Мемлекеттік бюджет пен мемлекеттік қарызды тиімді басқаруды жетілдіру жолдары

Мазмұны

Кіріспе 3

1 Мемлекеттік бюджет пен қарызды басқарудың теориялық негіздері

1.1 Бюджеттің экономикалық мәні мен рөлі 5
1.2 Қазақстан Республикасы бюджет жүйесінің құрылымы, қағидалар мен қалыптасуы 13
1.3 Мемлекеттік қарыздардың қалыптасуы және оны басқарудың объективті қажеттілігі 24

2 Қазақстан Республикасы бюджет жүйесін басқаруды талдау
2.1 Қазақстан Республикасы бюджет құрылымының кірістері мен шығыстарын талдау 32
2.2 Алматы қаласы Әуезов ауданының экономикалық.қаржылық жағдайын талдау барысы 40
2.3 Қазақстан Республикасының сыртқы қарыздарын басқару 47

3 Қазақстан Республикасы бюджет жүйесін басқаруды жетілдіру жолдары
3.1 Нәтижеге бағытталған бюджет . бюджет жүйесін басқару тиімділігін арттыру ретінде 57
3.2 Мемлекеттік қарызды басқару жолдары 65

Қорытынды 68
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі 71
Кіріспе

Диплом жұмысының өзектілігі. Бюджет экономикада маңызды рөлді атқарады, ол арқылы таза ұлттық табысты бөлуге және қайта бөлуге, жалпы ұлттық өнімнің құрылымына, қоғамның әлеуметтік қамсыздандыруына әсер етеді.
Мемлекеттік бюджет – еліміздің қаржы жүйесінің басты буыны болып табылады. Ол елдің орталықтандырылған ақша қоры. Бюджет арқылы барлық меншік нысандарының шаруашылық жүргізуші субъектілерінің қаражаттары және ішінара халықтың табысы жұмылдырады.
Мемлекеттік бюджет қаржы ресурстарының орталықтандырылған қорының құрылуымен байланысты қаржы қатынастарын, бюджет тапшылығын жабуға жұмсалған мемлекеттік кредитті, жинақталған мемлекеттік борыштың (ішкі жəне сыртқы) сомасын көрсетеді; арнайы бюджеттен тыс қорлар қоғамдық тұтынуды нысаналы қаржыландырудың қосымша нысаны ретінде болады.
Олар экономиканың әлеуметтік-мәдени шараларын қаржыландыруға, елдің қорғаныс қабілетін нығайтуға, мемлекеттік басқару органдарының қызметін жүзеге асыруға, жергілікті бюджеттерді қаржылық қамтамасыз етуге, мемлекеттік борышты өтеуге, оның материалдық және қаржы резервтерін қалыптастыруға және басқаларға бағытталады.
Осы аталғандар мемлекеттік бюджет мәселесінің ел экономикасында қашанда өзекті мәселенің бірі болатындығына дәлел. Еліміз тәуелсіздігін алған сәттен мемлекеттің бюджеті жөнінде туындаған сан алуан сұрақтар оның өзектілігін күшейтіп, ғалымдардың ерекше көңіл қоя зерттеген объектісіне айналды. Бюджеттің табыс көздерін қалыптастыру үшін еліміз тәуелсіздіктің алғашқы 5 жылдығында сыртқы қарыздарға да жүгінгені мәлім. Осы басты екі мәселеге өз еңбектерін арнаған ғалымдарды атау жөн, олардың қатарында Искаков Ұ.М., Ж. Елубаева, Қарақұсова, Адамбекова А.А. И.Шалабаев, К.Б.Бабагулов, В.Нагай бар.
Дипломдық жұмыстың мақсаты – мемлекеттік бюджет пен қарызды тиімді басқару мәселелерін талдау болып табылады. Осыған сәйкес келесідей міндеттер қойылады:
 мемлекеттік бюджеттің экономикалық рөлін негіздеу;
 бюджеттің шығындары мен табыстарының құрылымын талдау;
 республика аймақтарының әлеуметтік-экономикалық даму деңгейлерін теңестіру мақсатында берілетін жалпы сипаттағы ресми трансферттерді талдау, оларды сипаттау;
 бюджет деңгейлері арасындағы қатынастар механизмін қарастыру;
 мемлекеттік қарыз мәселелерін зерттеп, оларды басқаружы жетілдіру жолдарын қарастыру.
Дипломдық жұмыстың пәні – мемлекеттік бюджет пен оның қарызын басқаруды жүзеге асыру барысындағы қалыптасатын қатынастар.
Дипломдық жұмысының объектісі - Қазақстан Республикасының мемлекеттік бюджет жүйесі.
Қолданылған әдебиеттер тізімі

1 С.М.Омирбаев, С.Ж.Интыкбаева, А.А.Адамбекова. Государственный бюджет. Учебник. Алматы, 2011.
2 С.М. Өмірбаев. Қазақстан Республикасының Бюджет жүйесі: жоғары оқу орындарына арналған оқулық. – Астана: «Сарыарқа» ЖҚ, 2007.-488с.
3 Нәтижелерге бағдарланған мемлекеттік жоспарлау жүйесін енгізу жөніндегі тұжырымдама - Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2007 жылғы 26 желтоқсандағы № 1297 қаулысымен //www.minplan.kz
4 Бюджетный Кодекс РК. От 24.04.2004г.
5 Орешин В.П. Государственное регулирование национальной экономики. Москва, Юристъ, 1999 г.
6 Закон РК "Об объемах официальных трансфертов общего характера между республиканским и областными бюджетами, бюджетами городов республиканского значения, столицы на 2005-2007 годы" // Казахстанская правда, 16.11.2004г.
7 Жуйриков К.К. Бюджет: составление, утверждение, исполнение. Алматы, 2003г.
8 Өтебаев Б.С. Мемлекеттік бюджет: А: Экономика, 2006 ж. – 6 б.
9 www.nationalbank.kz
10 www.minfin.kz
11 «2009-2011 жылдарға арналған республикалық бюджет туралы» Қазақстан Республикасының 2008 жылғы 4 желтоқсанындағы № 96-IV Заңы.
12 «Республикалық және облыстық бюджеттер, республикалық маңызы бар қала, астана бюджеттері арасындағы 2008-2010 жылдарға арналған жалпы сипаттағы трансферттердің көлемі туралы» Қазақстан Республикасының 2007 жылғы 27 қарашадағы № 5 Заңы
13 «Қазақстан - 2030» Даму стратегиясы
14 Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың 2008 жылғы 6 ақпандағы «Қазақстан халқының әл-ауқатын арттыру - мемлекеттік саясаттың басты мақсаты» Қазақстан халқына Жолдауы – Казахстанская правда, 2008
15 Қазақстан Республикасы Президентінің «Қазақстанның 2030 жылға дейінгі Даму стратегиясын одан әрі іске асыру жөніндегі шаралар туралы» 2007 жылғы 6 сәуірдегі № 310 Жарлығы// Қазақстан Республикасының ПҮКЖ, 2007 ж., № 10, 115-бап; 2007 жылғы 12 сәуірдегі № 54 «Казахстанская правда» (25299).
16 Қазақстан Республикасының 2011 – 2013 жылдарға арналған Республикалық бюджет туралы Заңы.
17 Попова В.Г. Государственный кредит и госдолг. Оқу құралы. Ростов-на-Дону, 2008.
18 Мельников В.Д. Қаржы. Оқулық, Алматы, Экономика, 2010.
19 Мемлекеттік басқару деңгейлері арасында өкілеттерді ажырату және бюджетаралық қатынастарды жетілдіру Концепциясы. ҚР Үкіметімен 2003 жылдың 10-шы ақпанында мақұлданды // САПП РК. - 2003. №7.
20 Қазақстан Республикасы Президенті Н.Ә.Назарбаевтың халыққа Жолдауы «Қазақстанның әлемнің бәсеке қабілетті 50 елінің қатарына ену Стратегиясы»// Казправда, 02.03.2006ж.
21 Елубаева Ж. Межбюджетные отношения: состояние и направления реформирования (теория и опыт отдельных стран). Алматы. 2002.
22 Қазақстан Республикасының 2012–2016 жылдарға арналған әлеуметтік–экономикалық даму болжамы. Аубакиров Ж., Есқалиев М. Экономикалық теория негіздері. 2004ж, Алматы. – 450 б.
23 Мысляева И.Н. Государственные и муниципальные финансы:
учебник. –М.:Инфра М,2007.–360с.
24 Ихданов Ж.О., Сансызбаева Г.Н., Саханова А.Н. Планово–финансовые механизмы государственно регулирование экономики. – Алматы: Экономика, 1998. – 208 с.
25 Қазақстан Республикасының Президенті, Н.Ә. Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы «Әлеуметтік–экономикалық жаңғырту – Қазақстан дамуының басты бағыты»,2012.
        
        |   |Мазмұны                                                              | |
| | | |
| |Бет. | |
| ... | | |
| | |3 | |
|1 ... ... пен ... ... теориялық негіздері | | |
| |1.1 ... ... мәні мен рөлі | | |
| | |5 | |
| |1.2 ... ... бюджет жүйесінің құрылымы, қағидалар| | |
| |мен қалыптасуы |13 | |
| |1.3 ... ... ... және оны ... | | |
| ... қажеттілігі |24 | |
|2 ... ... ... ... ... ... | | |
| |2.1 ... Республикасы бюджет құрылымының кірістері мен | | |
| ... ... |32 | |
| |2.2 ... ... ... ауданының экономикалық-қаржылық | | |
| ... ... ... |40 | |
| |2.3 ... ... ... ... ... | 47| |
|3 |Қазақстан Республикасы бюджет жүйесін басқаруды жетілдіру | | |
| ... | | |
| |3.1 ... ... ...... ... ... | | |
| ... ... ... |57 | |
| |3.2 ... ... ... ... | 65| |
| ... | 68| |
| ... ... ... | 71| ... жұмысының өзектілігі. Бюджет экономикада маңызды рөлді атқарады,
ол арқылы таза ұлттық табысты бөлуге және қайта ... ... ... ... ... ... қамсыздандыруына әсер етеді.
Мемлекеттік бюджет – еліміздің қаржы жүйесінің басты буыны ... Ол ... ... ақша ... Бюджет арқылы барлық
меншік нысандарының шаруашылық жүргізуші субъектілерінің қаражаттары ... ... ... жұмылдырады.
Мемлекеттік бюджет қаржы ресурстарының орталықтандырылған қорының
құрылуымен байланысты қаржы ... ... ... ... ... кредитті, жинақталған мемлекеттік борыштың (ішкі жəне
сыртқы) сомасын көрсетеді; арнайы бюджеттен тыс қорлар қоғамдық тұтынуды
нысаналы қаржыландырудың ... ... ... ... ... әлеуметтік-мәдени шараларын қаржыландыруға, елдің
қорғаныс қабілетін нығайтуға, ... ... ... қызметін
жүзеге асыруға, жергілікті бюджеттерді қаржылық қамтамасыз ... ... ... оның ... және қаржы резервтерін
қалыптастыруға және басқаларға ... ... ... ... ... ел экономикасында қашанда
өзекті мәселенің бірі болатындығына дәлел. Еліміз тәуелсіздігін алған
сәттен ... ... ... ... сан ... ... ... күшейтіп, ғалымдардың ерекше көңіл қоя зерттеген объектісіне
айналды. Бюджеттің табыс көздерін қалыптастыру үшін ... ... 5 ... ... қарыздарға да жүгінгені мәлім. Осы басты екі
мәселеге өз еңбектерін арнаған ... атау жөн, ... ... Ұ.М., Ж. ... ... ... А.А. ... В.Нагай бар.
Дипломдық жұмыстың мақсаты – мемлекеттік бюджет пен қарызды ... ... ... ... ... ... сәйкес келесідей
міндеттер қойылады:
– мемлекеттік бюджеттің экономикалық рөлін негіздеу;
– бюджеттің шығындары мен табыстарының құрылымын талдау;
... ... ... даму ... ... ... ... сипаттағы ресми
трансферттерді талдау, оларды сипаттау;
– бюджет деңгейлері арасындағы қатынастар механизмін ... ... ... мәселелерін зерттеп, оларды басқаружы
жетілдіру жолдарын қарастыру.
Дипломдық жұмыстың пәні – мемлекеттік бюджет пен оның ... ... ... ... ... ... жұмысының объектісі - Қазақстан Республикасының мемлекеттік
бюджет ... ... ... және ... ... мен ... ... экономист ғалымдардың еңбектерінде баяндалған мемлекеттік
бюджет пен ... ... ... ... ... ... тәжірибелік аспектілері жөніндегі зерттеулерге және ... ... ... ... ... ... ... құжаттарына, Қаржы министрлігінің деректеріне
сүйенеді.
Дипломдық жұмыстың ғылыми жаңалығы ретінде мемлекеттік бюджет пен ... ... ... мен ... туралы зерттеу барысында қол
жеткізілген тәжірибеге керекті ұсыныстар жасалғаның айтуға ... ... ... нәтижелер болып табылады:
мемлекеттің бюджетті басқару оның заңдылықтарымен ... ... ... ... ... ... мен ... нақтыланды;
мемлекеттік бюджет мәселесін қарастыра келе,нәтижеге бағытталған бюджеттін
қажеттілігі негізделді;
Қазақстан Республикасы бюджет ... ... ... ... ... кіріспеден, үш бөлімнен, қорытындыдан, қолданылған
әдебиеттер тізімінен тұрады. ... 10 ... пен 7 ... ... ... ... бюджет пен оның маңызы, экономикалық рөлі,
инвестиция мен оның ... оны ... ... ... мен қағидалары, бюджеттің қалыптасу көздері, мемлекеттік қарыз
мәселесі жөнінде ... ... ... ... ... ... республикамыздың мемлекеттік бюджет
жүйесінің басқару барысы, кірістер мен шығындар ... ... мен ... ... ... барысы зерттеліп көрсетілген.
Үшінші тарау нәтижеге бағытталған бюджет жүйесі, оның стратегиялық
маңыздылығы, бюджетті басқару ... шешу ... ... ... ... ... ... жазу барысында алынған нәтижелер
мен ... ... ... ... ... ... ... және қарызды басқарудың теориялық негіздері
1. Бюджеттің экономикалық мәні мен рөлі
Нарықтық ... ... ... ... ... ... қажет екендігін айқындайды. ... ... ... ... және ... ... мемлекеттік саясатты іске асырудың
құралы болып табылады.
Бюджет (ағылшынның budget – ақша ... ... ... – мемлекеттің,
мекеменің, ұйымның кірістері мен шығыстарының жазбасы. Бюджет ... ... ... ... болсын, кез келген экономикалық субьектіде
болатын қаржы ресурстарының жиынтығы. Сонымен ... ... ... ... бір ... ... көбінесе бір жылдағы кірістері
мен шығыстарының ... ... осы ... ... мен ... ақша құралдарының балансы болса, ақша сөмкесінің ішіндегі ақша
құралдарының барлығын ... ... оның ... мен ... ... келу мен жұмсалу бағыттарын, кірістер мен шығыстар
арақатынасын анықтайды.
Бюджет түсінігінің ... ... жүйе ... ... ... келесідей:
Бюджет – бұл салықтар, жиналымдар, басқа да міндетті төлемдерден,
капиталмен жүргізілетін операциялардан түсетін табыс, ... емес ... ... ... да ... ... құралатын және мемлекеттің өз
қызметтерін орындауын қамтамасыз етуге ... ... ... ... ... ... бекітілген мемлекеттің
орталықтандырылған ақша қоры.
Экономиканың дамуы көбінесе мемлекеттің қаржы ... ... ... ... ... Осы ... ... тиімді басқару және
жоспарлау мәселесі кез-келген ... үшін ... әрі ... ... ... ... тұрғыдан алғанда қаржы жүйесі бұл қаржы мекемелерінің
жиынтығы, ал экономикалық тұрғыдан – ол мемлекетте іс-әрекет ететін ... ... ... ... ... жиынтығы. Жалпы алғанда қаржы
жүйесінің басты буыны мемлекеттік бюджет болып табылады.
Елдің бюджет қорын әзірлеу мен ... ... ... жиынтығы мемлекеттік бюджет ұғымын құрайды. Экономикалық мәні
жағынан мемлекеттік бюджет – мемлекеттік ... ... ... ... ... мен ... байланысты ұлттық табысты
қайта бөлу жөніндегі мемлекеттің заңды және жеке тұлғалармен пайда болатын
ақша қатынастары. ... ... ... ... ... және ... дамуға шоғырландыра алады.
Мемлекеттік бюджет экономикалық ... ... ... ... ... Оның ... мазмұны мен мәні мемлекеттің
мәні мен оның ... ... ... ... ... экономикалық нысаны бола отырып, қоғамдық айрықша арналымды
орындай ... ... ... ... ... ... көрінеді.
Оны бөлудің дербес саласы ретінде болуы қоғамдық өндірістің дамуымен ... ... ... ... ... ... ... орталықтандыру жалпы экономиканың қызметін қамтамасыз
ету үшін бүкіл ұлттық шаруашылық ... ... ... айналымын
ұйымдастыру үшін қажет. Құндық бөлудің арнайы бюджеттік саласының болуы
мемлекеттің табиғатымен және ... ... ... ... ... ... ауқымында әлеуметтік-мәдени шараларды жүргізуді,
қорғаныстық нышандағы міндеттерді шешуді, мемлекеттік басқарудың жалпы
шығындарын ... ... үшін ... ... ... ... ... бюджеттің болуы адамдардың субъективті еркінің
нәтижесі емес, кеңейтілген ұдайы өндірістің қажеттіліктерімен, мемлекеттің
табиғаты және ... ... ... ... ... ... экономикалық категория ретінде жалпы ... тән ... ...... және ... ... ... қаржылық жүйесіндегі бюджеттің орны мен ... ... ... ... ... 1).
Сурет 1 – Қазақстанның қаржылық жүйесі
Бұл қызметтердің ... ... ... ... ... ... ... қаржының негізгі буыны ретінде
бөлушілік қызмет шеңберінде мемлекеттік бюджет ... ... ... ... қайта бөлу және тұрақтандыру. Кез-
келген реформаны, оның ... ... ... жүзеге асыру
экономикаға, әлеуметтік ортаға және инфрақұрылымды ... ... ... жұмсауды талап етеді. Бұл тұрғыда бюджет – мемлекеттің өз ... ... ... және ... ... ... ... салықтар
мен өзге де кіріс көздерінің және ... ... ... ақша қоры болып табылады. Экономика дамуының қазіргі
кезеңінде орталықтандырылған қаржылық ... ... ... ... қарқыны мен пропорциясын қамтамасыз етуге, оның салалық
және аумақтық құрылымын жетілдіруге қол ... ... ... ... даму ... ... ... қаржыны
қалыптастыруға, ірі әлеуметтік бетбұрыстарды жүргізуге мүмкіндік береді
[3,б.45].
Мемлекеттік ... ... ... ... ... ... келесі
белгілермен анықталады:
жиынтық қоғамдық өнімнің құнының бір бөлігін мемлекеттен оқшаулаумен ... ... ... ... ... байланысты;
құнды құру мен өнімді тұтыну үдерісін ... ... ... ... және ... тұтынуға қызмет ететін өндірістік емес
қаржыдан ... ... ... ... аумақтары,
экономика секторлары, қоғамдық қызметтің салалары арасында қайта бөлуге
арналған.
тауарлық нысандағы қоғамдық ... ... ... құндық бөлудің
кезеңін анықтайды және одан тәуелсіз жүзеге ... ал ... ... емес салаларда қаржылық қатынастар тауар- ақшалық саламен тығыз
байланысады.
Мемлекеттік бюджетте қоғамдағы барлық экономикалық үдерістер
бейнеленетіндіктен, ... ... ... ... институттары – салықтар,
мемлекеттік шығындар, мемлекеттік займдар және тағы да басқалары өзінің
шоғырланған көрінісін табатындықтан, мемлекеттік бюджетті мемлекеттің
негізгі қаржы жоспары ретінде де ... ... ... ... ... ... ... қарастырады, ол бюджеттік қатынастардың қызмет етуінің осындай
нысанын анықтайды.
Бюджеттік байланыстардың тұрақты белгісі, мемлекеттің ақша құралдарының
орталықтандырылған қорының қозғалысының ... ... ... тиісті қаржылық құжатта – елдің негізгі қаржылық жоспарында
бейнеленуіне алып келеді. Онда мыналар көрсетіледі:
бюджеттің экономикалық мазмұнын құрайтын бөлуші ... ... ... ... мен ... ерекше баптары;
мемлекеттің ақша құралдарының орталықтандырылған қорының қалыптасу көздері
мен пайдаланылу бағыттары.
Сурет 2 – ... ... ... жоспар мемлекеттің жоспарлық қызметінің өнімі болып
табылады, онда қоғамның барлық мүшелерінің мүддесін көрсететін мемлекеттің
еркі анықталған. ... ... ... ... ... ... жыл сайынғы қабылдайтын «Республикалық бюджет туралы» Заңына
сәйкес орындалуы ... ... ... ... ... ... бірі. Ол
экономикаға бюджеттік механизм арқылы ықпал етеді. Жалпы экономикаға ықпал
етудің ... ... ... рөлі ... көрінеді.
Экономиканы реттеу ақша құралдарының орталықтандырылған қорының сандық
өлшемдерін белгілеу, оны құрау және пайдалану нысандарын, әдістерін ... ... ... мен орындау үдерісінде қаржы ресурстарын қайта
бөлу жолымен ... ... ... ... түсінігінің көптүрлілігі оның келесі
құрамдас бөліктерде түсіндірілуіне алып келеді:
– салыстырмалы ... жеке ... ... категория ретінде;
– мемлекеттің ақша құралдарының орталықтандырылған қоры ретінде;
– экономикаға әсер ету құралы ретінде ( бюджеттік тетік арқылы);
... ... ... ... ... ... ... мүшелері және бюджеттік қатынастың барлық қатысушылары
орындауға міндетті заң ретінде.
Қоғамның ұдайы өндірісіндегі мемлекеттік бюджеттің рөлі ең ... ... ... ( ... ... ... табыстың шамамен
30%, жалпы ішкі өнімнің 20%, жалпы ұлттық өнімнің 10% ... ... ... Ол ... ... түрлі салалары
арасында, өндіріс секторлары, ... ... мен ел ... ақша ... бөледі.
Мемлекеттік бюджет экономикаға жалпы әсер етеді, себебі ол ... ... ... Мемлекеттік бюджет материалдық өндіріс саласында
үлкен рөл атқарып, оның өсуінің ынталандырушысы ретінде болады.
Дегенмен, осы бюджеттік жүйені ... ... ... оқымыстылар
оның әр түрлі астарларын қарастыра отырып, түрліше түсіндіреді. Мәселен,
классикалық экономикалық теорияның өкілдері ... жүйе ... ... береді:
«Бюджет жүйесі кез-келген мемлекеттің ерекшеліктерін, оның әлеуметтік-
экономикалық және мемлекеттік құрылымын көрсететін күрделі механизм. Бұл
жүйе кез-келген ... ... ... құқықтық
және басқа да ерекшеліктердің жиынтығының негізінде құрылады».
Мемлекеттің бюджет жүйесінің құрылымы, оның ... ... ... ... мемлекеттерде бюджет жүйесі екі деңгейлі
болып келеді – ... және ... ... ... ... құрылымы бар елдерде (Ресей, АҚШ, Германия, т.б.)
аралық буындар – ... ... және ... ... ... бюджеті [4,б.87].
Бюджет жүйесіне мынадай да ... ... ... ... мен заң ... негізделген, өзара заңмен белгіленген
арақатынасы бар ... ... ... ... ... ... ... жүйесі – берілген мемлекет аумағында ... әр ... ... ... ... деп ... оқымыстылардың көзқарастары да осындай. Мәселен, «Бюджет жүйесі
бюджеттік қатынастар нысандарының жиынтығын, бюджет түрлерін (республикалық
және жергілікті бюджет), оны құру, атқарылу, ... ... ... ... да ... ... ... білдіреді».
Ал бюджеттік қатынастардың жиынтығы бюджет жүйесінің негізін құрайды.
Бюджет жүйесі – оның ... ... ... ... мен ... ... ... әзірленуін, талқылануын, бекітілуін, жүзеге
асырылуын және бюджеттік ... ... ... ... және ... басқару органдары болып табылады».
Сонымен қатар, қаржылық ойдың тұрақты ... ... ... толықтыруларды енгізуді ескере отырып, В.Д. Мельников өз еңбектерінде
«Бюджет жүйесі – бұл экономикалық және ... ... ... жеке
дербес бюджеттердің жиынтығы» деп қарастырады.
Шетелдік және отандық ғалымдар ұсынған бюджет жүйесінің экономикалық
мәнін ашатын ... ... ... ... ... ... кең мағынада бюджет жүйесі ... ... ... ... негізделген, орталықтандырылған және орталықтандырылмаған
бюджеттердің жиынтығын білдіреді. Тар мағынада ... ... ... ... ... ретінде қарастырылады».
Сурет 3 – Қазақстан Республикасының бюджет жүйесі
Бюджеттік құрылымға қатысты бюджет жүйесі ұйымдастырушылық бөлімшелерге
немесе деңгейлерге бөлінеді. ... ... оның ... – елдің
мемлекеттік құрылымы. Мемлекеттік құрылымның екі нысаны белгілі: ... екі ... ... ... және ... ... унитарлы мемлекет және басқарудың үш деңгейлі ... ... және ... ... ... бар федералды мемлекет.
Осыған сәйкес экономикалық қатынастарға және заңды нормаларға негізделген,
билік ... ... ... ... ... жүйесі құрылады.
Біздің елімізде бюджет жүйесінің сызбасы мынадай ... ... ... немесе федеративті басқару формасына, мемлекеттік
құрылымына байланысты бюджет құрылымы мен оның ... ... ... ... ... ... дәлел болады (сурет 4).
Сурет 4 – Бюджет ... ... ... мен ... ... ... құрылымның негіздеріне және 2005
жылы қаңтар айының 1 жұлдызында күшіне енгізілген жаңа ... ... ... ... ... бюджет жүйесі ұйымдастырушылық
түрде республикалық және жергілікті деңгейлерге бөлінеді. ... ... және ... ... арасындағы өзаратөлем
операцияларын ескермегендегі олардың жиынтығы болып табылады.
Салықтық және басқа да ... ... ... және ... ... ... ведомстволық бағынысты мемлекеттік
мекемелердің ... мен ... ... ... ... ... саясаттың жалпыреспубликалық бағыттарын іске асыруға арналған
орталықтандырылған ақша қоры республикалық бюджет болып табылады.
Жергілікті бюджет ... ... ... бар ... ... немесе аудан (облыстық маңызы бар қала) бюджеті болуы мүмкін.
Аймақтық (облыстық, республикалық ... бар қала және ... ... ... ... ... салықтық және басқа да түсімдер ... және ... ... ... ... бар ... жергілікті мемлекеттік органдарының, оларға бағынысты мемлекеттік
мекемелердің міндеттері мен функцияларын қаржылық қамтамасыз етумен сәйкес
әкімшілік-аумақтық бірліктегі мемлекеттік саясатты іске ... үшін ... ақша қоры ... ... ... жұмыс істеуі әр түрлі деңгейдегі бюджеттердің
өзара байланысына негізделген және оларды жасақтау, қарау, бекіту, ... ... ... ... және ... ... туралы есеппен қамтамасыз етіледі.
Кез келген бюджет жүйесі ... ... ... ... бағытталады:
– экономикалық тиімділік;
– әлеуметтік әділеттілік;
– саяси тұрақтылық;
– заң басшылығы және мемлекет бірлігінің нығаюы.
Бюджет ... ... ... ... қаржыларды
шоғырландырып қана қоймай, тұрақтылықты сақтау үшін аймақтар арасында
табыстарды қайта ... де ... ... Сонымен қатар, елдегі және шет
елдегі экономикалық ... ... ету; ... ... ... мен ... ... міндеттерді шешу; қоғамдық
өндіріс пен бюджетаралық ... ... ... ... ... өзі басқаруды дамыту және т.б. қызметтерді де атқарады.
Қорыта келе, бюджетті жоспарлау қаржылық жоспарлаумен, ... ... ... резервтердің барлығымен және кірістер
мен шығындардың теңгерушіліктерімен өзара байланыс талаптарына сәйкес болуы
тиіс. ... ... ... ... – ол төлемдердің әрбір ... ... мен ... да ... ... ... анықтау және әр
түрлі деңгейдегі бюджеттер арасында ... ... ... ... Кірістер мен шығындарды басқарудың мағынасы тиісті өкілетті
органдардың ... ... ... мен ... ... болжамдау,
талдау мен бақылау жөніндегі жұмыстарын ұйымдастыру мен басшылық ... ... ... ... және ... ... кірістік пен
шығындық бөлімдерін атқару жөнінде есеп дайындаумен тұжырымдалады.
1.2 Қазақстан Республикасы бюджет жүйесінің ... ... ...... ... мен ... іске асыруды қаржылық
қамтамасыз ету үшін арналған оның ... ... ... ... тұрғыдан арналуы, оның қоғамдық ұдайы өндірудегі
орны мен рөлі, сондай-ақ ... ... ... ... құрылымы Қазақстанның бюджеттік құрылысы үшін
негіз құрайды.
Бюджеттік құрылыс деп ... та, ... ... та ... ... ... бюджетті ұйымдастыру ұғынылады.
Бұған мемлекеттік бюджеттің ішкі бөлімшелерінің құрамы мен ... ... ... ... ара ... ... тең бағыныстылық,
өзара іс-қимыл, сондай-ақ бюджетті ұйымдастырудың құқықтық және ... ... ... ... айтқанда, бюджеттік құрылыс – бұл бюджет
жүйесін ұйымдастыру, оны құру ... ... ... және жергiлiктi бюджеттердiң құрылымы ... ... ... ... салықтық емес түсiмдер;
– негiзгi капиталды сатудан түскен түсiмдер;
– трансферттер түсiмдерi;
шығындар;
операциялық сальдо;
таза бюджеттiк кредит беру:
– бюджеттiк кредиттер;
– бюджеттiк кредиттердi ... ... ... ... ... ... ... активтерiн сатып алу;
– мемлекеттiң қаржы активтерiн сатудан түсетiн түсiмдер;
бюджет тапшылығы (профицитi);
бюджет тапшылығын қаржыландыру (профицитiн пайдалану):
– қарыздар түсiмi;
– қарыздарды ... ... ... ... ... Республикасының бюджет жүйесі Қазақстан Республикасы Бюджет
кодексінің 4-бабында айқындалған қағидаттарға негізделеді. ... ... ... ... сабақтастық, нәтижелілік,
дәйектілік, негізділік, уақтылылық, кассалардың ... ... ... ... бюджет қаражатының атаулылық және
нысаналы сипаты сияқты қағидаттар жатады.
Сурет 5 – Қазақстан Республикасы бюджет жүйесін құру ... ... ... қол ... үшін ... ... қарқынды
дамуын қамтамасыз ете алатын белгілі қағидалар негізіне ие болуы қажет.
Осылайша, бюджеттік жүйе келесі қағидаларға ... ... ...... ... біртұтас бюджеттік
заңдылықтарын пайдалануын қамсыздандыру, сонымен бірге Қазақстан
Республикасының ... ... ... жүзеге асырудың біртұтас
процедураларын, біртұтас бюджеттік сыныптаманы пайдалану;
– толықтық қағидасы – бюджеттер мен ... ... ... ... ... ... ... барлық түсімдер
мен шығыстардың бейнеленуі, бюджеттік құралдарды ... ... ... ... ... құралдар бойынша талап құқығын
шегеруді болдырмау ;
– нақтылық ...... ... ... ... ... фискальдық саясаттың және
Қазақстан Республикасы мен өңірлерінің ортамерзімді әлеуметтік-
экономикалық даму ... ... ... мен ... ... ... транспаренттілік қағидасы – ... ... ... ... ... ... актілерді, бекітілген (
нақтыланған, түзетілген) бюджеттерді және ... ... ... мемлекеттің фискальдық саясатына қатысты басқа ... ... ... ... ... да ... мәліметтерден
басқа, ақпараттарды жариялау, бюджеттік үдерістің ашықтығы, мемлекеттік
қаржылық бақылаудың жүргізілуі;
– кезектілік қағидасы – ... ... ... бюджеттік
қатынастар саласындағы бұрын қабылданған шешімдерді сақтауы ;
– нәтижелілік пен тиімділік ...... ... ... ... ... қол ... туындай отырып, осы нәтижелерге жету үшін қажетті
бюджеттік құралдардың ... ... ... ... ... және
орындау немесе бюджет құралдарының бекітілген көлемін ... ... ... ... ету;
– басыңқылық қағидасы – республика немесе ... ... ... ... ... ... бюджеттік үдерісті
жүзеге асыру ;
– жауапкершілік қағидасы – бюджеттік үдерістің қатысушыларын Қазақстан
Республикасының бюджеттік заңдылықтарын ... үшін ... ... ... ...... деңгейдегі бюджеттер арасында
түсімдердің тұрақты бөлінуін белгілеу және ... ... ... ... ... ... басқарудың барлық деңгейлерінің
бюджеттік үдерісті Кодекске сәйкес дербес жүзеге асыру құқығы.
Бюджетті ... ... ... ... оның ... ... бюджеттік реттеу үдерісі, бюджеттік деңгейлер бойынша
шығыстар мен кірістердің құрылымдық тепе-теңдігін қамсыздандыру, құрылымдық
тепе-теңдік болмаған ... ... ... ... ... тұрған
бюджеттер есебінен теңестіру болып табылады [7,б.55].
Бюджеттік жоспарлаудың экономикалық мағынасы барлық ... ... ... буындары арасында қоғамдық өнім құны мен ... ... ... бөлісу мен қайта бөлісу бойынша мәнерленеді және
әр деңгейдегі бюджеттерді жасау мен ... ... ... жоспарлаудың негізі болып елдің мемлекеттік ... даму ... ... ... ... ... осы мақсаттарды шешу бөлек бюджеттер
арасында мемлекеттік бюджеттің кірістері мен ... ... ... ... нақты теңгерушілігін, жыл бойы кірістердің ... және ... ... уақытында қаржыландыруды қамтамасыз
етеді. Соны-мен бірге мемлекеттік материалды және каржылық резервтер,
жоспарды ... мен ... ... ... ... бақылау
қарастырылады.
Сурет 6 – Қазақстан Республикасы бюджетінің аналитикалық құрылымы
Бюджеттік құралдардың қалыптасу, бөлісу және пайдалану ... ... ... мен ... арқылы іске асырылады. Бюджеттік
жоспарлау мен болжамдаудың рөлі мен мәні бюджеттік ... ... ... ... ... яғни ... ... дамыту мен әрі
карай тереңдетуге, білім мен денсаулық сақтауды ... ... ... ... ... ... пайдаланудағы мемлекеттің
мүмкіншіліктерін анықтайтын адресті қаржылық жоспар – бюджетті құрғанда
көрінді.
Бюджеттік жоспарлау процесінде ... ... ... шешіледі:
– орталықтандырылған және орталықтандырылмаған қаржылық жоспар ... ... пен ... ... қатынастарды анықтау;
– бюджет процесінің әрбір қатысушыларының елдің дамуын ... ... ... ... ... ... қаржы ресурстарының жалпы көлемін тағайындау мен ... ... мен ... ... ... бойынша бөлу;
– салалар, іс-әрекет салалары мен ... ... ... негізінде мемлекеттік бюджет кірістерінің жалпы көлемі мен әр
түрлі көздер арқылы түсетін кірістер көлемін анықтау;
– бюджеттің жалпы және ... ... ... ... ... ... ... бюджетті болжамдау тығыз байланысты. Бюджетті
болжамдау түсінігі арқылы бюджеттің кіріс және ... ... ... бағыттарына нақты бағаларын анықтау үдерісі ... ... ... ... жоспарлауға негізделеді, себебі натуралды
көрсеткіштердің болашақ өсуінің есебінсіз бюджеттік ресурстарды ... ... ... ... ... ... мақсаты – ол экономикада қазіргі кезеңде
пайда болған ... ... ... ... және
олардың өзгерістерінің болашақ бағалауларын есепке ала отырьп, бюджеттің
оңтайлы дамуын жасақтау мен ... ... ... ... ... ... ... шаралар қабылдауда өте
маңызды мәні бар ... ... мен ... ... үш маңызды бағыттарда жұмыс
істеуді қарастырады:
– кірістер мен шығындардың барлық ... ... ... ... ... ... ... сәйкес бюджет жүйесінің деңгейлері бойынша
реттеуші кірістердің ... ... ... мен ... қамсыздандырылуды теңестіру есебінен
жоғары және төмен тұрған ... ... ... шектеу.
Бюджетті жоспарлау мен болжамдау іс-әрекетінің негізгі шарты – ... ... ... ... құралдардың тұрақты және
бірқалыпты түсуін қамтамасыз ... ... ... ... ... теңгермелеу
және дәйектемелік қағидалар талаптарына сәйкес іске асырылады.
Бюджетті жоспарлаудың бірлестік қағидасы құрамына республикалық ... ... ... елдің мемлекеттік бюджетін құрумен қамтамасыз
етіледі. Қолданыстағы заңнамаларға сәйкес бұл қағида республикалық және
жергілікті ... ... ... бағдарламалар тізімін
қалыптастыруға, бюджеттер ... ... ... ... мен ұзақ ... ... және бюджеттік алымдар мөлшерін
тағайындауға негізделеді.
Жоспарлаудың жалғастырушылық принципі орта мерзімді фискалдық саясаттың
бағыттары мен елдің әлеуметтік-экономикалық даму ... ... және ... ... ... ... қамтамасыз етіледі.
Басымдылық қағидасы елдің орта мерзімді әлеуметтік-экономикалық даму
жоспарының ... ... ... ... ... ... ... мен шығындарының теңгермелеу қағидасы бюджетті
қалыптастыруда баланстық әдісті ... ... ... ... ... қажеттілігі басқару деңгейлеріндегі бюджетті атқару
мақсатымен дәлелденеді және ол ... ... ... ... ... ... бюджет шығындарын қысқарту арқылы, не мемлекеттік берешекті
қалыптастыру арқылы болмаса басқа да заңнамалармен қарастырылған ... ... ... ... бюджет жобасына осы немесе басқа ... ... ... ... ... нормативтік-құқықтық актілер
негізі арқылы бюджетті жоспарлаумен қамтамасыз етіледі.
Бюджетті жоспарлағанда аймақтар ... ... ... ... ... ... деп ... себебі
олар әр аймақ тұрғындары жағдайларының негізгі және анықтаушы факторлары
болып табылады. ... ... ... ... мен ... ... ... сәйкес натуралды нормативтер – ... ... мен ... міндетті түрде пайдаланылатын материалды
немесе материалды емес қажетті байлықты ... ... ... ... ... және бекітіледі.
Бюджетті жоспарлау – әр түрлі ... ... ... және ... әдістерді пайдалану арқылы іске
асырылады. Негізінде бюджет – толық көлемдері бойынша барлық кірістер ... ... ... ... ... ... құрылады. Бұл
әдіс бюджетпен қарастырылған кірістер мен шығындардан басқа бір де біреуі
болуға тиісті еместігін ... ... ... құрудың бюджет-
брутто және бюджет-нетто әдістері де қолданылады. Егер де ... ... ... және ... ... ... ... мұндай бюджетті бюджет-брутто деп атайды. Ал егерде, ... ... ... ... ... ... есептелсе, яғни
кірістердің әрбір баптары бойынша түсімдер ... сол ... ... ... ... онда ... бюджетті бюджет-нетто деп
атайды [9,б.69].
Мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық мақсаттарын іске ... ... ... рөлі өте ... ... сол ... атқаруға
сәйкес арнайы бюджеттендіру әдістері негізінде орта мерзімді бюджеттік
жоспарлауды қолдану қажет. Бағдарламалы-арнайы ... ... ... даму ... ... бар ... ресурстары базасы және
бюджеттік бағдарламалар ... ... ... ... шығындарды
жоспарлау, яғни алдымен елдің даму стратегиялық басымдылықтары анықталады,
олар бюджет шығындарында ... ... ... процесінде бюджеттік теңестірудің арнайы
әдістері пайдаланылады. Олар тігінен ... және ... ... әдістеріне бөлінеді. Мағыналары бойынша бұл
әдістермен мемлекеттік басқарудың жергілікті ... ... ... ... ... бөлімі) нақты қаржы
ресурстарымен (жергілікті бюджеттердің кірістік бөлімі) ... ... ... ... ... теңестіру әдістерінің көмегімен
шығындық функцияларды іске асырудың ... ... ... ету ... әр ... ... бюджеттердің кірістік көздерін тиімді түрде
бекіту мәселесі шешіледі.
Мемлекеттің әкімшілік-аумақтық бөлінісіне мемлекеттік билік пен басқару
деңгейлері сәйкес келеді, бұл ... ... және ... бюджет
жүйесіне біріктірілген әр түрлі деңгейдегі бюджеттерді де алдын ... ... ... жүйесі республикалық және жергілікті
бюджеттер мен Ұлттық қордың, ... ... ... жиынтығын
білдіреді.
Қазақстан Республикасының Ұлттық қоры ... ... ... ... қамтамасыз ету, болашақ ұрпақтар үшін қаржы қаражатын
жинақтау, экономиканың қолайсыз сыртқы факторлардың ... ... үшін ... ... ... арасындағы өзара өтеу ... ... және ... ... жиынтығын
білдіреді.
Республикалық бюджет – бұл Бюджет кодексінде белгіленген салық ... да ... ... ... ... ... Республикалық бюджет орталық ... ... ... ... ... ... мен ... қаржылық
қамтамасыз ету және мемлекеттік саясаттың ... ... ... ... үшін ... ... ... жылына арналған республикалық бюджет
Қазақстан Республикасының заңымен бекітіледі. ... ... ... ... ... келеді, яғни 1 қаңтарда басталады және ... ... ... ... ... бар қаланың, астананың бюджеті де
Бюджет кодексінде белгіленген салық және ... да ... ... ... ақшалай қорды білдіреді. Ол облыстық
деңгейдегі жергілікті ... ... ... ... ... ... ... бағынысындағы мемлекеттік мекемелердің
міндеттері мен функцияларын қаржылық қамтамасыз ету және ... ... ... ... ... іске ... үшін арналады. Тиісті
қаржы жылына арналған ... ... ... ... бар ... ... ... республикалық маңызы бар қаланың, астананың
мәслихатының шешімімен бекітіледі.
Ерекше жағдайларда төтенше мемелекеттік ... ... ...... ... ... ... жағдай болған кезде республикалық
және жергілікті бюджеттердің ... ... ... ... ... ... ... бюджетті енгізу және оны тоқтату үшін
негіздеме ... ... ... республиканың бүкіл
аумағында төтенше немесе әскери жағдай енгізу ... оның ... жою ... ... табылады.
Төтенше мемлекеттік бюджеттің әрекет етуі кезінде республикалық бюджет
туралы заңның және ... ... ... барлық
деңгейлеріндегі бюджеттер ... ... ... ... ... мемлекеттік бюджеттің қабылдануы туралы Республика Парламенті жедел
хабардар ... ...... бюджетті, облыстардың,
республикалық маңызы бар ... ... ... және олардың
арасындағы өзара өтелетін ... ... ... ... қорына жіберілетін түсімдерді біріктіретін
мемлекеттің орталықтандырылған ... ... ... бюджетті
заңнамалық билік органдары ... және ... ... ... құрылымы мынадай бөлімдерден тұрады:
– республикалық бюджет;
– облыстың, республикалық ... бар ... ... бюджеттері;
– Қазақстан Республикасының Ұлттық қорына жіберілетін бюджетке
түсімдер мен олардың ... ... ... ... аударымдары.
Республикалық бюджет салық және өзге де ... ... және ... ... ... мен ... қаржыландыруға арналған орталықтандырылған ақшалай қаражат қорын
білдіреді.
Республикалық бюджеттің қаражаты экономиканы құрылымдық қайта құруды
қаржыландырудың, өндіріс ... ... ... ... көзі ... ... ... бюджет өнерді, мәдениетті,
бұқаралық ақпарат құралдарын қолдау мен дамытуда үлкен рөл атқарады.
Азаматтар мен ... ... ... ... ... ... ... оларды сатудан түскен кірістер, берілген кредиттер бойынша
пайыздар және т.б. мемлекет үшін ... ... ... ... ... ... кодексіне сәйкес республикалық
бюджетке түсетін түсімдер мыналарды қамтиды:
– республикалық бюджеттің ... ... ... ... ... ... берілген кредиттерді қайтару.
Республикалық бюджеттің кірістері салықтардан (корпоративтік табыс
салығы, қосылған құн салығы және т.б.), ... ... ... ... ... жүріп өтуі, консулдық алым) және басқа
да міндетті төлемдерден (әкелінетін және әкетілетін ... ... ... ... Республикасының азаматтарына паспорттар мен жеке
басын ... ... ... үшін ... баж) ... ... Бұдан басқа, республикалық бюджет капиталмен
жүргізілетін операциялардан түсетін ... емес ... ... ... толықтырылады.
Республикалық бюджеттің салықтық емес түсімдері мыналар болып
табылады: республикалық меншіктен түсетін ... ... ... ... республикалық бюджеттен қаржыландырылатын ... ... ... ... ... ... және ... бюджеттен берілген кредиттерді өтеуден, мемлекеттің
республикалық ... ... ... ... ... ... түсімдер республикалық бюджетке есептеледі [10,б.54].
Мемлекетте әр түрлі уақытта қандай да бір ... ... ... ... әсер ... ... бар қаражатты жұмсау
бойынша әр түрлі басымдықтардың болуы мүмкін. Мемлекеттің өзінің ... ... ... ... ... оның ... және стратегиялық әлеуметтік-экономикалық жоспарларында көрініс
табады. ... ... ... не ... жаңа көздерін
іздестіреді, не өзге қажеттіліктерге арналған шығыстарын ... ... ... ... бағыттар бойынша жүзеге
асырылады:
– әлеуметтік сала ... ... ... ... әлеуметтік көмек
және әлеуметтік қамтамасыз ету);
– қорғаныс, қоғамдық тәртіп, қауіпсіздік;
– құқықтық, сот, қылмыстық-атқару қызметі;
– мәдениет, спорт, туризм және ақпараттық ... ... жер ... пайдалану, сәулет, қала құрылысы және
құрылыс қызметі;
– агроөнеркәсіптік кешен, су, орман, ... ... ... табиғи аумақтар және қоршаған ортаны қорғау, жер
қатынастары;
– елдің инфрақұрылымы (көлік және коммуникациялар);
– өзге де ... ... ... ... ... даярлау мен қызметкерлердің біліктілігін
арттыруды қоса алғанда, орталық мемлекеттік органдар мен басқа да
мемлекеттік мекемелердің ... ... ... ... кодексінде белгіленген бағыттар бойынша бюджеттік
инвестициялық жобалар мен ... ... ... ... зерттеулер мен нормативтік-
әдістемелік қамтамасыз етуге ... ... ... ... тағы бір ... ... кірістер мен
шығыстардың жоспары ... ... ол бір ... ... ... акт – ... бюджет туралы заң түрінде жазбаша
нысанда міндетті түрде жасалады. Шындығында, кез ... ... ... мен ... тең ... ... ... және орындалуға тиіс.
Мемлекеттік бюджет:
1. Мемлекеттің тиісті жылға арналған ең ... ... ... өте ... функция, өйткені ол жұртшылыққа елдің саяси басшылығы
мәлімдеген мақсаттарды іс жүзінде бюджетке енгізілген және ... жылы іске ... ... ... ... береді.
2. Мемлекетке елдегі экономикалық жағдайға әсер етуге мүмкіндік беретін
құрал қызметін атқарады.
3. Бюджеттік ресурстарды ... ... жүйе ... ... ... ... ... құрылымы бойынша Қазақстан
Республикасы унитарлық мемлекет болып табылады. Біздің еліміздің бүкіл
аумағында бірыңғай ... ... ... ... ... ... ... және т.б. негізделген біртұтас бюджеттік жүйе
әрекет етеді. Сондықтан ... ... ... ... акт ҚР Бюджет кодексі болып табылады.
Елдің мемлекеттік құрылысында аумақтық ... ... ... ету қызметін қамтамасыз ету үшін оларға белгілі бір өкілеттіктер
мен қаржы ресурстарының көлемін беру ... ... ... ... ... ... жергілікті бюджеттер ерекше буын
ретінде бөлінеді.
Жергілікті бюджет ... ... ... ... және жергілікті атқарушы орган өзіне жүктелген функцияларды
жүзеге асыру үшін ... ... ... ... арналған бюджеттің тапшылығын (профицитті пайдалану)
қаржыландырудың есебінен қалыптастырылатын ... ... ... ... ... бюджеттердің рөлі, олардың құрамы мен құрылымы жергілікті
мемлекеттік органдарға жүктелген функциялар мен міндеттердің ... ... ... ... әкімшілік-аумақтық құрылысымен және
саяси-экономикалық бағыттылығымен толықтай айқындалады.
Жергілікті бюджеттердің жай-күйі әр түрлі ... ... ... ... жатады:
– елдің жалпы экономикалық жағдайы;
– тиісті аумақтың экономикалық әлеуеті;
– жергілікті билік және ... ... ... ... ... ... заңнаманың деңгейі;
– жергілікті билік және басқару органдарының ... ... іске ... ... ... ... ... басты шарты нақты қаржы кезеңі мен
нақты аумақтың шеңберінде жергілікті мемлекеттік органдардың ... ... мен ... ... қажетті шығыстардың арасындағы тиісті тепе-
теңдікті қамтамасыз ете білу шеберлігі болып табылады.
Қазақстан ... ... ... ... бюджеттері) облыстық бюджеттермен, республикалық маңызы бар
қаланың және астананың бюджеттерімен және аудандық бюджеттермен ұсынылған.
Облыстың ... ... ... ... ... ... облыстық, қалалық және аудандық бюджеттердің ... ... ... ... ... ... ... бюджет
қаражатының жалпы көлемінің кірістер бойынша шамамен 30%-ын және шығыстар
бойынша – шамамен 48%-ын алады.
Жергілікті бюджеттерді ... ... өз ... жұмыс
істеуінің үш деңгейі бойынша өз ерекшеліктері бар: ... ... ... ... бар қала мен ... ... деңгейінде
және аудан бюджеті деңгейінде. Жергілікті бюджеттердің ... ... ... ... ... және ... емес
түсімдерден қалыптастырылады. Бұл ретте жергілікті бюджетке түсетін салық
түсімдері Бюджет және Салық ... ... ... сәйкес
республикалық бюджетке түсетін ... ... ... ерекшеленеді
[11,б.11].
Жергілікті бюджетке түсетін салықтық емес ... ... ... бюджеттен қаржыландырылатын мемлекеттік мекемелердің
тауарларды (жұмыстарды, қызметтерді) сатуынан түскен түсімдерден; облыстық
бюджеттен ... ... ... ... ... алу ... ақша ... облыстық бюджеттен
қаржыландырылатын мемлекеттік ... ... ... ... ... ... кірістерді; облыстық
бюджетке түсетін басқа да салықтық емес түсімдерді білдіреді.
Мыналар:
– аудандардың ... ... бар ... ... ... ... ... бюджеттен трансферттер жергілікті бюджетке
трансферт түсімдері болып табылады.
Қорыта ... ... ... бар ... ... ... маңызы бар қаланың, астананың бюджетінен берілген кредиттерді
өтеуден, республикалық маңызы бар қаланың, астананың коммуналдық меншігінде
тұрған мемлекеттің ... ... ... республикалық маңызы бар
қаланың, астананың жергілікті ... ... ... түскен
түсімдер есептеледі.
Облыстық бюджеттің шығыстары облыстық ... ... ... ... шығыстардың бағыттары ... ... ... ... ... және атқарушы органдардың
жұмыс істеуіне; ... ... ... ... ... ... ... жоспарлауға; облыстық бюджеттің
орындалуын ұйымдастыруға; облыстық коммуналдық ... ... ... ... сипаттағы мемлекеттік қызметтерді қамтамасыз
ететін шығыстарға жатады.
1.3 Мемлекеттік қарыздардың қалыптасуы және оны басқарудың ... ... ... – бұл ... және ... бір ... мемлекеттік қарыздардың сомасы. Мемлекеттік борыш ұлғаймалы ұдайы
өндірісті және қоғамдық ... ... үшін ... ... ... бірі ретінде мемлекеттік қарыздарды
пайдаланудан туады. ... ... ... ... қаражаттары
есебінен өтелінеді. Орналасу ... ... ... және басқа
сипаттамаларына қарай мемлекеттік борыш ішкі және сыртқы болып бөлінеді.
Сонымен қатар мемлекеттік қарыздың капиталдық және ... ... ... ... ... ... ... Сыртқы борыш статистикасын қалыптастыру методологиясы ... ... ... Банктің және басқа да халықаралық
ұйымдардың ... ... ... ... (2001 ... методологияға негізделген және БҰҰ-ң ұлттық есепшоттар
жүйесі (1993ж.) мен ... ... ... ... балансының
нұсқаулығы, ХВҚ, 1993ж.) негізгі прициптеріне сәйкес келеді.
... ... ... ... анықтама бойынша –
“жалпы сыртқы борыш нақты төленбеген борышты және ... бір ... ... ... ... ... ... ететін резидент
еместер алдындағы осы ... ... ... ... білдіреді”.
Сыртқы борыштың Заңдық негізі келесілерде:
– Қазақстан Республикасының “Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі
туралы” Заңына ... ... ... ... бағалауды қалыптастыру ҚР
Ұлттық Банкісі жауапты. Сонымен қатар Мемлекеттік және мемлекет
кепілдік берген ... ... ... Қазақстан Республикасының
Қаржы министрлігі қалыптастырады.
– Капитал ... ... ... ... ... еместерге қаржылық ... және ... ... ... ... ... мемлекет кепілдік бермеген
борыш пен жалпы ... ... ... ... ... дерек
көздері болып табылады.
Жалпы сыртқы борыш ... ... ... ... фирмааралық берешек;
– жалпы сыртқы борыштың басым бөлігін қазақстан резденттерінің резидент
еместердің алдындағы фирмааралық ... ... ... ... ... ... ... емес кәсіпорындардың жарғылық
капиталына жарнаны салу және қайта инвестицияланған пайданы қоспағанда
республикаға келген барлық тікелей ... ... ... ... ... ... борыш статистикасы жөніндегі нұсқаулықта берілген
методологикалық принциптерге сәйкес келеді. Бірақта ... ... ... ... ... бірі ... ... Қазақстандағы филиалдарының өздерінің бас
компанияларынан алатын қаржыларын ... ... ... ... заңы
бойынша шетел компанияларының Қазақстандағы ... ... ... ... ... ... ... филиалдарының
міндеттемелері құқықтық тұрғыдан сыртқы борыш болып есептелмейді.
Методологияға келсек, Сыртқы борыш нұсқаулығында шетел заңды ... ... бас ... ... ... ... ... ретінде жіктеу мүмкіндігі қарастырылады. Бұл жағдайда
егерде осындай займдар белгілі бір ... ... ... ... ... болып есептелмеуі мүмқін. Осыған қарамастан қазіргі
кезде, қарызды тарту мен қайтару туралы толық деректердің жоқтығына
байланысты, тікелей ... өз ... ... ... ... ретінде есепке алынады.
– Алайда бұдан әрі филиалдар қызметін зерттеу нәтижесінде ... ... ... туралы егжей-тегжейлі деректер ... ... ... бағалау тәсілі қайта қаралуы мүмкін.
Қазақстан Республикасы Үкіметінің еурооблигациялары.
Сыртқы қарыз статистикасын қалыптастыру ... ... ... ... резидент еместердің қолындағы резиденттердің нақты
бар борыштық бағалы қағаздары ғана ... ... ... Қаржы
министрлігі қалыптастыратын мемлекеттік борыш статистикасы ... ... ... алғашқы эмиссияларының толық
көлемін есепке алады және де бұл жерде еурооблигациялар резидент еместерден
резиденттердің жеке ... ... ... ... Ал Ұлттық Банк
жалпы сыртқы борышты бағалауды қалыптастыру кезінде Қаржы министрлігінің
бағалауына сүйенеді.
Екінші ... ... ... еместердің депозиттерін есепке
алу. Банк есебінде депозиттер резиденттіктің заңдық анықтамасына сәйкес
есепке ... бұл ... ... ... методологиясына сай
келмейді. Осыған байланысты, сыртқы борышты қалыптастырғанда тек қана АБК-
дың (арнайы бағыттағы кәсіпорындар) ұзақ ... ... ғана ... ... ... депозиттер бойынша жеке есеп жүргізіледі.
Борышты өтеу және оған қызмет ... ... өтеу жєне оған ... ... бойынша төлемдер есептеу методы
бойынша көрсетіледі. Бұл есептелген, бірақ төленбеген ( кейін төленетін
немесе ... ... ... төлемдері өтелмеген сыртқы борыш сомасын
көбейтеді. ... өтеу ... ... ... ... ... Борышты қайта ұйымдастыру – заемшы үшін бұрын белгіленген
тәртібінің, ... ... ... және ... өтеу ... ... қайта ұйымдастыру, негізінен, қысқа мерзімді ... ... ... ... және ... ... ... немесе борышты
аудару, сондай-ақ борышты/акцияға своп, (заемшының жарғылық капиталдағы
үлесі) көмегімен жүзеге ... ... ... ... ... ... бірлік.
Сыртқы борыштың (СБ) статистикасы басқа да сыртқы экономикалық есеп-
шоттармен: ... ... (ТБ) және ... ... ... ... ... қажет. Жалпы сыртқы борыш, борыш болып ... ... ... ... ... ... бойынша
қор сомаларына сәйкес болуы тиіс.
Төлем балансында қаралып отырған кезең ... ... ... сыртқы
экономикалық ағындар көрсетіледі. ХИП-те қаржы ... ... ... және ... ... ... ететін борыштық
құралдар бойынша сыртқы талаптар мен міндеттемелердің қорлары көрсетіледі.
Сыртқы борышта ТБ қаржылық есебінің борыштық ... ... ғана ... ... ... ... ... және өтелмеген
борыштық міндеттемелерінің ... ... (бұл ... ... қоса есептегенде) жатады.
Ағымдық қарыз – бұл ... ... ... ... ... жиынтығы. Қазақстан Республикасында мемлекеттік борыш
өз кезегінде тікелей Үкіметтің, Ұлттық ... және ... ... ... кәсіпорындардың борышы болып бөлінеді.
Экономикалық жағынаң дамыған елдердің едәуір мемлекеттік ішкі ... ... ... бұл ... ... себептеріндегі, әдістеріндегі
және жұмыс істеу ерекшеліктеріндегі айырмашылық елеулі болады. ... ... ... және оны ... бюджет тапшылықтары
экономикалық циклге экономиканы тұрақтандыру мен оны ... ... ... ... ... ... – шетелдік несиегерлер турасында белгілі бір
күнге, белгіленген мерзімде өтеуге жататын елдің қаржылық міндеттемелерінің
сомасы.
Дүниежүзілік тәжірибеде мемлекеттік мөлшерді ... ... ... ...... қызмет көрсетудің коэффициенті пайдаланылады. Ол
борыштық төлемдердің елдің валюталық түсімдеріне қатысы ретінде есептеп
шығарылды. Мұндай қатыстың ... ... 18% ... ... ... пайда болуы мен өсуінің себебі мемлекеттік
бюджеттің тұрақты тапшылығы болып табылады.
Экономикалық дамыған елдердің ... ... ішкі ... ... ... бұл ... түзілу себептеріндегі, әдістеріндегі және жұмыс
істеу ерекшеліктеріндегі айырмашылық елеулі. Дамыған елдерде мемлекеттік
борыш және оған ... ... ... ... ... ... мен оны ... факторлары болып табылады.
Мемлекеттік ішкі борыштың басқа нысандарына мыналар жатады:
– бюджет ... жабу үшін ... ... ... бойынша Ұлттық
банкке берешек;
– облигациялар және басқа бағалы қағаздар шығарумен ... ... ... субъектілерден алынған қағаздар бойынша
борыш. Қазақстан Республикасының мемлекеттік борышын есепке алу үшін
Ұлттық банк пен ... ... ... ... тәртіппен
Қаржы министрлігіне өз қарыздарының талаптары, алынуы, оларға қызмет
көрсетілуі және өтелуі туралы ақпарат ... ... ... ... Үкіметінің, Ұлттық банкінің және жергілікті
атқарушы ... ... ... талаптарында, осындай қағаздарды
шығару талаптарында көзделген жағдайда, қарыз туралы шарт ... ... ... ... ... эмиссиялық бағалы
қағаздарды мерзімінен бұрын сатып алуға құқығы бар.
«Мемлекеттік және мемлекет кепілдік берген ... алу және ... ... ... заңымен тиісті мемлекеттік құрылымдар үшін қарыз
алудың лимиттері белгіленген:
1 үкіметтік борыштың лимиті.
2 ... ... ... ... ... ... атқарушы орган борышының лимиті.
Бұл лимиттер тиісінше республикалық бюджетте, Ұлттық банкте, жергілікті
бюджетте жоспарланатын, алынған және ... ... ... ... табылады, бұл сомалар берілген күнге тиісті құрылымның нақты
борышынаң аспау тиіс. Мәселе, Ұлттық ... ... ... ... ... алтын-валюта активтерінің 50% деңгейінде белгіленеді.
Мемлекеттік борышты басқару – мемлекеттің өзі және оның ... ... ... ... оны ... ... жаңа қарыздарды тарту
мен жүзеге асырудың ... ... ... ... ... оған ... ... арқылы ұтымды және тиімді қарыз
алуды қамтамасыз ету және ... ... ... ... ... қызметі; басқару келешекте макроэкономикалық
қиыншылықтардан және төлем балансының проблемаларынан аман болу ... ... ... ... ...... есепке алу, талдау ... ... және оған ... көрсету процестерін қадағалап,
бақылап отыру жөніндегі ... ... ... ... мониторингі жүргізіледі.
Мемлекеттік қарызды басқарудың келесідей әдістері бар:
– қайта қаржыландыру
– конверсия ... ... ... ... ... ... облигацияларды кемімелі ара салмақ бойынша айырбастау
– қарыздарды өтеудің мерзімін ұзарту
– мемлекеттік борышты төлеуден бас ... емес ... ... Қазақстан Республикасының резиденттері
Қазақстан Республикасының заңдарында белгіленген шектеулерді ескере отырып,
кез келген мөлшерде, кез келген валютамен және кез ... ... ... ... ... ... ... деп қарыз алудың шарттарынаң
туындайтын сыйақы, комиссиялық және өзге төлемдердің жиынтық төлемақыларын
айтады.
Борышты өтеу – ... ... ... сомасын несиегерлермен
шарттармен белгіленген тәрттіппен қайтаруы, белгіленген тәртіппен ... ... ... ... қаржыландыру мемлекеттік берешекті жаңа қарыз шығару есебінең
өтеуді білдіреді. Сонымен бірге, ... ... ... орнына бірдей
құндық ара салмақпен бағамдық айырмашылықты ... ... жаңа ... ... деп ... ... ... шарттарын табыстылығы бойынша
аз жағынан да, көп жағынан да өзгертуді айтады. ... ... ... ... елеулі шығыстар кезінде, екіншісінде инфляцияның болуы
кезінде немесе қарыз облигацияларын ... ... ... ... мақсатымен істейді.
Мерзімді ұзарту мерзімі бойынша қарыздың бастапқы шарттарын оларды
ұзарту немесе қысқартумен байланысты өзгерту болып табылады.
Сәйкестендіру ... ... бір ... біріктіруді білдіреді, бұл
мемлекеттік борышты басқаруды оңайлатады.
Облигацияларды кемімелі ара ... ... ... ұлттық ақша
бірлігінің дефляциясы жағдайында және мемлекетке қарыздар бойынша тым
қымбат ... ... ... ... ... ... ... ұзарту мемлекеттің едәуір берешегі кезінде,
сондай-ақ олармен байланысты болатын қаржы ... ... ... ... ... және олар ... төлемақының
мерзімдерін кейінге қалдыра тұру туралы мәлімдейді.
Мемлекеттік борышты төлеуден бас тарту ... жою) елде ... ... және жаңа ... ... ... ... заңсыздығы
себепті орындауды мойындамауы кезінде ... Бас ... ... ... ... ... ... қарызды басқарудың аталып өткен әдістері бір уақытта да
қолданылуы мүмкін.
Ұлттық экономиканың дамуы шетелдік несиелерсіз, инвестицияларсыз мүмкін
емес. Бірақ ... ... және ... ресурстарды тарту оларды
тиімді пайдалануды қажет етеді. Сыртқы қарыздардың көбеюі кері экономикалық
салдарға әкеледі. Мұның өзі ... пен ... ... ... курсының өзгеруіне отандық экономиканың дамуының тежелуіне
әкеледі.
Мемлекеттік кредит қызметінің нәтижесінде мемлекеттік борыш ... ... – бұл ... (игерілген) және өтемелген мемлекеттік
қарыздардың, белгілі бір күнге, сондай-ақ борыштық міндеттемелердің белгілі
бір күнге сомасы ... ... ... ... ... ... ... ұдайы өндірісті және ... ... үшін ... ... ... нысандарының бірі ретінде
мемлекеттік қарыздары пайдаланудан туады. Мемлекеттік борышты ... ... ... ... ... ... ... валютасына және басқа сипаттамаларына қарай мемлекеттік борыш ... ... ... ... Ішкі мемлекеттік борыш – Үкіметтің, Ұлттық
банктің және жергілікті ... ... ... Республикасының
резиденттері алдындағы ішкі мемлекеттік қарыздары мен басқа борыштық
міндеттемелері бойынша ... ... ... ... мемлекеттік борыш - Үкіметтің, Ұлттық банктің ... ... ... ... ... ... мен
басқа борыштық міндеттемелері ... ... ... ... Сондай-ақ күрделі және ағымдағы мемлекеттік борыш болып бөлінеді.
Сонымен қатар күрделі және ағымдағы мемлекеттік борыштарды ... ... ... деп ... ... және өтелмеген
борышқорлық міндеттемелерінің бүкіл сомасын (бұл ... ... ... ... ... ... ... – бұл мемлекеттің
барлық борышқорлық міндеттемелері ... ... ... ... ... ... ... өтеу жөніндегі шығыстар.
Мемлекет кепілдендірген борыш – Қазақстан Республикасының мемлекеттік
кепілдектері бар белгілі бір күнге алынған және ... ... ... бұл ... ... ... ... және
жұмыс істеу ерекшеліктеріндегі айырмашылық елеуі болады. ... ... ... және оны ... ... ... ... циклге
экономиканы тұрақтандыру мен оны дамытудың кіріктірілген факторлары болып
табылады. Халықтан, корпорациялардан, ... ... ... және ... қарызға алынған ақшалары өнімді пайдаланылады және ... ... ... ... ... ... ... «ұлттың
өзіне өзінің қарызы» ретінде қаралады және ұлттың жиынтық ... ... әсер ... Ішкі ... ... ... ... төлеу
қажеттігі түріндегі оның белгілі бір ... ... ... ... ... ... қосымша қаржылық ресурстарды
жұмылдырудан ... ... ... жабылады. Ішкі борыштың өсуі
кезінде ұлттық ... пен ... ... ... өзі, әрине, табыстардың
қайта бөлінісімен байланысты болатын бірқатар келеңсіз салдарларды жоққа
шығармайды, олар ... ... өтеу мен ... ... ... ... ... яғни
салық төқлеушілер есебінен жүргізіледі, сөйтіп, табыста мемлекеттік бағалы
қағаздар иелеріне, әдеттегідей, қоғамның дәулетті жіктеріне ағылады.
Салықтарды ... ... ... ... ... жөніндегі
мемлекеттің іс-қимылы кезінде макроэкономикалық тәуекелдер ... ... ... ... таза ... өнімнің азаюына
ұрындырады, ... ... ... ... ... ... экономикаға қаражаттарды ... ... ... ... ... нәтижесі іс-әрекет
етеді. Бұл құбылыс мынадан туып отыр. Мемлекет ... ... ... жабу ... ... ... шыға ... ақша нарығында бәсекені
күшейтеді, мұның нәтижесінде ақшалай капиталдың ... ... Бұл ... ... ... бір бөлігінен айырады, ал
инвестициялық шығыстардың төмендеуі ... таза ... ... ... ... ... ... қаражаттарын тұтыну
мақсаттарына емес инвестициялық тауарларға бағыттаса, егер ... ... емес ... ... жұмыс істесе мұндай іс-әрекеттің
келеңсіз нәтежісі шектелуі мүмкін.
Қазақстан практикасында ... ... мен ... борыш
қаржыландыру нысандары және туындайтын зардаптары бойынша айтарлықтай
ажарыталады. Мемлекеттік ... ... ... ... ... ... берешек нысанында көрсетіледі. Мемлекеттің
қолданыстағы жоғары дисконтқа қарыз ... ... ... ... ... мен
басқа коммерциялық құрылымдардың табысына айналады.
Ішкі мемлекеттік борыштың басқа нысандары мыналар болды: ... жабу үшін ... ... ... бойынша Ұлттық банкке берешек;
облигациялар және басқа бағалы қағаздар шығарумен рәсімделген ... ... ... ... ... ... борыш.
Қазақстанда оның дербес дамуының басынан ішкі мемлекеттік борыштың
айрықша нысандары:
– ауыл ... ... ... өнеркәсіп үшін шикізатқа
бағалардағы айырманың орнын толтыру және ауыл ... ... алу ... ... ... ... ... бюджеттің
шығарылған берешегі, бұл ... ... ... баға ... ... болып табылады;
– банктердің несиелері бойынша су шаруашылығының ауыл ... мен ... ... берешегі – қырсыздықтың,
кредиттеу қағидаттарының және шаруашылық ... ... ... ... ... ... деп ... нысаныдағы, сондай-ақ
ішкі республикалық есепке алу міндеттемелеріне қызмет көрсету және
өтеу бойынша ... ... ... кредиттерді
дағдарыс жағдайларында кәсіпорындар мен салаларға ... ... ... ... үшін ... ... ... банк беріп отырды. Ішкіреспубликалық есепке
алу дебиторлық және кредиторлық берешектер бойынша ... ... ... борыштарын өтеу үшін жүргізілді.Дерективалық
кредиттер мен өзара есепке алуларды пайдаланудың нәтижелері
бойыншы ... ... ... ішкі ... ... мұнан былай қолданылмайды.
Қорытындылай келе, мемлекеттік борышқа қызмет көрсету деп ... бір ... ... алу ... туындайтын сыйақы, комиссиялық,
айыппулдар және өзге ... ... ... ... ... көрсету – бюджетті атқару жөніндегі орталық уәкілетті органның
немесе қарыз алушының шоттарындағы ... ... ... ... ... және ... шарттарына сәйкес қарыз алушының сыйақы,
комиссиялық және өзге ... ... ... ... өтеу – ... ... алынған сомасын ... ... ... ... ... ... ... бөлігінің
белгілінген тәртібі мен міндеттемелердің орындауы.
1. Қазақстан Республикасы мемлекеттік ... ... ... ... ... Республикасы бюджет құрылымының кірістері мен шығыстарын
талдау
Бюджет жүйесін одан әрі жетілдіру мақсатында республиканың ... ... ... ... ... ... заңнамасын және тұтастай алғанда, бюджет жүйесiн жетiлдiру
саласында осы заң жобасының негiзгi мiндеттерi мыналар ... ... ... емес ... ... ... ... қол жеткiзуге
бiртiндеп көшу. Ұлттық қордың ... iске ... жаңа ... "шоғырландырылған бюджет" және " мұнай емес
тапшылық" енгiзiледi. Шоғырландырылған ... ... ... ... ... маңызы бар қаланың,
астананың бюджеттерiнен, мұнай ... ... ... және ... Ұлттық қорға аударудан тұрады. Бюджеттiң
мұнай емес ... ... ... ... ... басқа,
бюджет шығыстарын шегергендегi бюджетке ... ... ... ... (бағдарламаларды) әзiрлеуге қойылатын
талаптарды қатаңдату. Инвестициялық ... ( ... олар ... ... ... және ... және ... басшысының жыл ... ... ... ... келген жағдайда
басым бюджеттiк ... (кiшi ... ... ... ... ... оң қорытындысының болуы,
олардың ... ... ... ... ... ... сараптаманың оң қорытындысы бар
техника – ... ... ... ... ... ... мiндеттi шарты болады;
3. бюджет процесiне барлық қатысушылардың ... ... ... ... ... аңды iске ... үшiн
қолданыстағы нормативтiк құқықтық кесiмдерге тиiстi ... ... ... жылдары түпкі нәтижелерге қол жеткізуге бағдарланған,
мемлекеттік ... ... ... қалыптастыру және пайдалану
кезінде көбірек дербестік ... ... ... енгізуді
және есептіліктің, ішкі және ... ... ... ... көздейтін жүйе құру ... ... ... ... ... ... болады.
Республикалық және облыстық бюджеттер, республикалық маңызы бар қала,
астана бюджеттері арасындағы бюджетаралық қарым-қатынастар трансферттермен
және ... ... ... және ... ... ... бар қала) бюджеттері арасындағы
бюджетаралық қарым-қатынастар ... ... ... ... бөлу нормативімен реттеледі.
1 – кесте – 2008-2011 жылдардағы мемлекеттік ... ... ... ... |
| |2008 |2010 |2011 |
| ... |% ... |млн. |
| | | ... | ... ... ... |
|1 ... ... ... ... ... қамтитын бюджет деректеріне
нақтырақ тоқталайық. Бюджеттің кірістері төрт компоненттен тұратыны ... ... тыс, ... ... ... ... ... және
трансферттердің түсімдері).
Бұлардың ішінде үлес салмағы ең көбі – салықтық түсімдер, ол 2008 жылы
жалпы ... ... ... 2011 жылы ... ... азайып, 82,4%-
ды құраған.
Ресми трансферттер бұл ... ... ... реттеуші құрал
ретінде пайдаланылады, оның үлесі 12,2%. Ал ... емес ... ... ... ... ... және т.б.) және ... капиталды сатудан
түскен түсімдер 2008 жылы 7,8%, ал 2011 жылы ... ... Олар ... ... 7 – ... жылдарда мемлекеттік бюджеттің кірістер
құрылымы,пайызбен
Кірістердің ішінде салықтық түсімдердің рөлі ерекше екені бізге мәлім.
Елімізде салықтарды екіге бөлеміз: ... ... ... ... ... Енді салықтық түсімдердің құрылымына тоқталатын
болсақ, олар мынадай. Егер корпоративті ... ... 2008 жылы 382 814 ... құрап (32,7%), 2011 жылы оның көлемі 624887 млн.теңгеге ... бұл 1,6 ... ... Ал ... құн салығы ерекше өзгерісте, оның
көлемі 2008 жылы 242 955 млн. теңге, 2010 жылы – 489572 млн. ... ... 655 381 млн. ... ... бұл 2,7 есеге артқандықты көрсетеді.
Сурет 8 – 2008-2011 жылдарда ... ... ... ... ... пайызбен
Енді бюджеттің шығын бөлігіне тоқталатын болсақ, ол ... ... ... функционалдық жіктемесіне сәйкес
мынадай функционалдық топтарға бөлінеді:
– жалпы сипаттағы мемлекеттік қызметтер;
– қорғаныс;
– қоғамдық тәртіп, қауіпсіздік, ... сот, ... ... ... ... сақтау;
– әлеуметтік көмек және әлеуметтік қамтамасыз ету;
– тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық;
– мәдениет, спорт, туризм және ... ... ... ... және жер ... ... ... су, орман, балық шаруашылығы, ерекше қорғалатын ... ... орта мен ... ... қорғау, жер
қатынастары;
– өнеркәсіп, сәулет, қала құрылысы және құрылыс қызметі;
– көлік және коммуникациялар;
– өзгелері;
... ... ... ... да ... ... ... болады. Шығындардың тең жартысы
2008 жылы (47,9%) ... беру (15,4%), ... ... (10,5%), әлеуметтік
көмек және әлеуметтік қамтамасыз ету (22,0%) шығындары құрайды. 2011 ... ... ... ... ... ... кемімеген, 3 функция
бойынша 49,1%.
Сурет 9 - ... ... ... ... шығындарының әлеуметтік
сипаттағыларының құрылымы, пайызбен
Қоғам өмірінде ерекше орын алатын ... бірі ... ... және ... ... шығындары. Міне, осыларға бөлінген шығындар
көңіл аударуға тұрарлық, егер ... ... ... шығын көлемі 2008
жылы 43 948 млн.теңге болса, ол 2011 жылы 98 130 млн. ... ... ... ... Қалған салаларда да айтарлықтай өзгерістер, олар толықтай
кесте мәліметтерінде берілген.
Корпоративті табыс салығы республикалық ... 2001 ... ... түсетіні белгілі. Бұл ең ірі ... ... Ал ... ... корпоративті табыс салығы 100% Ұлттық қорға
трансферт ретінде аударылады. Олар жөнінде мәлімет келесі кестеде.
Қазақстанның бюджеттік ... ... ... ... нысандары қолданылады: трансферттер, бюджеттік несие және
табысты бөлу нормативі.
2–кесте – 2009-2011 жылдарда Ұлттық қорға түскен салықтық түсімдер
|Аталуы ... |2011 жыл ... | ... %-бен |
| |2009 |2010 |2011 | ... мен ... ... |3360214853|2,45 |
|түрлері бойынша Ұлттық | | | | ... ... мың | | | | ... | | | | ... с к е р т у – ... ... автор құрастырған ... ... ... және ... ... туралы сызбаларда берілді. Мемлекеттік бюджетте олардың арасындағы
қарым-қатынасты реттеу мәселесі бар. Оны ... ... ... ... ... ... ... сәйкес бюджетаралық
қарым-қатынастар мынадай принциптерге негізделеді:
1 облыстық бюджеттердің, республикалық ... бар ... ... республикалық бюджетпен, аудандар (облыстық маңызы ... ... ... тұрған облыстық бюджетпен өзара
қатынастардағы теңдiгi;
2 аражiгiн ... ... ... бір ... ... ... тиiмдi бөлу:
– тұрақты сипаттағы, сыртқы факторлардың әсерiне тәуелсiз салықтық және
салықтық емес түсiмдер ... ... ... бекiтiледi;
– мемлекеттiк мекемелер көрсеткен қызметтер ақысы болып табылатын салық
түсімдері және салықтық емес түсiмдер ... ... ... ... ... түседi;
– қайта бөлiну сипатындағы, сондай-ақ салық базасы ... ... ... ... ... жоғары тұрған
бюджеттер деңгейлерiне бекiтiледi;
– салық және бюджетке төленетiн басқа да мiндеттi төлемдердi ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз
ететiн бюджет деңгейiне артықшылық беріледі;
– нақты аумақтық байланыстылығы бар ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының әкiмшiлiк-аумақтық бiрлiктерiнiң бюджеттiк
қамтамасыз етiлу деңгейлерiн теңестiру;
4 ... ... ... ... қызметтер көрсетудің
бiрдей деңгейін ұсынуын қамтамасыз ету;
5 ... ... ... ... тиiмдiлiгi мен
нәтижелiлiгi – мемлекеттiк қызметтер ... ... ... әрі ... ете ... мемлекеттiк басқару деңгейiне мемлекеттiк қызметтер
көрсетуді бекiту;
6 мемлекеттiк қызметтер көрсетуді ұсыну деңгейiн оны ... ...... қажеттерін барынша дәл есепке алу және мемлекеттiк
қызметтер көрсетудің сапасын арттыру мақсатында ... ... ... жүйесiнiң мүмкiндігінше төмен деңгейiне беру.
Бюджет ресурсын бөлу қайта бөлу бюджеттік реттеу арқылы ... ...... ... аймақтық деңгей бюджеттерінің табысын
түзету және реттеу табысын бөлу және ... ... ... ... ... бір ... ... қаражатын екінші бюджетке қайта
бөлу арқылы аумақтық білім беруді әлеуметтік-экономикалық дамыту мақсатында
мемлекеттік билік органдары жүзеге асыратын процесс болып ... – бұл ... ... және ... ... ... ... шығын. Трансферттер жалпы ... ... ... ... және ... ... ... трансферттер
болып бөлінеді.
Жалпы сипаттағы трансферттер бюджеттік алу мен ... ... Олар ... мәліметтер келесі кестеде.
3–Кесте – 2001, 2005, 2008 және 2011 жылдарда республикалық бюджетке
жергілікті бюджеттерден алынған бюджеттік алулар, млн теңгемен
|Облыстар |жылдар: |
| |2001 |2005 |2008 |2011 |
| ... ... ... ... мен ... ... және Астана
және Алматы қалаларының бюджеттері жатады.
Егер бұрын өз алдына ... ... ... ... ететін
облыстар қатары көбірек болған болса, соңғы 5 жылда олардың қатары сиреген.
Индустриалды дамыған ... ... ... ... ... ... бөлінетін субвенцияға мұқтаж жағдайда. Бюджеттік
алудың 70,8%-ы Алматы қаласының үлесіне тиеді, бұл ... ... ... 10 – 2001, 2005, 2008 және 2011 ... ... ... бюджеттік алулардың
облыстар бойынша құрылымы, пайызбен
Жалпы сипаттағы трансферттер көлемі үш жылдық кезеңге ... ... ... ... ... және облыстық бюджет,
республикалық маңызы бар ... ... ... ...... ... облыстық бюджет пен аудан (облыстық маңызы бар
қала) бюджеті арасында – ... ... ... ... ... ... әр үш жыл сайын өзгеріске ұшырайды.
Төмен тұрған бюджеттен жоғары тұрған бюджетке бюджеттік алуларды ... ... ... ... тұрған бюджетке бюджеттік субвенцияларды
аудару тәртібі мен кезеңділігін ... ... ... ... трансферттер көлемі тиісті жергілікті бюджеттің табысы
мен шығыны көлемі арасындағы айырмашылық ... ... ... ... ... болжамды көлемінен артқан жағдайда, жергілікті
бюджеттен жоғары тұрған ... ... ... ... ... көлемі жергілікті бюджет табысының ... ... ... ... ... ... ... бюджетке бюджеттік
субвенциялар белгіленеді. Табыстың болжамды көлемі өңірдің ... ... ... және бюджет деңгейі арасындағы түсімдерді ... ... ... бюджеттер шығының болжамды көлемі оларды
ағымдағы бюджеттік бағдарламаға және бюджеттік даму бағдарламасына бөлуді,
бюджеттік қамтамасыз етілуін, ... ... ... ... ... ... деңгейі арасында шығысты бөлу негізінде есептелінеді.
Үш ... ... ... ... ... ... ... олардың әрбір үш жыл сайын өзгеруі Қазақстан ... ... ... сипаттағы ресми ... ... ... ... Жалпы сипаттағы трансферттер көлемін
есептеу кезінде нысаналы трансферттер мен бюджеттік несие ескерілмейді.
Егер, бекітілген ... ... ... ... ... мен ... ... кезінде ескерілген шығыстар көзделмесе,
онда Үкімет немесе облыстың жергілікті атарушы органы ... жылы ... ... ... ... қысқарту немесе бюджеттік алуды
арттыру туралы шешім қабылдайды.
Жергілікті атқарушы органдар нысаналы трансферттер мен несиені ... ... ... ... ... ... дамуға
арналған нысаналы трансферттер және ағымдағы ... ... ... ... ... ... ... республикалық немесе
жергілікті бюджеттерде ... сома ... ... үшін ... бюджеттен төмен тұрған бюджетке ... ... ... ... ... ... ... немесе өңірлік бағдарлама
негізінде жергілікті атқарушы органдар ұсынатын жергілікті бюджеттік
инвестициялық ... ... іске ... ... тұрған мемлекеттік басқару органдарының стратегиялық, орта
мерзімді бағдарламалардың іс-шараларын және жоғары тұрған мемлекеттік
басқару ... ... ... ... ... ... ... әсерге қол жеткізуге бағытталған республиканың
даму жоспарларын орындауға.
2.2 Алматы қаласы Әуезов ауданының экономикалық-қаржылық ... ... ... Әуезов ауданы  ҚазСРО Кеңесі Президентінің жарлығымен
1972 жылдың 10-шы ... ... ... 77,2 ... ... Халықтың саны 375,4 мың адамды құрайды.
Үлкен және орта өнеркәсіп кәсіпорындарының саны - 23.  ... ... осы ... 23443 млн. ... ... ... саны 10539 бірлік, оның ... ... ... шағын кәсіпорындар саны 527 бірлікті құрайды.
Шағын кәсіпорындардағы айналысатын адамдар саны 3980  ... ... ... ... үшін ... ... 6804,0 теңге
бөлінді. Аудан бюджеті 8077,5 млн. теңгені құрады. 
Инвестицияның негізгі капитал көлемі 18201,5 млн. ... ... ... ... ... 208,908 ... құрайды, барлығыда қатты
жамылғымен қапталған. Сыртқа жарық түсіру желілерінің ұзындығы ауданда
299,7 ... ... (7645 ... ... 3 саябақ бұзылған, 1 парк қызмет
етуде (Family  park).
Ауданда 8 жоғарғы оқу орындары, 9 орта ... оқу ... 39 орта ... 35 ... ... мекеме, 3 түзету мектеп- интернаты, 2 кәсіби
лицей, 2 кешкі мектеп, 2 ... ... бар. ... 3 ... ... 80-нен аса дәріхана, 4 емхана, 1 ... 3 ... ... 2 ... ... 2 сәби үйі, ... ... орналасқан.
Ауданда мүгедектік зейнетақы алатын 6418 ... ... ... жәрдемақы алатын 2971 адам, жасы бойынша 34196 адам
тіркелді. 1156 ... ... мен ... 4012 ... ... бар. ... 262 ... ТКЖП және ТКЖҮ  жұмыс істейді, оның
ішіндегі ірісі- 122.   
“Алматы қаласы Әуезов ... ... ... ... ... басқару қаржы рыногындағы өте күрделі қиындықтарға
байланысты үлкен ... ие. ... ... ... сай ... мен одан әрі даму үшін фирмадан ақшалай
қаражат талап етеді.Сондықтан ... ... ... баламаларын дұрыс
ашып көрсету мен сыныптау компанияның өтемпаздығын дәл бағалау үшін қажет.
Ауданның инвестициялық ... ... деп ... ауыл шаруашылығының және экономиканың басқа да салаларының
кәсіпорындарына ... ... ... ... ... ... “Алматы қаласы Әуезов ауданы әкімдігінін қаржы-шаруашылық бөлімі”
РМҰ инвестициялық қызметтің мақсаты-түпкі ... ... ... ... алу болып табылады. Инвестиция өзінің арналымы немесе
алынған мақсаты бойынша:қаржылық және ... ... ... ... ... ... капиталын және материалдық-өндірістік
қорын өсіруге салынатын салымдар.
Қаржылық инвестициялар-бұл субьектінің табыс алу ... ... ... пайыздар, роялтилер, дивиденттер және жалға
ақысы), инвестицияланған капиталдың өсімі немесе алынатын басқа да олжалар.
Инвестицияның ... 14 ... ... ... оның ... мынандай синтеткалық шоттар кіреді: 141 «Еншілес
серіктестіктерге салынған инвестициялар», 142 «Тәуелді серіктестіктерге
салынған инвестициялар», 143 ... ... ... ... 144 «Басқа инвестициялар».
Ауданның қаржылық есебін. Қазақстандық экономикалық жүйе толығымен
нарықтық қатынастарға көшті. Жоғары ... ... ... ... жаңа ... ... экономикаға ауыстырылды.
Елімізде нарықтық экономиканың қалыптасып, ... ... ... ... бухгалтерлік есеп жүйесі де жаңа сипат пен жаңа ... ... мен ... ... ... қаласы Әуезов ауданы әкімдігінін қаржы-шаруашылық бөлімі” РМҰ
бухгалтері есептің екі түрін: біреуі ішкі есеп ақпараттарын
пайдаланушыларға ... ... ... сыртқы есеп ақпараттарын
пайдаланушыларға (сыртқы есеп) арнап жүргізеді.
Қаржылық қорытынды есепке көзқарас білдіру жүйесінің барлығы, сондай-ақ
оның мақсаты мен ... ... ... даярлауға қойылатын талаптары
қазақстандық концептуалды негізде қаралған.
Қазақстандық концептуалды ... ... ... есеп ... ... ... қаржылық қорытынды есептің мақсаттарын
анықтайды. Есеп концепциясы – бухгалтерлік есеп ... ... ... мен ... туындаған. Есептің базисі - әдістер жиынтығынан
және есеп саясаттарын жасауға қолданылатын тәсілдерден ... ... ... министрлігінің 29 қазан 2002 жылғы №542
бұйрығымен «Қаржылық қорытынды даярлау мен тапсыру ... ... ... ... ... кіріспе тарауында қаржылық қорытындының жалпы
мәселелері, оны қолданудың өрісі, қандай мақсатта қолданылатындығы,
ақпараттар пайдаланушылардың рөлі мен ... ... ... ... ... есеп ... ... мақсаты
– ақша қозғалысын, табыстар мен шағандарды, инвестициялармен несиелерді
және меншікті капитал өрісіндегі ақпараттарды қалыптастыру болып табылады.
Бухгалтерлік баланс деп – ... ... ... ... ... жөніндегі белгілі бір мерзімге жасалған қорытынды есепті
айтамыз.
Баланс деп – ... ... ... ... ... ... ... болған өзгеріс көрсеткіштерді экономикалық маңызына
қарай белгілі бір мерзімге топтастырып, ... ... ... ... есеп құрамындағы бухгалтерлік баланстың мәні өте жоғары. Осы
құжат арқылы ұйымның ... ... ... анық және ... жинақталып, мұның өзі ... ... ... ... ...... жылы ішіндегі
ұйымның қаржылық жағдайы жөніндегі өзгерістерді сипаттау болғандықтан,
баланс екі ... ...... ... және ... ... тұрады. Есепті екі жылдың көрсеткіштері жазылған
баланста осы жылдың аяғындағы баланстың арнайы тараулары мен ... ... ... ... ... ... үшін жылдың басындағы
көрсеткіштер болып, ... ... ... ... ... ... ауданы әкімдігінін қаржы-шаруашылық бөлімі” РМҰ
өз қызметін алғашқы кезеңнен ... ... үшін ... ... ... керек. Бастапқы капитал ұйым құрушы құрылтайшылардың қосқан
үлестік ... ... ... ... жарнасы – жарғылық
капитал деп аталынады. Жарғылық капитал қалыптастыруға ... ... және ... емес ... ... да болмасын заңды ұйымдар тек қана өз меншігіндегі қалыптасқан
активтер сомасымен шектеліп қана қоймай, бұлар сыртқы көздерден: ... ... ... ... мен ... ... ... құқылы. Сырт
көздерден алынған қаражаттарды – қалыптастарылған қаржы көздері деп атайды.
Мұндай келтірілген ... екі ... ... ұзақ және ... ... ... топта ұйымдар меншігінде бір жылдан артық
мерзімде қолданылатын, ал ... ... бір жыл ... ... және
сатылып алынып, жұмсалатын немесе бір жыл ішінде ... ... ... ... түрлі көздерден алынған қаржылық қаражаттар екі үлкен топтан
тұратын: ұзақ ... және ... ... ... ... ... артық уақыт пайдаланылатын активтерді ұзақ мерзімді, ал
бір жыл ... ... және ... айналатын активтерді ағымдағы
активтер деп атайды.
“Алматы қаласы ... ... ... ... бөлімі”
РМҰ Бухгалтерлік баланс түрлері:
Кіріспе баланс – ұйымдар мен ... т.б. ... ... жарғысы
тіркелгеннен соң, меншік иелерінің салған қаражатын және басқа да ... ... ... ... ... ... мен активтерді қалыптастырудан басталады.
Аралық баланс – белгілі бір тапсырмаға байланысты, айға, күнге тоқсанға
қарай жасалынады. Мысалға, капиталдың ... ... ... ... ... ... ... жұмысын және арнай ... ұйым ... ... ... жұмысын жүргізу үшін жасалынатын
балансты аралық баланс деп атайды.
Жойылуға ... ... – ұйым ... ... өз ... ... арнайы комиссияның қатысуымен ұйымды жэою ... ... Жою ... екі ... ... ... ... осы
ұйымның жабылуына байланысты жасалса, екінші ... ... ... ... үшін ... Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінде 22 желтоқсан № ... ... 5 ... 2006 жылы ... Республикасы Әділет
министрлігінде тіркелген, ресми құжат болып танылған бухгалтерлік баланстың
үлгісі (№1 үлгі) көрсетілген.
Табыстар және шығындар жөніндегі қорытынды ... ... бұл түрі ... ... ... ... ... таза пайдасы немесе шеккен зиянына қосылатын қосымша құндық
бағалар өзгерісінің есебін жүргізуге арналған.
Табыстар және ... ... ... есеп сату принципіне сай
жасалынады. Дайын өнімдерді, тарулар, жұмыстар және ... ... ... ... есепке алу жөніндегі мәліметтер бухгалтерлік есеп
тәжірибесіне сату принципі бойынша танылып тіркеледі.
Табы категориясы қаржылық қорытындының ең маңызды факторларына ... ... ... және ... ... ұйымның капитал көлемінің
көбейіп отыруы түскен табысқа байланысты болады. Қаржылық қорытынды есеп
жасаудың халықаралық әдіснамалық ұсынысына сәйкес табыс категориясы
қаржылық нәтиженің ... ... ... ... Яғни ... деп – ... ... пен осы кезеңде жұмсалған шығындардың айырмасын
айтамыз.
Таза пайда (шеккен зиян) есепті жыл ішінде қалдықталған нәтиженің
негізінде құқылы ... ... ... таза ... болып табылады.
Қаржылық қорытынды есеп даярлау мен тапсыру процесіне бухгалтерлік
баланс сияқты “Табыстар және шығындар жөніндегі қорытынды” есептің аңызы
мен ететін әсері өте зор. ... ... ... ... 2006 ... 1 ... ... қолданылатын “Табыстар және
шығындар жөніндегі қорытындының” (№2 үлгі) үлгісі берілген.
Қорытынды есептің осы түріндегі негізгі баптарына қысқаша ... ... ... ... ... ... есеп ... жоспарының “Табыстар” тарауында көрсетілген дайын өнімдерді
(тараулар, жұмыстар, ... ... ... ... ... ... өнімдердің өзіндік құны” бабында сатылған өнімдерге жататын
өнім өндіруге, ... ... ... ... ... нақтылы
жұмсалған шығындар көрсетіледі.
“Жалпы табыс” бабы түскен нето ... және ... құн ... есептеп шығару көрсеткіші болып табылады.
“Әкімшілік шығындар” бабында тікелей өндірістік процеске байланысты
емес басқарушылық қызметтерге ... ... ... ... ... шығындары” бабында алынған займдар, эмитеттелген құнды
қағаздар, вексельдер, сенімді басққаруға және ... ... ... сыртындағы активтер бойынша сыйақы төлеу шығындары қарастырылған.
“Салық салынғанға дейінгі табыс” бабында жоғарыда келтірілген табыстар мен
шығындар айырымын шығарудағы есепті ... ... ... ... ... ... және салық есебінің мәліметіне
сәйкес есептелінген ... ... ... ... ... ... салығы шығындары шығындардың арнайы баптары және бұлардың
құрамына қарай шектеулі түрде жазылады.
“Таза ... ... ... ... ... және таза пайдаға
салынған салық көлемі айырымын шығарудағы есепті көрсеткіш ... ... ... зиян)” ұйымдағы бөлінбеген пайда немесе
жабылмаған зиян сомасының қолда бары мен ... ... ... ... ... ... қолдану арқылы анықталады.
Халықаралық қаржылық қорытынды есеп стандарттары (ХҚЕС) талабына сай
қаржылық қорытынды есеп құрамына енгізілетін қосымша үлгінің бірі “ ... ... ... болып табылады. Негізінен бұл үлгі баланс
және табыстар мен ... ... ... ... ... ... ... өлшеп көрсетуге арналған. Ақша ... ... ... ... осы түрінің түпкі мақсаты –
сыртқы және ішкі ... ақша ... ... ... ... беру ... бір ... кезең аралығындағы ұйымның ақша ... мен ... ... ... және ... ... ... әсер етеді. Сонымен ұйым әкімшілігі ақша жөніндегі
қорытынды есеп ... ... ... шығару және
дивиденттік төлемдерді анықтау, қосымша алынған инвестициялардың ұйымның
жалпы жағдайына тигізген ... ... үшін де ... ... ... ... есепте қалыпты өндрістік және қаржылық
жағдайда қалыптасқан ақша қаражаты мен ... ... ... ... ... өзгерістерді дәлме-дәл ажыратылып көрсетілуі керек.
Қаржылық қорытынды есеп ... ... ... ... ... ... түскен ұйымның өз ақшасының ағыны құқылы тұлғалардың
инвестициялық және қаржылық ... ... ... ... және ... ... қызметі деп түсіндірілген.
Халықаралық есеп жүргізу тәжірибесінде ақша қозғалысы ... ...... және ... әдіс ... Бұл ... арқылы дайындалып
тапсырылатын ақша қозғалысы жөніндегі ақпараттар мазмұнын ... ... ... ... ... ақша ... және ... әдістерге жұмсау үшін жинақталады. Онда тікелей әдісті
қолдану арқылы ... ... ... ... ... мен ... ... қолдану барысында таза табыс немесе шеккен зиянның ағымдағы
активтер және міндеттемелер өзгерісіне тигізетін әсерін, ақшалай емес
опреацияларды, сондай-ақ инвестициялық және қаржылық ... ... ... ... мен реттеп отыру үшін де қажет.
Тікелей әдіс ақшаның жалпы ағынын төлеушілік қаражат түрінде көрсетеді, ал
жанама әдіс ұйымдардың қаржылық ... ... ... ... ... ақша ... ... көрсетеді.
Инвестициялық қызмет деп – ұйымдардың ұзақ мерзімді активтер алу ... ... ... ... мен беру ... ... қызметт нәтижесінде пайда болатын ақша қозғалысының
мысалына:
– ақшаның түсуі:
– материалды емес активтерді, негізгі құралдарды және ... да ... ... ... ... да ... ... берген
займдарын, басқадай жолдармен түскен ақшалардың кіріске алынуы;
– ақшаның азаюы:
... емес ... ... құралдарды және басқа да ұзақ
мерзімді, қаржылық ... ... да ... ... ... ... басқа да төлемдерді өтеуге жұмсалған ақшалар.
Қаржылық қызмет деп – ұйымдардың меншікті капитал ... ... және ... ... ... өрісіндегі болған өзгерістердің
нәтижесін айтамыз. Қаржылық қызмет нәтижесінде пайда ... ... ... ... ... ... және ... да құнды қағаздар шығарудан, банктердің займдарын
алу, басқадай жолдармен түскен ақшалардың кіріске алынуы;
... ... ... ... ... өтеуге, өз меншігіндегі акцияларды сатып
алуға, дивиденттер төлеуге, басқадай төлемдерді өтеуге ... ... ... ... ... ... есеп ... меншікті
капиталының жағдайы мен қозғалысын, жарияланған жарғылық капитал,
төленбеген және ... ... ... ... ... ... мен бөлінбеген табыстың қалыптасуы жөніндегі көрсеткіштерден
тұрады. Капиталдың әр түрінің ... ... ... ... ... ... ... былайша өрнектеледі:
БҚқ + Кқ - Ка = СҚқ
Мұндағы:
Кқ – капитлдың көбеюі;
Ка - капиталдың азаюы ;
СҚқ – ... ... ... ... ... әр түрінің, резервтер
және қорлардың соңғы қалдығы.
Капитал қаражатының ... ... есеп ... сай
анықталады. Меншікті капиталдың өзгеріске түсуі және бұлардың жекелеген
түрлерінің көбеюі мен ... ... ... ... ... есеп жасау жөніндегі әдіснамалық ұсыныста берілген.
Меншікті капитал өзгерісі жөніндегі қорытынды есеп ... ... ... ... ... ... ... салығы. ҚР салық кодексіне сәйкес салық салудың
объектісі болып табылатын ... ... БЕС ... ... ... тәртібін мыналар анықтайды:
– салық салынатын табыс;
– төлем көзінен ұсталатын табыс.
Бұл көрсеткіштер Қазақстан Республикасындағы барлық ... және ... ... ... ... ... ағымдағы
ретінде, сонымен қатар ұйымның қаржылық есеп ... ... ... ... ... ... сөндіргенде пайда
болатын болашақ салықтық нәтиже ретінде, сонымен бірге қаржылық есеп беруде
салыққа қатысты ... ... және ... ... немесе мойындалмаған салық зиянды мойындауды қарастырады.
2.3 Қазақстан Республикасының сыртқы ... ... ... ... борыштың мөлшерін салыстармалы сипаттау
үшін арнайы көрсеткіш – борышқа қызмет көрсету коэффициенті пайдаланылады.
Ол ... ... ... ... ... қатысы ретінде есептеп
шығарылады. Мұндай қатынастың қауіпсіз деңгейі 25 пайыз болып ... ... ... ... өсіп ... ал оның экспортының
керісінше төмендеп отырғанын ескерсек ахуалдың нашарлауы мүмкін.
Елдің жиынтық ... ... ... ... ... жекеменшік секторының борышы, соның ішінде ... алып ... ... бұл бөлігі несиелік капиталдың сыртқы
рыноктарында экономикалық ... ... ... ... байланысты. Фирмааралық берешек Қазақстанда жұмыс істеп тұрған
еншілес кәсіпорындарға шетелдік бас компаниялар мен ... ... ... бойынша өзара қатынастарды білдіреді. Бұл тәрізді
берешекті ел экономикасы мен қаржылары үшін ... ... деп ... Жекеменшік сектордың сыртқы кредиттері валюта бағамының ұнамсыз
ауытқұларын туғызады, монетарлық біліктердің ақшалай-кредиттік саясатының
таңдап алынған бағыттарын ... ... ... отырып, валюта
рыногында қалыптасқан тепе-теңдікті ... ... ақша ... әсер ... Егер ... ... ... көлемдерге жетсе
немесе пайыздардың жоғары мөлшерлемелерімен ресімделсе, онда шығындарға
кіріктіріле ... ... ... азаюына соқтыра отырып, салықтық
шегерімнің мөлшерің ... ... Және ... ... ... және соған ұқсас мәмілелерді ресімдеу (әдетте, сырт көріністе)
шетелдік субъектілер үшін керекті түсінікте экономикалық қызметтің ... ... алып ... ... ... ... ... бір бөлігін елден тыс жерге
берудің қажеттігін білдіреді. Мемлекеттік борыш ... ... тез өсу ... бар. ... төлемқалыр болашақ экономикалық
дамуды тежейді және ... ... ... ... ... өсуі сонымен қатар реципиент-елдің халықаралық абройын
төмендетеді және ел үкіметінің саясатына халықтың сенімен кетіреді.
Ірі және созылмалы ... және ... ... ... зардаптары микроэкономикалық тұрақтылықтың бұзылуымен бірігеді.
Инвестициялардың «ығыстыру әсерінен» басқа, мемлекеттік бағалы қағаздар
бойынша пайыздың жоғары ... ... ... ... ... мұндай ағыны сыртқы борыштың өсуін білідреді. ... ... ... ... ... артықшылығы ұлттық
валютаға сұранымды арттырады және халықаралық валюта ... ... ... ... қымбаттауына және ... ... ... нәтижесінде экспорт қысқарады, ал импорт артады. Сауда
балансы ... ... ... Таза ... ... сұранымның компоненті
болатындықтаң, оның қысқаруы немеме ... ... ... өндіріске
тежеушілік ықпал жасайды.
Мемлекеттік борыштың мөлшерін салыстырмалы сипаттау үшін ... ... ... құру және даму ... ... арнаулы
көрсеткіштер пайдаланылады (кесте ).
4 – кесте – Мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... ... |
| ... ... |Жоғары |
| ... ... ... ... ... ... ... қатынасы |48-ден |48-80 ... ... ... ... ... ... | |жоғары |
|Жалпы сыртқы борыштың тауарлар мен ... |132-220 ... ... ... ... ... | ... ... ... ... ... | | | ... сыртқы борыштың таурлар мен |18-ден |18-30 ... ... ... қатынасы (%-бен, |азырақ | ... ... ... ... отырып) | | | ... ... ... мен қызметтердің |12-ден |12-20 ... ... ... ... ... (%) ... | ... ... с к е р т у – [19] ... ... автор құрастырған |
Осыған ... ... ... ... ... ... ... бюджет тапшылығы мен ... ... ... ... ... ... ... шығыстарының жеке баптары бойынша тиым
салу құқығын белгілеуі мүмкін.
1992 жылы бұрынғы ҚСРО-дан мұра болып қалған Қазақстанның сыртқы ... ... АҚШ ... ... 1993 ... аяғында Ресей Федерациясымен
бұрынғы ҚСРО-ның сыртқы ... ... ... ... ... «нөлдік нұсқаны» келісімге қол қойылғаннаң кейін және берешектің
бір бөлігін мемлекеттік борышқа ... ... ... ... ... 1,9 ... долларды құрады. Бұл борыш экспорттық
мүмкіншілігі бар ... ... үшін көп емес еді. 1995 ... ... ... ... ... ресурстарды қоса жалпы сыртқы
борыш 3,09 миллиард долларды құрады (шамамен ... 19%). 1999 ... ... ... ... ең ... ... – 8,0 миллиард долларға
жетті (ІЖӨ-нің 50,5%), ... ... тура ... және ... ... борыш – 4,0 миллиард доллар, Үкімет кепілдендірген
сыртқы борыш – 2,8 миллиард ... Ішкі ... ... ... ... 115,3%-ды, ал берешекке қызмет ету сомасының экспортқа қатынасы
27,3%-ды, ... жан ... ... ішкі ... ... 533,8 ... Бұл ... сыртқы борыш статистикасында жекеше сектордың борышын,
соның ішінде ... ... ... ... ... ... ... – кесте – Мемлекеттік борыштың сипаттамасы
| ... |
| |2004 |2006 |2008 |2009 |2011 ... және ... |3,1 |2,2 |3,1 |2,1 |2,2 ... борыш | | | | | ... %-бен |9,6 |5,0 |4,2 |2,2 |2,0 ... ... борыш |29,6 |41,2 |70,9 |94,8 |106,0 ... %-бен |90,4 |95,0 |95,8 |97,8 |98,0 ... |32,7 |43,4 |74,0 |96,9 |108,1 ... ... ... ... |16,7 |19,2 |25,5 |30,1 |37,0 |
|жиынға %-бен |51,0 |44,3 |34,5 |31,0 |34,2 ... с к е р т у - [20] ... ... ... ... |
2010 ... 1 ... ... ... өзара талаптарды есепке
алмағанда мемлекеттік борыш 2 трилион 39 ... ... ... ... 1 ... 318 миллиард теңге болды. Үкіметтік борыштың құрылымында
ішкі борыш 1 триллион 289 ... ... ... ... 329 ... ... ... болуы мезгілі келген пайздарды және ... ... ... жөніндегі жыл сайынғы шығындарды қажет етеді,
олар мемлекеттік ... ... ... ... деп ... ... ... борышын өтеуді және оған ... ... ... ... ... арналған республикалық бюджет
туралы Қазақстан Республикасы заңынды көзделген қаражат есебінен Ұлттық
банк арқылы, Ұлттық ... ... ... және оған қызмет көрсетуді
Ұлттық банк өзінің ... ... ... ... ... ... ... өтеуді және оған қызмет көрсетуді ол тиісті
жылға ... ... ... ... ... ... Ұлттық
банктің келісімі бойынша жергілікті атқарушы ... ... ... үшін тартылатын екінші деңгей банктері арқылы жүзеге асырылады.
Барлық мемлекеттік ... ... ... ... ... ... алынуға тиіс.
Қазақстан Республикасының мемлекеттік борышынын есепке алу үшін Ұлттық
банк пен жергілікті атқарушы ... ... ... ... өз қарыздарының талаптары, алануы, оларға қызмет көрсетіліу
және өтелуі туралы ақпарат тапсырып отырады.
Қазақстан Республикасының Үкіметі республикалық бюджеттің ... ... ... ... өтеу және оған ... көрсету, Ұлттық
банк өзінің билигіндегі барлық активтермен қамтамасыз етілетін ... ... өтеу және оған ... ... ... орган білігінде
тұрған меншік құқығындағы мүлікпен, ... ... және ... ... ... өз ... өтеу және оған ... көрсету
жөніндегі міндеттемелерді атқарады.
Борыштың негізгі ... ... және ... қызмет көрсету
жөніндегі төлемдер толық көлемінде төленген жағдайға мемлекеттік ... ... ... ... Үкіметінің, Ұлттық банктің және жергілікті
атқарушы ... ... ... ... ... ... ... талаптарында көзделген жағдайда, ... ... ... ... ... ... ... сатып алуға құқығы бар.
Мемлекеттік борышты басқару – мемлекеттің өзі және оның кепілдігімен
алынған борышқа қызмет көрсету, оны ... ... жаңа ... тарту
мен жүзеге асырудың шарттарын жасау жөніндегі мемлекет шараларының ... ... оған ... ... арқылы ұтымды және тиімді
қарыз алуды қамтамасыз ету және ... ... ... ... ... ... ... Мемлекеттік борышты басқару келешекте
макроэкономикалық қиыншылықтырдан және төлем балансының проблемаларынан
аман болу мақсатында жүзеге ... Бұл ...... ... ... және ... өзгерту және оған қызмет көрсету үдерістерін
қадағалап, ... ... ... ... ... ... ретіндегі
мемлекеттік борыш мониторингі жүргізіледі.
Мемлекеттік борышты басқарудың нақтылы үдересі:
1 Алдағы жоспарлы кезеңге арналған ... және ... ... алу мен ... мемлекет кепілгерлігі бойынша
боыштың жай күйі мен болжамын онда оған сәйкес ... ... ... ... органдардың борышың өтеу және қызмет көрсету көлемдері,
мемлекеттік кепілдіктер мен ... ... ... ... көрсеткіштерді айқындай отырып жыл ... ... ... жоспарлы кезеңге арналған мемлекеттік және ... ... алу мен ... ... ... ... ... мен болжамын жыл сайынғы дайындауды мемлекеттік
жоспарлауды жөніндегі ... ... ... ... ... банкімен бірлесіп, бюджетті атқару ... ... ... ... жинақталған мемлекеттік және мемлекет кепілдендірген
борыштын, мемлекет кепілгерлігі бойынша борыштың көлемдері мен құрылымының
негізінде жүзеге асырады.
2 ... ... ... ... уәкілетті органның Қазақстан
Республикасының Ұкіметті бекіткен республикалық ... ... ... ... үкіметтік борыш лимитін және жергілікті атқарушы
органның борышын, мемлекеттік кепілдіктер және мемлекет ... ... ... ... ... ... ... уәкілетті органның тиісті қаржы
жылына арналған республикалық ... ... ... ... ... алу ... нысандары мен шарттарын,
үкіметтік борышты өтеу мен ... ... ... ... ... атқару жөніндегі орталық уәкелетті органның мемлекеттік
қарыздары және мемлекеттің оның кепілдіктері мен ... ... ... ... ... ... ... мен мемлекеттік борышты, мемлекет кепілдік берген борышты және
мемлекет ... ... ... алу, ... өтеу және ... ... сондай-ақ оның кепілдіктері мен кепілгерліктері
бойынша міндеттемелерді орындауға байланысты туындаған мемлекет талаптарын
жүзеге ... ... ... ... ... соның ішінде борышты
мерзімінен бұрын өтеу, ... ... ... ... ... бағалы қағаздарды эмитенттің сатып алуы мен сатуы,
мемлекеттік және ... ... ... мемлекеттің кепілгерлігі
бойынша, борышты қайта құрылымдау, борышты қайта ... ... ... ... ... алу мен борыш, мемлекетке пілгерлігі
борыш және мемлекеттің алдындағы борыш ... ... ... ... ... іске ... ... борыштың, мемлекет кепілдік берген борыштың, ... ... ... және ... алдындағы борыштың
тәуекелдерін басқару өзіне бюджетті атқару ... ... ... ... мен ... ... ... лимиттер мен
талаптарды сақтау, құралдар мен рыноктарды әртараптандыру, әр ... ... ... ... ... ... үшін ... опциондар, своптар, форвардтық, ... және ... ... әдістерін пайдаланып, оларды анықтауды, сәйкестендіруді,
бағалау мен барынша азайтуды, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... және ... етілген заңи тұлғалардың борышын басқаруда уақтылы ден қою ... ... ... кіріктіреді.
Мемлекеттік борыштің, мемлекет кепілдік берген ... ... ... ... және ... ... борыштың
тәукелдерін басқару Үкімет айқындаған тәртіппен жүзеге асырылады.
Қазақстан Республикасының ... ... ... ... үшін ... ... ... белгіленген. Бұл шектелімдер
тиісінше республикалың бюджетте, жергілікті бюджетте жоспарланатың, ... ... ... ... ... ... табылады, бұл сомалар
берілген күнге (қаржылық жылдың аяғына) тиісті құрылымның нақты ... ... ... ... ... қарыз алуы республикалық
бюджет туралы заңмен белгіленген үкіметтік борыш лимитімен және үкіметтік
қарызға қызмет ... ... ... ... ... жергілікті атқарушы органының, республикалық ... ... ... ... ... алуы ... ... атқарушы
органның белгіленген борыш ... және ... ... ... ... өтеуге және оған қызмет көрсетуге бағытталатын ... ... ... шектеледі.
Қазақстан Республикасы Үкіметінің борышын өтеуді және оған қызмет
көрсетуді, ол ... ... ... ... ... ... ... сатып алуды бюджетті атқару жөніндегі орталық уәкілетті
орган ... ... ... ... ... бюджеттік қаражаттар
есебінен Ұлттық банк арқылы Үкімет ... ... ... ... .
Тиісті қаржы жылына жергілікті атқарушы орган борышының лимитін Үкімет
белгілейді. Жергілікті атқарушы органның борышын өтеуге және ... ... ... көлемі тиісті қаржы жылына ... ... ... он ... тең ... ... ... мемлекеттік кепілдіктерді берудің лимиті – тиісті қаржы жылына
арналған республикалық ... ... ... ... ... бұл соманың шегінде Қазақстан Республикасының мемлекеттік
кепілдігі – ... ... ... ... ... ... одаң тиісті соманы белгіленген мерзімде төлемеген
жағдайда берешекті ... ... ... өтеу ... ... органдардың борышын өтеу және оған қызмет көрсетуді
олар жергілікті бюджеттерде қарастырылған қаражаттар ... ... ... ... ... ... басқарудың әлемдік практикасы сонымен бірге мынадай
әдістерді қарастырады: қайта қаржыландыру, жаңғырту, ... ... ... ... бойынша облигацияларды айырбастау,
қарызды өтеудің ... ... ... ... бас ... қаржыландыру мемлекеттік берешекті жаңа қарыз шығару есбінен
өтеуді білдіреді. Бұл ретте, бұрын ... ... ... бірдей
құндық арасалмқпен бағамдық айырмашылықты есепке алмай жаңа ... ... деп ... ... ... шарттарын табыстылығы бойынша
аз жағынан да, көп жағынан да ... ... ... ... ... ... елеулі шығыстар кезінде, екіншісінде инфляциянын ... ... ... ... кезінде немесе ... ... ... ... мүдделігін күшейту мақсатымен
істейді.
Мерзімді ... ... ... ... бастапқы шарттарын оларды
ұзарту немесе қысқартумен байланысты өзгерту болып ... ... ... бір ... ... ... бұл мемлекеттік
бұрышты басқаруды оңайлатады.
Облигацияларды кемімелі арасалмақ бойынша айырбастау ұлттық ... ... ... және ... ... ... ... ақшамен есептесу тиімсіз кезде жүргізіледі.
Қарыздарды өтеудің мерзімін ұзарту мемлекеттің едәуір берешегі кезінде,
сондай-ақ ... ... ... ... ... ... үкімет қарыздарды өтеудің және олар ... ... ... ... тұру ... мәлімдейді.
Мемлекеттік борышты төлеуден бастарту (күшін жою) елде ... ... және жаңа ... ... ... ... ... орындауды мойындамауы кезінде болады. Бас ... ... ... ... ... ... ... аталған әдістері әр түрлі үйлесімді бір
мезгілде, мысалы ... ... ... және ... ... және ... ... айырбастау және сәйкестендіру және
т.с.с. қолданылуы мүмкін.
Қаржыны, сауықтыру, соның ішінде мемлекеттік борыштың өсу ... ... ... ... ... меншіктің бір бөлігін
өткізуге болады, яғни жекеше секторға сату ... ... ... бас ... бұл ... аз ... қолдау жөніндегі мемлекет
көтеретін ауыртпалықты азайтады.
Ұлттық ... ... ... салаларына шетел кредиттерін,
инвестицияларын салмайынша, ... және ... ... ... ... мен тұтыну тауарларының өндірісіне озат технологияларды
тартпайынша ... ... ... ... капиталы мен валюталық ресурстарлы
тарту оларды жоғары тиімділікпен ... ... ... ... ... ... ... етеді: негізі борыштың
сомасы мен пайыздарын төлеу бұл жағдайда нақты өнімнің бір бөлігін ... ... ... ... ... Елеулі сыртқы борыштың көбеюі
ұлттық валюта ... ... пен ... ... ... экономиканың дамуындағы қиыншылықтармен байланысты ұзақ мерзімді
теріс экономикалық зардаптарды тудыруы мүмкін.
Үлкен көлемдегі мемлекеттік ... ... ... ... ... мынадай іс-қимылдары қолданылуы мүмкін:
1 Қайта қаржыландыру. Төлеу мезгілі жеткен облигацияларды өтеу үшін
практикада Үкімет шығыстарды ... және ... ... экономика жағдайында мұндай саясат қате болар еді). Ол ... ... ... яғни жаңа ... сатады және
түсімақшаны өтелетін облигацияларды ұстаушыларға төлеу үшін пайдаланады.
2 Салық салу. Үкіметтің салық салуға және оларды ... ... ... ... кезінде жекеше шаруашылықтар мен корпарациялар салық ... ... ала ... ал ... ала ... ... ... мен корпарациялар банкроттануы мүмкін, ал үкімет
банкроттанбайды.
3 Ақша ... ... ... сомасын және пайыздары төлеу үшін
үкіметтің ақша басып шығаруға мүмкіндігі бар. ... ... ... ... ... ... іс-қималдары жағымсыз зардаптар тудырады:
1 Табыстардағы теңсіздіктің көбеюі. Табыстардың мөлшері бойынша
халықтың ... ... ... Және ... жүйесі шамалы үдемелі болуы
мүмкін, ... ие ... ... ... табыстарды бойынша
пайыздық табыстарды қайда бөлудің нәтижесінде ол артық табыстар алмайды.
2 Пайыздық төлемдер ... ... ... ... ... бұл
инновацияларға, инвестицияларға, жұмысқа ынталандырмаларды төмендетеді,
мұның өзі ... ... зиян ... ... ... бойынша
пайыздық төлемдердің қатынасы – борыш бойынша пайыздарды ... үшін ... ... ... ... ... ... Егер экономика толық ... ... ... ... және бюджет баланстандырылған болса, егер үкімет
шығыстарды көбейтсе, онда өндірістік мүмкіндіктердің қисық сизығы ... ... ... ... үкіметтік тауарлардың білігі ... ... және ... ... ... ... болады
Жекеше тауарлар не тұтыну, не инвестициялық тауарлар болуы мүмкін:
1 Егер тұтыну тауарларын қысқарту есебінен ұсыным азайса, онда ... ... ... деңгейі төмендейді, ал инвестициялардың деңгейі
сақталынады және келер ұрпақ шалынбайды;
2 Егер ... ... ... ... онда бүгінгі ұрпақтың
тұтыну деңгейі өзгермейді, ал болашақта табыс деңгейі аз ... ... екі ... ... мүмкін:
1 Үкімет шығыстарының көбеюі салық салудың ... ... ... ... төмендейді және үкіметтік шығыстардың ауыртпалығы ... ... ... ... ... ... ... көбеюі есебінен
қаржылынады.
Салдарлары: үкімет ақша рыногына шығады, ... ... ... ... мөлшерлеме көбейеді, ... ... ... аз ... ... мұраланады және оның ең төмен тұрмыс
денгейі болады.
Бірақ екі шектелім болады:
1. Мемлекеттік инвестициялар. Егер үкімет шығыстарының өсуі ... ... ... ... ... онда ... көбеюінің
ауыртпалығы болашақ ұрапқтарға аударылады. Ал егер ... ... ... ... ... онда бұл экономиканың болашақ
өндірістік әлуетін ... ... ... мемлекеттік капиталды
пайдасына өзгереді.
2. Жұмыссыздық. Егер бұған дейін ... ... ... ... ... ... істеу жағдайларында болса, онда ... ... ... ... ... ... ... ішінде
болады. Үкімет шығыстарының өсуі капиталды ... ... мен ... ... құрбандарсыз экономиканы қисық сызыққа жақын орналастыруы
мүмкін. Демек, егер бастапқыда жұмыссыздық, тапшы ... ... бұл ... ... мөлшерлерінің қысқару нысанында болашақ
ұрпақтарға түсетін ауыртпалықты міндетті түрде тудырады.
Пайыздық ... өсуі 10 ... ... ... ... ... ... қаржыландырудың нәтижесінде енді
үкімет шығыстарының өсуі мультипликатордың нәтижесі арқылы құлдыраудың ... ... ... ... көрсететін болады, сөйтіп жекеше
бизнестің күтіп отырған пайдаларын жақсартады және инвестициялық сұранымның
оңға 1/2-ге ілгерілеуін ... ... ... тым ... – 10%-ға ... инвестициялық шығыстар 30 миллиард ... ... ... ... ... өсуі сызбада көрсетілгеннен
не азырақ, не көбірек болуы мүмкін; 1-жағдайда ... ... ... ... ... ... ... асыра жабылады. Негізгі идея
инвестициялық сұранымның өсуі кез ... ... ... ... ... отыр.
Мемлекет үшін дефолтты қолайлы практикалық ... етіп ... ... ... ... ... ... болатын саяси қолдаудан ел басшылығының айрылуы;
2. экспорттан түсетін кірістердің төмендеуі;
3. борышқорлық ауырпалықтың көбеюі;
4. капиталдың халықаралық ... шығу ... ... ... экономикалық құлдырау;
6. берешектің құрылымын өзгертуге халықаралық қаржы ұйымдарының әзір
екендігі.
Яғни егер ел ... ... ... ... ... онымен
байланысты санкциядан асып түсті деп санаса, сыртқы борыш бойынша дефолт ел
басшылығының стратегиялық шешімінің нәтижесі болуы ... ... ... ... ... ... қызмет көрсетуге жұмсалатын төлемдер
сомасының асып түсуі де маңызды ... ... ... ... ... тыс ... ... мемлекет «борышқорлық торға»
түсіп қалу қаупінде, яғни ол тек бұрынғылар бойынша пайыздарды төлеу ... ... ... ... өнбойы көбейтіп отыру жағдаятына мәжбүр
болады. Борыштың ... ... ... ... ... ... ... бюджет тапшылығын қаржыландыру үшін қажет қарыз алулардың өсуі
мысалында көрсетілуі мүмкін (кесте )
6 – ... – Орта ... ... ... ... ... ... ... ... ... тең ... және жылдықтың 15%-дық мөлшерлемесін
қабылдай отырып, ... ... ... көрсетіп тұрғандай, тіпті егер 6-жылы тапшылық өзі жойылатын
болса да, мемлекет-қарыз алушыға ... ... ... 5 ... ... ... пайыздарды төлеу үшін 5%-дан сәл төмен мөлшерде
қарыз алуға тура ... ... ... ... ... ... ... берген борышы берілген.
Қорытындылай келе, бюджеттің барлық шығыс бөлігін жеңілдету дефолттың
оң салдары болып ... бұл оның ... ... бере алады.
Сыртқы борышқа төленетін төлемақылардан бас тарту үкіметке ... ... ... ... ... ... бойынша шығыстарды көбейтуге
мүмкіндік береді, мұның өзі үкімітке сенімді ... ... ... ... кредит рейтингі төмендейді және халақаралық рыноктарда
қарыз алу ... ... ... ... ... ... жетілдіру жолдары
3.1 Нәтижеге бағытталған бюджет – бюджет жүйесін басқару тиімділігін
арттыру жолы
Жүргізіліп жатқан әкімшілік реформалардың шеңберінде Қазақстан нәтижеге
бағытталған бюджеттеудің негізгі қағидалары мен ... ... ... ... ... ... үстінде. Елімізде алғаш рет барлық
деңгейдегі бюджет шығындарын жоспарлау мемлекет қаржысын ... ... бар ... ... мен ... есептеу арқылы жүзеге асырылады.
Бюджет процесіне қолданылатын жаңа тәсілдің мәні – бюджеттің атқарылу
нәтижесі бөлінген қаржыны игеру ... ... ... отырған бюджет
саясатының шеңберінде әлеуметтік маңызы бар нақты жетістіктерге қол жеткізу
болып табылады. Бұл ... ... ... бас ... ... ... бағыт пен мақсаттарына сәйкес, оларды
жүзеге асыруға қажетті қаржыны бөлуді білдіреді.
Жаңа бағытқа ... ... ... ... ... ... ... мақсаттарын көздей отырып дәлелдеу емес, іс-
әрекеттерінің нәтижесіне қарап негіздеу талап ... ... ... ... ... ... ... арасындағы байланысты дәл көрсетуі керек.
Бюджет бағдарламасы мемлекеттік орган ... ... ... мен ... ... саны, стратегиялық мақсаттары
арасындағы байланысты көрсетуі керек. Осылайша ... ... ... ... ... ... ... алдында
ресми түрде ғана өз функцияларын атқару дағдысынан түпкілікті нәтижеге ... ... ... Республикасы Үкіметінің 2007 жылғы 26-шы желтоқсанда №1297
Қаулысымен «Нәтижеге бағытталған ... ... ... бекітілді. Одан кейін Елбасы «Қазақстан Республикасында
мемлекеттік жоспарлау ... ... № 827 ... 2009 жылдың 18-ші
маусымында бекіттті.
Бұл құжат нәтижеге бағытталған бюджеттеудің негізгі ... ... ... Осы ... ... ... атқару
жауапкершілігі артады, мемлекет қаржысын бөлу жөнінде қабылданатын ... әрі ... ... ... ... айқын болу қағидасына
сүйенеді.
Мемлекет шығындарын басқару жөнінде жаңа ... ... ... ... ... ... зерттеу маңызды. Әсіресе, бюджеттеудің жаңа
технологиясы мен ... ... ... АҚШ, ... ... ... ... Швеция мемлекеттерінің тәжірибесі мол. Оларды
жеке–жеке қарастыру жөн.
Тәжірибелік қолдануда АҚШ ... ... елу ... ... әртүрлі модификациялары қолданылып, олар осы ... ... ... ... ... реформасының әр кезеңінде
мемлекеттік қаржыларды ... ... ... ... ... ... өткен ғасырдың 40-шы жылдар ... ... АҚШ ... ... ... ... ... АҚШ-тың
«Мемлекеттік мекемелер қызметтерінің нәтижелерін бағалау туралы» (1993 ... ... ... ... (1997 ж.) ... ... ұсынымдар.
АҚШ-тағы бағдарламалық-мақсатты бюджеттеу тәжірибесі мен оның
тұжырымдамасының дамуын ... ... ... ... ... ... ... Бұл жүйенің басты көңіл қойған бағыты
– ол мемлекет ресурстарын шығындаудан гөрі нәтижеге жетуге бағытталған
мемлекеттік функцияларды орындалуды ... ... ... ... ... шығындармен байланыстыратын саяси құжат
ретінде болған. Ол тек шығындар бөлігіндегі шығыстар құрылымын (еңбек
ақы, тауарлар сатып алу, ... ... алу және т.б.) ... ... ... ... күтілетін нәтижені сипаттады.
Әйтседе, «Performance Budget»-тің ... ... ... ... шығыстармен байланыстыру мүмкіндігі болмады.
Бұған себеп басқару және ... да ... ... ... ... басқаруды ұйымдастырудың бірыңғай
принциптерінің жасалмауы болды.
2. «жоспарлау – ...... ... Бұл ... ... бірі - бәсекелес бағдарламалар арасында бюджеттік ақша
бөлу мен ... ... ... барысында бюджеттік жоспарлау
процесінің шамадан тыс ... ... ... ... ... ... ұқсас амалдарын салыстыруға және
ең жақсысын таңдауға мүмкіндік берді. Бұл үшін әрбір ... ... ... ... қызметтердің барлық түрлерін
талдап, оларды әлеуметтік мәні бар мақсаттарға жетуге бағдарланған
бағдарламаларға топтастырып, мақсатқа ... ... ... іс-шаралардың иерархиясын құрып, оны базалық элементтерге дейін
жеткізуге тиіс еді. ... ... ... ... ... толық құнын бағалау үшін бағдарламаның әрбір элементтерін
орындау шығындарын бағалау қажет болды.
3. Мақсаттар ... ... Бұл әдіс ... ... ... Ол
мақсаттарды таңдап, оларға ... ... ... ... деп санайды. Бұл әдістің негізгі белгісі – ұйым
алдына қойылған ... ... ... қызметкерлерінің
жауапкершілік деңгейлері күшейетіндігі. Ең бірінші рет MBO ... ... ... ... маңыздылығын бағалауға талпыныс
жасалды. Осыған байланысты айта ... ... ... ... басты
қиыншылықтардың бірі мемлекеттік шығындар тиімділігінің әлеуметтік
және экономикалық көрсеткіштер жүйесін құру ... ... ... ... ... ... АҚШ ... Картер министрліктер
басшыларын 1979 жылы бюджеттік өтініштерді даярлау үшін ... ... ... ол ... ... бюджеттің тапшылығы
айтарлықтай болды. Бюджетті нөлден ... ... бір ... ... ... ... шығындарды айқындауға және оларды жоюға
мүмкіндік береді. Бұл үшін министрліктер мен ведомствалар ... ... жету үшін өз ... ... ... ... ... кем дегенде біреуінде шығындар ағымдағы
деңгейден төмен ... ... бұл ... қол ... ... ... табу ... Нәтижелерге негізделген бюджеттеу. АҚШ-тың 1993 жылы ... ... Results Act» (GPRA) ... ... ... бағалау туралы» заңы бюджет шығындарының
мемлекеттік саясатын ... ... ... жету ... Бұл ... ... ... бағытталған
бюджет жүйелері заңды түрде бекітілген деп айтуға болады [22,б.64].
Ресурстар мен қорытындыларды өзарабайланыстыру үшін қызмет ... мен есеп бері ... ... ... ... стратегиялық жоспар (5 жылға).
– бір жылға жұмыс жоспары.
– бір жылға жұмыс жоспарын ... ... ... ... бес ... мерзімге жасайтын стратегиялық жоспар
құрамына – министрлік қызметін, мақсаттарын (mission) ... ... ... мәні бар ... ... goals) және ... қалай және қандай ресурстардың көмегімен қол жеткізу сипаттамасы
жатады. Бір жылға арналған жұмыс ... ... ... GPRA ... ... қызмет нәтижесі туралы жыл сайынғы есеп
құрамына: қол жеткізілген көрсеткіштер, жоспардың орындалуы ... ... ... бойынша негізгі қорытынды, берілген смета
шеңберінде ресурстарды әртүрлі шығындар ... ... ... ... ... 2008 жылы үш министрліктерде экономика және ... ... ... және ... ... сонымен қатар
өңірлік деңгейде – Оңтүстік-Қазақстан ... ... ... ... мен ... бағытталған бюджеттендіру жүйесіне
өту шеңберінде стратегиялық ... ... ... Бұл ... ... ... қатар, еліміздегі барлық орталық мемлекеттік органдары алғаш
рет өздерінің үш жылға арналған стратегиялық ... ... ... ... ... ... ... органдар толығымен бағдарламалық
жоспарлаудың осы жүйесіне көшуде. Сондай-ақ стратегиялық ... ... үлгі ... ... стратегиялық миссиясын (mission
statement) ... және ... ... ... ... жету үшін ... кешенінен тұрады.
Нидерландия. Нәтижеге бағытталған бюджет әдісін жетілдіру бойынша
реформа ... ... ... ... Бұл елдегі бюджеттік
реформа 1999 жылы басталды. Оны ... ... ... ... ... бюджетінде ақпараттың болмауы;
– мемлекеттік саясат мәселелерінің анық еместігі;
– бюджет шығындары мен мемлекеттік ... ... ... болмауы;
– бюджеттік заявка мен оның бюджеттің атқарылуы арасында байланстың
болмауы.
Әлеуметтік-экономикалық саясаттың мақсаттарын алдыңғы ... ... ... пен ... ... жаңа ... бекітілді.
Бюджеттік саясат бағыттары жөніндегі бапта түпкілікті мақсаттар,
мақсатты ... мен ... ... іске ... ... Егер ... ... мақсаттық нәтижесін белгілеу мүмкін емес
болған ... бұл ... ... ... ... ... міндеттер
сипатына ие болады (яғни, бюджеттік қызмет ... ... Бұл ... ... саясаттың бюджеттік салдарлары сипатталады, «еркін»
ресурстарды қолдану бойынша ұсынымдар және ... ... ... ... ... ... бюджеттік процесс шегіндегі ортақ соңғы нәтижелерге
жетудегі әртүрлі министрліктер мен ведомствалардың ... ... ... «ведомствоаралық қызмет сызбасын» жасау жолымен шешіледі.
Жаңа типтегі бюджетте мұндай сызбаның төрт түрі ... бір ... ... ... мақсаты жоқ аралас қызметтер бағдарламалары, іс-
қимыл ... мен ... ... ... ... ... сипатқа ие және ол соңғы
он жылдықтада жалғасып келеді. ... ... (3 жыл) ... ... 1998 ... бері ... ... Бұған бюджеттік қызмет көрсету
саласына нарықтық ... ... ... ... ... ... ... әкелген «Келесі қадам» (Next Steps Initiative) бастамасы
себеп болды.
1998 жылы ... ... ... кешенді талдау
жүргізіліп, нәтижесінде бюджеттік ресурстарды бөлуде министрліктердің өзіне
алатын ... ... ... ... ... ... ... қызмет сапасын жоғарылату мен оған сәйкес реформалар
жүргізу қажеттілігі ... ... ... Осы ... мемлекеттік
қызмет сапасы мен көлемінің стандарттары, нәтиже индикаторлары әзірленіп,
ол ... ... ... жаңа ... өз ... екі ... элементті біріктірді:
бюджеттік қызметтер туралы келісім (Public Service Agreements — PSA) ... ... ... ... (Service Delivery Agreements — SDA). Екі
құжат үш жылдық мерзімге әзірленеді. Онда әрбір министрліктің ... ... ... ... сапасы, көлемі мен оларды көрсетуден алынатын
нәтиже көрсеткіштерінің мәні, олардың қызметтерінің басқа да ... ... ... әдістемелік база әзірлеп, онда көрсеткіштер
жүйесін ... ... ... ... министрліктердің
жоспарлары мен қызмет нәтижелерін бағалау мен бағдарламалар тиімділігі
жөнінде есеп ... ... ... ... ... ... негізінде жүргізіледі. Министрлер
кабинеті PSA-ны бюджеттік қаржыландырулармен бірге қарастырады. ... және ... ... ... ... ... ... заявкаларымен бірге Парламентке ұсынылатын бюджет
жобасына қосылады.
Бюджеттік қаражатты шығындаудың ішкі бақылауды министрліктің ішкі аудит
қызметі, ал ... ... ... есеп ... және ... ... ... қызметі жүзеге асырады. Тиімділікті бағалау бойынша
аудиторлардың жұмысы тек проблемаларды анықтауға ғана ... осы ... ... ... ... және ... органдардың
жұмысын жақсарту жөніндегі ұсынымдарды жасауға бағытталған.
Жаңа ... ... ... ... ... ... елдерде
жүргізілген қайта құрылулардың ішіндегі неғұрлым ... ... ... ... ... 1989 жылы ... ... Жаңа Зеландия Заңында бекітілген. Жаңа Зеландия министрліктер ... ... ... ... ... ... ... мұнда департаменттің мақсатына жетуі үшін қажетті жұмыстар
тізімі, ... ... ... және реті, құны мен мерзімі,
марапаттау, ... ... ... ... есеп ... айқындалған. Бюджет қаражаты нақты нәтижелерге жетуге ... ... іске ... ... ... ... бөлінеді.
Департаменттер ресурстарды басқаруда белгілі бір еркіндікті пайдаланады,
бірақ нәтижелерге жетуде жауапкершіліктері ... ... ... өту әлі аяқталмаған, ақпараттық қамсыздандыру,
аудитті жетілдіру және т.б. мәселелер шешілуде. Айта ... бір ... жаңа ... ... тиімді жұмыс істеуі үшін
азаматтық қоғам мықты, сыбайлас жемқорлық жоқ, бюджеттік ... ... ... Жаңа ... үлгінің келесі ерекшелігі басқару және
бюджеттеу жүйесі тікелей (соңғы емес) нәтижеге ... яғни ... ... ... ... және ... ... жасау жеңілірек
болады.
Швеция орта мерзімді бюджеттік жоспарлауға (үш жылдық), ... ... ... және нәтижеге бағдарлау жүйесіне 1990 жылдың
аяғында өтті. 2000 жылдың ... ... ... ... ... ... ... есептеу әдісі бойынша есепке өту ... ... бар «Ақ ... ... Соңғы жылдардағы реформа
мақсат, нәтиже және міндеттер арасында нақты ... ... ... ... ... мен олардың нәтижесі туралы түсінікті кеңейтуге;
әртүрлі деңгейдегі шешім қабылдау процесінің ... ... ... мен оның ... ... ... ... қолдануға; мемлекеттік басқару сапасы мен оның нәтижесі
арасындағы байланысты анықтау мен ... ... ... ... ... ... ... Швеция үкіметі басында экономикалық болжамға және
қаржылық саясатқа сәйкес келесі үш ... ... ... ... ... ... ... бағыттар арасында бөледі. Бұл кезде
бағыттар бойынша сомма жалпы бюджет соммасынан кем болды. Бұл ... ... ... шегін көрсетеді, егер бірінші жылы бұл
ауытқулар 1,5% шамасында болса, ... - 2%, ... - 2,5% ... ... ... ... маңызды ерекшелігі заңда
бекітілген функционалдық агенттіктердің автономдығы. Министрліктер өз
саласындағы ... ... ... ... ... ... бюджеті бар. Барлық мемлекеттік қызметтермен бюджеттің негізгі бөлігін
шығындайтын 300 жуық агенттік ... ... ... ... ... ... ... пен ішкі ұйымдастырушылық
жөніндегі шешімдерді жеке қабылдайды.
Бюджетте, тәртіп ретінде әрбір агенттік үшін оның ... ... ... жеке баптар бар, яғни бюджеттік құжаттар агенттіктерден
күтілетін нәтижелер ... ... ... Осылайша, нәтижелер
туралы ақпараттар іс жүзінде мемлекеттік бюджетті ... ... ... ... ... ... мен ... министрлік өзінің ведомстволық бағынысты ... ... ... ... жолдайтын нұсқаулық-хатта көрсетіледі.
Данияда нәтижелерге бағдарланған басқаруды енгізу мынадай ... ... ... ... бар басымдықтарды анықтауға шешім қабылдайтын
саяси тұлғаның мүмкіндігін жақсарту;
... ... ... ... ... арасындағы бюджет тапшылығының орнын толтыру тиімділігін
жақсарту.
Данияда қызмет тиімділігін басқарудың бірінші құралы нәтижелі келісім-
шарт (результативные ... ... 1992 жылы ... ... – бұл ... және ... бір кезеңде талап
етілетін нәтижелерді белгілейтін ... мен ... ... ... ... ... ... нәтижелі келісім-
шарттары саяси басымдықтар мен ... ... ... ... ... мен ... жобаларын жасайтын
бағынышты органдар арасында келісіледі.
Нәтижелік келісім-шарттар үлгісі жөнінде міндетті ... ... ... ... ережелер бар.
Нәтижелі келісім-шарттарда көрсеткіштер төмен болса және міндеттемелер
орындалмаса санкция жоқ. Бірақ келісім-шарттық ... ... ... еңбек ақы басты ынталандырушы болып табылады. Нәтижелік келісім-
шарттар әдетте төрт ... ... ... және ... ... немесе ресурстардың болуы үшін жыл сайын қайта қаралуы
мүмкін [24,б.98].
Басшылармен ... ... – бұл ... ... мен ... ... органның бас директорының арасындағы ... ... ... ... ... бұл ... енгізу жөніндегі
стратегия Дания үшін өте табысты болды. Қазіргі уақытта әрбір министр және
оған бағынышты ... ... ... ... ... ... ... ажырамайтын бөлігі ретінде пайдаланады.
Сонымен, НББ жүйесін енгізу мен жетілдіру жөніндегі әлемдік ... ... ... көрсетті:
– бюджет қаржысы шығындар ... ... ... ... ... ... ... бөлінеді;
– бағдарламалар заң шығарушы органдармен келісілген жалпы ... ... ... негізделеді;
– министрліктер мен ведомстволардың пайдалануына ... ... ... бақылау жүргізу, шығыстардың тиімділігі жөнінде
министрліктердің ішкі ... ... НББ жеке ... ... ... ... ескереді,
қойылған мақсаттарға жетудің балама амалдарын салыстыруға және дамудың әр
түрлі сценарийлерін іске асыру мүмкіндігін ескере отырып ұтымды ... ... ... ... ... олардың алдына қойылған бағдарламаларға қол
жеткізу құралын таңдауда үлкен ... ие, атап ... ... әр ... ... ... оларға бөлінген сметалардың
шегінде қаражаттарды қайта бөлуге ... ... ... ... ... ... жауаптылығы күшейтіледі.
– бюджет жобасы заң шығарушы органға мемлекеттік шығыстар саясаты ... ... ... ... ... анық бақылауға мүмкіндік
беретін нысанда ұсынылады.
Қазақстандағы бюджет жүйесінің реформасы бюджетті әзірлеу процесіне
қатысатын мамандардың біліктілігіне талаптың ... ... ... ... ... ... етуге, мәліметтердің
сапасына және процестердің ұйымдастырылуына ... ... ... ... ... инфрақұрылымында елеулі өзгерістер, қайта құрулар
болады.
Реформаны іске асыру нәтижесінде неғұрлым ... ... ... талап етеді.
Реформа бюджеттің ашықтығы талаптарын едәуір жоғарылатады. Бұл ретте
ашықтығы реформа процесінде ... ... ... ... ... ... ... әдіснамасының басқа элементтері кер кететін
болады.
Жүргізілген талдаудың нәтижелері нәтижелерге бағдарланған жоспарлау мен
бюджеттеудің жаңа жүйесіне көшу ... ... ... ... ... жүйе ... ... нәтижелер мен бағдарламалар
тиімділігі ... ... ... ... ... ... ... сияқты компонеттерді қамтиды. Сондықтан жоғары
талап алдыңғы кезекте ... ... ... әсіресе қаржылық
және талдамалық қызметтер қызметкерлерінің ... ... ... ... ... бағдарламалар әкімшілері
қызметінің мақсаттары мен бағытарына көптеген ... ... ... ... ... ведомстволық және функционалдық
сипаттамаларға бөлінуден басқа бюджеттік ... ... ... мен ... ... түрін әзірлеген жөн. Бұдан
өзге, бюджеттік сыныптама қаржылық есептіліктің және ... ... ... ... ... ... ... тиіс.
Реформа процесінде бюджеттеуді ақпараттық қамтамасыз етудегі ... ... ... бұл ... ... автоматтандыру
жүйелеріне қатысты болады. Бұл ретте ... ... ... ... жаңа ... ... ... келтіру бойынша талаптар
қойылады.
Бюджеттік деректердің сапасына талап жоғарылайды. Бірінші кезекте ... ... алу мен ... ... арқылы есепке алуды қатар жүргізу
қажеттілігіне қатысты. Тағы бір маңызды фактор – ... ... ... ... ... ... ... ол бюджеттік
бағдарламаларды ... ... ... ... ... ... есептеу әдісі арқылы есепке ... ... ... ... әзірлеу ұсынылады (АҚШ тәжірибесі - Accrual-
based budgeting ABB есептеу әдісіне негізделген бюджеттеу тұжырымдамасы).
Сондай-ақ, бюджетті есептеу ... ... ... ... бақылаудың және басқалардың толық ... ... ... ... бюджеттеу технологиясына көшу кезінде негізгі
фактолар бюджеттің айқындылығы мен нәтижелер туралы ақпараттардың ашықтығын
қамтамассыз ету ... ... ... табылады. Осыған байланысты,
заңнамалық деңгейде осы талаптарды нақты ... ... ... ... ету ... ... ұсыныстарды, соның ішінде
ақпараттар беру мен ... ... ... ... нысанында қаржы
органдарының ақпараттық порталдарын тұрғызу талаптарын қалыптастыру қажет.
Қазақстанда контрактілік үлгіні ... үшін ... ... ... негізгі шарттары мемлекеттік сектордағы жалақының жеткілікті
деңгейі, бюджеттік ... ... ... ... ... түп тамырымен құрту, мемқызметкерлердің жоғары кәсібилігі
және басқалар болып табылады.
Қорытындылай келе,нәтижеге бағытталған бюджет жүйесіне тиімді ... ... ... Оған әлем ... куә. Жоғарыда берілгендей,
АҚШ-та реформалар бюджеттік салада жарты ғасырдан аса жалғасып ... айта кету ... ... ... нәтижеге бағытталған бюджетке ену
жөнінде біркелкі тәсіл жоқ. ... ... ... мен ... іске ... ... таңдау әрбір ел үшін бірегей.
3.2 Мемлекеттік қарызды басқару жолдары
Мемлекеттік қарыз - Қазақстан Республикасының заң актiлерiне ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Үкiметiнiң, Қазақстан
Республикасы Ұлттық Банкiнiң борышына немесе ... ... ... ... ... жатқызылған алынған (игерiлген)
және өтелмеген мемлекеттiк ... ... ... бiр ... сондай-ақ борыштық мiндеттемелердiң белгiлi бiр күнге
сомасы. Осылайша, ... ... ... ... Ұлттық
банкінің және жергілікті атқарушы органдардың борыштарын қамтиды.
Мемлекеттік қарыздың пайда болуы ... ... ... және
қоғамдық мұқтажды қанағаттандыру үшін ақша ... ... бір ... мемлекеттік қарызды пайдаланумен туындаған.
Мемлекеттік қарыздың болуы белсенді ... ... үшін ... ... табылады. Мемлекеттік борыш өз бетінше елдің экономикасы үшін ... ... ... ... ... Егер оның ... тұрақты болса,
заң шығарушы база осы қарым-қатынас ... ... ... ... ... болуы елдің халықаралық имиджіне теріс әсер етпейді.
Мысалы, АҚШ экономиканың көптеген көрсеткіштері бойынша көшбасшы бола тұра,
оның ... ... да ... ... ... ішкі және ... болып бөлінеді. Мемлекеттiк
iшкi борыш - Қазақстан Республикасы Yкiметiнiң, Қазақстан Республикасы
Ұлттық ... және ... ... ... Қазақстан
Республикасының резиденттерiнiң алдындағы мемлекеттiк iшкi ... ... да ... мiндеттемелерi бойынша мемлекеттiк ... ... ... ... ... - ... ... Үкiметiнiң және
Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкiнiң Қазақстан Республикасының қарыз
берушілерінің-резидент еместерiнiң алдындағы ... ... ... ... да ... ... ... мемлекеттiк борышының құрамдас
бөлiгi.
Әлемдік тәжірибеде мемлекеттің ... ... ... бірі ... ... ... ЖІӨ-ге
қатынасы пайдаланылады.
2011 жылғы 1 қаңтарға Қазақстанның мемлекеттік ... 917,99 ... (7,63 млрд АҚШ ... ... 7,2% ЖІӨ ......... Республикасының мемлекеттік борышының мөлшері,
2001-2011 жж. (жылдың басына)
| ... |
| |2001 |2005 |2011 ... ... ... | | | ... ... |562 |586 |918 |
|% ... |21,6 |10,0 |7,2 ... ... ҚР ... ... | | | ... | | | ... млрд теңге |475 |355 |172 |
|% ... |18,3 |6,1 |1,4 |
|% ... |84,5 |60,6 |18,8 ... с к е р т у – [25] ... ... ... ... |
Кесте деректерінен көріп отырғандай, 2001 жылы ҚР ... ... ... төмендейді: абсолюттік бірлікте – 475 млрд теңгеден (3,3
млрд АҚШ доллары) 2001 жылы 172 млрд теңгеге дейін (1,4 млрд ... ... ... ... ... ара қатынаста – 18,3%-дан ... ... ... ... ... ... ... сыртқы борышының
үлесі осы кезеңде 84,5-тен 18,8%-ға дейін қысқарды.
ҚР Үкіметінің сыртқы борышының негізгі кредиторлары Халықаралық Қайта
Құру және Даму ... ... ... Құру және Даму ... ... Халықаралық
Ынтымақтастық Банкі, Ислам Даму Банкі, Азия Даму Банкі, шетел коммерциялық
банктері болып ... ... ... ... 2000 ... ... ... жоқ,
Халықаралық валюта қорының қарызын мерзімінен бұрын өтегеннен ... ... ... ... ... ... ... болып
саналады. Экономикалық дамыған елдердің, әдетте, елеулі мемлекеттік борышы
бар. Алайда, осы борыш ... ... ... болу ... ... бар. Ішкі ... ... ұлттық өз-өзіне
берген қарызы ретінде қарастырылады және ұлттық байлық жиынтығының жалпы
мөлшеріне әсерін ... ... ... ... инвестицияға немесе ел
экономикасының дамуына қосымша ... ... ... ... ... ... ... ішкі мемлекеттік борыштың болуының бірқатар теріс
әсерлері де бар:
1. мемлекеттік борышқа қызмет көрсету (қарыз қаражатын пайдаланғаны ... ... ... ... ... ... ... есебінен
жүргізіледі;
2. борышты азайту үшін мемлекет салықты көбейте алады, алайда бұл
инвестицияның ... ... ... ... алып ... жеке сектордан «инвестицияны ығыстыру» әсері жұмыс істейді, яғни,
мемлекеттің несие нарығына ... ақша ... ... бұл, өз ... ақша ... пайыз ставкасын арттыруға
алып келеді. Бұл жеке секторды ... бір ... ... және ... елдің экономикалық дамуын тежейді.
Ішкі борыштың негізгі кредиторлары, негізінен, ... ... және ... ... ... ... табылады.
Қазақстанға тоқталатын болсақ, Үкіметтің ішкі борышы ... ... ... ... ... ... ... жағдай бойынша),
Ұлттық банкінің ішкі борышы – 24,9%.
Жергілікті атқарушы органдардың борышы аз – 5 млрд.теңге, бұл ... ... жазу ... ... ... пен оның ... мен ... күрделі де жан-жақты, проблемаларға толы ... ... ... бюджет жөніндегі проблемалары көп, олардың
әлеуметтік және ... ... ... ... ... әлеуметтік – экономикалық даму деңгейлерінің әр түрлі болуы
бюджеттің ... оның ... ... ... жабуға ықпал
етеді.
Бюджет - мемлекеттiң мiндеттерi мен функцияларын iске асыруды қаржымен
қамтамасыз етуге ... ... ақша ... Осы
орталықтандырылған қаржылар арқылы мемлекеттік мақсатты ... ... ... ... функцияларды
орындауға, сондай-ақ қарулы күштер мен ... ... ... ... ... ... ... арналады.
Сөйтіп, жалпы мемлекеттік мәні бар шараларды қаржыландыруды қажетті
ақша қаражаттарымен ... ... ... ... ... ... ... аса маңызды рөл атқарады.
Рынокқа өтпелі кезеңде бюджет жүйесінің барлық дербес буындары ... ... ... үшін ... ... ... жақсартуға ықпал етеді, нарықтық инфрақұрылымды дамыту және
азаматтардың әлеуметтік кепілдерін қанағаттандыру үшін ұлттық табысты ... ... ... ... ... Бұл ... тек ... рөлін күшейту, бюджеттен қаржыландырудың және ... ... ... ... ... ... ... қалыптастырып, жұмсау кезінде жоғары тиімділікке қол ... ғана ... ... ... ... жүргізілетін шаралар арқылы
дағдарыстық жағдайда одан шығуға ... ... ... ... ... ... ... дағдарыстық кезеңдегі негізгі
бюджеттік қолдау шараларына келесілерді топтастыруға болады:
- Экономиканы ... ... ... көзі ... ал салық мемлекеттік бюджеттің кірісінің негізгі ... ... ... ... саясаты, яғни
ынталандырушы және тежеуші бюджеттік-салық саясаттары жүзеге асырылды;
- Әлеуметтік саланы қолдау, елдің білім ... ... ... ... ... ... ... жүргізуге, ұстап тұруға байланысты
оларды қаржыландыруда ең тиімді бюджеттік шараларды іске ... ... ... ... ... ... ... келеді;
- Экономиканың өндіріс секторларын, өнеркәсіпті, ауыл ... және ... ... ... мен ... ... ... тарапынан жеңілдікті несиелер беру, субсидиялар ... ... ... ... болып табылды.
Соңғы жылдардың ішінде Қазақстан Республикасының экономикалық
стратегиясы ... ... ... қол ... ... бұл ... ... тапшылығының азаюын және қатаң монетарлық
және кредиттік саясатты іске асыруды білдірді.
Бұрынғы кезеңмен салыстырғанда ... ... ... ... ... арта түсуде. Республикалық деңгейдегі
білім беруді, денсаулық сақтауды, әлеуметтік сақтандыру мен қамсыздандыруды
және басқа бағдарламаларды қамтитын әлеуметтік-мәдени ... ... ... ... ... 60 ... асып ... Сонымен бірге
өнімсіз мақсаттардың: басқаруға, ... ... ... ... ... қызмет көрсетуге, дипломатиялық ... ... ... ... шараларды жүргізу квоталары бойынша
жарналарға жұмсалатын ... ... ... Бұл ... ... ... ... 1/3 бөлігі жұмсалады.
Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың Қазақстан
халқына Жолдауында:
«Біз Қазақстанның жаһандық экономикалық ... ... ... ... ел болуын қалаймыз. Әлемдегі жасалған жаңа мен озық атаулыны бойына
сіңірген, дүниежүзілік шаруашылықтан шағын да ... ... ... ... әрі жаңа ... ... жылдам бейімделуге қабілетті
ел болуын қалаймыз» - ... ... ... ... ... ... ресурстарын
неғұрлым толық және ұтымды пайдаланудың әдістері мен амалдарын көре білудің
маңызы зор.
Сонымен, ... ... ... ... ... мемлекеттің
орталықтандырылған ақша қорын жасау және оны ... ... пен ... ... ... пайдалану жолымен қоғамдық
өнімнің құнын бөлу және қайта бөлу ... ... пен ... ... ... ... ... болатын ақша қатынастарын
білдіреді.
Мемлекеттік бюджет біздің елімізге ... және ... ... ... ... зор ... бар. ... басымдықтар - халықтың табысы аз ... ... аз ... от ... ... ... денсаулық сақтау,
білім беру және мәдениет мекемелерінің жұмыс істеп тұруы.
Бұл ... ... ... ... ... қол жеткізді: атап
айтқанда, 2004 жылы Бюджет кодексі қабылданды, ... ... ... бюджеттік жоспарлау әдістері белсенді түрде қолданыла
бастады. 1997 жылы ... ... ұзақ ... Стратегиясы
мемлекеттік қаржыны басқаруды жетілдіруді реформалардың басым бағыттарының
бірі ретінде айқындады.
2004 жылы ... ... ... ... мен орта мерзімді
бюджеттік жоспарлау бағдарламалы-мақсаттық әдістері белсенді қолданыла
бастады. 2007 ... ... ... ... ... ... ... жоспарланған шығыстарын тиісті саладағы бюджеттік
қаржыландыру есебінен күтілетін ... ... ... ... ... ... ... жоспарлаудың нәтижелерге бағдарланған жаңа
тәсілдерді енгізу бөлігінде өзгерістер енгізілді.
Әкімшілік ... бір ... ... Қазақстан Республикасы
министрліктерінің жұмысына бағдарламалық сипат енгізуге, ... ... ... ... министрліктердің өкілеттіктері мен
жауапкершілігін, ... есеп ... және ... ... ... қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
Диплом жазу барысында Қазақстан Республикасының мемлекеттік бюджетін
басқаруды зерттеу арқылы оның қиын да қызықты ... ... ... ... не үшін қажеттігі және ол мемлекеттің экономикадағы
рөлін қандай түрде көрсетілетіндігі ... ... ... диплом
жұмысында бюджеттің ... ... ... ... және ... ... ... қалай қабылданатындығы, сондай-
ақ бұл процестің әртүрлі сатыларына бюджет реформасы ... ... ... ... ... ... С.Ж.Интыкбаева, ... ... ... ... ... С.М. Өмірбаев. Қазақстан Республикасының Бюджет жүйесі:
жоғары оқу орындарына ... ...... ... 2007.-488с.
3. Нәтижелерге бағдарланған мемлекеттік ... ... ... ... - ... Республикасы
Үкіметінің 2007 жылғы 26 желтоқсандағы № 1297 қаулысымен
//www.minplan.kz
4. Бюджетный ... РК. От ... ... В.П. ... ... ... ... Юристъ, 1999 г.
6. Закон РК "Об объемах официальных ... ... ... ... и ... ... ... республиканского значения, столицы на 2005-
2007 годы" // Казахстанская правда, 16.11.2004г.
7. ... К.К. ... ... ... ... ... ... Б.С. Мемлекеттік бюджет: А: Экономика, 2006 ж. – 6
б.
9. www.nationalbank.kz
10. www.minfin.kz
11. «2009-2011 ... ... ... ... ... ... 2008 ... 4 желтоқсанындағы № 96-
IV Заңы.
12. «Республикалық және облыстық бюджеттер, республикалық маңызы
бар қала, астана бюджеттері арасындағы ... ... ... ... ... ... ... Республикасының 2007 жылғы 27 қарашадағы № 5 Заңы
13. «Қазақстан - 2030» Даму ... ... ... ... ... ... 6 ... «Қазақстан халқының әл-ауқатын арттыру -
мемлекеттік саясаттың басты мақсаты» Қазақстан халқына
Жолдауы – Казахстанская правда, 2008
15. ... ... ... ... 2030
жылға дейінгі Даму стратегиясын одан әрі іске асыру
жөніндегі шаралар туралы» 2007 ... 6 ...... ... ... ПҮКЖ, 2007 ж., № 10, 115-
бап; 2007 жылғы 12 сәуірдегі № 54 «Казахстанская правда»
(25299).
16. Қазақстан Республикасының 2011 – 2013 жылдарға ... ... ... ... ... В.Г. ... ... и госдолг. Оқу құралы.
Ростов-на-Дону, 2008.
18. Мельников В.Д. Қаржы. Оқулық, Алматы, Экономика, 2010.
19. ... ... ... ... өкілеттерді ажырату
және бюджетаралық қатынастарды жетілдіру Концепциясы. ҚР
Үкіметімен 2003 жылдың 10-шы ақпанында ... // ... - 2003. ... ... ... ... Н.Ә.Назарбаевтың халыққа
Жолдауы «Қазақстанның әлемнің бәсеке қабілетті 50 елінің
қатарына ену Стратегиясы»// Казправда, 02.03.2006ж.
21. Елубаева Ж. Межбюджетные отношения: состояние и направления
реформирования ... и опыт ... ... ... ... Республикасының 2012–2016 жылдарға арналған
әлеуметтік–экономикалық даму болжамы. Аубакиров Ж., Есқалиев
М. Экономикалық теория негіздері. 2004ж, Алматы. – 450 б.
23. Мысляева И.Н. ... и ... ... ... ... ... Ж.О., Сансызбаева Г.Н., Саханова А.Н.
Планово–финансовые механизмы государственно регулирование
экономики. – Алматы: Экономика, 1998. – 208 с.
25. Қазақстан Республикасының Президенті, Н.Ә. ... ... ... ... ... Қазақстан дамуының басты бағыты»,2012.
Қосымша 1
Қазақстан Республикасының мемлекеттік және мемлекет кепілдік берген ... ... 1 ... ... бойынша)
|№ |  ... ... |мың ... |мың АҚШ ... | | ... |
|I ...... ... |
| ... | | | |
|1 ...... |8409623 |
| ... | | | |
| ... | | | |
| ... | | | ...... |6791478 |
|. | | | | ... |1.1.1. ... қысқа мерзімді |177595383 |1470526 |
| | ... ... | | ... |1.1.2. ... орта ... ... |2349716 |
| | ... ... | | ... |1.1.3. ... ұзақ ... жинақ |221308714 |1832481 |
| | ... ... | | ... |1.1.4. ... ұзақ ... |84017855 |695685 |
| | ... ... | | ... |1.1.5. ... индекстелген | | |
| | ... ... |- |- ... |1.1.6. ... ұзақ ... | | 438097 |
| | ... ... |52909000 | |
| | ... | | ... |1.1.7. ... міндеттемелер | | ... | | |600674 | ... |  | ... 1618145 |
|. | | | | ... |1.2.1. ... ... құру және Даму | ... 300357 |
| | ... | | ... |1.2.2. ... Даму Банкі | | 83805 |
| | | ... | ... |1.2.3. ... ... құру және Даму ... | | 118380 |
| | | ... | ... |1.2.4. |Ислам Даму Банкі | | ... | | |4445815 | ... |1.2.5. ... Даму қоры | | |
| | | |938283 |7769 ... |1.2.6. |Араб экономикасының дамудың Кувейт| | ... | ... |1642608 | ... |1.2.7. ... Даму қоры | | ... | | |1773499 | ... |1.2.8. ... ... ... | | 819202 |
| | ... ... | ... |1.2.9. ... ... ... | | ... | ... |2842123 | ... |1.2.10. ... ... ... | | 200000 |
| | | ... | |
|2 |ҚР ... |  | ... 2585676 |
| ... | | | |
| ... | | | ... ... |2585676 |
|. | | | ... |- |- |
|. | | | |
|3 ... ... ...... |618325 |
| ... ... ... | | | ... ... Үкіметі алдындағы |72180529 |597669 |
|. | | | ... ... ... ... |2494597 |20656 |
|. | | | ... ... кепілдік берген борыш |  ... |563011 |
|1 ... |6038500 |50000 |
|2 ... | | 513011 |
| | ... | ... ... және ... ... ... ... |11578966 |
|борышы | | ... ... ... ... ... ... ... қорлар
Қаржылық қатынастар
Ақша қаражаттарының қорлары
Басқарудың қаржылық аппараты
Бюджеттің функциясы
бақылаушылық
бөлуші
ақпараттық
реттеуші
Қоғамдық ұсыныстарды институционалдық
ҰЛТТЫҚ
ҚОР
Облыстық маңызы бар қала ... ... ... қ.)
Облыс бюджеті
Республикалық маңызы бар қала бюджеті (Алматы қ.)
Облыс бюджеттері
Жергілікті бюджеттер
Республикалық бюджет
Бюджет жүйесінің
деңгейлері
Қазақстан Республикасының бюджет жүйесі
Экономикалық қатынастар
Бюджет
механизмі
Мемлекеттік басқару органдары
Бюджетті қалыптастыру мен ... ... ... мен ... тәсілдері
Бюджетті қалыптастыру мен атқару құралдары мен тетіктері
салықтар
трансферттер
субвенциялар
дотациялар
субсидиялар
алулар
Бюджет жүйесін құру ... ... ... құру ... ... ... ... және жергілікті билік органдары мен басқарудың өкілеттіктерін
реттеуші заңдық нормалар
Федеративті құрылыс
Унитарлы
құрылыс
Орталық бюджет
Жергілікті бюджеттер
Орталық бюджет
Жергілікті бюджеттер
Федерация ... ... ... ... ... ... ... принципi
реалистiк принципi
уақытылық принципi
транспаренттiлiк принципi
жауапкершілік принципi
дәйектiлiк принципi
кассалардың бірлігі принципi
тиiмдiлiк және нәтижелiлiк принципi
бюджеттің дербестігі принципi
басымдық принципi
бюджет қаражаттарының ардестілігі мен мақсаттылық ... ... ... ... бюджет
Қазақстан Республикасының Ұлттық қоры
Республикалық бюджет
Жергілікті бюджеттер

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 82 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бюджеттік процесс: оның кезеңдері82 бет
Қазақстан Республикасының бюджеттік жүйесін қалыптастыру мәселелері мен даму келешегі102 бет
"Dala Group" компаниясының қарыз капиталын тарту саясатын талдау 60 бет
"Банк Центркредит" АҚ-ы мысалының негізінде проблемалық несиелерді талдау және оларды ҚР-да шешу жолдары73 бет
«ТұранӘлемБанкі » АҚ25 бет
«ЦЕСНАБАНК» АҚ12 бет
Бағалы қағаздар - қарыз міндеттемесі4 бет
Бюджет тапшылығы және мемлекеттік қарыз23 бет
Бюджет тапшылығы мен инфляция3 бет
Дебиторлық қарыздар есебін ұйымдастыру63 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь