can ... in the ... on theory of ... in teaching academic ... history of Kazakhs literature, theoretical poetics and other ... to ... and literary studies.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 39 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ташкент қаласындағы алғашқы мәдени-ғылыми ұйымдардың жұмысы37 бет
Шәкәрім мұрасы Ә.Бөкейханов зерттеуінде8 бет
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
1.ХХ ғасыр басындағы тарихи-әлеуметтік жағдай және оның әдебиеттің дамуына тигізген әсері. 2.Қазақ зиялылары ұлт қамы жолында. 3.Әдеби бағыттардың ерекшеліктері мен ортақ бірлігін ажырату32 бет
19 - 20 ғ. басындағы Қазақстан мәдениеті8 бет
19-20 басындағы қарақалпақтардың отбасылық некелік қарым-қатынастарына байланысты әдет-ғұрыптары мен салт дәстүрлері жүйесі44 бет
Cаясаттану ғылымының тарихы10 бет
XIX ғасырдың соңы XX ғасырдың басындағы Латын және Солтүстік Америкадағы халықаралық қатынас12 бет
XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы Қиыр Шығыстығы халықаралық жағдай7 бет
XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы қоғамдық жағдайдың Отырар өңірі ақындары шығармашылығына ықпалы11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь