Мектеп оқушылар сәндік қолданбалы өнер үйірмелерінде оқыту әдістемесі

Кіріспе

1 Қол өнер . мол өнер
1.1 Қазақ қолөнерінің тарихы .

Сыныптан тыс үйірме жұмыстарын ұйымдастыру.

2.1 Мектеп оқушылар сәндік қолданбалы өнер үйірмелерінде оқыту әдістемесі

2.2 Бейнелеу өнері сабақтарында ұлттық қолөнер бұйымдарын жасау технологиясы

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер
Кіріспе
Тарихи жазба ескерткіштер мен археологиялық деректерге қарағанда Қазақстан жерінде қолөнер кәсібі бұдан екі жарым мың жыл бұрын әр дәуірде өзінің өшпес ізін қалдырып талай - талай тайпалардың шығармашылығы арқылы қалыптасып , мәдени мұраға айналған . Бұған Қазақ халқының ерте заманнан бері өздері жасап , пайдаланып келген тұрмыстық бұйымдар дәлел болады.
Республикамыздың әр жерінде қазіргі кезде кездесетін күмбірлеген күмбез , төрт құлақ сағана , ескерткіштер мен ғимараттар өздерінің әсем нұсқалы өрнектері мен бояуларының ашық та айшықтылығымен бүкіл бір сәулеттік ансамбль ретінде айрықша сүйсіндіреді . Бұлардан жекелеген өнерпаздардың шеберлігін ғана емес , күллі бір сәулетшілік үрдісті , өнерді , мәдөниетті көрөміз .
Торғай , Қорғалжын өңіріндегі , Маңғыстау , Қаратау төңірегі , Орталық Қазақстан мен Талас , Шу , Сағыз , Жем алабы , Жетісу , Сыр бойын жайлаған өлкеден Тарбағатай , Алтайға дейінгі аралықта сәулет - ғимарат нұсқаларының әсем үлгілері қазақтардың бір кездегі өресі биік , өресі кең өнері мен мәдениетінің болғандығын дәлелдейді .
Соңғы кезде ежелгі мәдениет орталығы Отырар орнын қазу барысында табылып жатқан заттар , қолөнер кәсібімен айналысқан шеберлердің қолынан шыққан әсем бұйымдар қазақ халқының мәдениетін жаңа мәліметтермен байытып толықтыруда.
Қазақстан жеріндөгі бүл ескерткіштердің барлығы дерлік мемлекеттік қамқорлыққа айналып , арнайы зерттеулер жүргізуле бастауы халқымыздың тарихы мен этнографиясына айтулы үлес қосары сөзсіз . Сонау Сақ дәуіріндегі мәдени мұралар мен кейбір материалдық байлықтың қалдықтарынан қазақ халқы ертеден Сақтардың бірден - бір мұрагері екендігі көрінеді . Бұл туралы грек, рим саяхатшысыларының еңбектерінде парсы , араб
жылнамаларында да талай айтылған . Тіпті бертіндегі белгілі зерттеуші С.В.Руденко сияқты бірқатар орыс ғалымдары Сақтардың мұрагері қазақ халқы екенін дәлелдеп те берді . Тарих ғылымдарының кандидаты Кемел Ақышев ашқан Іле бойынан табылған алтын киімді адам мен Мер Қадірбаев тапқан Тасмола қазындысы туған жеріміздің топырағында өркендеп дамыған ата -бабаларымыздың қолөнер мәдениетін көрсететін теңдесі жоқ жаңалық . Ол аз десеңіз осы үстіміздегі жылы Алтай мен Маңғыстаудан табылған тағы екі алтын адамды қосыңыздар .
Әрине қолөнердің халық қажетін өтейтін тамаша үлгілері көп . Солардың табылмай , танылмай жатқан түрлері де баршылық . Айталық қазақ халқында өрмек тоқу , алуан түрлі кілем , бау , басқұр , алаша , қоржын , аяққап тоқу мен текемет басып , сырмақ сүру , түскиіз жасау сияқты өнер кең тараған .
Міне осындай мәдени мұраны көне деп қарамай , оны байырғы байлығымыз деп бағалап , халқымыздың түрмыстық қажетін өтеугө тиімді пайдалануымыз керек .
Өзіміз көріп жүрген көне заттардың көпшілігі шеберлердің қолынан шыққанын жақсы білеміз .Бұл заттар адам тұрмысының әр саласына арнап жасалынған . Яғни күнделікті түрмыс қажетін өтейді . Айналамызға дұрыстап , шын көңілмен қарасақ , сол заттардың әдемі әшекейленгенін , оймыштап жасалынғанын , көркем кестеленгенін аңғарамыз . Киім - кешекте , ыдыс - аяқта , күнделікті тұрмысымыздағы заттардың әсем де ою - өрнектері мыңдаған жылдар бойы халықпен бірге біте қайнасып келе жатқан бай қазына .
Табиғаттың бай қазынасы - темір , ағаш , тас , балшық , тері , жүн , аң мүйіздерін ата - бабаларымыз өздерінің күнделікті тұрмыстарында кеңінен жарата білді . Тек пайдаланып қана қоймай , жасаған бұйымдарына әртүрлі көркемдік әшекейлер мен оюлар , адамдар мен жануарлардың бейнелерін әсем безендіріп өрнектей білді . Сан ғасырлардан бері қазақ халқының бай қолөнерінің көбісі бізге толық жетпеді , кейбірі ұмытыла бастады . Мақтаулы, құнды бұйымдар жасаған қолөнер шеберлерінің тәжірибелері өздерімөн бірге жоғалып кетіп отырды. Қазіргі қарапайым халық арасындағы шеберлердің өзі саусақпен санарлық . Олардың өзінің тәжірибелері жинақталмайды , жастарға жете бермейді .
Ал жүздеп , мыңдап шығарылатын заттар өнеркәсіптік негізге қойылып халықты қамтамасыз ете алады . Бірақ сол фабрика , зауыттардан шыққан заттар , тауарлар тұтынушыларды қамтамасыз еткенімен сапасы , көркемдігі мен әсемдігі жағынан шебер қолынан шыққан заттармен таласа алмайды .
Қазіргі таңда тұтынушыны қамтамасыз ету , әсемдік аясымен баулу үшін қазіргі өмірімізге , талғампаздығымызға сай кілемдер , ыдыстар мен үй жиһаздары жасалынып жатыр . Осылардың бәрі халық көңілінен шығатын заттар болып үйіміздің төрінен орын алуда .
Ендеше қалық халықтың қолөнерге деген ынтасы жойылған жоқ , керісінше жылдан - жылға артып келеді . Бір қуанарлығы білімді , ынталы, талпынып талаптанған жастар саны өсіп келеді .
Пайдаланылған әдебиеттер

1. Жалпы білім беретін және кәсіптік мектеп реформасының
негізгі бағыттары. Алматы, 1984.
2. Жарықбаев Қ., Қалиев С. Қазақ тәлім-тәрбиесі. (Оқу құралы).-Алматы,1995.
3. Жарықбаев Қ.,Қалиев С. Халық педагогикасының тағылымдары. “Бастауыш мектеп”, 1990, № 2.
4. Х.Арғынбаев. Қазақ халқының қолөнері: Ғылыми-зерттеу еңбек.-Алматы,1987.
5. Маргулан А.Х. Казахская юрта и ее убранство. М. 1964.
6. Муканов М.С. Казахские домашние художественные ремесла. Алматы,1979.
7. Аймауытов Ж. Шығармалары. Алматы,1989.
8. Қазақ совет энциклопедиясы.1-12 томдары.Алматы,1972-1978.
9. Сарсенбаев Н.С. Обычай, традиции и общественная жизнь. Алматы,1974.
10. «Қазақстан Республикасының Білім туралы заңы». Алматы, 1999
11. Ағаш өңдеу 7 класс. Арнайы оқулық, Алматы 1978 жыл.
12. О.Жәнібеков. “ЭХО”. Москва, 1988.
13. А.Х. Маргулан, “Казахское народное прикладное искусство” Алматы: “Өнер”, 1986
14. С.Қасымов “Қазақ халқының қол өнері”. Алматы: Қазақстан баспасы.- 1969.
15. Ө.Жәнібеков. “Культура казахского ремесла” Алматы,1982.
16. Нұртаев О., Қ.Ералин “Бейнелеу өнерінің сабақтары 1 класс”.
Шымкент, 1992.
17. Ержанова С. Қолөнерге баулу. “Қазақстан мектебі”. 1997.№ 2 22 бет
18. Суранбаева Н. Халық өмірімен етене өмір. “Қазақстан мектебі”.1992,
19. Әбдуалиева Ш. Шілтер - көне өнер. “Қазақстан мектебі”, 1984. № 10
20. Қәкенұлы Ж. Киелі өнер. “Зерде”, 1990 № 11.
21. Төленбаев С., Өмірбекова М. Қазақтың ою-өрнектері. Алматы: “Қазақстан”,1992.
22. Арғынбаев Х. Қазақ халқының қолөнері. Алматы, “Кітап”, 1993.
23. Марғулан Ә. “Қазақтың сәндік өнері” Алматы,1977.
24. Мұханов М.. Казахская юрта. Алматы, Өнер , 1984.
25. Позднякова Г., Синенский Н. Казахский сувенир. Алматы: Өнер, 1976.
26. Джанибеков У. Культура казахского ремесла. Алматы: Өнер, 1982.
27. Хворостов А.С. Декоративно-прикладное искусство в школе. М.;
Просвещение, 1979.
28. Мектептегі технология ж. 2003-2006 жж.
29. С.Қасиманов "Қазақ халқының қолөнері" (А.,1977ж.)
30. Ә.Тәжімұратов "Шебердің қолы ортақ" (А.,1977ж.)
31. Шақырақ үй-тұрмыс энциклопедиясы (А., 1989 ж.)
32. Нәлібаев А. “Ағаш ою” (А.: “Өнер” 1994)
33. Қасиманов С. “Қазақ халық өнері” (А.: “Өнер” 1995 ж.)
34. Әмірғазин Қ. “Қазақ қолөнері”(А.: “Дайк Пресс” 1996 ж)
        
        Кіріспе
1 Қол өнер – мол өнер
1. Қазақ қолөнерінің тарихы .
Сыныптан тыс үйірме ... ... ... ... ... ... өнер ... оқыту әдістемесі
2.2 Бейнелеу өнері сабақтарында ұлттық қолөнер ... ... ... ... ... мен археологиялық деректерге қарағанда
Қазақстан жерінде қолөнер кәсібі бұдан екі жарым мың жыл ... әр ... ... ізін қалдырып талай - талай тайпалардың ... ... , ... ... ... . ... ... халқының ерте заманнан
бері өздері жасап , ... ... ... ... ... болады.
Республикамыздың әр жерінде қазіргі кезде кездесетін күмбірлеген күмбез
, төрт құлақ сағана , ескерткіштер мен ... ... әсем ... мен ... ашық та айшықтылығымен бүкіл бір ... ... ... ... . ... ... өнерпаздардың
шеберлігін ғана емес , күллі бір сәулетшілік үрдісті , ... , ... ... , ... ... , Маңғыстау , Қаратау төңірегі , Орталық
Қазақстан мен ... , Шу , ... , Жем ... , ... , Сыр ... ... Тарбағатай , Алтайға дейінгі аралықта сәулет - ғимарат нұсқаларының
әсем үлгілері ... бір ... ... биік , ... кең ... ... болғандығын дәлелдейді .
Соңғы кезде ежелгі мәдениет орталығы Отырар орнын қазу ... ... ... , ... ... ... ... қолынан
шыққан әсем бұйымдар қазақ халқының мәдениетін жаңа мәліметтермен байытып
толықтыруда.
Қазақстан жеріндөгі бүл ... ... ... ... ... , ... зерттеулер жүргізуле бастауы халқымыздың
тарихы мен ... ... үлес ... ... . Сонау Сақ дәуіріндегі
мәдени мұралар мен кейбір материалдық байлықтың қалдықтарынан қазақ ... ... ... - бір мұрагері екендігі көрінеді . Бұл туралы
грек, рим ... ... ... , ... да ... айтылған . Тіпті бертіндегі белгілі зерттеуші
С.В.Руденко сияқты бірқатар орыс ғалымдары Сақтардың мұрагері ... ... ... те ... . ... ... кандидаты Кемел Ақышев ашқан
Іле бойынан табылған алтын киімді адам мен Мер ... ... ... ... жеріміздің топырағында өркендеп дамыған ата -бабаларымыздың
қолөнер мәдениетін көрсететін теңдесі жоқ ... . Ол аз ... ... жылы Алтай мен Маңғыстаудан табылған тағы екі алтын адамды
қосыңыздар .
Әрине қолөнердің ... ... ... тамаша үлгілері көп .
Солардың табылмай , ... ... ... де баршылық .
Айталық қазақ халқында өрмек тоқу , алуан түрлі кілем , бау , ... ... , ... , ... тоқу мен текемет басып , сырмақ сүру , түскиіз
жасау сияқты өнер кең тараған .
Міне ... ... ... көне деп ... , оны ... байлығымыз
деп бағалап , халқымыздың түрмыстық қажетін өтеугө тиімді пайдалануымыз
керек .
Өзіміз ... ... көне ... ... шеберлердің қолынан
шыққанын жақсы білеміз .Бұл ... адам ... әр ... ... . Яғни күнделікті түрмыс қажетін өтейді . Айналамызға дұрыстап ,
шын көңілмен қарасақ , сол ... ... ... , оймыштап
жасалынғанын , көркем кестеленгенін ... . Киім - ... , ыдыс ... , ... ... ... әсем де ою - өрнектері мыңдаған
жылдар бойы халықпен бірге біте қайнасып келе жатқан бай ... ... бай ... - ... , ағаш , тас , ... , тері , жүн , аң
мүйіздерін ата - бабаларымыз өздерінің ... ... ... білді . Тек пайдаланып қана ... , ... ... ... ... мен ... , адамдар мен жануарлардың бейнелерін
әсем безендіріп өрнектей білді . Сан ғасырлардан бері қазақ халқының бай
қолөнерінің ... ... ... жетпеді , кейбірі ұмытыла бастады .
Мақтаулы, құнды ... ... ... ... ... ... жоғалып кетіп отырды. Қазіргі қарапайым халық арасындағы
шеберлердің өзі саусақпен санарлық . ... ... ... , ... жете ... ... жүздеп , мыңдап шығарылатын заттар өнеркәсіптік негізге қойылып
халықты қамтамасыз ете алады . ... сол ... , ... ... , ... ... қамтамасыз еткенімен сапасы ,
көркемдігі мен әсемдігі жағынан шебер қолынан шыққан ... ... ... ... ... қамтамасыз ету , әсемдік аясымен баулу үшін
қазіргі өмірімізге , талғампаздығымызға сай кілемдер , ... ... ... жасалынып ... . ... бәрі ... ... ... ... ... төрінен орын алуда .
Ендеше қалық халықтың қолөнерге деген ынтасы жойылған жоқ , ... - ... ... ... . Бір ... ... , ... талпынып
талаптанған жастар саны өсіп келеді .
1 Қол өнер – мол ... ... ... ... ... - ... халықтың рухани әлемі ең алдымен оның дәстүрлі өнерінен
қарапайым халықтың іс - ... , ... ... , қоғамдық және
тұрмыстық болмысы , табиғат пен өмір ... ... хас (өте ... ... ... көрке туынды шығармаларынан көрініс туып
отырды ... өсіп - өніп , ... , ... мен ... ... ... ... ой - қиялдары , ғаламат ақындылығы мен сезімталдығы , күйініші ,
озбырлық пен езгі ... ... ... ... пен бостандықты ,
бақытты аңсауы , қоғамдық еңбек ... ... ... ... ... ... . ... өнерінің сан ғасырлық
тәжірибесін бойына дарытқан осынау өнер ... ... ... ... ... ... , оның образдарының шынайылығы , әрі шығарманың
сан - салалығымен ерекшеленеді ... ... ... ... ... ... ... електен
өткізіп , асылын тауып , оны одан әрі қарай да дамытып отырды . ... да ... ... жүзі ... өзіне тән өнері , тұрмысы
секілді , ... ... ... ... де ... сол ... жоймайтын
дәстүрлі асыл мұра. Оның бүгінгі өнерге үлгі өнеге боларлық мәні өте ... ... ... бұйымдар тіршілік мақсатында дүниегө
әкелінсе , көркемдік ойдың ояна бастауына орай әр заттың өзіне әсемдік ... ... , ... , оны ... ... ... ... істері
қолданыла бастады . Қазақстан территориясын мекендеген ... ... ... қола ... ... мен геометриялық өрнекті ыдыс -
аяқтары андронов мәдениетіне ... . ... ... ... ... көзешілік
өнерінің тамаша үлгілері Отырар , Сайрам , Сарайшық , Талғар , Созақ ... ... ... ... қазба жүмыстары кезінде танылды
. Үйсін өнері көзешілікті ... ... ... , ... ... салып жасау , оны ақшыл , ... , ... және ... ... бояу тәсілдерін қолданды . Орталық және Батыс Қазақстан
өңірлерінен табылған ... ... үш ... ... салу ... .
Біздің эрамыздан бұрынғы
2-ші мың жылдықтың ... ... мен 1-ші ... ... ... ... мен ... жерін мекендеген тайпалардың осынау
ежелгі ескерткіштеріннен , әшекей бұйымдарынан ... ... ... де
таныс болғандығын аңғаруға болады . Көшпелі тайпалардың қола ... ... ... сипаттайтын байырғы сақ , үйсін өнерлері ... ... озық ... ... ... . Бұл ... түрінде
негізгі сюжет болған - жылқы , түйе , аю , арыстаң қабылан , ... ... , бөрі , ... ... қүстар , сонымен қатар бүлан , бөкен ,
киік , елік олардың мінезі , іс ... ... ... ... ... мен ... - ... сол заттың іс
жүзіндегі мән - мазмұны , тұтынушылардың көркемдік , көре ... ... - ... сәйкес келіп отырды .
Тарихи жазба ескерткіштер мен археологиялық деректерге қарағанда ,
Қазақстан жерінде қолөнер ... ... екі мың жыл ... ... ... ... дәуірде өзінің өшпес ізін қалдырып отырған және талай тайпалардың
шығармашылық ізденісі арқылы ... , ... ... ... . ... ... ұлттық үлгілері мен дәстүрлері ... бойы ... ... ... ... . ... бұйым заттар ұлттық ... ... ... . Ашық түсті болып келетін әшекей ... , ... ... , ағаш ... , ... , зер және жібек шілтерімен
кесте тоқыту , ағашпен сүйекті жақындастыру арқылы көркемдеу , тері ... ... ... көз салу секілді зергерлік бұйымдары тағы басқа .
Қазіргі бізге келіп жеткен "Қүс ... ... , ... мен ... ... үзбе ... , шашбаулар мен белдік , ер тоқым кейінгі ұрпақтар үшін
аса ... мүра ... ... ... Қазақтың зергерлік өнері .
Қазақтың зергерлік өнері ұлттық мәдениет тарихынан ерекше орын алады ... бұл ... түп - ... ... ... әріде жатыр . Ата -
бабамыздан қалған қазба байлықтарды ... ... , ... жерінде
мыс , күміс , қалайы , алтын тағы басқа асыл және түсті металдарға бай ... ... ... - ақ ... ... байқалады . Қазба
жұмыстары кезінде табылған бұйымдардағы қолтаңбалар ... ... ... биік болғандығын айғақтайды .
Қазақтың зергерлік өнері ежелгі дәстүрлердің сабақтастығы мен көрші
халықтар мәдениетінің өзара ықпалы арқылы ... ... ... негізделген үлттық қол өнердің басқа ... ... ... ... ... ... тән ... мінездемөсі бар .
Қазақ зергерлері көбіне жеке - дара жұмыс істеп , өз өнерінің қыр -
сырын ... - ... ... ... ... алдын - ала арнайы дайындықтан өткен ... бір ... ғана ... ... ... ... өте көп . Оған ... , киім - кешекке тағатын түрлі сәндік бұйымдарды , ас , ... киіз ... ағаш ... ою ... ... ... , ағаш ... аяқ , тері торсық , музыкалық ... , қару ... , ат ... және тағы басқалары жатады .
Бүларды әсемдеу үшін көбіне алтынды әсіресе күмісті ... ... ... ... өңін ашу ... жете ... Соғу арқылы белгілі бір
қалыпта пісірілгенде күмістің өңі күңгірттеніп кететіндіктен оның үстіңгі
бетін ... ... ... арқылы жалтырлатып , майда нақыштармен
шекімелеу тәсілімөн өрнектетіп барып тартымды құрпылмалы түске келтіретін
болған ... ... нешө ... әсем ... ... жайлы мәліметтер Гердот
Сторбон , Ктесия сияқты ежелгі грек авторларының жазба ескерткіштерінде
кездеседі .
Зергерлер мен ... ... ... ... ... ... ... пен мыс темірден жасаған . Әсемдік заттарды негізінде қазақ
арасында дәулетті адамдар тұтынған . Оны ... ... ... ... ... . Күмістен өр тұрманның ... ... , ... ... ... ... , ... белдіктері мен күнделікті
тұрмысқа қажетті пышақ , сандық , киім ... , ... , ... , ... ... және тағы басқа неше түрлі зергерлік әшекей бұйымдарды жасап
отырған . Сол ... ... көбі діни ұғым ... тілден көзден
сақтайды - мыс , әртүрлі кездейсоқ пәле ... ... ... деп ... ... ... жасауға құмар болған . ... ... ... ... ... ... - шеберлердің жалпы тармағы . Көбінесе жұмысты зергерлер өзінің
жанұясының ... , киіз ... бір ... өз ... ертіп алып "Ел қайда
болса біз сондамыз" деп жайлауда жүріп үй ... , ... ... ... ... болған . Кейіннен олардың кейбіреулері өздеріне жұмыс
істейтін орын ... ... ... . Темір ұсташылығы мен зергерлік өнері
атадан - ... мұра ... , ... - ... ... отырған .
Ұсташылықпен ер кісілер ... шарт ... ... өнерімен әйелдер де
оның ішінде көбінесе зергерлердің әйелдері айналысатын болған .
Егер ... кісі ... ... , оның ... қуар ешкімі болмаса ,
кейбір кезде оның ... ... ... ... . ... ... ... асыл бұйымдарды мұражайларда көріп тамашалаумен қатар
, күнделікті тұрмыста ... құба - құп ... еді . Ол үшін ... ... бай ... ... түр - ... беріп , оларды жасау техникасын
жетілдіру қажет . Қазақ халқының талай ғасырлық ұзақ ... ... ... жасаған өнер туындылары күнделікті ұрпақтан -ұрпаққа уақыт озса да ... ... ... ... ... ... ... өнері ерте заманнан келе жатқан әрі көп ... сән ... ... бір түрі : алтын , күміс , асыл тас , сүйекті пайдаланып ,
сән - салтанат үшін ... ... , ... қару - ... жасау өнері .
Зергерлік заттарды бейнелеп құю , бедерлеу , қалыпқа салып қысу , бір ... ... ... , кіріктіру , қақтау , күмістеу , төрмелеу , өру ... , ... , ... тағы ... ... ... жасалады . Оңтүстік
Қазақстан , Сыр бойы , Жетісу Аймағы ... ... ... ... мен
қорымдардан табылған көне ... ... ... ... қазақ
жеріндегі өркендеген сатысын көрсетеді .
Қазақ зергерлері нөгізінен батырлық қару - құралдарын , үй ... , ... ... , ... аспаптарын әсем жасай білген .
Зергерлік өнерінің туындылары жауға айбар , жақынға мақтаныш , ... ... ... , ... ... , ... тапқырлығына ,
жүйріктердің бәйгесіне беріліп , сыйлыққа таратылатын ... . ... ... ... жан - ... байланысты мифтік ұғымдағы
өрнек түрлөрі , көгеріс өрнектер , ұласымды ... , ... ... ... - он ... өнер тамған шебер ; алуан түрлі сәндік бұйымдар
мен әшекейлі заттарды алтынмен аптап , күміспен күптеп , зерлеп , ... ... ... , ... ... . ... ... тіліне арабтардан ауысқан
, ол тас қырлаушы , оның түр - түсін ажыратушы деген мағына береді
Қазақтың халықтық зергерлік ... ... ... ... ... орын
алады . Өнердің бұл түрінің түп төркіні мыңдаған жыл ... ... ... мен топонимиканың деректеріне қарағанда , Қазақстан
территориясында мыс , ... ... тағы ... асыл және ... ... кен ... ... ісінің ежелгі замандарда - ақ ... ... . ... ... ... ... бұйымдардағы қолтаңбалар
ежелгі өнердің көркемдік деңгейінің биік болғанын байқатады .
Қазақтың зергерлік өнері ... ... ... ... ... ... ықпалы арқылы қалыптасқан . Үй кәсібіне
негізделген үлттық қолөнердің басқа түрлеріне қарағанда , ... ... ... ... тән кәсіптік мінездемесі бар . Қазақ зергерлері
көбіне жеке - дара ... ... , өз ... қыр ... ... -ұрпаққа
үйретіп отырған .
Қазақ қол өнерінің басқа түріне қарағанда ... ... бір ... оның кәсіптік сипатына байланысты . Қазақтың
зергерлік ісінің тағы бір ... ... - ... ... , содан кейін өздері жеке -жеке еңбектенеді. Олар алдын - ала
арнайы дайындықтан өтетін , ... бір ... ... ғана ... ... ... заттардың түрлері өте көп болған . Оған әйелдердің
әшекейлері , киім ... ... ... ... бұйымдары , ас -асу
жабдықтары , киіз үйдің ағаш сүйегіндегі ою - ... , ... ... ... ыдыс - аяқ , тері ... , ... аспаптар , қару - жарақтар , ат -
тұрман әбзелдері және тағы басқалар жатады . ... ... үшін ... , ... ... ... ... .
Зергелер металды өңін ашу шебөрлігін жете ... . ... ... асыл ... және агат , хризопраз , інжу , маржан , жақұттан
көз қондыру арқылы да әсемдей түскен . ... ... ... жәнө ... әсем рең ... заттарды да кәдеге асырған .
Зергерлік бүйымдарды жұрт көп ... ... бұл өнер кең ... . Сол ... жұрттың көбі діни ұғым бойынша тілден , көзден
сақтайды - мыс , әр ... ... пәле - ... ... ... - міс ... ... болатын әшекей заттарды жасатуға ... ... . ... ... ұзақ ... ... ... роль атқарды .
Бұйымның материалы , түр - түсі , ою - ... діни ... мен ... ... . ... ... көлемі ықшам , көркемдік бейнесі
біртүтас ... ... ... ... ... , мән - ... ... еді . Бертін келе олардың о бастағы астарлы мәні жойылып
, негізінен декорациялық қызмет атқаратын бұйымдар қалыптасып , мол ... ... ... ... ... ... барлық әлеуметтік
топтарының арасына тарауы ... ... ... ... пен оның
қоспаларының пайдалануына әсер етті .
Күміс жұмсақ , қақтауға төзімді , оңай ... ... және ... ашық ... көз тартады . Оның осы ... ... ... ... ... ... ... техникалық әдістері : соғу , қүю ,
басу , қалыптау , ... , оқра ... , ... ... ... ... ... , зерлеу , темірге күміс жалату , алтын жалату қолданылады
. Заттарды әшекейлеу технологиясын зергерлөр бұйымның ... ... ... ... ... ... ... түрлі бұйымдар жасайтын . Бұлардың ішінде - әйелге
арналған әшекейлік бұйымдар , сыртқы киімнің түймелері , сәндік ... ... ... ... , уық , шаңырағын , есік , ергенегін зерлеу , ... ... ыдыс - ... , ... аспаптарының әшекейлері , сонымен қатар
қару - жарақ , ер - тұрманды әшекейлеу ерекше орын алады .
Зергерлердің көп ... ... ... ... арналған
әшекейлөр жатады . Әшекейлердің бұл түрі тек сән - салтанат үшін ғана емес
, әдет - ... , ... - ... де ... ... болғандықтан кез -
келген әлеуметтік ортаның өкілі өз хал - қадірінше әр ... ... , ... ... ... ... ... мән - мағынасына толық тарқатсақ онда
этнографиялық бұйымдардың әр қилы қасиеттілік ... ... ... ... алуымыз керек . Зергерлік әшекейлердің түтас тұрқы да ,
тұрпаты да , ... ... де , ... мен ою - өрнегі де белгілі
бір мән -мағынаны білдіреді .
Мысалы материалдың - тастың , ... , яғни ... ... өзі ... - ... ... ... . Әшекейлеуге қондырылған асыл тастарды
халық әдетте тас немесе көз деп атайды . Бұл , ... , ... ... ,
тура мағынасында атала салмағаны хақ . Көз қондырылған бүйымның көз тиюден
алдын -ала сақтайтын киелік қасиеті бар ... ұғым ... ... . Асыл
тастардың айрықша қасиеттілігі туралы ұғым ... ... ... ... ... ... ... және киелілік қасиетерін сөз ететін ежелгі ... ... ... трактаттар біздің заманымызға дейін келіп
жеткен .
Асыл тастың қасиетіне сенушілік қазақ халқының түрмыс дәстүріне әлі ... ... ... . Былайша айтқанда яғни
інжу көз қарашығын шел басудан , көз ... , ... , ал ... ... ... азғындаушылыққа ұрынудан сақтайды , ... ... ... мен ... ісігін басады , құлпырма тас көз тиюден қорғап , әрі
дұрыс жолға бастайды , ақық мол бақыт әкеледі ... ... ... ... ... сәндігі үшін ғана емес , оны бақса көз - ... ... деп ... ... ... ... ... адамға игі әсер ететін айрықша қасиеті бар
деп білген . Күміс жүзік тағумен ғана шектелмей , ... ... ... ... тастап : Баланың күні күмістей жарық ... , - ... ... .
Көз - сұқтан сақтану үшін ... ... ... ... ... ... онша емес , ... олардың да тартымды әрі
сәнді жасалуына баса көңіл бөлінген . ... ... ... де әуел ... ... беретін киелілігі бар деп қабылданып , ежелгі замандардан бері
қарай қыздырға бала жастан тағатын болған
Сақина мен жүзіктің де ... мен ... сену ... ... ... ... . ... , бұл халықтар әйелдің қолында міндетті түрде
не ... , не ... ... керек деп санап , ол болмаған ... ... ... арам деп ... . ... ... да тамақ адал болу үшін
, қолда жүзік болу керек деген мәтел сақталған .
Әйелдердің жасы ... ... ... түр - сипаты да ... . ... келе кілт ... ... ... салатын шолпы
да әйелдердің үнемі тағып жүретін әшекейі саналады . Халық арасында : ... бір ... шаш ... ... ... ... ... келгендіктен
қоңыраулы , сылдырмақты шолпыны шашқа бәлө - жаланы маңайлатпайды ... ... ... ... ... бөлшектерінің де белгілі бір мән ... ... . ... : ... стильдендірілген бас пішінін
тұрпаттайтын металдан дәнекерленіп жасалған ... бас та ... , ... ретінде саналған .
Әшекейлердің көп тараған түрлерінің біріне әдеттегіше бір -бірімен
шашақтала дәнекерленген сымдар арқылы ... ... ... , ... ... ... , құлаққа сыңғырлаған қоңырау үнін ... ... . ... пен Орта Азияның басқа халықтары секілді
қазақтарда үзбелі салпыншақтар сылдырымен жын - шайтанды ... ... ... ... әшекейлерінің түрлері мен өрнегінің байлығына қарамастан жасалу
тәсілінің , өрнектелуі мен нұсқасының ортақ белгілерін ... ... ... ... ... топтарға жіктеуге де болады . Себебі кез - ... ... ... ... ... ... қатысты қалыптасқан дәстүрлі
көркемдік жүйесі бар .
Мүндай топтың ішінде Батыс Қазақстанда ... , ал ... ... ... бір рулық бірлестікке кірген батыс аймағы
тұрғындарының арасында арагідік ... әрі ... ... ... ... пішімін тапқан геометриялық стиль деп аталатын нұсқаны
атауға болады .
Бұл ... ... ... , ... ... ... ... тән . Олардың негізгі ... ... ... , ... және ... ... түсірілген созылмалы
өрнектерден тұрады . Конструкциялық негізгі көлемді келетін геометриялық
фигуралар ... ... ... ... кісіге жақсы ырым мен сәттілік тілеудің
кейбір түрлөрі бұйымның нұсқасы мен өрнегі арқылы да ... . ... , өсу ... ... мен үш бұрышты
бөлшектөн құралатын бой тұмарда бар . Көбею , өсу ... ... ... балық бейнеленген сәнді тоғалар мен ... ... . Құс ... ... ... ... ... жасалатын
қаусырмалы тоғалар , Құс мұрын өрнегі үлгісіндегі жүзіктерді ... ... жаю ... ... . ... ... өңірінде жиі үшырасатын , екі
жастың бас қосу ынтымағын білдіретін , қос қанатты етіп , қомақта жасалатын
қүдағи ... ... ... ана ... жаңа түскен келініне
сүйеніш болуын , силастықта өмір сүруін ниет етіп ... . ... ... ... ... ... мүйіз үлгісінде түсірілетін
рулық таңбалар , кескін салынатын ... кең етек ... бір ... ... ... ... қорғаныштық мағынасымен қатар , байлық үғымын ,
мал басының молаюын білдіретін мәні бар . ... ... ... ... ... сенім - ырым мағынасы қолөнерінің бүкіл түрлеріндегі
өрнектік композицияның құрылу жүйесіндегі белгілі бір мәндік - ... ... ... , өсу символы - ромб ... ... ... ... ... бірі , әрі ... ... бір бөлігі
болып табылады . Ромб формасы өрнектік композицияларға да ... бола ... ... , ... ... ... өзінен тарайтын
ұрпақтың көп болуын тұспалдайды . Сондықтан да өрнектің бүл ... ... ... , ... көп ... өрнектерде де толып жатқан ... ... ... ... бар . Айды ... ... сырғаларда , топсалы
қапсырмаларда , былғары белдіктердің жағаларында молынан ұшырасады ... күн ... ... ... , тіпті кейбір жүзік , ілгіш ,
тұтқыш , қапсырма , түйме секілді сәнді бұйымдардың ... ... өзі ... ... ... ... ... әшекейлердің бойында діни ұғымның мән -
мағынасымен қатар , жеке кісінің иелігіне немесе оның жас ... , ... , ... ... ... қасиеттері байқалып тұрады . Заттың
иесінің кім ... ... ... ... ... , ... ... әшекейлерінің сан - сапасынан , жасалу
техникасының күрделілігі мен жөңілділігінен , көркемдігінің асқақтығы ... ... ... ... : бай - ... ... әшекейлері тұтасымен алтыннан
қалыпталып , асыл тастардан көз қондырылады , ... сай ісі де ... ... жоғары болып келеді . Егер бай әйел зергерден бір
жаулықты ... ... ... тұтасымен бір - ақ соғып
беруін талап ете алса , ... - ... ... қолына кездейсоқ
себептермен түскен заттардан ғана тұрады .
Сәнді киім - ... пен ... ... , ... ... тағатын
әшекейлер айрықша ерекшеленеді . Сондықтан алқаларды қыздар салтанатты
жиындарда , үлкен тойларда ғана тағатын ... ... бір - ... ... ... етіп ... бекітілген бірнеше
үлкенді - кішілі өрнекті алқалардан тұратын салмақты да , ... ... ... ... ... ... , әрі ... ,
өрекшеленеді . Көз қондырылған теңгелердең асыл тастардан ... ... ... ... алқа да ... ерекше тартымдылығымен көзге
түседі .
Тамақ алқа бір - біріне тізбектелген асыл тастар арқылы ... ... - ... ... , әрі ... , ... ... күміс
қапсырмалармен де әсемделеді , тамақша – матадан жасалып , үстіне ақық
тәрізді асыл ... мен ... ... қондырылады .
Үнемі тағып жүретін әшекейдің бірі - сырға ... ... ... ... үлгідегі түрлері мен нұсқалары өте көп . Сырғаның , әсіресе , ... ... көң ... . Бұл ... сырғаға кейде іш жағы ойық болып
келетін ай сырғалар жатады . Сымнан сөмделген шығыршық сырғалардың құрылымы
күрделі ... әр қилы . Жұқа ... ... ... да ... - ақ ... көзді сырғалар болса , өзіне адамды реңктік үйлесімі арқылы ... ... ... немесе ұзын салпыншақ болып келетін күмбез сырға , қозалы
сырға , қоза сырға , ... төбө ... ... кең ... . ... , ... ... , шашақты сырғалар түрлі формадағы , кейде екі қатар
болып келетін сәндік ... ... . ... ... ... көмкерілетін шыбықша түрінде де ұшырасатын , нұсқасы қоңырау
пішінді сырғалар да , ... ... ... ... ... .
Салтанатты жағдайларда ұшы баскиімнің бауына немесе самай ... ... , ... ... . ... мен ... ... бөліктерден
тұрады , әрі оларға тағылатын әшекейлер үзбелі болып келөді .
Пластикалық және композициялық тұрғыдан бір жүйеге түскен ... - ... ... ... тербелмелі , сыңғырлауық салпыншақтар
қыз - келіншектің өңіне көрік ... , ажар ... әсер ... .
Шашқа тағу , кигізу , қосып өру үшін ... ... ... қыз ... шашының үзындығы мен қоюлығын ашып көрсететін әсемдік бұйымдар
әйелдің сәнділігінің бірден - бір қажетті мүлкі боп табылады . Шаш ... ... , ... оның ... ... ... ретінде
қабылданған . Шолпы мен шаш теңге бұрымның ұшына ілінеді . ... ... ... теңгенің тізбегінен қүралады . Теңгелер бір - бірінөн жоғарыдан
төмен ... ... . ... бір - ... сым ... ... , ... асыл тастардан көз қондырылған теңгелердің
тізбегініен тұрады . Шашбаудың ұшы сәнді ... ... ... ... . ... шаш ... ... бекітіліп , шаштың ұзына бойына
түсіріледі . Мұнда салпыншақтар бір - ... ... , ... ... , ... ... ... тұрады . Сондықтан қазақта
сыңғырлаған күлкісіне сылдырлаған шолпысы үн қосар ... ... сөз де ... ... етіп ... шүйдеге бекітілетін желкелік пен шаш керме
қыздар тағуға арналған әшекейдің арнайы түріне ... . ... ... ,
екі жақ басы алтын , күміспен зерделенетін , немесе ... ... ... ... мүлкі болып табылады .
Білезікті әдетте сыңар қолға , немесе екі қолға ... , ... ... ... бірден тағатын болған . ... ... және ... ... ... дө бар . Екі - үш ... құралған , ал ашпалы
- жаппалы түрін қақпақ білезік дейді . Иіліп істелетін жұмыр ... ... ... ... бас ... ... , ортанғы бөлігін
жуандау етіп жасайды . Қою ... ... ... ... әдетте тартымды , әрі сымбатты болып келеді .
Формасы XX ... ... ... білезік түр ерекшілігімөн
қызықтырады . Бір - ... ... етіп ... тас ... тұратын тасты білезік те биязы әрі жарасымды ... ... ... ... ... шынжырмен шыжымдап қойған бес бірдей сақинасы
бар ... бір ... буын - ... түтас қамту арқылы өзінің көркемдік
шешімінің сонылығы , құрылымының күрделілігі арқылы ерекшелене ... ... ... үшін ... те ... өрнектеліп жасалатын жұқа селдір
білезіктердің іс - ... де ... атап ... ... ... ... ... салтанатты жиындарға арнайы тағатын салмақты да
салдарлы сақиналардан өзге жүзіктер мен сақиналардың үш - ... ... ... ... ... таға береді . Әсіресе қалың бұқара
арасында тасты сақиналар кеңетек ... . Кей ... ... ... ... мен көздердің түстік , реңдік қонымдылығы еске алынып , ал бірде
зергерлік бұйымның ... ... ... тұрқынан ,бітімінен , өрнектелу
мәнерінен іздестіреді . Беті ... ... , ... ... келетін отау
жүзікте сақинаның айшықты түрлөрінің бірінен саналады . Сырт пішін ... төрт - бөс ... ... жималы жүзіктің құрылымдық шешімінен
ойнақылық , тапқырлық байқалады . Символды түрде күнді ... ... ... ... ... салыстырғанда өз өрнегі мен түрінің
гармониялық үйлесімімен , ... ... ... ... ... ... ... қаптырма ілгек бір - біріне топса арқылы ... ... ... , ... ... екі ... ... қаусырып
тұру үшін белдің тұсына ғана ,кейде жалпы сәндік үшін өңірдің ұзына бойына
бірнеше ... де ... ... . ... ... болып келеді . Оның
көлемді және жалпақша түрінде жасалған нұсқалары да бар . ... - ... ... ... , қалыптау , қүю , қара алалау ,
эмальдау , бедерлеу әдіс - тәсілдері арқылы ... ... ... ... әшекейлері ауқымды , өрнегі ірі
келеді . Сондықтан бұл бұйымдар асқақ әрі ... ... ... Қазақстан зергөрлік бұйымдарының ерекшілігі –қүрылымның
күрделілігі ... ... ... ... және
бұйымдарға ақық, маржан, перезе тағы ... ... көз салу . ... Шығыс Қазақстан шеберлерінің ... , ... ... стилінің ықшамдылығымен көз тартады .
Оңтүстік Қазақстанда істелген бұйымдардың өзгешелігі -ою - ... ... , әрі ... , сылдырмақ салпыншақтары мен алтын
жалатқан бөлшектерінің жиі ... ... ... ... өнердің шеберлөріне тоқталып өтетін болсақ , Оңтүстік
өңіріндегі қас ... Ә . ... атап ... ... .
Ә . ... ... Қазақстан облысы Ордабасы ауданы, Қара - Аспан
совхозында 1959 жылы дүниеге келген . 1975 жылы Ж ... ... ... ... . Сол жылы ... ... Ә . ... атындағы көркем
сурет училищесіне дәріс алуға ... . Оқу ... 1979 жылы ... ... ... ... ... . Осы сала бойынша туған жері Қара - Аспан
елді мекенінде 1979 - 1980 жылдар аралығында ... ... ... ... ... . 1982 жылы ... ... көркем сурет институтының
металды -көркемдеу өнері мамандығына ... , ... оқу ... 1987 ... ... , осы сала бойынша еңбек ете бастайды .
Қазіргі таңда Ә. Желдібаев Шымкент ... ... ... сурет колледжінде қазақ жастарын үлттық өнерге баулуда . ... ... ... ... әшекей заттары өздерінің әсемді де ,
әсерлілігімен , жасалу ... ... ... ... ... да ... ... әсерлі де , әдемі зергерлік бүйымдары ... ... ... олардың жеке 22
коллекцияларында өз орындарын табуда . ... ... ... ... ... ... 1995 - 2001 ... аралығында Атырау , Астана
секілді қалаларда өтілген қалалық , облыстық , ... , ... ... . 1996 жылы ... ... ... мүшесі
құрамына кірген Ә. Желдібаөв , қазақтың көне өнері зергерлік өнерде көз
тартарлық әшекейлі ... ... қана ... , ... ... ... , ... Қазақ - Түрік Университетінің ұстаздары Дүйсебаев
М. , Медетбеков , Үмітбаев ... ... ... ... ... ... , өзінің өзгеше өрнегімен ортамызға сән берген ,
бойымызға әр бергөн , ... нәр ... ... ... бұйымдар хас
шебердің , талантты зергердің ғана ұшқыр ... ерен ... ... .
Зергерлік - өнер атаулының ішіндегі құпия сыры мен қыры мол , ... ... , әрі ... ... ... көне ... . Бұл ... игеру кез -
келген кісінің қолынан келмейді . Өнерді шын сүйген сегіз қырлы - бір ... ... мен ... ... адам ғана ... ... . ... өнерлі
жастардың бірі Ә. Желдібаевтің шәкірті -зергерші Сәкен Үмітбаев . Ол соңғы
кездері облыстық көрмелерде жиі көрініп жүр . Ол ... ... ... орта ... ... училищесінің зергерлік бөліміне оқуға түсіп ,
оны 1994 жылы аяқтап шықты . Осы кәсібі бойынша қәзіргі ... ... ... ... . Өзін ... ... ұстазы атақты зергерші Ә.
Желдібаевқа айтар алғысы мол .
Жас талант Сәкеннің халқына берері мол . ... ... оның ... ... ... түсуде . Мысалы күмістен , сердолиттең ... әйел ... ... : ... , ... , ... ... жүзік , әйел әшекейлерінің жиынтықтары жоғары бағаланып отыр .
Ерлерге арналған күмістен , топазбен , ... көз ... , ... ... ... және ... , ... , сердолит секілді тастармен зерлеп
әсемделген пышақ , қамшы секілді тағы басқа жұмыстарын байқауға болады .
Қазақтың зөргерлік бұйымдарының түр - түсі , ою - ... ... ... ... ... мен ... тәсілдері көкейге қонымды , ою - өрнекпен
әшекейлеуде де басы артық ... жол ... . Ою - ... ең ... ... ... ... қасиеттері мен көркін аша түсуге қызмет
етеді.
Бұйымның материалы , түрі , өрнегі толық үйлесім тауып , берік бірлікте
болады , сол ... ... бір ... бұлжытпай сақталады .
Өткендегі талантты зергерлер жасаған тамаша ... ... ... ... үлес ... ... . Олармен танысу кімді
болмасын қуанышқа бөлейді . Қазақ зергерлерінің ... ... , ... ... ... жаңа ... ... жасауына
жәрдемдеседі .
Қазақтың сәндік әшекейлерін талдап қарастыру халық ... ... ... ... ... ... ... . Әсерлілік қуаты мол , түрі мен өрнегінің айқын ... ... ... бұрын соңды өткен талантты зергерлердің
айшықты мүрасы болып табылады , әрі ұлттық ... асыл ... ... ... ... қол ... жете дамыған түрлерінің
бірі - зергерлік өнер ... ... ... өзгеше орын алады .
Бұл өнердің түп тамыры сонау әріде жатыр. ... бір ... ... ... алтын , күміс , мыс , қалайы , ... тағы ... ... . ... соғу , құю , ... салу ... еңбек
қүралдарын , әшекей заттар мен әртүрлі бүйымдар ... . ... ... ... ... дәлелдейді. Қазақстан жерінде жүргізілген
қазба жұмыстардың нәтижесінде ... ... ... ... ... мен күмістен және басқа да түсті металдардан жасаған көптеген
әшекей бұйымдары табылды . Сол табылған заттардың ... хас ... ... ... өнер туындыларының қатарына жатқызуға болады . ... ... ... табылған бүкіл әлемді таңдандырған сақ алтыны кез
келген тарихи ... ... бола ... . Зергерлер күміс
бүйымдарды асыл тастардан , лағыл , сафир , зубіржат , ... және агат ... , інжу , ... , ... көз ... ... да әсемдей түскен
түрлі түсті шынылардың және тағы басқа әсем рең ... ... да ... ... ... , ... ... оңай өңделетін металл және ... ашық ... көз ... . Оның осы ... ... ... .Металды көркемдеп өңдеудің әртүрлі техникалық әдістері
: соғу , қүю , басу , қалыптау , зөрлеу , ... ... ... , ... ... қолданылады . Заттарды әшекейлеу технологиясы ... ... ... мен ... ... . Күмістен шебер алуан
түрлі бұйым жасайды . ... ... ... ... ... 25 ... киімнің түймелері сәндік заттар , киіз үйдің керегесін , уық ... , ағаш және ... ыдыс ... , ... ... ... ерекше орын алады . Шебердің істеген бұйымдарының өзгешелігі ою
өрнегінің ... ... әрі ... , ... ... мен
алтын алтын жалатқан бөлшектердің жиі ... . ... ... ... кіретін зергерлік бұйымдар бойынша бір келкі
бас киім әр түрлі өрнек ... ... ... екі самайдың тұсынан тамшыдай
мөлдіретіп тізілген моншақпен безендірілген ... ... ... ... ... қос ... қатар сылдыраған шолпы , құлақта сырға әр саусақта
өзінше әшөкейленгөн сақиналар екі ... ... ... ... ... дө металдан жасалады . Сипатына қарай олардың өзі бірнеше түрлі
болады . ... ... ... ... ... ... аударатын
бұйым өңіржиек . Ол көбіне ... ... ... , ... ... бөлшектерден жасалады . Төрт қатар етіп ... ... бір ... ... әсем үйлесіп тұрады .
Мойынға тағатын әшекей заттардың бірі - түмар .Олар тек сән үшін ... пәле ... ... үшін де ... деп ... ... ішкі жағы
тегіс болады да оған әдетте қағазға жазылған дүға ... ... ... ... ... ... бар деп ... , қой мен түйе жүні салынады .
Мойынға тағатын ... : ... және бой ... ... ... ... . Үш
бүрышты түмаршаға алтын жалатылады да шет - ... ... ... ... . Ал ... қарайтылып өрнек салынады . Жалтыраған алтын аспан
түстес ... асыл ... ... ою ... ... ... көрік береді .
Бұған қоса түмаршаның сылдырауық ... ... . ... тәріздес
салпыншақтары бар үзын шынжырлы бой тұмар да бір шама сәнді заттың бірі ... бөті ... ... ... ... ... нәзік етіп жасалған
. Бас киімге жасалған әшекейлердің ішінде көзге түсетіні - үкі аяқ . ... түр түсі мен ою ... әр ... екі ... ... жағы асыл тас ... жалпақ тас , ал төменгі жағы күміспөн
күптелген және терезе тастарынан көз салынған үкі тұяғы ... да ... әсем түрі бар . Өте ... ... етіп ... сырғалардың құрлымы өзгеше сым шашақтардан және майда ... ... ... заты сай әсем түрі - ай ... еліміздің кез-
келген жерінен кездестіруге болады . Діни сенімдегі қазақтар айды о бастан
қасиетті деп ... ... ... . ... орай ай ... да аспан
әлеміндей денелердің түрімен әшекейленеді .
Тарам - тарам ... ... ... ... әр ... ... өз көркімен көз тартады . Қыздарымыздың басына киетін - шекелік
кең тараған . Шекеліктің құрлысы өте күрдөлі оның ... : ... ... ... ... ромб ... ... бір - бірімен сыммен қосылып
тік сабаққа мәнерлей оралады.
Қыздар шашына шығыршық сыммен қосқан , тастарына көз ... ... ... ... .
Тастың табиғи әсемдігін күміс төңгелер тізілген шілтерлі нәзік
өрнектері бар ... жиек аша ... ... ... ... , ... , бүрама білезіктердің де бірнеше
үлгілері бар ою өрнегі қүрылымы бір- ... ... ... ... ... ... ... өзіндік сапалылығымен қайран
қалдырады . Жалпақ білезіктің бетіне неше ... ... ... ... ... ... ... белгілер бірден көрініп тұрады .
Белгілі бір геометриялық формаларды қатаң сақтап әшекейленген білезіктер
әлде қайда көріктене ... . Үш ... ... зер ... ... ... шеберліктің айғағы. Нәзік зер білезіктің жиегін айнала өрнектей
отырып дәл ортасына келгенде таңғажайып гүл шоғы ... ... ... беті ... ... түрліше бедер салынып қарайтылып
қас жүргізіліп тас орнатылған қапсырмаларда көркем ... ... ... ... ... . ... әр түрлі әшекей ... . ... олар күн ... ... бейнелесе , бірде аңдарды
, бірде жапырақты , ... ... ... . ... ... түрі ... қолға өзер ілінетіндей нәзік , ал енді біреулері ... ... ... . ... көп ... ... түрі- құсмұрын жүзігі .
Қүстың суреті қолөнер туындыларында өте жиі ... . Құс ... - ... пен бақыттың қайырымдылық пен бейбіт өмірдің белгісі ... ... ... ... ... салу ... жасалып нешө түрлі ою -
өрнекпен ... ... ... өрнектерімен әшекейленеді . Әсірөсе
қызықтысы ішіндегі қуысқа қүм мен ... ... ... әсем ... ... ... әшекейлеу басы артық шешімдерге жол бермейді . Ою - өрнек ең
алдымен бұйымның ... мен ... аша ... ... ... ... ... , түрі , өрнегі толық үйлесім тауып берік бірлікте
болады . Сол ... зат ... бір ... бұлжымай сақталады .
Зергерлік бұйымның , әшекейлердің тұтас тұрқы да , ... да ... де , ... мен ою - ... белгілі бір мән мағынаны
білдіреді .
Мысалы : ... ... ... яғни ... ... өзі ... ... құрайды және өзіндік міндет атқарған .
Әшекейлеуге қондырылған асыл ... ... ... ... көз деп ... .
Бұл әрине ешбір астарсыз тура мағынасында айтыла салмаған ... ... көз ... ... ала ... киелік қасиеті бар деп
есептелінген . Асыл тастардың айрықша қасиеттілігі туралы қазақ халқында
кең тараған . Асыл ... ... және ... қасиеттерін сөз ететіні ата
-бабаларымыздан біздің заманымызға дейін ... ... ... ою - ... қол ... мен шығармашылығы негізінде арнайы жекелеп , зерттеу
ісі ... бері ... ... ... өтті . Бұл іс ең ... біздің
Отанымыздың ғалымдары , олармен қатар Батыс Европа мен Америка ғалымдары да
кезінде қызыға кірісті . XIX ғасырдың ... ... - ақ ... ... ... байыпты зерттеулер мен ... ... . Көп шет ... Ә . ... , Т . ... Ә. Масановтың, М .
Мұқановтың ,австралиялық ғалым В . ... бояу өері ... Ф . Т ... , ... ... С.В. Ивановтың , В.В. Стасовтың , Ф.К. Волковтың
, С.А. ... , ... және тағы ... ... ... ... . ... өз еңбектерінде ою -өрнектің
түрлері , атаулары , шығу тарихы туралы көптеген құнды ... ... ... ... ... ... ... халықтарының ою -
өрнегіндегі айшықтардың мүйізге , жапыраққа ... ... ... нөні бейнелейтінін және олардың атауларынынң қандай екенін ,
қандай ұғымдар негізінде қалыптасқанын ерекше ... ... ... ... ... ... сызықтар , қатар сызықтар , дөңгелек
және бұрышты сызықтар ( үш бұрыш , төрт бүрыш , ромб ... ... ... қол ... ... неше ... ... өрнектері бар .
Біздің бұл ... ... тек ... ізі ... , ... ... ... болған екі үйдің бірінен кездесетін өрнектер
ғана . Оның әлі де ... ... ... не ... қапас қалған түрлері
және әр жерде әр түрлі айтылатын атаулары өте көп екені ... . ... ... этнографтар да ертеден - ақ айтып келеді . ... ... ... ... мынадай топтарға жіктеге болады :
1. Ай , күн , жұлдыздарға , көк әлеміне байланысты өрнектер .
2. Малға , ... ... , ... ... .
3. Аңға , ... ... , ізіне байланысты өрнектер .
4. Қүрт - қүмырсқаларға байланысты өрнектер.
5. Жер , су , ... , гүл , ... , ... , ... өрнектер .
6. Қүстарға байланысты өрнектер .
7. Қару - қүралдарға байланысты өрнектер .
8. Геометриялық фигуралар тектес ... . ... ... ... ... де , атауларыда
өте көп .
Солардың ішінде халық арасында көбірек тарағаны ою -өрнек . Ою - өрнек
ісі тым ерте ... ... - ақ қол ... ... ... ... ... әшекейлеудің негізі болып келеді .
Ою деген сөзбен өрнек деген сөздің мағынасы бір . Бұл ... ... ... ойып , ... алып ... ... екі ... оя кесіп қабыстырып
жасау , бір нәрсенің бетіне ойып бедер түсіру деген мағына да жатады .
Қазақ ... бір ... ... қиып ... ... , ... салып
кескен сырмақтың қиығын , сондай - ақ барлық қошқар мүйіз өрнектерін де ою
дейді .
Ал өрнек ... әр ... ою ... , ... , ... , жалатып ,
бояп , батырып , қалыптан істеген көркемдік түрлердің , әшекейлердің ортақ
отауы іспеттес . Сондықтан ... ою ... деп ... ... ... - өрнектің біздің заманымыздан мыңдаған жылдар бұрынғы ... ... ескі ... бері келе жатқан ... ... бір ... ... ... оюларынын мазмүны жағынан іріктесек , негізінен үш түрлі
ұғымды бейнелейді . Олар біріншіден : мал ... мен ... , ... ... - су ... қону көріністерін , үшіншіден : күнделікті өмірде кездесетін
әр түрлі ... ... ... ... ... ұлттық ою -
өрнектеріндегі бір ... - осы ... ... қайсысын бейнелегенде де
, ұлттық ою - ... ... ... ... оюы , ... ... отырады .
Мысалы : бүрыңғы ру тайпалары , малдардың ең таңбалары діни сенімдер
негізіндегі ай , жұлдыз , аспан , ... ... және тағы ... ... ою - ... сан ... тарихы бар . Археологиялық ... , ... ою - сызу ... ерте заманғы мал бағушы
тайпалардың мәдениетімен сабақтас екендігін айтып өткендей . ... ... ... ... ... ... ою - ... үқсас . Бұл
қазақтың ою -өрнек өнерінің ежелгі үйсін мәдениетінің жалғасы және дамыған
түрі екендігін ... . ... , Айша - ... ... өз ... ... ... өнеріндегі асқан шеберліктің тамаша
үлгісінің бірі . Ерте кезде қазақтың ою ... ... ... ... нобайлық кескіні , аңшылықтың , түйелі керуендердің
бейнелері ... . ... ... ... адам ... мен жанды заттың
суретін салуға тыйым салу салдарынан кейін бұл ... ... ... ою - ... ... сан алуан. Осы ою -өрнектер қайдан
шықты дей келе , біреулері кәдімгі геометриялық пішіндес құрылыстардың ішкі
- ... ... , ... ... ... керек десті . Тағы
біреулер өсімдіктің әр түрлі көріністерінен шыққан деген . Ою - ... ... ... ... ... мен атаулары туралы мәселе әлі де
болса көп зерттеуді талап етеді .
Ою - ... , ... ... ... ... ... бір түрі . ... есте боларлық жай , маман суретшілері көбінесе заттың сырт формасын
дәлдеп , суреттің неғүрлым сол затқа ... ... түру ... ... назар
аударылғаны байқалады . Ал ою - өрнек ... ... ... өз
өрнектерінде ойлаған затының не сюжетінің сырт сипатын өзінше танып , оның
дәлме - дәлдігінен гөрі ... , ... болу ... баса ... ... ... ертеден - ақ өзінің жағдайына , толғамына , тұрмысына
сай ... , ... ... . ... ... , көркемдігін көркейтіп ,
түрлендіріп әдемі зергерлік бүйымдарды жасаған . Соңғы ... ... ою - ... ... ... ... ... бөліне бастаған .
Қылқалам иелері мен қол - өнер ... ... ... ою - ... ... ... ... келеді . Оюлап ... ... ... бір ... . Оның ... атаулары күнделікті түрмыста
қолданылуы , іске асырылуы сан салалы , алуан түрлі .
Мәселен , әшекейлі түр салудың ... , ою , ... , сыру , ... салу , ... , ... ... , гүлдеу әдістерімөн атқарылады .
Қазақтың халықтық қол ... жиі ... ... ... ою ... өзінің даму барысында әр түрлі көркемдік сипат алған . Зергерлер
металды әшекейлі бұйымдарды жасауға пайдаланып , оған ... үлгі , ... ... ... ... ... ... жарастығын тауып ,
қисындырады . Ол айтып ... ... ... ... ... . Қыз
- келіншектердің тағар бұйымдарына тірі жәндік бейнелерінің ... ... ... аспаптар арқылы бейнеленіп , асқан шеберлікпен ... ... ... ... . ... ... шеберлермен зергерлер әлі
күнге дейін жезбөн , алтынмен ... , ... ... ... ... ... ... - өрнек ертеден келе жатқан ою - ... ... ... ою - ... ... ... көтеруге болады . Өнер өлмейді ,
өнер жеміс ағашының бұтағындай ... ... ... . ... , ... дүние танымы , өз қоршаған орта және ... ... ... , ... ... ... отырады . Ою - өрнектерді өзінше
жаңа түр , жаңа мазмұн ендіру, творчестволық ... ою - ... ... ... және ритм - ... ... әдемі көрінеді .
Ою - өрнек өнері қазақ халқында ертеден - ақ өнердің барлық ... ... , ... бойы ... ... жасасып , оның материалдық және
рухани игілігіне ... ... . ... ... ... ... асыл
қазынасының өзекті бір саласына айналған ою - өрнек қайта түлеп , ... , жаңа ... ие бола ... .
Халқымыздың мәдени - түрмыс дәрежесінің , дүниеге көзқарасының , ... ... және ... ... ... ... ... шығармашылық
ізденістерін шыңдай түсуде .
Жаңадан көркем - кәсіпшілдік орындары ашылып , ... ... ... үшін ою - ... ... ... - өрнек үлгілерін жасаушылар ойлап тапқан , сюжеттің сыр - ... ... , оның ... - ... гөрі көркемдігіне баса ... . ... ... ою ... ... ... нақты
әрі мейлінше жетілдірілген " Шаршы ою " , " Аралас ... " ... ... жиі кездестіреміз .
Енді ою - өрнөктердің көп ... , ... да ... көпшілігіне белгілі атауларының кейбір түрлеріне әдейі тоқтап
өтейік .
"Ай" , ... ай" ... ... да ... айды ... ... ... көбісіне діни орындардың архитектуралық безендіруінде , мешіт -
медреселердің мұнараларында , мазараттарда , ... ... ... ... . "Ай" ... ислам діні келуден көптеген жылдар бұрын
шыққаны анық . Себебі бір замандарда көптеген қауымдар ай мен күнге , ... ... ... ... "ай" , "жарты ай" , "айшық" өрнектері , бұл ұғымнан әлдеқашан
тазарып , тек өрнек , әдеміліктің бір түрі ғана ... ... . "Ай" ... ... халықтарда да бар .
"Айбалта" - ай сияқты құдыретті балта деген ұғымнан туған . ... ... өр - ... , ... қару ... , ... , ... , архитектуралық өрнектерде тағы да басқа мәнерлердө
кездеседі . Бұл өрнек көп ... ... , ... ... , ... көп кездеседі .
"Айыр" - айыр (қос) өркешті түйе , айыр ... ... ... , әр ... мәнерде беруден шыққан . Сол сияқты оны кейде " ... , ... ... тұяқ " , "өркеш" деп те атай береді.
"Алақан" деп көбінесе көп тармақты өрнектердің ортасында ... ... , ... , қамшының өрімін сапқа жалғап тұратын ... ... . ... және ... , қарақалпақ сияқты өлдерде кәдімгі
бес саусақ алақан бейнелі өрнек бар , оны да ... ... ... - ... ши орауында , сырмақ жиектерінде , төсек , жүкаяқ
,кебеже , ... ... ... ... , "су" өрнектерінің кейбір
түрлерінде кездеседі . Ол ... ... , ... мөн жасылдан , көк пен
сарыдан бунақталып келетін ұзынша желі . ... ... ... ... , "сарыалақұрт" , "бұнақ" , "буын өрнек" деп те аталады .
Мұндай өрнектер ... ... де ... ... ... - ("баған" деп те атайды) тіреу , діңгек деген ұғымды
тұспалдайды . Бұл ... ... ... ... , ішкі ... ... мен ... аяқтарында адалбақанның бойында
жиі ұшырайды .
Бұл өрнек негізінен бірнеше бунақтар мен ... ... ... және ол ылғи тік ... ... ... ... .
"Балға" , "балта" өрнектері өздері аттас ... ... ... ... ... , кейде мүйіз мәнерінде жасалады (көбінесе баспа
түріндегі Т" әрпіне немесе "Т" әрпінің бейнесінө ұқсас).
"Балдық өрнек" . ... деп ... көзі жоқ ... , ... ... ... . Бүркіт ұстаушының қолын сүйеп түратын, ақша ауыз таянышын
да балдық дейді. Осы ... ... ... " балдық" өрнектері
зергерлік істерде жұмыр , кейде ... ... ... ... ... . ... ... көбінесе кестеде , ағашта , алтын ... ... .
" Су ... : "Су" деп ... ... бөліп тұрған ұзын жолақты атайды
. "Су" өрнегі кейде екі қатар сызық аралығында ирек ... ... ... ... , төрт ... бейнелерді жасайды .
Өрнөк атауларын түгел қамтып олардың әрқайсысына түсінік беру ... . ... ... ... өрнек , оюларының ең басты мәнері , өң ... және неше ... ... жасауда ең жиі қолданылатын " мүйіз" өрнектеріне
айрықша тоқталып өтейік.
"Мүйіз" ... . ... - ... ... ... ... ... негізі қойдың , архардың , бұғының , сиырдың мүйіздерін мегзеуден
шыққан деп ... . ... де сол ... ... , ... "мүйіз" өрнегі
өте ескі өрнек және ол көбінесе мал шаруашылығымен айналысқан көшпелі ... ... ... ... негізгі мәнер ретінде жиі кездеседі.
Бұл арада халқымыздың қоғамдық құрылысы кәсібі мен күн көрісі , ұғымы
үнемі ... , даму ... ... еске ... жөн ... ою -
өрнегіде үнемі өзгеріп , дамып отырды . Демек , ... екі ... ... жеке ... оюлар бірте - ... ... ... ... , ... , тұмсығын қоса елестетерлік бұғы мен маралдың ... көп ... ... ... , яғни ... ... білетін
оюларының әр түрлі бейнелерін бір үлгі ... , ой - ... ... ... ... бір ... жасайды . Сөйтіп мүйіз тәріздес өрнектердің барлығын
қосып ... оюы" деп ... ... ... ... мәнерлеріне қарай , қазақ арасында ғасырлар
бойы қалыптасқан "қошқар мүйіз" , "арқар ... , "ай ... , " қос ... " ... ... , ... ... , "қырық мүйіз" , "марал мүйіз" , "өркеш
мүйіз" , "сыңар өкше" , ... , ... ... ... ... ... сияқты байырғы түрлері мен атаулары бар . ... ... ... ... ... ... де , ... мәнеріне қарай ,
күрделілөне түсіп әр қилы мазмұнда сюжөт жасап тұрады .
"Қошқар мүйіз" . ... ... ... ... төбесі мен екі жаққа
иіріле түскен мүйіз тәрізденіп келеді де , кейде осы ... ... ... ... ... ... тәрізді тағы екі буын ... ... ... ... ... ... ... аңғарылады .
"Арқар мүйіз" . Бұл "қошқар мүйізге" жақын бейнелес ою . Бірақ ... ... ... өте ... ... . ... ... көбейе
түседі .
"Қырық мүйіз" бірімен - бірі қосылған бірнеше тармақты көп ... ... ... мүйіз" оюы шеңбөр немесе шаршы ішінде , кейде бұтақты ағаш
тәрізді болып көсіле ... . ... ... ... түскиіз , кежім ,
тон , шапан сияқты ... ... ... , ... ,
архитектура сәулеттерінде молырақ кездеседі .
"Қос мүйіз" . Қойдың , ешкінің , ... екі ... ғана ... ... " ... ... "ілмек" деп те аталатын оюларды " қос мүйіз" дейді .
Суреті онша ... емес .
" ... ... . " ... ... бен " сыңар өкше" дөген оюлар бір -
біріне өте ұқсас . Көбінесе жоғарыда айтылған ... ... , " қос ... ... өрнектөрдің тек бір жақ сыңарын ғана келтіріп оюлайды . Бірақ
оюшының шебер ... бұл ... ... ... ... ... ... мүйіз" . Кейде оюшының ұнасымды жаңа композиция жасауымөн
байланысты не төрткүл , не ... , не ... ... ... морт ... ... . ... сынық жасап барып қайта тармақтанған оюлар
күрделене ... . ... ... ши ... , ... ... , алашаға
қолданылады .
"Төрт құлақ". Бұл "қошқар мүйіз" оюының төрт тармақтан құрылып , ... ... ... келген түрі . Мұны көбінесе оюлардың ортасын , ... ... ішін , ... , ... , ... ... , ... шапанының
жауырынын , қалқандарын , шалбардың тізе тұсын әшекейлеуде жиі қолданады.
"Түйе табан" өрнегі түйенің басқан ізін долбарлайтын өрнек . Ол ... ... ... , " ... ... деп аталатын түрлеріне ұқсап
бейнеленеді . "Түйе табанның" осы түрі ... ... мен ... жиі ... ... . Түйенің қос өркеші іспеттес ою . Мүйіз ... ... , ... , түс ... көбірек кездеседі . Бір
түйенің қос өркөші , бір ... екі ... ... ... , ... ... ... білдірген.
Рөті келгенде оқушыларымызға ескерте кететін жай , не ... ... ... , осы ... сол ... дәл ... қаз ... бере - бермейтіндігі. Шынында да ... ең ... ... ... екенін естен шығармау керек . Сондықтан кейде
әсемдік қуып , өзінің үлгі тұтқан ... ... ... кетуі ықтимал
. Ол әбден дайын болғаннан кейін алғашқы өз аттас зат ... ... ... . ... өрнекке қарап сол аттас зат бұрын осы ... ... ... - ... ұғым ... тиіс . ... ... өрнектердің тек
кейбір элементтөріне қарап және ауыз екі шежірелерде кездесетін ... ала ... ... жасайды .
шығардық. Оған құлаққа ілініп тұру үшін имек ... , ... ... формасын лобзик арамен қырқып дайындап алдық . Оған кішірек бирюза
тасының көлемімен касты дайындап ... ... ... . ... жағы ... өзі ... ... ширатылған мельхиор сыммен жәнө түзу
сымынан ою істеп дәнекерлеп екі ... ... . ... көрік беру үшін үщ
салпыншақ орнатып болған соң ... суға ... алып ... ... басына
қатты нығыздалған домалақ арнайы киізбен ... ... ... . ... әйел ... білезік дайындадық . Білезікті жоба
бойынша ұзындығы 17 сантиметір етіп ... ... етіп ... алып ... ... ... көлемімен кас дәнекерледік . Жиегіне ... ... ... ... ... ою ... . Оны қышқыл суға салып
тазартып алып киізге пастагой жағып ... ... ... темірге ағаш
балғамен үрып иіп , сыртын алғашқыдай тазалап шықтық.
Барлығы дайын болған соң , бәрін қайтадан ... ... , ... үшін ... ... .
4. ... ... дайындалған ат әбзелдері.
«Қамшы»
Құлагер топтан озған жүйрігімай.
Құлпырған ара құндыз құйрығың-ай, деп Ақан сері ... ... ... ... ... ерекше бағалап, баптап қолға үйреткен. Небір дүлдүл
тұлпаржылқыларды ... ... ... Ол ... ұлы ... астарда
бәйгеге,көкпарға, болмаса ел басына күн туған ересек жорықтарға ... ... ... ... ... ... мінумен қатар, оларды жүзіктің көзінен өтетін
жұлдыздай көркемдеп мінді. Оның ... ат ... ... орын ... ... ... алтын, күміспен безендірді. Жылқы иелері ... ... ... ... ... ... ... өтті, ақын –
жыраулардың тілдеріне тиек болып, өлең-теңеулеріне, жырларына айналды.
Халық қолөнер шеберлері де қарап ... жоқ, ... ... ... ... ... арттыра түсірді. Олар өріп, бедерлеп,
алтындап, күмістен ер-тұрман жасады.
Ер-тұрманның халық игілігіне қосқан үлесі көп. ... ... ... әр ... қолданылды. Әлеуметтік жағдайларына қарай көшпенді халық
ерді сәнділікке, шаруашылыққа шапқаншы-жорыққа ... әр ... ... ... ... тән ... ... ұштасып жатқан
шығу, даму тарихы бар. Ер ... ... ... ... ... ... адамдардың жас ерекшеліктеріне байланысты балалардың,
үлкендердің немесе қыз-келіншектердің, батырлардың ері деп ... ... ... ... ... ... өз ... тоқым, желдік,
тебінгі, жүген, айыл, құйысқан, өмілдірік, үзеңгі, аткөрпе жатады. ... ... көбі ... өріліп, болмаса былғарыдан бедерленіп,
боялып жасалады. Тоқымның , ердің қастарына алтын, ... ... ... ... ... ... шыққан әсем бұйымдар ат
әбзелдерінің ансамблін ... – атқа ... адам ... бірнеше таспа қайыстардан көркемдеп
өрілген, сабы тобылғыдан, ырғайдан, аңдардың аяқ, ... ... атты ... ... ... ... өрімі сабынан бір жарым
еседей ұзын болады. Қамшы ... ... ... қару ... ... Өрімші қамшының таспасын жіңішке, не ... ... ... ... ... ... өрген. Ондай қамшылар ыңғайына
және қамшы иесінің қалауына қарай өріліп отырған. Қамшы ... ... және ... ... Саптың қолға ұстар жері былғарыдан
қапталады. ... ... ... өріледі. Қамшы өрудің көптеген
түрлерін кездестіруге болады, соның ішінде өте кең ... түрі ... 32 ... дейін жетеді. өрімдер домалақ, жұмыр, төртқырлы болып
келеді.
Қамшының қарапайым ... бірі – ... Ол ... ... өрімі сабынан үш-төрт есе, кейде онан да ұзын ... ... ... ... ... не ат ... ... жиі қолданады. өрім алғашқы
басында жуан юолып ұшына қарай жіңішкере береді.
Қорыта келгенде ... өрім өру ... ... қай ... кеңінен жақсы дамығанын аңғарамыз. Біздің мақсатымыз осы ...... ... ... ... ... ... киіліп, атты бағындырып, бағдар беретін ат әбзелдерінің бірі.
Жүгенді атты жөнге бұру, ... алу үшін ... ... ... ... ... өз ... бір сала болып қалыптасты. Жүген бірнеше
таспалардан өріліп, күміс, шабылған темірлермен ... ... ... ... жиындарда, тойларда, атты бәйгеге қосқанда қолданылды. Ал
жай күнделікті тұрмыста жүгеннің қарапайым ... ... ... ... мұндай жүгендер ат басынын әлі күнге дейін түскен жоқ.
2 Сыныптан тыс үйірме жұмыстарын ұйымдастыру.
2.1 ... ... ... ... өнер үйірмелерінде оқыту әдістемесі
Мектөп үйірмелөрінде оқушыларды декоративті өнерге үйрету ғасырлар бойы
ұрпақтан ұрпаққа ұласып оның «ұрғақ сағаты» , «түйе ... , ... ... ... деп ... ... ою - ... кейбір облыс шеберлерінің
орындалуында түрліше шығып жүр ... ... ... ... ... ... ... байланыстыра білуде
. Олардың білімін кеңейтіп ... ... мен ... ... . Сурет сабағында ұлттық өнерді дұрыс түсіндірудің ... ... ... жас ... сапалы білім беріп тәрбиеге баулауда әрбір
ұстаз алға ... ... жету ... ... озық ... ... ... таңдағаны
жөн .
Қазақ халқының ата - бабамыздан көле жатқан ұлттық өнер шеберлерінің
бірі зергерлік бұйым әшекейлері ... ... ... , тағы сол ... ... өнердің түрлері қол өнерлік ... ... ... , ... , ... ... тұрмыстық шығармалар мына жоспар
үлгілері ұсынылады.
Сабақтың мақсаты.
Ою - өрнек туралы оқушылардың түсінігін арттыру . Ою ... ... ... ... ... ... . Ою -өрнек салуға жаттықтыру
және тұтыну жақтарын және оны қалай жасалу керектігін ... ... ... ... ... түсті репрадукциясын таңдау . Ою -өрнектің керекті
түрлерін көрнекті түрде кеңінөн оқушыларға көрсету , оларды ... - ... ... ... ... ... мұндай дәрежеге жеткенін мұғалімнің алдына қойған мақсатының
орындалғаны деуге ... . ... биік ... кең өнөр ... қай
саласынан болсын жер жүзіндегі басқа да халықтар сияқты қазақ халқы да
өзінің көне ... бері келе ... ... ... және бір ... ... мен көзге түсті . Ал қандай да ... өнер және ... ... ... де сол ... . Сондықтан біз оларды халықтық
дейміз . Міне сол халық таланттарының қолынан шыққан ... ... ... ... , ... ... мен әсем ... қай заманда болсын өз
маңызын жоғалтпайтыны мәлім .
Көшпелі халық өмірінде жорықтар мен аң аулаушылық , киіз үй ... ... мен тез ... ... ... ... зор болған . Киіз үйді
тігу мен жинауды негізінен тек әйелдер ... , ... ... ... ... ... ... етеді .
Қазақ арасында ер - тұрман жабдықтары салт атқа ... жүру ... . ... ... тұрмыстық заттарды жасау ерте ... - ... ... ... ... : ... сандық , ер -тұрман , алтыбақан , киіз үй, үй ... ... ... - тұрманның жабдықтарын жасау мен оны күнделікті өмірде пайдалану
қазақ қауымының әлеуметтік - ... ... ... ... ... :
Оқушыларға үйде «Қошқар мүйіз» өрнегінің бірнешеуін біріктіру жолдарын
үйреніп келуін тапсырады . Мұғалім үйге ... ... ... ... осындай жүйелі жүмыс жүргізген мектептерде өнердің әр саласынан
ішінде ұлттық өнердің ... ... ... ... сөзсіз .
Бейнелеу өнері арқылы эстетикалық тәрбие беруде жұмыстың нәтижелі болуы
үшін біріншіден мектептегі сурет ... ... ... ... ... , ... сол мектеп коллективтерін бейнөлеу ... ... ... деп ... ... өнер арқылы таңдаудың құралы деп қарағанда
іске асатынын дәлелдемекпіз . Сурет ... ... ... ... бейімі
бар оқушыларға айрықша қамқорлық жасап, жағдай түғызып ... ... ... ... суретші болуды армандайтын оқушы болса оларға тиісті
нұсқау беріп , ... етіп ... жөн ... сабақ процесінде дедакциялық принципті берік сақтағаны дұрыс .
Жеңілден ауырға қарай біртіндеп көшіп отыру .
Бастауыш сыныптармен жоғарғы ... ... ... да ,
салғызатын суреттердің сипаты да өзгеше ... ... . ... ... сол ... ... ... программаны орындау оқушыларға
суретті салу жөнінде белгілі бір дәрежедегі , ... бір ... ... ... бағындырылады . Мұғалім сабақ үстінде әр
баланың салған ... ... , ... тексіне , бояу үйлесімінө
назар ... ... ... етіп тұр .Бұл ... ... ... ... беретін , жөн сілтейтін басшылық болып табылады . Ұстаздың
ондай жөтекшілік көмегі оқушыға әрқашан қажет .
Сынып жоғарылаған ... бала ... ... өсіп , ... мүсін
өнерінің сауатын ашып бағалай да білетін дәрежеге жетөді.
Мұғалім балалардың айтқан әңгімелеріне сүйөне отырып ... ... ... ... ... ... . Ою ... өрекшеліктерін
қандай жерлерде қолданылатынын , оның жасау жолдарын әңгімелейді . Оқушылар
әңгіме соңынан сұрақты қояды . Міне ... ... ... ... деген
ынта сезімін осылай тәжірбиелей отырып мұғалім енді оларды қалай ... ... ... : Ал ... жаңа өздерің айтқан «Қошқар мүйіз» ... ... ... - дөп ... сурет салуға дайындайды .
Оқушылардың барлығы да сурет дәптерлерін дайындап , қаламдарын алады ... ... ... тексеріп шыққан соң « Қошқар мүйізді » қағазға
қалай орналастыру керек екендігін ... . Ол үшін : ... ... ... . Онда « ... ... » оюы ... үлгілер суретін орындау кезеңдері көрсөтіледі .
1 . Балалар дәптерін ою ойғанда ... ... ... ... .
2. Сол ... ... атауларын түсіндіріп өтеді. Оқушылар оюды
салып болған соң үшінші ... ... ... ... ... ... қолөнер бұйымдарын жасау
технологиясы
Қазақстан Республикасы Білім және ... ... ... ... ... 5-11 сыныптағы оқушылар еңбегінің мазмұны
Қазақстанда тұратын ұлттардың салт-дәстүрлерін, тарихи мұраларын, ұлттық
қол өнер ... ... ... қамтыған.
Ер балалар үшін ... ... ... ... негізінде
материалдарды көркемдеп өңдеу тарауы Ағашты көркемдеп өңдеу, ... оюды ... ... ... ... Тері өңдеу,
Жапсырмалау өнері, Өру өнері тақырыптарын қамтиды. Бейнелеу ... ... ... ... өнердің элементтері арқылы материалдарды
көркемдеп өңдеу тарауын зерделеу және ... ... ... ... ... ... жолдары мен ерекшеліктерін анықтау, сол арқылы
оқушыларға ұлттық қолөнер бұйымдарын, оның ... ... ... ... ... оны теориялық және сарамандық жұмыстарды орындату
мен пайдалану ... ... ... мүмкіндіктерін қарастырамыз.
Қорытынды
Халық бұрын білім мен ғылымға қолы жетпесе де сұлулық пен әсемділікті
таңдай білген . Өз тұрмысы мен мәдениетінде ... ... ... ... . ... небір сан саласын асқан , үқыптылық пен көкірегінде
қастерлей сақтап меңгеріп , біздің дәуірімізге ұштастырған.
Қол өнердің кең ... , оның ... жаюы , ... ... ... тұрмысына пайдалану қажеттілігінен туса , ... ... ... тұтып жоғары бағалауынан туған .
Шебер қолынан түрлі асыл бұйымдарды ... ... ... , ... ... пайдалансақ болар еді. Ол үшін ... ... бай ... ... сипат беріп , оларды жасау техникасын
жетілдіру қажет . ... ... ... ғасырлық ұзақ тарихын ойласақ , олар
жасаған өнер туындылары табиғат ... ... ... ... ... уақыт озса да бүгінгі күнге дейін жеткен . ... ... ... ... жан - ... ... ... халықты
эстетикалық жағынан тәрбиелеуге қызмет етеді .
Зергерлік өнер V - VI ғасырдан басталады . Ол заман өткен ... ... . ... ою - ... ... жетілген кезі . Ою өрнек негізгі I - II
ғасырдан басталады . Зергер ұсталар еңбегінде де халық ... ... ... , ... , ... ... басу ... екендігі
байқалады . Жалпы жер -жердегі көрмелер мен бақылаулардан түсінгеніміз ... ... , ... ... ... шеберлердің қатары сиреп бара
жатқанын байқаймыз . Жинақтай келе айтатын бір ... , ... ТМД ... ... , ... ... нәтижесі іс бетінде ... - ... ... ... жарияланып тұрады . Біз де осындай
тәжірибелерді жоспарлы түрде жасауымыз керек .
Пайдаланылған әдебиеттер
1. ... ... ... және ... ... ... бағыттары. Алматы, 1984.
2. Жарықбаев Қ., Қалиев С. Қазақ тәлім-тәрбиесі. (Оқу ... ... ... С. ... ... ... мектеп”, 1990, № 2.
4. Х.Арғынбаев. ... ... ... Ғылыми-зерттеу еңбек.-
Алматы,1987.
5. Маргулан А.Х. Казахская юрта и ее убранство. М. ... ... М.С. ... домашние художественные ремесла. Алматы,1979.
7. Аймауытов Ж. Шығармалары. Алматы,1989.
8. Қазақ совет энциклопедиясы.1-12 томдары.Алматы,1972-1978.
9. Сарсенбаев Н.С. ... ... и ... ... ... ... ... Білім туралы заңы». Алматы, 1999
11. Ағаш өңдеу 7 ... ... ... ... 1978 ... ... “ЭХО”. Москва, 1988.
13. А.Х. Маргулан, “Казахское народное прикладное искусство” Алматы:
“Өнер”, 1986
14. С.Қасымов “Қазақ ... қол ... ... Қазақстан баспасы.-
1969.
15. Ө.Жәнібеков. “Культура казахского ремесла” Алматы,1982.
16. ... О., ... ... ... ... 1 ... 1992.
17. Ержанова С. Қолөнерге баулу. “Қазақстан мектебі”. 1997.№ 2 22 бет
18. Суранбаева Н. ... ... ... өмір. “Қазақстан мектебі”.1992,
19. Әбдуалиева Ш. Шілтер - көне өнер. “Қазақстан мектебі”, 1984. № 10
20. Қәкенұлы Ж. Киелі өнер. “Зерде”, 1990 № ... ... С., ... М. ... ... ... ... Х. Қазақ халқының қолөнері. Алматы, “Кітап”, 1993.
23. Марғулан Ә. “Қазақтың сәндік өнері” ... ... М.. ... ... ... Өнер , 1984.
25. Позднякова Г., Синенский Н. Казахский сувенир. Алматы: Өнер, 1976.
26. Джанибеков У. Культура казахского ... ... ... 1982.
27. Хворостов А.С. Декоративно-прикладное искусство в школе. М.;
Просвещение, 1979.
28. Мектептегі технология ж. 2003-2006 ... ... ... ... ... ... Ә.Тәжімұратов "Шебердің қолы ортақ" (А.,1977ж.)
31. Шақырақ үй-тұрмыс энциклопедиясы (А., 1989 ... ... А. ... ою” (А.: “Өнер” 1994)
33. Қасиманов С. “Қазақ халық өнері” (А.: “Өнер” 1995 ... ... Қ. ... ... ... ... 1996 ж)

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 39 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бейнелеу өнерінің 5-6 сынып оқушылар арасындағы сәндік қолданбалы өнер үйірмесін ұйымдастыру әдістемесі32 бет
«Информатика сабағында оқушылардың шығармашылық белсенділігін дамыту »57 бет
Бала бақшадағы бейнелеу өнер сабақтарында сәндік өнерді оқытудың маңызы25 бет
Батик өнерін үйрету әдістемесі51 бет
Батик өнерінде табиғат көрінісін бейнелеу51 бет
Бейнелеу өнері және әдістемесі27 бет
Бейнелеу өнері сабақтарында ұлттық қолөнер туындыларын қолдану41 бет
Мектеп жасына дейінгі балаларды қазақтың сәндік- қолданбалы өнерімен таныстыруды теориялық тұрғыда негіздеу55 бет
Мектептен сыныптан тыс сәндік қолданбалы өнер үйірмесін ұйымдастыру28 бет
Сәндік қолданбалы өнер50 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь