Мемлекеттің монетарлық саясатын қалыптастыру негідері және оны жүзеге асыру тетіктері

Мазмұны

Бет.
Кіріспе 3
1 Монетарлық саясатты қалыптастырудың теориялық негіздері
1.1 Монетарлық саясаттың экономикалық мәні, негізгі құралдары 6
1.2 Монетарлық саясаттың шетелдік тәжірибесі 15
1.3 Қазақстандағы монетарлық саясаттың қалыптасуының негізгі бағыттары 20

2 Қазақстан Республикасы монетарлық саясатын талдау
2.1 Ұлттық Банктің монетарлық саясатты іске асырудағы ақша.несиелік механизмдерін талдау 31
2.2 Ақша несие саясатының негізгі құралдарына талдау жүргізу 38
2.3 ҚР төлем балансы және валюта жүйесін талдау 47

3 Қазақстандағы монетарлық саясатты жүзеге асыру тетіктерін жетілдіру
Қазақстан Республикасы Ұлттық банкінің монетарлық саясатын жетілдіру бағыттары 55
Қазақстан Республикасының 2012 жылға арналған ақша.кредит саясаты 69

Қорытынды 75
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі 78
Кіріспе

Дипломдық жұмыстың өзектілігі. Қазіргі кезде әлем елдері арасында интеграция мен ғаламдану үрдістері жүріп жатқанда бәсекелестік пен еңбек бөлінісінің одан сайын тереңдеуі, сондай-ақ елдердің даму деңгейі мен әл-ауқатының артуы орын алып отыр. Ал оның белгісі ретінде экономикалық өсу және экономикалық даму сияқты макроэкономикалық көрсеткіштер қарастырылады.
Кез-келген елдің экономикалық саясаты, экономикалық дамудың стратегиялары елдің даму деңгейіне байланыссыз белгілі бір мақсаттар жиынын шешуге бағытталады. Ең маңызды мақсаттар ретінде экономикалық өсу мен жұмысбастылықты қамтымасыз ету, қоғамда әлеуметтік тыныштықты сақтау, макроэкономикалық көрсеткіштердің тұрақтылығына қол жеткізу болып табылады.
Экономикалық даму әрбір елдің ажырамас бір бөлігі, бірақ әр ел бұл дамудың тек қана позитивті мәніне жету үшін ғасырлар бойы түрлі стратегиялар мен тактикаларды ойлап тауып, қолданып, оңды және теріс нәтижелерге жетіп, бірінің қателіктерінде бірі үйреніп, бірінің жетістіктеріне басқалары да қол жеткізгілері келетіндер тура сондай даму жолдарын таңдап алады, соның нәтижесінде өз елінің, өз халқының әл-ауқатын көтеруге, әлеуметтік және саяси тұрақтылыққа жеткізуге, экономикалық өрлеу мен жаңа даму сапасына негізделген бәсекеге қабілетті ел болуға тырысады. Осындай жолда қазіргі кезде Қазақстан да келе жатыр. Демек, еліміз қандай мақсат таңдаса, сондай экономикалық даму стратегиясын да таңдайды, соған сәйкес нәтижеге де ие болады.
Экономикалық өсудің ұзақ мерзімді әлуеті өндірістік мүмкіндіктермен, жинақтау деңгейімен, елдің ғылыми-техникалық әлуетімен анықталады. Қысқа мерзімде экономикалық өсуге экономикаға әсер ететін құралдарды дұрыс таңдау жолымен жетуге болады. Экономиканы реттеудің ең тиімді әдістерінің бірі ақша-несие саясаты, оның нысандары, деңгейі мен механизмдері нақты жағдайлармен, сонымен қатар үкімет белгілеген міндеттермен анықталады. Макроэкономикалық жағдайдың өзгеруіне шұғыл жауап беру керек кезде монетарлық саясаттың ролі аса маңызды болып есептеледі, сол себепті бұл саланы егжей-тегжейлі зерттеу және монетарлық құралдарды дұрыс пайдалануды зерттеу Қазақстан үшін өнегелі іс.
Қазіргі кезде Қазақстан өзінің экономикалық даму стратегиясын нақты айқындады және сол бағыт бойынша жүріп келе жатыр. “Қазақстан 2030” Стратегиялық бағдарламасында әлемде белгілі негізгі стратегиялардың, атап айтқанда өндірістік даму стратегиясы, монетарлық стратегия, ашық экономика стратегиясы, сонымен қатар әлеуметтік даму стратегиясы да біріктірілген. Осылардың ішінен дипломдық жұмыста қарастырылатын стратегия – монетарлық даму стратегиясының негізгі құралдары мен олардың отандық экономикаға әсер ету жолдары, трансмиссиялық механизмнің жүзеге асырылуы.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі

1 Аубакиров Я.А., Бибатырова И.А. О соотношении понятий “устойчивое развитие”, “экономическая стабилизация”, “экономический рост” //ҚазҰУ хабаршысы. Экономика сериясы.-2008.-№3(43).-Б. 3-6.
2 www.OECD.org // OECD Economic Outlook 76 database
3 www.OECD.org // National Accounts of OECD Countries
4 Эдвин Дж. Сакс, Линдсей Д. Макроэкономика.- 1996.-847 б.
5 www.glossary.ru
7 Бибатырова И.А. Государственное регулирование национальной экономики.-Алматы: Қазақ университеті, 2010.-106б.
8 Аманжолов С. Монетарные инструменты НБК. Макроэкономическое обозрение //www.kazpravda.kz
9 Сайденов А. О перспективах развития денежно-кредитной политики и других напрвлениях деятельности Национального Банка //Банки Казахстана.-2009г.-№10.-Б. 2-4.
10 Байманова Ж.К. Валютный рынок: история и современное состояние,перспективы развития // Банки Казахстана.-2003г.-№11.-С. 16-17.
11 Баймуратов У.Б. Национальная экономическая система.- Алматы.-Ғылым.-2000г.-536б.
12 www.nationalbank.kz
13 Қазақстан 2011 жыл. Статистикалық жинақ // Қазақстан Республикасы Статистика агенттігі. – Астана, 2011.
14 Тоқсандық болжамдар. Бірінші тоқсан //Квартальный журнал
15 Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың Қазақстан халқына жолдауы. Алмыты, 2011ж. //Егемен Қазақстан.-19 ақпан 2011 жыл
16 Айманбетова Г.З., Ақышев Д.Т. Инфляциялық шолу //Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі.-2010ж.-4-тоқсан.-Алматы.-58б.
17 Конурбаева Б.М. Денежно-кредитная политика и трансмиссионный механизм //под ред.Айманбетова Г.З., Ақышев Д.Т.- Экономикалық шолу. Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі.-2009ж.-№2.-Алматы.-72б.
18 Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі 2011 жылдың Жылдық есебі.-Алматы.-2011.-136б.
19 Ақша, несие, банктер. Валюта қатынастары. Б.А. Көшенова, Оқу құралы, Алматы, “Экономика”-2010 жыл
20 Алексеев М.И. Рынок ценных бумаг. – М.: Финансы и статистика, 2011.
21 Афонина С.Н. Рынок ценных бумаг. – М.: Аудитор, 2009.
22 Белов В.А. Практика вексельного права.- М:ЮнИнфор, 2010
23 Бердникова Т.Б. Акционерное обшество на рынке ценных бумаг. – М.: Финстатинформ, 2011.
24 Генкин А.С. Эффективный траст. Опыт Западной Европы– М.: Альпина, 2007.
25 Каменева Н.Г. Организация биржевой торговли: Учебник для вузов. – М.: Банки и биржи. ЮНИТИ, 2008
26 Ливингстон Г.Д. Анализ рисков операций с облигациями на рынке ценных бумаг. – М.: Филинь, 2009.
27 Гражданский кодекс Республики Казахстан – Алматы: «Жеты жаргы, 2005 – 416 с.
28 Об акционерных обществах. Закон Республики Казахстан. – Алматы: Юрист, 2005– 55 б.
29 Серебрякова Л.А. «Мировой опыт регулирования рынка ценных бумаг, Финансы. – 2006, N 1
30 Крайнева Э.А. Бухгалтерский учет операций с ценными бумагами. – М.:Инфра – М, 2004
31 Макарьева В.И. Учет в условиях рынка. – М.: Финансы и статистика, 2005.
32 Рыжов С. Инвестиции в привилегированные акции // Рынок ценных бумаг. 2006. N 3
33 Кадырова М., Сейпилова К. Формирование рынка ценных бумаг: денежно-кредитные аспекты // Поиск – 2006, N 2
34 Ценные бумаги и фондовый рынок. Учебное пособие / Г.С. Сейткасимов, А.А. Ильясов – Алматы: Экономика, 1998. – 184б.
35 Реформирование экономики Казахстана: Проблемы и их решение / Под ред. М.Б. Кенжегузина. Институт экономики. – Алматы, 1997. – 352с.
36 Миркин Я.М. Ценные бумаги и фондовый рынок. – М.: Перспектива, 2005. – 532б.
37 Алимбаев А., Жидкова Т. Теоретические основы децентрализации фондового рынка Казахстана // Евразийское сообщество. – 2006. - N 1. – б.91
        
        |     |Мазмұны                                                         |     |
| | |Бет. |
| ... |3 |
|1 ... ... ... ... ... | |
| |1.1 ... ... ... ... негізгі құралдары |6 |
| |1.2 ... ... ... ... |15 |
| |1.3 ... ... ... ... ... | |
| ... |20 |
|2 ... Республикасы монетарлық саясатын талдау | |
| |2.1 ... ... ... ... іске ... |31 |
| |ақша-несиелік механизмдерін талдау | |
| |2.2 Ақша ... ... ... ... ... жүргізу |38 |
| |2.3 ҚР ... ... және ... жүйесін талдау |47 |
| | | |
|3 ... ... ... жүзеге асыру тетіктерін | |
| |жетілдіру | |
| ... ... ... ... ... ... | |
| ... бағыттары |55 |
| ... ... 2012 ... ... ... | |
| ... |69 |
| ... |75 |
| ... ... ... |78 |
| | | ... ... ... ... ... әлем елдері арасында
интеграция мен ғаламдану үрдістері жүріп жатқанда бәсекелестік пен ... одан ... ... ... ... даму ... мен ... артуы орын алып отыр. Ал оның белгісі ретінде ... ... ... даму ... ... көрсеткіштер қарастырылады.
Кез-келген елдің экономикалық ... ... ... ... даму ... байланыссыз белгілі бір мақсаттар жиынын
шешуге бағытталады. Ең маңызды мақсаттар ... ... өсу ... қамтымасыз ету, қоғамда әлеуметтік тыныштықты сақтау,
макроэкономикалық көрсеткіштердің тұрақтылығына қол ... ... ... даму әрбір елдің ажырамас бір бөлігі, бірақ әр ел ... тек қана ... ... жету үшін ... бойы түрлі
стратегиялар мен тактикаларды ойлап тауып, қолданып, оңды және ... ... ... қателіктерінде бірі ... ... ... да қол ... ... тура сондай даму
жолдарын таңдап алады, соның нәтижесінде өз елінің, өз халқының әл-ауқатын
көтеруге, ... және ... ... ... ... ... жаңа даму ... негізделген бәсекеге қабілетті ел болуға тырысады.
Осындай жолда ... ... ... да келе ... ... еліміз қандай
мақсат таңдаса, сондай экономикалық даму стратегиясын да ... ... ... де ие ... ... ұзақ ... ... өндірістік мүмкіндіктермен,
жинақтау деңгейімен, елдің ... ... ... Қысқа
мерзімде экономикалық өсуге экономикаға әсер ететін құралдарды дұрыс таңдау
жолымен жетуге болады. Экономиканы реттеудің ең ... ... ... саясаты, оның нысандары, деңгейі мен механизмдері нақты
жағдайлармен, ... ... ... ... міндеттермен анықталады.
Макроэкономикалық жағдайдың өзгеруіне шұғыл ... беру ... ... саясаттың ролі аса маңызды болып есептеледі, сол себепті бұл
саланы егжей-тегжейлі зерттеу және монетарлық ... ... ... ... үшін өнегелі іс.
Қазіргі кезде Қазақстан өзінің экономикалық даму стратегиясын нақты
айқындады және сол ... ... ... келе ... ... ... бағдарламасында әлемде белгілі негізгі стратегиялардың, ... ... даму ... монетарлық стратегия, ашық экономика
стратегиясы, сонымен қатар әлеуметтік даму стратегиясы да біріктірілген.
Осылардың ішінен дипломдық ... ... ... – монетарлық
даму стратегиясының негізгі құралдары мен олардың отандық экономикаға әсер
ету жолдары, трансмиссиялық механизмнің жүзеге асырылуы.
Қазақстан ... ... ... реформалар өткізіліп,
макроэкономикалық тұрақтану мен экономикалық өсуге қол ... ... ҚР ... ... алдына халық шаруашылығын экономикалық өсу
және даму жағдайына ауыстыру ... ... жаңа ... мен ... бұл ... ... өзектілігін
жоғарылатады.
Дипломдық жұмыстың мақсаты – Қазақстан экономикасына оң және теріс әсер
ететін ... ... және ... ... ... ... ... ұлттық
экономиканың өсуіне тосқауыл болатын проблемаларды оңтайлы шешу ... ... ... ... болжам жасау.
Жұмыстың мақсаты төмендегідей зерттеу міндеттерін белгілейді:
- монетарлық саясаттың экономикалық мәнін ... ... ... ... ... ... ... Ұлттық Банкінің монетарлық саясатты іске асыру ... ... ... валюта жүйесіне талдау жасау;
- еліміздің ақша-кредиттік саясатының ... ... ... Банкінің монетарлық саясатты жетілдіру жолдарын ұсыну.
Жұмыстың зерттеу объектісі. Қазақстан Республикасындағы Ұлттық банкінің
монетарлық саясаты.
Зерттеу ... ... ... ... ... және ... ... оны әрі қарай жетілдіру жолдары, алдынғы
жылдары жүргізілген Қазақстан Республикасындағы ... ... ... ... ... ... ... табылады.
Бұл жұмысты жазу барысында ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының Ұлттық
Банкінің зерттеу және ... ... ... және ... ... Қазақстан Республикасының статистика Агенттігінің
мәліметтері қолданылған.
Бұл дипломдық жұмыстың жазылу процесінде қазіргі кездегі Қазақстанда
монетарлық саясатының ... ... даму ... ... мен
жағдайын, пайда болып жатқан проблемаларды және оларды шешу ерекшеліктерін
ашып көрсетуде отандық “Банки ... ... ... ... ... жылдардың Жылдық есебі, Қазақстан Республикасының ... ... ... ... шолу ... ... ... Республикасының Ұлттық Банкінің ақша-кредит саясатының 2006-2008
жылдарға ... ... ... ... ... ... жұмыс Қазақстан Республикасындағы экономикалық дамуды қамтымасыз
етудегі монетаризм стратегиясының жалпы ... ... және ... ... ... ... Ұсынылған жұмыста автор Қазақстандағы болған
экономикалық дамудың монетарлық стратегиясының тәжірибесін қарастыра
отырып, ... ... ... ... ... жүргізілген
реформалардың әсерін ... ... ... ... үшін
проблемалық сұрақтары қарастырылып, бұл мәселелерді шешу жолдары және
жалпылама қорытындылар шығарылып, ҚР-дағы мемлекеттік ... ... ... ... экономикалық өсу мен дамуға қол жетудегі орнын ашып
көрсетті.
Берілген дипломдық жұмыс кіріспе, ... ... мен ... әдебиеттер тізімінен тұрады.
Бірінші бөлімде еліміздегі монетарлық саясатты қалыптастырудың
теориялық негіздері қарастырылып, негізгі ... ... ... ... Қазақстан Республикасының ақша-несие
механизмдеріне және валюта жүйесіне талдау жасалынды.
Үшінші бөлімде ... ... ... ... ... ... ... ұсынылды.
1 Монетарлық саясатты қалыптастырудың теориялық негіздері
1.1 Монетарлық саясаттың экономикалық мәні, негізгі құралдары
Қалыпты жағдайда экономикалық өсудің нәтижесі экономикалық дамуға алып
келеді және ол ... ел ... ... ... ... әр ел бұл ... қана ... мәніне жету үшін ғасырлар бойы ... ... ... ... ... ... оңды және теріс нәтижелерге жетіп,
бірінің ... бірі ... ... ... ... да
қол жеткізгілері келетіндер тура сондай даму жолдарын таңдап алған. Осындай
жолда қазіргі кезде Қазақстан да келе жатыр. ... ... ... мақсат
таңдаса, сондай экономикалық даму стратегиясын да ... ... ... де ие ... ... ... дамудың стратегиялары теория жүзінде анық
ерекшеленеді, бұндай ... ... ... ... көп ... ... де, бұл тек қана ... жүзінде, ал
тәжірибеде дамудың синтезделген стратегиялары қолданылады. Кейде бірнеше
стратегиялар қатар жүруі де мүмкін, және бұл ... ... ... Қазақстан өзінің экономикалық даму стратегиясын нақты
айқындады және сол ... ... ... келе ... ... 2030”
Стратегиялық бағдарламасында әлемде белгілі ... ... ... өндірістік даму стратегиясы, монетарлық стратегия, ашық экономика
стратегиясы, сонымен қатар әлеуметтік даму стратегиясы да біріктірілген.
Осылардың ... ... ... ... ... стратегия –
монетарлық даму стратегиясы мен оның ... ... ... ... ... ... даму ... мен бағдарламалары талдаудың мақсатына
байланысты ... ... ... Бұл ... ... ... ... ғалым Кейт Гриффин өзінің
“Экономикалық дамудың ... ... атты ... ... болатын.
Бұл стратегиялардың жіктелуі келесідей үш критерийге негізделеді:
1. Стратегия дамудың тек қана бір астарларын немесе бір ... ... ... ... ... керек. Сырт көзбен қарағанда, кейбір
стратегиялар белгілі бір ... ... не ... ... ... ... ... Мысалы, сыртқы сауда не ауыл шаруашылығы, бірақ олар басты
даму стратегиясы болып жіктеледі, ... анық ... ... ... ... ... ... құрамдас бөлігі
болып саналады, бұл өз кезегінде жалпы алғанда экономиканы дамудың одан ... ... ... мүмкіндік береді;
2. Стратегиялар ең болмағанда орталық айнымалыларды анықтау мен өлшеу
үшін эмпирикалық ... ... ... ... етіп ... ... өзі ... сұрақтарға сирек жауап бере алады,
дегенмен, бұл ... ... ... ... ... мен ... ... яғни зерттеу эмпирикалық мәліметтерге ... ... ... әрине, логикалық талдау не болмаса теория эмпирикалық
фактілерді дұрыс мағынада интерпритациялауды қамтымасыз ету үшін ... ең ... ... бұл стратегия теория, фактілер мен тарихтың дұрыс
үйлескен қоспасынан тұруы ... ... ... Әлем мен ЭЫДҰ (OECD) ... ... және жиі ... ... сәйкес келеді.
Бүгінгі күні әлемде 6 даму стратегияларын ... ... ... Ашық ... ... ... ... қайта бөлу стратегиясы және ең соңғысы дамудың Социалистік
стратегиясы болып жіктеледі. ... ... ... ... болып табылатын
стратегия Монетарлық стратегия деп ... Оның ... ... ... ... ... ... бөлуді жақсартуға
негізделеді. Іс жүзінде стратегия ... ... ... ... ... яғни ... тұрақтандыру мен күшті дисбаланстарды реттеу
басымды маңыздылыққа ие болған жағдайда, ендеше бұдан шығатыны салыстырмалы
бағаларды жақсарту ... ... ... бағалар деңгейіндегі өсу
мөлшерлемесін бақылау шараларымен бірге жүреді. Екпін ... ... ... сонымен қатар қаржылық реформаларға қойылады. Шын
мәнінде біз ... ... бұл ... ... ... қосамыз. Кейбір кездері, монетарлық стратегия ... мен ... ... ... ... ... ... қысқа мерзімді реттеуде қолданыладын стратегия деп есептеледі, ... ұзақ ... ... ... мүмкін болады. Мұндай әдістер
қабылданған жерлерде осыған сәйкес көптеген ... ... ... жоқ, ... ... ... ... жақтаушыларының сенімін жете
түсінбеу ... сөз. ... ... ... ... мен ұзақ
мерзімділігін шешетін ... ... ... ...... ... жұмыс істету, оның ... ... және ... ... бағалар жиынтығын бекіту. Стратегия
микроэкономикалық бағдар ұстанса да, макроэкономикалық мақсаттарды көздейді
[2].
Стратегияның басты белгісі оның микроэкономикалық ... сай ... жеке ... ... ... ... молшылықты жерді табыстау.
Экономикалық жағынан ілгері келе жатқан Үшінші Әлем ... ... ... ... жоғарғы ролін көрсетеді, алайда ауыл шаруашылығының
еркін өсуі тежелмейді. Дегенмен, стратегияның басты екпіні – бұл ... күші ... ... жеке ... ол барлық қалған экономиканың қалыс
қалған және прогрессивті буындарының жаңғыруына ... ... ... ... Ал ... ролі минимумға келтірілген және идеалды
жағдайда жеке меншік сектор гүлдене ... ... ... ортаны
қалыптастыруды қамтымасыз етумен ғана шектеледі. Осыдан ... ... ... ... ... шығады. Тұрақтандыру
саясатын қолдана отырып, мемлекет экономиканың ... ... ... ... жеке ... ... ... болжамдар құру
мен нақты жоспарлауды жасауға көмек ... ... ... ... мен жекешелендіру саясаттары (тиімділікті
жоғарылату мен экономикадан жеке ... ... ... ... ... ... құқықтарын заңнамалық қысқарту саясаты да
бұл стратегияның бір бөлігі ретінде болуы мүмкін. Экстремалды ... ... laissez faire ... ... ... болы келесілер табылады:
Біріншіден, экономиканы тұрақтандыру мен ... ... ... ... ... ... жақсарту арқылы өнімдер мен табыстардың
шығарылым деңгейін арттыру және өмір сүру ... ... ... өндіру қарқынын жоғарылату үшін ... ... ... ... кез ... қойылымы кезінде өнім өндіру
қарқыны мүмкіндігінше ... ... етіп ... ... ... ету.
Стратегия өзінің мәні бойынша интервенционистік болып табылмайды, ол
экономиканы алға ... жеке ... пен ... ... табысты бөлу туралы рыноктық шешімді өзгерту шаралары
бұзылулар мен тиімсіздікті еріксіз еңгізеді деп ... ... ... ең соңында тұрмысы төмен халық үшін зиянды.
Монетарлық саясаттың негізгі әдісі ол ... ... ... ... policy) – бұл ... ... ... ақша массасын көбейту
немесе азайту арқылы макроэкономикалық жағдайларға әсер етуге тырысады.
Монетарлық ...... ... ақша ... және сәйкесінше
пайыз қойылым арқылы инвестициялар мен нақты ЖІӨ-ге әсер ету ... төрт ... ... ... ... ... үш незігі құраушыларын ажыратады:
1) жаңа ақшалардың эмиссиясы;
2) ақша секторындағы ақша массасын ... ... ашық ... ... ... үш ... теориялық көзқарастарда алатын ... ... ... саясатының негізінде ақша мен ақша-несие саясаты
процесінің ұлттық экономиканың жағдайына әсерін зерттейтін ақша теориясы
жатыр. ... ... ... ... ... реттеудің маңызды
нысандарының бірі болып ... Ол ... ... ақша ролі мен ... ... ... ... өсу, жұмысбастылық, бағалар, төлем балансы) жөніндегі
пікірлеріне негізделеді.
Ақшаның макроэкономикалық ... ролі ... үш ... ажыратады:
Неоклассикалық мектептің рыноктық экономика өз-өзін реттейтін, өз-өзін
дамытатын көзқарасына ... ... ... ... ... ... ал ақша ЖҰӨ, ... баға, инвестициялар
сияқты көрсеткіштердің номиналды көрінісі үшін ғана қажетті сыртқы қабыршақ
ретінде қабылданды. Ал олардың қарқыны мен ... ... ол әсер ... ... ұлттық өндірістің нақты көлемі экономикада бар өндірістік
ресурстарға байланысты. ... ақша ... ... тек қана ... ... ... ете алады. Бұл көзқарас И.Фишердің теориясында өте
анық көрінеді. Ол атаулы ақша көлемінің пропорционлы өзгеруі ... ... ... ... алып ... ... Бұл
байланыс И.Фишердің айырбас теңдеуі атты ... ... және ... ... ... деп те ... – айнылыстағы ақша массасы немесе ақша ұсынысы;
V– ақшалардың айналыс жылдамдығы;
P– ... мен ... ... ... бір жыл ... ... ... шеңберінде өндірілген товарлар мен
қызметтер саны.
Сондықтан неоклассиктер ақша саясатының тиімсіздігі туралы ... ең ... ... ... ... пен ... ... баса көңіл аударылуы керек деген пікірде болды.
1929-1933жж. Ұлы депрессия бұл мектептің көптеген ұстанымдарын күмәнді
етті, атап ... ... ... дағдарыстар мен мәжбүрлі
жұмыссыздықтың жоққа шығарылу туралы ұстанымы. ... ... ... ... пайда болатын мәселелерді шешуге қабілетсіз екендігін
білдірді. Экономиканы реттейтін ... ... ... қолдану
қажеттілігі пайда болды, оның ішінде ақша регуляторларын пайдаланатын
шаралар да болды [3].
Кейнсиандық ... ... ... ... ... бен ... жалпы теориясы” (1936ж.) атты кітабы шыққаннан ... ... ... оның ішінде ақша саясатына деген
көзқарастарда нағыз революция болды. Дж.Кейнстің ... ... ... ... үшін ... және ... саясаттарының
әдістерін қолдана отырып, мемлекеттің экономикалық белсенділік жағдайына
ықпал етуін қажеттілік деп санады. ... ... ... ... ... ... де негізгі макроэкономикалық теңдік деп
аталады:
Y=C+G+I+Nx
(2)
Y– ЖҰӨ-нің атаулы көлемі;
C– тұтыну ... ... мен ... ... алу ... шығындары;
I– инвестициялар көлемі;
Nx=Ex-Im, таза экспорт, яғни экспорт пен импортың айырымы. ... ... ... ... ... ... ... сол
себепті экономикалық өсуді анықтай алады.
Инвестициялардың қозғаушы күші ......... ... Бұл ... инвестициялардың функциясы пайыз қойылым (r) болып
табылады, ал инвестицияларға шығындану мотивациясы ... ... ... ... ... салудың шарты күтілетін пайда мен пайыз
қойылымның теңдігі. Инвестициялық шешімді қабылдау ... шын ... ... ... ... “бағасы” мен нақты капиталдың
(инвестициялық жобаның) “бағасы” салыстырылады. ... ... ... ... ... ... ... экономикалық өсуді
қамтымасыз ету үшін пайыздық қойылымды төмендету негізінде ... ... және ... арқылы “қымбат ақшалар” саясаты қолданылады. Бұл жерде
инвестициялық сұранысқа ... ... ... оның ... әсері арқылы инвестициялардағы тербеліс ... ... ... өзгерістерге алып келеді. Ал инвестициялардың
деңгейі негізінен пайыздық мөлшерлемеге ... оның өсуі ... ... ... ... ... мен жұмысбастылық төмендейді
(↓Y=C+G+↓I(r↑)+Nx); ал төмендеуі, ... ... пен ... ... ... ... ... (Interest rate;
Loan interest) – белгілі бір уақыт кезеңіне: жыл, ай және т.б. ... ... ... үшін ... ... ... Пайыздық қойылымдар
айналыстағы ақша көлеміне, қарыздық қаражаттарға сұранысқа, үкімет
саясатына, ... ... ... ... ... тәуекеліне, қарыз
кезеңіне және ұлттық валюта курсына тәуелді [4].
Ұзақ мерзімді, орта мерзімді, қысқа мерзімді, бекітілген және ... ... ... ... Өз ... ... қөйылым (r)
ақша массасы (М) деңгейімен ... – М↑, r↓, I↑ және ... M↓, ... ... мөлшерлеменің тербелістері арқылы ақша айналымының шарттары
жалпы экономикаға қатты әсер ... ... ... ... келесідей: ақша массасының өсуі пайыздық мөлшерлеменің төмендеуіне
алып келеді, ал бұл ... ... ... ... ... артуына келеді – M↑, r↓, I↑, Y↑ – ... ... ... ... деп ... және ол ақша ... ... өсу эффектісін береді дегенді білдіреді, ал M↑,Y↑,C↑ – “Пигу әсері”
болып табылады, ол өндірістің жандануы жиынтық ... ... ... ... ... бір ... айтқанда ақша ұсынысының көлемін реттей отырып,
орталық банк ... ... ... ... ықпал ете алады.
Монетарлық саясатта күрделі трансмиссия механизмі бар ... Оның ... ... ... ... ... жалпы алғанда,
саясаттың тиімділігі тәуелді болады.
Ақша-несие саясатының трансмиссия механизмінің 4 ... ... ... Банк ... бір ... ... ... нақты ақша ұсынысының
көлемін өзгерту;
2. Ақша рыногындағы пайыз мөлшерлемесін өзгерту;
3. Пайыз мөлшерлемесінің өзгеруіне жиынтық ... ... ... ... ... ... ... шығындардың) өзгеруіне қарай шығарылым
көлемінің өзгеруі.
Ақша ұсынысының өзгерісі мен ... ... ... ... тағы
да екі аралық буындар бар. Бұл екі буыннан өту процесі соңғы нәтижеге ықпал
етеді. (сурет 1).
|1 |2 |3 |4 ... ... ... ... ... ... |мөлшерлемесінің |мөлшерлемесінің ... ... ... |өзгеуіне қарай ... |
| | ... ... ... | ... |өзгеруі |
| | ... | ... ашық | r | r | P ... | | |AD2 AS ... тік| | |AD1 ... |r1 |r1 | ... ... |L |ID | ... |r2 |r2 | |
| | | |Y |
| | | |Y1 Y2 |
| | M/P |I1 I2 | |
| | |I | |
| | | | ... 1 - Ақша ... өткізу механизмі.
Рыноктық пайыз мөлшерлемесінің өзгеруі экономикалық ... ... ... өзгеруі арқылы жүреді. Мысалы, Орталық
Банктің ... ... ... ... ... ... қажетті
ақшадан артық ақша қалды. Сөйтіп, басқа активтер түрлерін ... алу ... ... яғни ... – пайыз мөлшерлемесінің төмендеуі орын
алады. (2-сурет)
| | | |
|R L1S L2S |R L1S L2S |R L1S L2S |
| | | |
| | | |
| | |ΔR ... |ΔR | ... |LD |LD |
| | | ... |M/P |M/P ... Ә) ... 2 - ... түрлерін сатып алу арқылы несиелердің арзандауы
Дегенмен ақша рыногының ... ... ... ... ... LD ... ... тәуелді. Егер ақшаға сұраныс
пайыз мөлшерлемесінің өзгерісіне сезімтал болса (LD ... ... ... массасының өсуінің нәтижесі пайыз мөлшерлемесінің аз ғана өзгеруімен
ұласады. Ал кері жағдайда: егер ақшаға сұраныс пайыз ... ... ... ... (LD ... ... онда ақша ұсынысының артуы
пайыз мөлшерлемесінің едәуір төмендеуіне алып келеді. (сур. 2ә, 2б.)
Келесі ... ... ... ... ... ... ... шығындарды) реттеу болып табылады. Пайыз мөлшерлемесінің
қарқыны көбінесе инвестициялық шығындарға әсер ... деп ... ... егер ақша ... ... ... ... өзгерісі болды деп
ұйғарсақ, сонда пайыз қойылымның қарқынына инвестициялық сұраныстың ... ... ... жиынтық сұраныстың) сезімталдығы туралы мәселе
пайда болады. Басқа жағдайлар тең ... ... ... ... өсу ... ... ... бірге, жиынтық ұсыныстың жиынтық сұраныс өзгеріс реакциясының
деңгейі де есепке алынуы керек.
Трансмиссия механизмінің ... ... ... ... қорытындысын төмендеуіне немесе нөлдік нәтижеге алып келуі
мүмкін екендігі анық. ... ... ... ... ақша ... ... ... Өнім дамуына ықпалы ең ақырында
пайыздық ... ... ... ... оның ... ... ... анықталады. Ең бірінші кезекте инвестициялық шығындарға әсер ете
отырып, пайыздық мөлшер жиынтық сұраныс көлемін, содан ... ... ... ... ... ... Кейнсиан түсініктемесі бойынша несие
саясатының құлдырау кезеңінде – арзан ақшаға, ал ... ... ... ... ... бағытталуы керек. Арзан ақша саясаты
жұмыссыздық, экономикалық құлдырау кезінде жүргізіледі. Мұндай кезде Ұлттық
банк ақша ... ... үшін ... ... ... ... ақша
ұсынысын көбейту мақсатын көздейді:
1. ашық рынокта мемлекеттің бағалы ... ... алу ... ... пайыздық есептік қойылымды төмендетеді;
3. міндетті резервтер нормасын азайтады.
Осының нәтижесінде экономикадағы ақша ұсынысы өседі, пайыз мөлшерлемесі
төмендейді, іскерлік белсенділік артып, инвестицияларды салу ... ... ... ақша ... ... ... ... жүргізіледі, бұл жерде
Ұлттық банк мемлекеттің бағалы ... ... ... ... ... ... пайыздық есеп мөлшерлемесін жоғарылатады.
Осындай қатаң саясаттың нәтижесінде келесі қорытынды күтіледі:
1. экономикада ақша ... ... ... ... ... кезде инвестициялар қысқарады;
3. іскерлік белсенділік төмендеп, инфляция азяды. [5].
Ақшаға сұраныс (Demand for money) – ... ... ... ... ... өтімді активтер саны. Ақшаға сұраныс пайыз қойылыммен
тікелей байланысты, сондай-ақ алынатын ... ... мен бұл ... ... ... ... шығындарға байланысты.
Кейнс ақшаға сұранысты екі шаманың функциясы ретінде қарастырды ... ... ... пен пайыз қойылым, себебі ақшаға сұраныс екі элементтен
тұрады деп есептеді:
1. ... ... ... ... үшін ... сұраныс, ол
жоспарланған шығындар үшін ақша керек болғанда трансакциялық мотивті есепке
алады. Трансакциялық сұраныс номиналды ... ... ... ... ... неғұрлым жоғары болса, шығындар деңгейі соғұрлым жоғары болады
және келісім-шарттар ... ... ақша ... болады.
2. делдалдық сұраныс бағалы қағаздарды сату-сатып алумен байланысты.
Бұл сұраныстың бар болуы адамдардың әрбір нақты ... ... ... ... ... ал қай бөлігін жинақтауға жіберу туралы шешіміне және
бұл жинақтарды қандай ... ... ... екендігіне байланысты болып
келеді. Бағалы ... ... ... де, ... ... ... қағаздар бағамының өзгеруіне алып келетіндіктен, олардың белгілі бір
тәуекелі бар: ... ... ... ... (r↑), ... ... береді.
Бұл жағдайларда жалпылама өтімділікті таңдау ынтасы пайда болады. ... ... ... мотив ақшаға деген сұраныс пен ... ... кері ... қалыптастырады.
Ақша-несиелік реттеу әдістерін қолданып ... ... әсер ете ... бұл ... ... ... толық
жұмыбастылықты қолдай отырып, экономикалық өсуді қамтымасыз етеді.
Монетаристік ақшаның сандық ... ХХ ... ... ... қателіктері анық көріне бастады, ашып ... ... ... жете ... ... мемлекеттік шығындар мен
бюджет механизмдерінің ролі асыра көрсету, дефицитті қаржыландырудың нақты
әсерін артығынан ... Бұл ... ... ... ... ... теорияларға қайтып келуге жол ашты. Экономикалық ... ... ... ... ... мен оның жақтастары қазіргі
заманғы ақшаның сандық ... ... ... Бұл ... ... тқменде келтірілген:
Рыноктық жүйе өзін-өзі реттеу негізінде, автоматты түрде өз-өзін тепе-
теңдікке әкелуге қабілетті. Экономикада пайда болатын ... ... ... және ... қате ... ... ... Рыноктық экономиканың өзінде жеке шаруашылықтың табиғатында
қаланған беріктіктің ... қоры ... ... рыноктан ақылды бола алмайды”. Сондықтан мемлекеттің
экономикаға арласуын шектеп отыру керек. Оның ... ... бар: ... ... ... қалпына келтіргісі келетін стихиялық
регуляторлардың әрекетіне бөгет етеді; ә) ол ... ... ... ал ... ... ... қиыншылықтарды шешу үшін ұзақ уақыт
қажет, бұл тек қана рыноктың күшінде; б) ... ... ... ... ... ... ... қарыздар, салықтар т.б. арқылы),
бірақ ол ... ... ... ... мен ... ... ... ақша-несиелік салаға
айуысуы. Ақша өзінің көп түрлілігімен экономикалық процестердің стихиялық
регуляторы ... ... Бұл ... ақша массасына, оның мөлшеріне, өсу
қарқыны мен ақшаның айналыс жылдамдығына баса назар аударылады ... ... ақша ... өсу ... ... мен
атаулы және жалпы ЖҰӨ-нің өсу қарқыны арасында тығыз өзара байланыс бар.
Бір іскерлік циклда ... ақша ... өсу ... ... ... ЖҰӨ-нің өсу қарқынында өзгерістерге алып келеді, соған сәйкес нақты
ЖҰӨ-де де өзгерістер пайда болады, осының бәрі ... ... ... ... ... өндірістің өсу қарқынындағы баяулау, ақша
массасының өсу қарқынының өзгеруіне байланысты ақшаның экономикаға ... ... ... өсуі ... жұтылуына әкеледі. Осы жерден шығарылған
қорытынды, мемлекеттің ... ... ... ... ... ... мақсаты ЖҰӨ-ді бөлу мен тұтынудағы мемлекеттің ... ... ... Ал ... ... ... ... пайыздық мөлшерлеме емес, ақша ұсынысының өсу қарқыны ғана болу
керек. М.Фридменнің “ақша ережесіне” сәйкес, ... ... ... мен ... ... ... ақша ... 3-5%-дық
өсу саясатын тұрақты, ұдайы жүзеге асыру керек. Бұл ... ... ... тым ... инфляциялық процестерді қоздырмауды да қамтымасыз етеді.
Бүгінгі күнгі ақша теориясы ... ... ... ... неоклассикалық теориясының элементтерін ... ... ... ... ... таба бастады.
1.2 Монетарлық саясаттың шетелдік тәжірибесі
Ақша-несие саясатының ... тұсы ... ... ... ... нақты ақша массасының көлемін өзгерту мүмкіндігі. Ол үшін
Орталық банк өз ... ... ... ақша ... немесе ақша саясаты арқылы мемлекет реттейді. Ал тәжірибеде оны
Ұлттық банк (Орталық банк) жүзеге ... Ақша ... ... үшін ... ... Әрбір экономикаларда ақша агрегаттары әртүрлі
болады. Мысалы ... 4 ... ... ... – 2, ...
5, Германияда – 3 агрегат бар.
Ақша массасы (Stock of money) – ... мен ... ... ... ... ... меншік иелері мен ... ... бар және ... жоқ сатып алу және төлем қаражаттары.
Яғни ақша массасы – ... ... ... ... ... ақша массасы (М) = айналымдағы қолма-қол ақша (С) +
депозиттер (D) тұрады, және олар ... ... ... өз ... бір бөлігін резервтер ретінде ұстағандықтан, ал
басқа бөлігін несие беруге пайдаланатындықтан төлем ... ... ... (K) ... ... яғни ... қаржылық институттарға қарағанда банктер ақша ұсынысын арттыру
қабілетіне ие (“ақшаны ... ... ...... жүйесі шеңберіндегі төлем қаражаттарын эмиссиялау процесі. Несиелер
көлемі депозиттер көлемі мен резервтер мөлшерінен тәуелді ... ... ... ... тең ... ... ... (rr) аз болған сайын,
ақша массасы (M) көбее береді. Резерв нормасы – резервтер ... ... ... (D) қатынасы ретінде анықталады: rr=R/D*100%. Ақша
ұсынысын өзгертудің бір ... ... ... rr↑ ... М↓ болады, және
керісінше rr↓, М↑.
Коммерциялық ... ... ... есеп ... жағдайында
жұмыс істеуі бір банктің басқасына несие беруі көбейту эффектісін береді
және айналыстағы ақша массасының ұлғаюына ... Ақша ... ... ... ... ... Несие бере отырып банктер пассивті
ақшаларды активтіге айналдырады. ... ... ... үй
шаруашылықтары да алады. Бұл ақшаларды пайдалану арқылы, басқа банктерге
келіп ... ... беру ... ... ... осы ... ... мен несиелендіру мүмкіндіктерін ... Онда ... ... ... келесідей суреттеуге болады:
Бастапқы салым = 100000 тең болсын ... ... ... = ... ... ... = ... 2*100000=81000
В банкісінің ссудасы = (1-0.1)[(1-0.1) 2*100000] = (1-0.1)3*
100000=72900
Жиынтық ақша ұсынысы келесіге тең болады:
100000*[1+(1-0.1)+(1-0.1) 2+(1-0.1) ... ... ... ... (1-0,1) тең, яғни ол ... кем, сонда
геометриялық прогрессия мүшелерінің соммасы: ).
|А банкінің | |А ...... | |Б ... ... | |чектік | ... | ... ... мың | ... | |артады (90 | |несиесі (81 ... (10%-| |(90 мың | |мың ... –9| |мың ... ... | |доллар) | |мың ... | | ... | | | ... | | |
| | | | | | | ... ... | |В банкінің| |Г банкінің | | ... | ... | ... | | ... (81 | ... | ... (72,9 | ... ... ... ... | |(72,9 мың | |мың доллар | | ... мың | ... | |–7,3 мың | | ... | | | ... | | ... | | | ... | | ... 3 - ... ... ... әр ... әртүрлі болады, мысалы rr=10% болса, бұл
он пайыз көлеміндегі ақша кепілдік нормасы деп аталады.
Әрине мұның бәрі ... ... ... алған несиелерді бірден
жұмсамайды ғой, ал чектер әртүрлі банктерге ... ... ... ... тек қана ... арқылы несиелендіру мүмкіндігі ғана табылмай,
олардың өз-өздерін өсіру, айналыстағы ақша массасының артуы. Ол ... ... ... ... ... көп есе ... ... ақша ұсынысын қанша есеге арттыратынын көрсететін коэффициент –
банк мультипликаторы деп аталады. ... ол ... бір ... ақша ... ... ... көрсетеді:
m=1/rr;
(3)
Несиелік қызмет нәтижесіндегі ақша массасының өсімін келесі формуламен
өрнектеуге болады:
немесе ... ... ... ... ақша ... ... ... банк
бекітетін міндетті резервтер нормасымен, беретін несиелер мөлшерімен,
сонымен қатар халықтың ... және оның банк ... ... ... ... қолда бар қолма-қол ақшалардың депозиттер
сомасына қатынасымен анықталады:
d=c/D;
(5)
Сөйтіп, айналыстағы ақша көлемі ... ... ... ... ... Орталық банктың операциялары нәтижесінде
өзгереді, ал коммерциялық банктер өз кезегінде берілетін ... ... және де ... емес ... ... ... ... [8].
Ақша массасының көлеміне әсер ... ... ... мен
депозиттерден ақшаның бір бөлігі қолма-қол ақшаға ағылып кетуін есепке
алатын ... ақша ... деп ... және ... ... ... есептеледі:
Ақша мультипликаторы (m*) ақша ұсынысының (MS) ақша базасына (MB)
қатынасын білдіреді. Ал біз ... ... ақша ... ... тұрса MS=C+D; ал ақша базасы қолдағы ақша массасы мен жалпы
резерв көлемдерінен тұрады MB=C+R, ... ... ... ... ... – айналысқа шығарылған ақша сомасы мен Орталық банкте депозиттерде
сақталып тұрған коммерциялық банктердің резервтері.
(6)
– қанша адам депозитке ақша ... ... ақша ... ... ... ... банкке беріледі, яғни
салымдардың қай бөлігі резервке кетеді. ... ... ақша ... әсер ету ... яғни ... ақша моделінің формуласы:
m*∙MB= MS, бұл формула ақша мультипликаторы арқылы ақша ұсынысы мен
ақша базасы арасындағы байланысты көрсетеді. Егер ақша ... 1 ... онда ақша ... ... ... дегенді анықтайды.
Осыдан шығатын қорытынды Ұлттық Банк ақша ұсынысына ... ... ... ... ақша ... (MB) ... талаптар деңгейін өзгерту (rr), ол ақша мультипликаторының
(m*) өзгеруіне әкеледі.
Ақша-несие саясатының мақсаттарын келесідей топтауға болады:
Түпкі мақсаттар:
1. экономикалық өсу;
2. толық жұмысбастылық;
3. ... ... ... ... ... ... ... ақша массасы;
2. пайыз мөлшерлемесі;
3. айырбас бағамы.
Түпкі мақсаттар экономикалық саясаттың бір бағыты ретінде ақша-несие
саясатымен, ... ... ... ... ... ... құрылымдық
және басқа да түрлі саясаттармен жүзеге ... ... ... ... қызметіне тікелей қатысты, және де рыноктық экономикада негізінен
жанама құралдар көмегімен жүргізіледі.
Бұл мақсаттарға қол ... үшін ... ... ... ... ... ақша ұсынысын реттеу құралдары (Tools of monetary policy)
қолданылады. Бұл құралдар көмегімен Орталық банк ... ақша ... ... қысқарта алады. Монетарлық саясаттың классикалық, ... ... ... ... ... ... ... өзгерту;
2. есептік қойылымды реттеу;
3. ашық рыноктағы операциялар;
Орталық банктің ... ... ... ақша массасы көлемін
реттеу мен экономиканың өсуі үшін оңтайлы ... ... ... ... ... Олар ... (директивті) және жанама құралдар ... ҚР ... ... ... ... ... ... пайдаланады –
ол беретін несиелер бойынша ресми сыйақы мөлшерлемесі, ... ... ... бағалы қағаздармен операциялар, коммерциялық вексельдерді
қайта есепке алу бойынша ресми есептік (дисконттық) мөлшерлемелер.
Орталық банк ақша ... ... ... ... коммерциялық банктер артылған (избыточные) резервтердің көлемін ... ... ... ... анықтайды. Бұл rr қатынасына және де
мультипликаторға әсер етеді;
2. Орталық банк коммерциялық банктерге ... ... ... ... ... cr ... халықтың мінез-құлқы мен әр уақытта да Орталық банктің іс-
әрекеттеріне тәуелді емес өзге де факторларға байланысты болады. Дегенмен,
Орталық ... ... ... ақша ... әсер ету ... ... ... күшке. Мұндағы құралдың бірі – резервтік талаптар деңгейін өзгерту
[9].
Резервтік талаптар деңгейін өзгерту. Міндетті резервтер – ... ... ... ... ... ... ... депозиттер
сомасының бір бөлігі және олар активті операцияларды жүзеге асыру үшін
пайдаланыла ... Бұл ... ... ең ... ... және ... ақша ... тез қысқарту немесе ... ... ... Бұл ... екі ... іске асырады:
1. олар салымшыларға депозиттерді қайтару ... ... ... ... үшін және ... ... есеп айырысуды асыру үшін
коммерциялық банктердің қажетті өтімділік деңгейін қамтымасыз етеді;
2. олар Орталық банктің ақша ... ... ... болып табылады.
Міндетті резервтер нормасының өзгеруі коммерциялық банктердің –несие-
қаржылық әлеуетіне тікелей әсер етеді және ақша ... ... ақша ... ... ықпал етеді. Сондықтан міндетті
резервтер нормасын жиі өзгертуге болмайды, себебі бұл ... мен ... ... ... арасындағы тепе-теңдік бәсекелестікті бұзады. ... ... ... ... неғұрлым жоғары орнатса, соғұрлым аз
қаражат коммерциялық банктермен ... ... үшін ... ... нормасының (rr) артуы ақша мультипликаторын азайтады және ақша
массасының қысқаруына алып келеді. Сөйтіп, ... ... ... ... ... Банк ақша ұсынысы динамикасына әсер ете алады.
Есептік қойылымды реттеу (немесе қайта ... ... ... ... ... қысқа мерзімді қажеттілікті жабу үшін
екінші деңгейдегі банктерге Орталық банкпен берілетін (“соңғы инстанциядағы
несие беруші” ретінде) несиелер ... ... ... Бұл ... тікелей реттеу құралы және несие ... ... ... ... ... ... ҚР Ұлттық банкісінің ақша-
несие саясатында ақша рыногындағы сұраныс пен ұсынысты жанама реттеу ... ... және ... ... негізгі қатысушылары үшін
болашақ кезеңде күтілетін (болжамдалатын) инфляция ... ... ... ... сөзбен айтқанда, Ұлттық банк қайта
қаржыландыру мөлшерлемесін ... ... ... ... ... мөлшерлемелеріне индикативті әсер ете алады, оларды
ақпараттандырады және ... ... ... алады. Қайта
қаржыландыру мөлшерлемесі реттеу функциясын орындау үшін, ол нақты мағынада
позитивті ... ... яғни ... ... ... ... ... инфляция деңгейінен 1,5%-дан кем емес).
Есептік қойылымның өсуі Орталық банктен берілетін ... ... және ... ... қысқаруына, салдары ретінде
коммерциялық банктердің ссудалық операцияларның азаюына алып келеді. Сөйтіп
коммерциялық банктер де, өз ... ... ... қойылымды өсіріп,
енді несиелерге қол жеткізу қиындап, ақша қымбаттайды. Экономикадағы ақша
ұсынысы төмендейді [10].
Есептік ... ... ... ... ақша массасының
артуына түрткі болады.
Әдетте қысқа ... ... ... банктердің резервтерін
толықтыру үшін беріледі. Орталық Банктің орта мерзімді және ұзақ ... ... ... ... ... ... ... жағдайдан шығу үшін беріледі.
Ашық рыноктағы операциялар (Open-market ...... ... мен ... ... әсер ету ... ... банктермен бағалы
қағаздарды сату және сатып алу. Бұл ақша ұсынысын ... ең ... ... бұл әдіс ... ... қағаздар рыногы бар елдерде
қолданылады. Әдетте ... ... ... ... бағалы қағаздармен
жүргізіледі. Сатып алулар арқылы ... ... ... ... салу ... ... есебінен несиелердің көлемі өседі,
несиелік эмиссия механизмі ... ... ... ақша массасы
өседі. Ал сату (рестрикция саясаты) кезінде кері эффект байқалады.
Көп жағдайда Орталық Банк мұндай ... кері ... алу ... ... ... (РЕПО).
Қорытындылай келе, мемлекеттің бағамға әсер етудің ең кең таралған
құралы ... ... ... ... яғни ұлттық ақшаның құндылығын
қолдап тұру мақсатында орталық ... ... ... шет ... ... сонымен бірге ұлттық валютаның құны тым ... ... оны ... үшін ... шет ел ... ... алу. ... бұл
құралдарды дұрыс пайдалану тұрақты экономикалық дамуға жол бере алады.
1.3 Қазақстандағы ... ... ... ... ... жылы ... деңгейі жылдық 2000%-ға жуық мәнді құрады,
мемлекеттік дефицит ЖІӨ-нің –5,4% ... ... ... ... алып тастау үрдісі жүріп жатты, ал көлеңкелі рынок кең ... ... ... бастапқы әсері инфляцияның төмендеуіне емес,
керісінше бағалардың кенет көтерілуіне алып келді. Жалпы алғанда бір ... ... ... тым ... ... – 3061%. 1991 жылы ... ЖІӨ-нің –20,7%-дан 1992 жылы –2,1%-ға дейін қысқартуға, ал ... ... –5,4% және ... дейін көтерілді. Жалпы сұраныстың
айтарлықтай қысқаруына қарамастан, бұл ... ... ... жоғары
болып қала берді.
Гиперинфляция кезінде қоғамның байлықтары тез ... ... ... Бұл ... әдетте, бір ретті немесе ... ... бар ... ... ... шегетіні анық.
Сондықтан, ең алдымен, фиксацияланған ... бар ... ... ... сонымен бірге астықтан ... ... ... бір ... табыс алатын ауыл ... ... ... ... ... инфляция жылдары халыққа қызмет көрсететін кәсіпкерлердің, қаржы
және сауда салаларында операциялардың ренабельдігі нақты секторға қарағанда
5-6 есе ... ... бұл ... ... ... ... қалды.
Сонымен, еңбек және қаржы ресурстары халыққа қызмет ... ... ... ... ... нәтижесінде қызмет көрсету саласы тез
қарқынмен дамып, ал өндіріс, ауыл шаруашылығы мен құрылыс сияқты ... тез ... ... ... ... ... ... жұмыскерлердің нақты табысы ... ... ... ... ... бар ... қызығушылық
танытпады. Бұл жағдай ... ... ... көптеген
кәсіпорындарының жағдайын одан сайын әлсіретті, сол ... олар ... бірі ... ... ... Елде ... жұмыссыздар мен кедейлер пайда
болды.
Бұл жыдары монетаристік стратегияның тұрақтандыру фазасы өзінің жоғары
нүктесіне жетті. 1994 жылы ... ... 1995 жылы ... ... ал мемлекеттік бюджет дефициті сәйкесінше -11%-дан -4%-ға, ал 1996
жылы өзінің ең төменгі деңгейіне ... ... ... ... күрт ... ... ... мемлекеттік бюджет есебінен
қаржыландыру тоқтатылды. Қысқартулардың нәтижесінде фискалдық дефициттің
төмендеуі ... 7%-н ... ... ... ... ... болды. Бұл уақытта ... ... сай ... ... көзі – ... ... дефициті арқасында пайда
болған ақша ұсынысының кеңеюі ... Сол ... 1995 ... ... ... ... ауыздықталып, макроэкономикалық тұрақтанудың
белгілері пайда бола бастады.
1994ж. шілде айында тағы бір дағдарысқа ... ... ... басты мақсаты 1995 жылдың соңына ... ... ... жүйелік институционалдық қайта құруларды қамтымасыз ету еді. ... ... ... ақша-несие мен бюджеттік саясатты жүргізу ... әрі ... ... ... жылы 15 ... ... ... ұлттық валютасы
еңгізілді. Бұл жылдың соңына дейін Қазақстан Үкіметінің қолында өз күшімен
инфляциялық процестерді басуда ... ... ... ... жоқ. ... ... ... өзінің жеке ақша-несие саясатын, жеке
валюталық саясатты жүргізуге, инфляцияға қарсы күресуге нақты мүмкіндікке
ие болды. ... ... ... ... ... ... теңгені
қолдау үшін реттелетін құбылмалы айырбас бағам режимі таңдап алынды. Ұлттық
Банкке бағамның құбылып тұруын тегістеу, ... ... ... ... тура ... 1993 жылы валюта бағамдарын құруды реттейтін
және ішкі валюталық рыноктың жұмыс ... ... ... ... Банк ... ... ... құрылды.
1994-1995 жылдары теңгенің АҚШ долларына қатысты бағамы 8,6 есеге күрт
төмендеді, ал инфляцияның өсу қарқыны 1158,3% құрады. ... ... ... 12,6% құлдыруы салдарынан, импорттық товарларға ... ... ... ... мен сыртқы сауданы ырықтандыру
Қазақстанға импорттық товарлардың үлкен көлемде келуін негіздеді. Импорттың
экспорттан 1 389 000 АҚШ ... ... ... шет ел валютасына сұранысты
көбейтіп, аыйрбас бағамының ... алып ... жылы ... ... валюталық рыноктың қалыптасуына
инфляция деңгейінің 60%-ға дейін кенет төмендеуі, табыстылығы ... ... ... ... ... қолма-қол және қолма-қолсыз шет ел
валютасына ажиотаждық сұраныстың төмендеуі, ... ... ... ... ... АҚШ долларына қатысты теңге бағамы 1994 жылы ... 1995 жылы ... ... Бұл ... ... банк ... экспорттық түсімдерін банк аралық валюталық ... ... ... бұл шара ішкі ... рынокқа қысымды
бәсеңдетуге және ұлттық ... ... ... әкелді.
Сонымен қатар қосымша ақшаларды эмиссиялау ... ... ... қарыздарды өзара есептесуді жүзеге асыру мәселелерін шешуге
бағытталған белгілі бір іс-әрекетттер жасалды, бірақ оның арты ... ... ... жылы мұндай әрекеттердің қоғамға қаншалықты зиян ... ... ... ... ... құралдарын пайдалану арқылы
инфляциялық процестерді ... ... ... ... ... ... ... кірді: бюджет дефицитін қаржыландырудың қосымша
инфляциялық емес ... ... Бұл ... ... ішкі ... ... қағаздар орналастырылды. Бірақ инфляцияның ... ... ... өсуі бұл бағалы қағаздарға шаруашылық
жүргізуші субъекттердің тарапынан ... ... ... ... ... ... ... нақты қатысушыларының саны аз, қаржылық
рынок дамымаған, ел ішіндегі жеке инвесторлар болған ... жылы ... ... шет ел ... ... ... ... АҚШ доллары көлеміндегі бірінші несиелер Үкімет кепілдігімен Қаржы
Министрлігі арқылы ... ... ... үшін және ... мен ... ... алу үшін ... ... ... ... ... ... пен товарлармен толықты, ақша-товар
айналымы жанданды және тұтынушылық рыноктағы ауыр ... ... ел ... ... ... бұл ... ... әсері
кейінгі жылдары сыртқы қарызды өтеуге кері ықпал етті. Ал несие ... ... оны ... бере ... ... ... секторын инвестициялау процесі тоқтап қалды. ... ... ғана ... ықпал етіп қоймай, жалпы ... ... ... ... келтірді.
Инфляциялық процестерді бәсеңдетусіз экономиканың дамуына аса сенім
артуға болмайды. Сондықтан бұл жылдардағы ... ... ... айналымдағы жалпы ақша массасын қысқартуға тірелді.
Ақша массасының қысқаруы инфляциялық процестерге оң әсер етті, дегенмен ... ... ... қайта өндіру процестерінің жаңғыруын тежеді.
Қысқа уақыттың ішінде көптеген өндірушілер – ... ... ... экономикадағы ақша тапшылығын сезінді. Ендігі ... ... ... төлемдер дағдарысы;
- дебиторлық және кредиторлық, соның ішінде еңбек ақы бойынша қарыздың
күрт өсіп кетуі;
- экономикадағы бартерлік келісім-шарттардың көбеюі;
- бюджетке салықтық ... күрт ... және тағы ... ... ... ... ... жүргізуші
субъекттердің айналым қаражаттарының қысқаруына әкелді. Сол ... ... ... ... құлдырауы орын алды.
1995 жылы айналымдағы ақша массасының күрт қысқаруының нәтижесінде ел
экономикасының даму қарқыны бір ... ... 13%-ға жуық ... ... ... 28% ... ... жүргізілу
жылдарында экономиканың мұндай жығылып құлауы ... емес еді. ... ... ... ... ... ... қарамастан ақша
массасының қысқаруы 1995 жылы да байқалған. ... ... ... ... ... 1995 жылы Үкімет инфляция деңгейін 60%-ға дейін
төмендете ... және ... ... ... ... саласындағы реформалар екі деңгейлі банк жүйесін құрумен басталды.
Бірінші деңгей – бұл тәуелсіз ақша-несие саясатын ... ... ... Қазақстанның Ұлттық Банкісі. Екінші деңгей – бұл коммерциялық
банктер. 1995 жылы ... ... және ... деп ... ... Бұл заң банк ... ары қарай ырықтандыруды қамтымасыз
ету, сондай-ақ ... ... ... (ЕДБ) ... ... ... ... бастапқы кездерінде Ұлттық банк ЕДБ-терді
несиелендіру тәжірибесін пайдаланды. Құқықтық анықсыздық, ЕДБ құру ... ... ... ... реттелмегендігі Қазақстанның көптеген ірі
өнеркәсіптік кәсіпорындардың басшыларын жеке ... ... ... ... ... арзан несиелік ресурстарын алуға жол ашты. 1993 жылы
Қазақстанда 200 коммерциялық банктер жұмыс істеді. ... ... ... ... ... ... коммерциялық банктердің санын азайтты.
Ендігі жолы әлсіз, ... ... ... ... ... ... ... Бұл шаралардың нәтижесінде сенімді
банктер пайда бола бастады.
1998 жылы халық пен қаржылық құрылымдардың девальвациялық ... ... ... ... ... да ... ақша активтеріне
(мысалы АҚШ доллары) ... ... ... көптеген
қатысушылары Ұлттық Банктің валюталық резервтеріне ... ... ... ... ... құрылымдарға тән жағдай еді. Дәлелдеп ... ... ... ... ... ... ... бөлігінің 1998
жылдан бастап тұрақты өсу үрдісі орын алды. Соныменен, 1997 жылы ... шет ел ... ... 47% құраса, 1998 жылы бүл үлес 56%-ға
жетті [14].
Қолма-қол активтердің ішіндегі ... ... ... ... ... ... ... жағдайында белгілі бір пайда табу ... ... ... ... ... шет ел валютасын
шоғырландыру, соның салдарынан экономикадан ақшаның кетуі, ... ... ... банктер мен кәсіпорындардың активтеріндегі төмен
өтімді ... ... үлес ... айырбас бағамының тиімсіздігін
көрсетіп, айырбас бағамының саясатын ... ... ... Ұлттық Банктің саясаты қатты валютаға сұранысты жалпы ... ең ... оның ... ақша ... ... ... төмендетуге
бағытталды. 1998 жылдың 9 айы ішінде айналымдағы ... ақша ... ... ... ... ... айында 68,9 млрд. теңге
құрады. Жалпы ақша массасының көлеміндегі қолма-қол ақшаның үлесі ... ... ... 7 ... пунктке, қырқүйекте 1,5%-ға төмендеп,
46,9%-ды құрады.
Жыл басынан М2 ақша массасы 1998 жылдың 1-қазан ... ... 172 ... теңгеден 147 млрд. теңгеге дейін немесе ... ал ақша ... – 115 ... ... 82 ... ... ... 29%-
ға азайды. Осының нәтижесінде экономиканың монетизация деңгейі 10%-дан 8%-
ға дейін кеміп, еліміздің экономикасы ақшаның өткір ... ... ... ... тым жоғары деңгейі мен ... ... ... ... ... ... ... нақты секторындағы жағдайды нашарлатуға басты ықпал етті.
Сонымен қоса, айналым ... ... ... бартерлік
келісім-шарттардың өсуі салықтық түсімдердің қысқаруына алып келді. ... жылы ... ... 286,7 ... ... ... салықтар мен
басқа да міндетті төлемдер жиналып алынған, ал бұл бекітілген бюджеттің 89%
алды. ... ... ... пен ... алдындағы жинақталған
қарыздар бюджетке қаражаттардың ... күрт ... ... ... ... міндеттемелерін орындау қиындады.
Мемлекеттік шығындарды 80 ... ... ... сомаға қысқарту туралы
шешім қабылданды. Дегенмен де ... ... ... ... ... ... қауырт жағдайды шешпеді, бюджет
дефициті маңызды болып қала берді.
Мемлекеттік құнды ... ... ... ішкі және ... ... ... ... бюджет дефицитін қаржыландырудың
дәстүрлі механизмдерін қолдану үлкен қиыншылықпен жүргізілді. Оның ... ... ... ... ... ... ... қаржылық дағдарыстан кейін
шет ел инвесторлары ТМД елдерінің құнды қағаздарына қызығушылық танытпады.
Екінші жағынан, валюталық рыноктағы спекуляциялық ... ... ... ... ... ұшырау күтімдері отандық екінші
деңгейлі банктердің жағынан мемлекеттің төмен ... ... ... ... ... ... қағаздарға деген сұранысты
белсендету үшін ... ... ... ... орта ... ... ... мәжбүр болды.
Депозиттердің төмен мөлшерлемесі кезіндегі МБҚ табыстылығының өсуі
мемлекеттік ... ... ... ... ... Мысалы, 1998 жылы жеке тұлғалар үшін ... ... 6% ... ... ... тұлғалардың депозиттері бойынша 10%.
Демек, банктердің құнды қағаздар бойынша операциялардың нақты табыстылық
деңгейі 300% ... ... ... алу қысқарғандықтан, МБҚ рыногындағы
операциялар бюджет дефицитін (1998 жылы бұл ... 50 ... ... қаржыландырудың жалғыз көзі болып табылды. ... те, ... ... ... алу тым ... болды. 1997 жылы Үкімет үш
траншпен 36 млрд. ... ... ... ... ... ... төлеу
кампаниясын жүргізді. Бұл ақшалардың экономикада пайда болуы инфляция
деңгейін жоғарылатып жіберді. Мемлекеттік ... өтеу және ... ... тұру үшін ... Банк ... ... қағаздардың
(МБҚ) табыстылығын төмендете алды. Инфляцияға қарсы ... ... ... ... ... ... 18,5%-ға дейін
кемісе де, инфляция деңгейі күрт өсті. Дегенмен, ... ... ... ... ... ... өз ... азайту
мақсатында мемлекеттік қағаздарға ақшаларын салды. Осының нәтижесінде МБҚ-
дың барлық түрлері ... ... ... асып түсіп, мемлекеттік бюджет
дефицитін толығымен және ... емес ... жабу ... қолдану
мүмкіндігі пайда болды. Бұл шаралар инфляцияның өршуіне жол бермеді [16].
Қор рыногы дамымған жағдайларда ақша массасын ... ... ... ... құралдардың бірі қайта қаржыландыру мөлшерлемесі, ол ... 2000 ... ... 300%-дан 12,5%-ға дейін төмендеді, яғни 24 есе
кеміді. Ал 2002 жылмен салстырғанда 40 ... ... ... ... (ТБИ) орташа айлық өсімі бір пайыз шамасында болуы мен ... ... ... сайынғы төмендетілуі бұл, ... ... ... мен ... ... ... ... Ал
мемлекеттік бағалы қағаздармен жасалған келісім-шарттардың өсуі мемлекеттік
бюджет ... ... емес ... қаржыландыру мүмкіндігін
береді.
Ұлттық банк қайта қаржыландыру мөлшерлемесін ... ... ақша ... мен ЖІӨ-нің өсуі орын алып ... ... ... ... ... 94%.
1999 жылдың басында Ұлттық банктің валюталық рыноктағы белсенді
әрекеттері арқылы теңгенің ... ... ... жасанды жолымен
қамтымасыз етудің ... ... ... ... валюталық
рыногындағы жағдай айтарлықтай нашарлады. Осының салдарынан Ұлттық банктің
алтын-валюталық қоры ... ... ... төлем балансы нашарлап,
қазақстандық өнімнің экспорты елеулі төмендеді. Сол себепті, ... ... банк ... ... ... ... бағамы режиміне көшу туралы
шешім қабылдады. Бұл шешім халықаралық қаржылық және товарлық рыноктардағы
тұрақсыз ... мен ... ... ... ... ... режим деп есептелді.
1999 жылдың 5 сәуір айында Үкімет пен ... банк ... ... ... ... көшу туралы жариялады. Бұл әрекет қысқа мерзім
ішінде теңгенің бағамын тұрақтандыруға, ... ... ... жұмыс істеуін қамтымасыз етуге мүмкіндік берді.
Еркін “құбылмалы” айырбас бағамы режиміне өту салдарын жеңілдету ... шара ... ... олар қысқа уақытта жоғары нәтижеге жетуге түрткі
болды. Ең алдымен, қаржылық рыноктардың ... ... ... ... ... ...... теңгелік депозиттерін 9 ай ішінде банктен
алмайтын салымшы жеке тұлғалардың барлығы 1 АҚШ долларына 88,3 ... ... АҚШ ... ... ... ... етілген болатын; ал 6
айда депозиттерінен ақша алмайтын заңды ... да ... 30%-н ... мүмкіндігі берілді. Бұл шараның ... өз ... ... бұл өз кезегінде екінші деңгейдегі
банктерге қалыпты жұмыс істеуге ... ... қор ... жаңа ... ... ... үшінші
күні теңгенің бағамы тұрақталды. Кәсіпорындардың ... ... ... міндеттейтін шешім валюталардың ұсынысын икемсіз етіп
жіберді. Бұл ... ... ... ... өзгеруіне
байланыссыз биржаға белгілі-бір тұрақты валютаның келіп түсуіне кепілдік
берді. Сонымен ... ... ... әрқашанда икемді болғандықтан,
теңгенің күрт төмендеуі сұраныстың қысқаруына әкелді. Рыноктық ... ... ... ... тез ... ... ... алғанда, 1999 жылдың сәуір айында айырбас ... ... ... ... және девальвациялық процестер елеулі күшейді.
Жылдың қорытындысына сәйкес инфляцияның деңгейі 1998 ... ... 17,8%, ал ... валюта 60%-дан артық девальвациялады. Айырбас
бағамының саясатын өзгертудің оң ... ... ... ... ... 1999 ... 1 ... айында ақша массасының көлемі
айтарлықтай өсті (жыл басынан М3 23%-ға артты) және 1999 ... 17 ... ... Банктің қайта қаржыландыру мөлшерлемесі бірте-бірте төмендеп,
жылдық ... ... ... 1999 ... ... мен қазан айлары арасында Ұлттық Банктің
жалпы халықаралық қорлары 1 603-тен 1 784 млн. АҚШ ... ... ... монетизация деңгейі жақсарды, ол 1999 ... ... ... ... ... ... ... саясаты нақты
сектордағы инвестициялық жобаларға қарай ... Өз ... ... секторындағы жағдайдың жақсаруы ақшаға ... ... ... түрткі болды. Экономикадағы оңды ... ... ... өсе ... жылы ... ... ... құрылуынан кейін олардың
мемлекеттік бағалы қағаздар рыногында алатын орны артты. 1999 ... ... ... ... ... 500 млн. АҚШ долларынан асты, ... ... ... ... ... ... Бұл ... дамуына бағыттылған жобаларды инвестициялау процесіне банк
капиталының ағылып келуіне алғы ... ... Бұл ... ... ... жалпы жағдайын жақсартуға түрткі болатын
бірқатар маңызды ... ... олар – ... банк (ҚҰБ) ... ... банк ... ... және қор рыноктары және өзге де
заңдар.
Қазақстандық банктер рубльдік ... өз ... ... ... бағамынан шығарып тастады, сол себептен ресейлік қаржылық
дағдарыс Қазақстанның банк жүйесінің тұрақты жұмыс ... ... ... жоқ.
Қазақстанның экономикалық даму стартегиясы жетістікке ие болды ма? Ең
алдымен, реформалардың ... ... ... ... пайыздық
мөлшерлемеге, жалпы жинақтарға және жалпы инвестицияларға қаншалықты және
қалай ықпал еткенін ... ... ... ... ... ... көрсетілген.
Жылдық инфляцияның деңгейі 1998 жылдан 1999 жылға дейін 9 есе ... ... те, ... ... жету бойынша жүргізілген шаралар
және ақша ... өсу ... ... ... жұмыс істей бастады.
Инфляция сырғымалы инфляция шеңберінде және реттелетін деңгейде болды.
Қазақстанның Ұлттық Банкі ... ... ... ... 1996 ... 1997 жылы 18,5-ға дейін төмендетуі, экономикадағы нақты пайыз
мөлшерлемесін (ЕДБ-дің ағымдағы пайыз ... ... ... ... тең) 1998-1999 жылдарда 16,4%-дан 1,4%-ға дейін түсіріп
жібереді. Осы жылдардағы өнеркәсіп өндірісінің даму қарқынын қарасақ ... ... ... ... ... ... ... алғандағы беталысы оң, 1998 жылы
16,5% құраса, 2004 жылы 22,5% ... ... ... шет ел ... ЖІӨ-
нің сәйкес жылдарында 5,9%-дан 2004 жылы 23,7%-на дейін ... ... ... жылдық өсу қарқыны 15,4%. Ал ЖІӨ-ге пайызбен санағандағы ішкі ... ... ... 15,7-ден 2003 жылы 25,3% құрады. Демек, еліміздің
өсуін қаржыландырып отырған шет елдің ... қоса ... ... ... ... ... ... капитал жинақтары ұзақ ... ... ... бөлігі болса, Қазақстанда жинақтар мен
инвестициялардың оң ... өсуі ... ... даму ... ЖІӨ-нің өсу қарқынына,
жан басына шығарылым деңгейі мен жұмыс істеп жатқан ... ... ... ... ... ... жан ... шаққандағы шығарылымның өсу қарқынын
арттырды. 1996-1997 жылдардығы ЖІӨ-нің өсу динамикасы ... ... ... 0,5 және ... ... ... кезең әлеуметтік-экономикалық даму индикаторларының оң үрдісімен
сипатталады. ... ... ... мәліметтерінен көрініп
отырғандай үшінші ... ... ... жан ... шаққандағы нақты
шығарылым 1995 жылмен салаытырғанда 4,5 есеге артты. Дегенмен де оның ... бір ... ... жоқ. Шын ... жан ... шаққандағы ЖІӨ-нің
өсу қарқыны 2000 жылға дейін көбейіп 29,4%-дық деңгейде тұрақталды, ал
кейінгі екі ... ... ... ... ... 2005 жылы ... өзінің сегіз жылдағы ең үлкен мәніне (33,4%) ие болды. Бірақ
көрсеткіштің циклдық тербелістері тек қана ... ... ... өте ... Жалпы трендтің орташа мәні 21,2%. Жан басына нақты
жалпы ішкі өнімді ... ... оның жыл ... ... мәні 5%-ды ... басына ЖІӨ-нің өсім қарқыны 4,7%. 1995 жылы ... жан ... ЖІӨ 1049,1 АҚШ ... тең келсе (бұл Ресей Федерациясымен
салыстырғанда екі есеге кем болатын), ал 2004 жылы ол 2700 ... ... ... ... ... 80%-не сай ... Бұл ТМД елдері ішіндегі
екінші орындағы көрсеткіш. Ал 2005 жылдың соңында жан басына шаққандағы
жалпы ішкі өнім үш мың ... ... ҚР ... 2005 ... 2010 жылы 5800 АҚШ ... асатын мөлшерге, яғни ... ... ... ... елдердің бүгінгі деңгейіне, ал 2015 жылы
шамамен 9000 АҚШ доллары мөлшеріне жеткізуді көздеп отыр [19].
2004 ... 2000 ... ... ... еңбек ақы мөлшері 50,2%-ға,
орташа зейнетақы –1,9 есеге, ал ең аз ... ... – 1,7 ... өсті.
Экономикалық белсенді халыққа пайызбен алғанда жұмыссыздық ... ... кему ... ... Бұл ... 2005 жылы 1998 ... 61,8%-н
құрады. Жұмыссыздықтың орташа деңгейі 1998-2007 жылдардың ішінде ... ... саны 2007 жылы 906 мың ... 2011 жылы 657,4 ... ... қысқарды. 2010 жылы өмір сүру минимумынан төмен табыс алатын
халық саны 16,1% ... және 2000 ... ... ... ... жылы ең қамтамасыз етілген және ең ... ... ... ... ... алшақтық 7,9 есе құрады, ал 2004 жылы сәйкес көрсеткіш
11,9 есеге тең болды. Бұл көрсеткіш бойынша Қазақстан ... ... ... ... келді. Инфляцияның орташа 8,7%-дық өсімі кезіндегі
нақты еңбек ақы ... ... ... ... 110,1%-бен өсім беріп тұрды.
Яғни халықтың орташа айылық жалақысы инфляцияның өсімін озып ... өсу ... 2000 ... ... ... өсу ... едәуір
жоғары деңгейде болды, ал сол жылдан кейінгі кездері ЖІӨ қарқыны 1,5-4,2%
диапазон арасында тербеліп тұрды. 2003 жылы ... ... өсу ... ... ... ... деңгейінен артып кетті, демек ... ақша ... ... орын алды. 2004 жылы еңбек ақы ЖІӨ-
нің қарқынынан 5,2%-ға артып түсті. Сол себепті ... ... ... ... кезеңде жалпы экономикалық дамудың оң үрдістеріне қол жеткізілді.
2000 жылдан бастап елімізде ... ... ... ... ... ... ... орташа өсу қарқыны 10,3% құрады. 2004 жылдың
қорытындысы бойынша ЖІӨ-нің көлемі 5 542,5 ... ... ... болса, ал
өндірілген өніммен есептелген ЖІӨ-нің көлемі 5 842,42 ... ... ... ... ... кезеңімен салыстыратын болсақ оның нақты ... ... ... тең. ... бірге өнеркәсіптік өндірістің көлемдері
де артуда, 2004 жылы оның өсімі 10,1%-дан асып кетті. Оның ішінде ... ... өсім ... 14,9%, ал ... ... ... жж. ... көрсеткіші 11,5%-да тұрақталды.
Еліміздегі экономикалық дамудың елеулі оң мәнді нәтижелері Қазақстанның
ұзақ мерзімді даму ... ... ... ... есебінен
екендігін көріп отырмыз. Стратегия жарияланған кезден бастап қойылған
мақсаттарға жетуге ... ... ... бағдарламалар, жоспарлар,
тұжырымдамалар қабылданды. Қазіргі уақытта ... ... ... ... ... сапалық қайта
құрулардың жаңа кезеңіне аяқ бастап жатыр. Сол себепті үшінші кезеңде ... ... ары ... ... ... үшін ҚР ... 4 ... 2001 жылғы Жарлығымен “Қазақстанның 2030 жылға
дейінгі даму стратегиясын жүзеге ... ... ... шаралары туралы”
Қазақстан Республикасының 2010 жылға дейінгі Стратегиялық даму ... Бұл ... ... ... ... мемлекеттерінің тәжірибесін
есепке алып жасалған болса да, ... ... ... және әлсіз жақтары
да есепке алынып, объективті түрде талданған. ... ... ... 15 тамыз 2003ж. №1165 Жарлығымен Қазақстан Республикасы
Үкіметінің ... ... ... ... Бұл ... Стратегиясын және Қазақстан Республикасының 2010 жылға
дейінгі Стратегиялық даму жоспарын жүзеге асыру бойынша ... ... ... ... ... жоғары даму қарқынын есепке ала отырып
экономикалық дамудың ... ... ... талдау қажет. Бұл
орайда, Үкіметтің 26 тамыз 2005 ... №884 ... ... ... ... ... орта ... әлеуметтік-экономикалық
даму жоспары қабылданды. Бұл Жоспар бірінші рет Қазақстан Республикасының
Бюджеттік кодексіне сәйкестендіріліп жасалған.
2003-2005жж. ауыл ... ... ... Бұл ... ... мен селолардың дамуы үшін ... ... ... қабылдады. Атап айтар болсақ, агроөнеркәсіптік азық-түлік
пен ауыл территорияларын дамытудың мемлекеттік бағдарламалары. Бұл кезеңде
экономика ... ... ... ауыл ... ... қалпына
келтіру басталды. 2003 жылы ҚР жер ... ... ауыл ... ... үшін ... ... және ... беру арқылы жағдай
жасайтын ... ... да ... қабылданды. Бұл шаралардың нәтижесінде
ауыл шаруашылық өнім ... өсуі орын ... 2004 жылы ... ... өнім ... 693 ... теңге құрады. Соңғы бес жылдағы
өнімнің орташа өсім қарқыны 3,7% деңгейіне жетті. 2000 және 2004 ... ауыл ... ... ... ... ... 600 млн. АҚШ долларына тең келді. Ал ... ... ... жүзеге асыруға 2003 және 2004 жылдарда 90
млрд. теңге бөлінсе, 2004 және 2005 жылдары 57,9 ... ... ... ... ... ... мемлекеттік саясатты іске асыру да жақсы нәтиже
көрсетті.
Отандық банк секторының әрі ... ... және ... жинақтарын
инвестициялық үрдістерге тартуға бағытталған реформалардың тереңдеуі
жүргізілді. Жүргізілген реформалардың ... ... ... ... ... ... ... жүйелерінің, сақтандыру секторының дамуы,
жинақтаушызейнет ақы жүйесіне көшу және қор нарығының ... ... ... ... ҚР ... ... ... еңгізу саясатын біртіндеп жүргізіп жатыр. Қазақстанның
қаржылық жүйесі ... есеп ... ... ... ... етіп ... ... салдарынан бұл кезеңде Қазақстан әлемдік
экономикалық қауымдастыққа кіріп қана ... ... ... көптеген
параметрлері бойынша посткеңестік кеңістікте бірінші орын алып отыр.
2001 ... ... ... ... ... Ұлттық банк жыл
сайынғы нақтылау жүргізе отырып алдағы үш жылға анықтап отырады. Бұл елдегі
макроэкономикалық тұрақтанумен ... және де бұл ұзақ ... мен ... рыноктардағы жағдайды есепке ала ... ... ... ... ... жүзеге асыруға мүмкіндік береді.
Дамыған банк жүйесі халықтың жинақтарын арттыруды және ... ... ... ... ... ... қамтымасыз
етеді.
Толыққанды бағалы қағаздар рыногының құрылуы мемлекет жүргізіп отырған
валюталық саясатпен, жинақтаушы зейнетақы қорлары ... ... ... ... мемлекеттік бағалы қағаздар
секторының дамуымен байланысты. Сақтандыруды ... ... ... ... ... ... сақтандыру секторының алдағы ілгері дамуына
түрткі болады.
2003 жылдың маусым айында Қазақстан Республикасының ... ... ... арналған даму Тұжырымдамасы қабылданды. Бұл Тұжырымдама
2007 жылы қаржы рыногының ... ... мен ... ... ... және ... рыногының басқа да сегменттерінің қызметін Еуро
Одақ стандарттарына толық жақындатуды қарастырады. 2007 жылы ... ... қол ... яғни ұлттық валютаның ағымдағы операциялар
бойынша ғана ... ... ... капитал ағымымен байланысты
айырбасталымдығына жету көзделген еді.
2 Қазақстан Республикасы монетарлық ... ... ... ... ... ... іске ... ақша-несиелік
механизмдеріне талдау
Ақша-несие саясатының (АНС) негізгі құралдарына келесілер жатады:
- бағалы қағаздардың ашық рыногындағы операциялар;
- қайта қаржыландыру мен ресми ... ... ... минималды резервтік талаптардың нормативін орнату;
- ерекше жағдайларда ... ... ... ... ... ... банктің ақша-несие саясатының құралдары ақша массасы көлемін
реттеу мен экономиканың өсуі үшін оңтайлы ... ... ... ... ... көрсеткіштермен анықталатын экономиканың ағымдағы
жағдайына байланысты ... ... ... АНС мақсаттары мен
негізгі ... ... ... ... ... банктің ақша-несие
саясаты – мемлекеттік макроэкономикалық реттеуінің құрамдас бөлігі ... ... ... Республикасының Ұлттық Банкі Басқармасының
2010 жылғы 11 ақпандағы № 20 ... ... ... ... ... ақша-несие саясатының 2010-2012 жылдарға арналған негізгі
бағыттарында” Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкі бағалардың тұрақтылығын
қамтамасыз етуге ... ... ... жүзеге асыруды өзінің
басым бағыты деп айқындайды. Тиісінше ... ... ... жөніндегі жұмыс жалғастырылады. Ол инфляция бойынша мақсатты бағаларды
негізге ала отырып, ақша-несие саясатының негізгі өлшемдерінің болжамдарын
құруды болжайды. ... ... ... ... еңгізуге дайындық
шеңберінде мынадай шаралар қабылданды. Ұлттық Банк 2000 жылдан бастап ақша-
несие саясатын жоспарлаудың үш ... ... ... Негізгі
макроэкономикалық көрсеткіштердің болжамы алдағы бірінші жылы іске ... ... ... отырып, тұтастай алғанда үш жылға беріледі,
бұл осы құжаттың орташа мерзімді бағытын атап көрсетеді. Ал келесі ... ... ... ... нақтыланып келесі үш жылдың бағыттары
анықталады [20].
Сонымен қоса, 2011 жылғы қаңтардан бастап ... ... ... бюджеттің тапшылығын қаржыландыруға тыйым салу міндеті Ұлттық
Банктің мақсаты ретінде заңды түрде бекітілді, бұл инфляциялық ... ... ... бірі ... ... Ұлттық Банктің елдің
орталық банкі ретінде тәуелсіздігін ... ... ... ... 2010 ... бастап қайта қаржыландыру ... ... ...... ... Ұлттық Банкінің АНС-ның негізгі мақсаты,
құралдары мен негізгі макроэкономикалық көрсеткіштер
|Жыл |Экономи|Орташа |Ақша-несие саясаты |
| |ка лық ... | |
| |өсу, % ... | |
| | |ция, | |
| | |% | |
| | | ... |Негізгі құралдары |
|1 |2 |3 |4 |5 ... |-8,2 |60,3 ... |- ... қаржыландыру ставкасын|
| | | ... өсу ... 53%-ға ... |
| | | ... ... |
| | | ... |- ... резервтік |
| | | | ... ... |
| | | | ... дейін қысқаруы; |
| | | | |- ... ... |
| | | | ... |
| | | | |- ашық ... |
| | | | ... |
| | | | |- ... ... ... |1,7 |11,2 ... ары |- ... ... |
| | | ... ... ... |
| | | |мен ... |- ... ... |
| | | ... ... ... ... |
| | | ... ету ... азаюы; |
| | | | |- ... ... |
| | | | ... ... 10%-ға |
| | | | ... ... |
| | | | |- ашық ... операциялар |
| | | | ... ҚҰБ ... |
| | | | |- ... ... |
| | | | ... ... |2,7 |17,8 ... |- ... ... |
| | | ... ... ... ... деңгейде |
| | | ... тұру ... |
| | | | |- ... ... ... | | | ... |
| | | | |- ашық ... ... |
| | | | |- ... ... |
| | | | ... |
| | | | ... ... ... |
|Е с к е р т у – [13] әдебиет негізінде автор құрастырған ... жылы ... банк ... ... ... (ЕДБ) ... қана олардың қысқа мерзімді өтімділігін қолдап тұру үшін ... ... ... ... ... ... де ... істеді.
Ақша агрегаттары мен инфляция деңгейі арасында тығыз байланыс орнату ... ... ... ақша ... ... ... 1998 ... бастап
үкіметті тікелей қаржыландыру тәжірибесінен бас тартылды және ... ... ... ... (ЕҚАБ-СПОК) еңгізгеннен бастап ол ... ... ... ... бағдар болып танылды.
2010 жылдан ... ... ... ... ... ... ... тұр. Сол себептен Ұлттық Банктің АНС ... ... ... да ... ... бастап Ұлттық Банктің негізгі ... ... ... ету ... ... Оның ... келесі факторлардың
әсерімен анықталады:
- сыртқы экономикалық жағдайлардың жақсы әсер ... ... ... ... елеулі тұрақты экономикалық өсім.
Сондай-ақ 2011 жылдың 1 қаңтарынан бастап орталық банк ... ... ... ... ... қаржы рыногын және
қаржылық ұйымдарды реттеу мен қадағалау Агенттігіне (ҚҚА) көшті. Сөйтіп
барлық ... ... ... ... ... беру ... ... Ұлттық Банкісі өз қызметін ... ... ... шоғырландыра бастады.
2-кесте – ҚР 2005-2011 жылдардағы ақша-несие саясатының негізгі мақсаттары
мен негізгі макроэкономикалық көрсеткіштер.
|Жыл |Эконо ... ... ... (АНС) мақсаттары ... ... ... | |
| |өсу, % ... | |
| | |ция, | |
| | |% | ... |9,5 |6,6 ... валютаның ішкі және сыртқы тұрақтылығын |
| | | ... ету мен ... ... ... |
| | | ... ету. ... |9,2 |6,8 ... ... ... ... тұру. |
|2009 |9,4 |6,7 ... ... ... ету. ... |9,7 |6,3 |Бағалардың тұрақтылығын ... ету. ... |8,3% ... |
| | |% ... ... ... ету. |
|Е с к е р т у – [13] ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... негізгі мақсаты
бағалардың тұрақтылығын қамтамасыз ету болып табылады. Инфляцияны тұрақты
деңгейде ... тұру ... Банк ... ... ... ... ... үлес болып саналады. Сондықтан ақша-несие саясатының басқа
мақсаттары (соның ішінде айырбас бағамы мен ақша ... ... ... ие ... ... ... яғни ақша агрегаттарымен байланысты,
және “монетарлық емес” ... ... үшін ... ... ... ... деп ... Ұлттық банк монетарлық көзден пайда
болған инфляцияға ... ... ... ... ... қарастыратын болсақ, соңғы төрт
жылда (2008-нан 2011 жж. дейін) ақша ... өте тез ... ... Ұлттық банк бұл қарқынды 2010 жылы ғана төмендете алды. Бұл негізгі
көрсеткіштер – қолма-қол ақшалардан бастап ақша ... ... ... ... ... ... банктегі депозиттер сияқты тағы
басқа көрсеткіштер өссе де, олардың өсу ... ... ... ... 2010 жылы 8,5%-ға ғана өсті. Сонымен бірге жалпы көрсеткіш болып
табылатын ақша ... 20%-ға жуық ... ... ... ... ... банк осы көрсеткіштердің өсімін төмендету арқылы экономикадағы
ақшаны қысқарта отырып, ... ... ... соңғы мәліметтер бойынша (2011 жылғы 4-тоқсанда) ақша массасының
ұлғаюы ақша ... (663,0 ... ... ақша ... (3,115)
көбейткенде 2065,3 млрд. теңгеге тең немесе 2,5% болды, бұл өткен жылғы
осындай кезеңдегі оның өсу ... ... ... (24,1%).
3-кесте – ҚР бойынша 2011 жылға ақша массасы өзгерістерінің динамикасы
(өткен тоқсанға %)
|Көрсеткіштер ... ... таза ... ... ... ... ... Ұлттық Банктің және сол сияқты екінші ... таза ... ... ... негізделді.
Депозиттік ұйымдардың таза ішкі ... өсуі ... ... ... өсу ... ... қамтамасыз етілді,
нәтижесінде депозиттік ұйымдардың осы талаптары 2011 ... ... ... Үкіметке таза талаптары 2,2 есе өсті. Депозиттік ұйымдардың басқа
да таза ішкі ... 11,0% ... ... ... ... ақша массасының өсу қарқынымен
салыстырғанда ақша ... ... ... ... ... ... мәнінің 3,14-тен 3,12-ге дейін азаюына алып келді.
Ақша массасының негізгі құраушыларының 2011 ... ... ... ... ... ... (М0) 411,8 ... теңгеге
дейін (0,7%) қысқарғанын, ал депозиттік ... ... ... ... ... (3,3%) ұлғайғанын көрсетеді. Нәтижесінде ақша массасы
құрылымындағы депозиттердің үлесі 79,4%-дан 80,1%-ға ... ... ... ... жылдық көрсетілімде (2010 жылғы желтоқсанға 2011 жылғы
желтоқсан) 25,2% өсті. Бұл ретте таза сыртқы активтердің ... ... ішкі ... 2,1 есе ... - 2011 ж. ақша массасы компоненттері өзгерістерінің динамикасы
(өткен тоқсанға %).
|Көрсеткіштер |1 тоқ. |2 тоқ. |3 тоқ. |4 тоқ. ... ... |5,8 |5,0 |10,0 |2,5 ... ... ақша |-3,8 |6,7 |6,5 |-0,7 ... ... |8,7 |4,5 |10,9 |3,3 ... с к е р т у – [13] ... ... ... ... |
Ұлттық ... ... ... ... бастап Ұлттық Банктің ақша-
несие саясаты инфляцияны төмендетуге бағытталды. Бұл ... ... 1997 ... ... ... 1158%-дан 2001 жылы 11,2%-ға дейін
және 2005 жылы 9,8%-ға дейін ... ... төрт ... инфляция 6,4% бен
6,8% аралығында өзгеріп отырды. Инфляцияның осы аралықта сақталуына жоғары
тұтынушылық сұраныс пен ... ... ... ... өсу ... ... ... 2005 жылдан бастап 2010 жылға дейінгі
кезеңде нақты мағынадағы ЖІӨ, ... ... 60% және ... ... 5,5 ... аса ... ... бойынша 63% өсті. ... ... ... ... ... мақсаты бағаның ... ету ... ... 2010 жылы ... ... алғанда кезең
ішінде 7,6% құрады, ал 2011 жылы ... 2012 жылы – ... ... ... Ұлттық Банкінің 2010-2012 жылдарға арналған
ақша-несие саясатының негізгі ... ... үш ... ... ... саясатының басты сәттерінің ... ... ... және оған ... өту ... ... ... ақша-
несие саясатында инфляциялық таргеттеуді пайдалану инфляция ... ... ... беруді білдіреді. Инфляциялық таргеттеудің
қағидалары Ұлттық Банктің ақша-несие саясатының инфляцияны төмендету
жөніндегі негізгі ... сай ... және де оған алға ... ... ... ... нарық қатысушыларының үлкен ... ... ... ... ... ... Ұлттық Банкі Басқармасының
2010 жылғы 11 ақпандағы № 20 қаулысымен мақұлданған “Қазақстан Республикасы
Ұлттық Банкінің ақша-несие саясатының 2010-2012 ... ... ... ... ... ... ... бағалардың тұрақтылығын
қамтамасыз етуге бағытталған ақша-несие саясатын жүзеге асыруды өзінің
басым бағыты деп айқындайды. ... ... ... ... ... жұмыс жалғастырылады. Ол инфляция бойынша мақсатты бағаларды
негізге ала отырып, ақша-несие саясатының негізгі өлшемдерінің болжамдарын
құруды ... ... ... ... ... ... дайындық
шеңберінде мынадай шаралар қабылданды. Ұлттық Банк 2000 ... ... ... ... жоспарлаудың үш жылдық ... ... ... ... ... алдағы бірінші жылы іске асыруға
белгіленген шараларды нақтылай отырып, ... ... үш ... ... осы ... ... ... бағытын атап көрсетеді. Ал келесі жылдарға
көрсеткіштер ағымдағы ... ... ... ... үш ... ... қоса, 2011 жылғы қаңтардан бастап бағаны тұрақтандыру ... ... ... ... тыйым салу міндеті Ұлттық
Банктің мақсаты ретінде заңды түрде бекітілді, бұл инфляциялық таргеттеуді
жүргізудің қажетті ... бірі ... ... Ұлттық Банктің елдің
орталық банкі ретінде ... ... ... ... ... 2010 жылдан бастап қайта қаржыландыру ... ... ... ... ... ... дайындықтың басқа маңызды
бағыты трансмиссиялық ... ... ... және ... ... ... ҚР ... Банкі әзірлеген ақша-несие
саясатының трансмиссиялық тетігі моделінің нәтижелерін пайдалану ... ... ... ... ... монетарлық
құралдарды пайдалана отырып реттеу әлемдегі орталық ... ... ... ... ... ... ... саясат пен баға деңгейінің арасындағы байланыстың себептері
мен әсерлері орталық банктің ресми пайыздық ... ... ... банк осы ... әдетте банктерді қорлармен
қамтамасыз етеді. Банк жүйесі халықтың қолма-қол ... ... ... ... ... жасау және ең төменгі
резервтер бойынша талаптарды қамтамасыз ету үшін ... банк ... ... ... ... ... ақша жасаудағы өзінің монополиялық
жағдайын пайдалана отырып, ... банк ... ... ... ... ... және ... қатар өтімділіктің қор
бағасына әсер етеді. Банктер өз кезегінде клиенттеріне заемдар беру ... ... ... ... болады.
Орталық банк осы процестер арқылы нарықтық жағдайларға шешуші әсер
етеді және нарықтық пайыздық мөлшерлемелерді ... ... ... ... өз ... ... дәрежеде болса да,
пайыздық мөлшерлемелерге әсер етеді. ... ... ... ... ... ... мерзімді заемдары мен
депозиттері бойынша пайыздық мөлшерлемелерге әсер етеді. ... ... ... ... ... күту ұзақ ... ... әсер етеді, себебі олар ... ... ... ... ... ... ... Дегенмен
нарықтық пайыздық мөлшерлемелердің ұзақ мерзімді пайыздық мөлшерлемелерге
тікелей әсері аз. Бұл ... ұзақ ... өсу мен ... ... ... ... ... Басқаша айтқанда, орталық
банктің ресми пайыздық мөлшерлемелерінің ... ұзақ ... ... рыноктың күтулеріндегі өзгерістерге алып келмесе, онда
әдетте олар осы ұзақ мерзімді мөлшерлемелерге әсер етпейді.
Монетарлық ... ... ... ... және ... әсер ету арқылы қор ... ... және ... атап ... ... ... әсер ете ... мөлшерлемелердегі және қаржы активтерінің бағаларындағы
өзгерістер үй шаруашылығының және фирмалардың жинақ ... ... ... ... ... әсер ... ... жоғары пайыздық
мөлшерлемелер үй шаруашылықтары немесе компаниялар үшін тұтынуға ... ... ... ... ... ... үрдісін
тудырады. Жоғары пайыздық мөлшерлемелер үй шаруашылықтары үшін ... ... ... етеді. Сонымен ... ... ... ... ... ... әсер етуі ... Мысалы,
пайыздық мөлшерлемелердің өсуінен кейін заемды қайтара алмайтын заемшылар
санының артып кету ... ... Бұл ... осындай заемшыларға
заемдардың берілмеуіне әкеп ... және ... ... ... ... жоспарларының қысқаруына әкеледі.
Сонымен бірге, активтер бағаларының қозғалысы кіріс пен ... ... ... және ... әсер ... ... егер
капиталдың бағасы өссе, онда акциялары бар үй шаруашылықтары байиды да,
өзінің ... ... ... ... мен ... өзгерістердің
салдарынан ішкі қызмет көрсету ұсынысының деңгейі ... ... асып ... ... бағаның төмендеу үрдісі орын алады.
Айырбас бағамындағы өзгерістер әдетте инфляцияға 3 жолмен әсер ... ... ... қозғалысы импорттық тауарлардың ішкі
бағаларына тікелей әсер ... ... ... валюта нығайса, онда түпкілікті
тұтыну өнімі болып табылатын импортталатын тауарлар бағаларының төмендеу
үрдісі байқалады, бұл инфляцияны ... ... ... Екіншіден,
егер осы импорттық тауарлар басқа тауарлар өндіру үшін ... ... онда ... ... ... біраз уақыттан кейін түпкілікті
тауарлардың бағаларын төмендетеді. Үшіншіден, айырбас бағамының ... ішкі ... ... ... ... ... өзінің
әсерін тигізеді.
Егер ұлттық валютаның нығаюы ішкі өнімнің сыртқы нарықтардағы бәсекеге
қабілетігін кемітсе, онда отандық тауарларға ... ... ... ... бұл өз ... экономикадағы қосынды ... Өзге де тең ... ... ... инфляциялық қысымның
төмендеу үрдісін туғызады. Валютаның нығаю дәрежесі экономиканың ашықтық
дәрежесіне ... ... ... ... ... ашық ... ... экономикаға әсері жабық салыстырмалы түрде үлкен ... ... ... ... табылады.
Монетарлық саясаттың баға дамуына әсер ете алатын басқа арналарының
бірі жеке сектордың ұзақ мерзімді күтулеріне әсер ету ... ... ... банк өз ... жету ... ... сенімділік дәрежесіне ие
болса, онда монетарлық саясат экономикалық агенттерге болашақ ... ... ете ... ... ... мен бағалық саясатының
әрекетіне ықпал ... ... ... ... ... ... ... әсер ете
алады. Бұл орайда орталық банктің ұзақ кезеңде бағаның тұрақтылығын сақтай
алу қабілетіне сенімділік өте ... Егер ... ... ... ... тұрақтылығын ұстап тұру қабілеттілігіне сенсе, инфляциялық
күтулер баға тұрақтылығына ... ... ... ... ... өсу әлуетін ұлғайтады. Инфляцияны
төмен және тұрақты ... ... тұру – бұл ... ... ұзақ ... ... ... ең маңызды үлесі.
Орта мерзімді кезеңде Ұлттық Банк шешуге тура ... ... ... бұл ... “тым қызып кету” қауіпін жасайтын банктік жүйедегі артық
өтімділіктің болуы. Өтімділіктің артық болуы шетелдік ... ... ... ... ... және коммерциялық банктердің
едәуір сыртқы қарыз алуына, ... ... ... ... ... теориялық бөлімде қарастырып өткеніміздей Орталық
банк үш монетарлық ... ... ... ... ақша ... дефицитін инфляциялық емес көздерден қаржыландыруға, инфляцияға,
экономикалық ... әсер ете ... Ақша ... ... ... ... ... жүргізу
ҚР Ұлттық Банкісінің 2007-2011 жылдардағы АНС жекелеген негізгі
құралдарына ... ... ... ... ... туралы айтады, бұл
әрине өз кезегінде ... ... ... алғы шарты болып
табылады.
Ашық нарықтың классикалық операцияларына мемлекеттік және басқа бағалы
қағаздарды сатып алу және сату, РЕПО ... ... ... ... ... ... АНС ... 1996 жылдан бастап ақша базасын
реттеу мен мемлекеттік бағалы қағаздар өтімділігін ұстап тұру ... ... ... ... ... Бұл ... пайдаланудың алғашқы
кезеңінде РЕПО және кері РЕПО операциялары ... ал ... ... ... ... ноталарының шығарылымы қосылды. Ұлттық Банк ноталары
– бұл ақша массасын стерилизациялау (қысу) мақсатында ... ... ... ... ... ... ... артық теңгелік қолма-қол
ақшаларды шығаратын Ұлттық Банктің бағалы қағаздары.
Қысқа мерзімді ... ... ... ... ... ... ... ноталарды шығару көлемі мен айналым мерзімін 7-ден 365 күнге ... ... ... ... бастап олардың ҚРҰБ-нің ... ролі ... отыр ... - ҚҰБ-нің мемлекеттік бағалы қағаздардың қайталама рыногындағы
операциялары.
| ... ... ... РЕПО ... |Сатып |Сату |
| | | |алу | |
| ... ... ... ... ... ... ... |Сату |
| |көлемі |алынған|алу |көлемі |алынға |алу |алу ... ... ... ... |
| |ың |лік % ... |лік, % ... |теңге |
| |ашылуы)| |ың ...... | |
| |, млн. | ... | |жадылуы)| | |
| ... | |), ... | |, млн. | | |
| | | ... | | ... | | ... |52383 |5,6 |51422 |10393 |8,5 |4397 |16169 |25624 ... |78094 |5,5 |72010 |37606 |7,3 |43656 |471 |1358 ... |575827 |4,7 |577340 |37998 |6,9 |38023 |3236 |- ... |488657 |3,7 |204817 |21606 |6,2 |21621 |33 |33 ... |782383 |1,9 |785203 |26000 |5,0 |- |1848 |- ... с к е р т у – [13] ... негізінде автор құрастырған ... ашық ... ... ... ... ... ... Ұлттық Банкте бағалы қағаздар портфелі жеткіліксіз. Сондықтан Ұлттық
Банк 1995 жылдан бастап, өзінің бағалы қағаздары – ... ... ... ... ... ... мерзімді ноталары ақша-несие саясаты құралдарының
бірі болып табылады, ашық рыноктың классикалық емес ... ... ... ... ... ... мақсат екінші деңгейдегі банктердің
өтімділігін реттеу болып табылады. Қазір ноталар ... ... ... ... маңызды сегментін құрып отыр.
Ұлттық Банктің ресми ... ... ... құны ... ... мерзімді рыноктық пайыздық мөлшерлемелерге тікелей әсер
етеді. Қысқа ... ... ... ... ... ... ... рыноктық мөлшерлемелерді айқындайды және ... ... ... ... яғни ... және өндірістің
деңгейіне әсер етеді. Осылайша, Ұлттық ... ... ... пайыздық
мөлшерлемелері инфляцияның деңгейіне тікелей әсер етеді.
Ұлттық Банктің ресми мөлшерлемелерінің арасында қайта қаржыландырудың
ресми мөлшерлемесі ақша-несие саясатының ... ... бірі ... яғни Ұлттық банк екінші деңгейдегі коммерциялық банктерге несие
беретін пайыздық ставка. Ұлттық Банктің бұл ... ... ... ЕДБ үшін ... ақша ... мен ... деңгейіне әсер ететін
басты индикаторлардың бірі ... ... ... ... бұл ... ...... пайыз қойылым не болмаса дисконттық мөлшерлеме,
бірақ оның мағынасы бір. Қайта қаржыландырудың ресми ... ... ... ... ... бойынша сұраныс пен ұсынысқа,
инфляция ... және ... ... қатысты белгіленеді. Сондай-
ақ инфляцияны қажетті деңгейде ұстап тұрудың дәстүрлі құралдарының ... ... ... ... ... ... жоғары болған
сайын, банктердің несиелік ресурстары соғұрлым ... және ... аз ... ... сұраныс қысқарып, инфляция төмендейді.
Бұл ... ... деп ... ... ... бар дамыған
экономикаларда ғана жұмыс істейді. Орталық банк рынокта ақша ... ... ... ... ... көздесе – ол ... ... ... ... ... ... Қаржылық жүйе өте жақсы
дамығандықтан, орталық банктің берген ... ... ... өз қарыз алушыларына ақшаны ... ... ... ... орай ... бұл жүйе осы ... ... жүрмейді, оның
бірнеше себептері бар – біздің экономика әлі де ... ... ... қатысты үлес салмағы онша үлкен емес, сонымен ... ... де ... ... ... ақша көлемінің
деңгейі) бізде әлі ... ... өте ... – 30% ... ... ... ... өсу үрдісі байқалуда және бұл қаржы
рыногының ... ... ... ... егер ... банк қайта
қаржыландыру мөлшерлемесін өзгертсе, бұл ақша рыногындағы мөлшерлемелердің,
яғни несие беру ставкаларының автоматты түрде, ... ... ... ... ... ... Банктің жағынан бұл – ақша саясатын қатаңдатуды
(ставка көтерілсе – ... ақша ... ... ... ...... ... ақша көлемін жіберуді білдіреді. 2008 жылы
Ұлттық банк ақша-несие саясатын қатаңдату жөнінде рынокқа ... ... ... ... ... ... 7%-дан 8%-ға дейін екі рет
жоғарылады. 2009 жылы наурыз ... ... ... банк ... ... ... қарауына көшті, ал сәуір айынан ... ол 8,5% ... ... Ұлттық банк инфляцияның жағдайына қарап, рынокқа бір
жағынан ақша-несие ... ... ... ... береді, екінші
жағынан қайта қаржыландыру ставкасы нақты есептегенде, яғни одан ... алып ... оң ... қалу ... ... ... Инфляция жылдық көрсетілімде ақпан айының мәліметтеріне сәйкес
7,7%, ал қайта қаржыландыру ставкасы 8,5% құрады. ... оң ... ... Бұл ... ... оң инфляциялық күтулерін қалыптастыруға
мүмкіндік жасайды және сонымен қатар қаржы рыногын тұрақтандыруға ... ... ... реттеудің басқа құралы ресми есептік (дисконттық) ставка
болып ... ҚҰБ ... ... ... ... ... ... сияқты, 2009 жылды есептемегенде, біртіндеп төмендеп ... ... 2009 жылы ... қойылым қайта қаржыландыру ставкасымен
“біріктірілген”.
Инфляциялық қысымды азайту үшін ... Банк АНС ... ... ... ... сол ... 2009 жылы қайта қаржыландырудың ... ... 8%-ға ... ... ... төмендеуі нақты секторды несиелендіруде коммерциялық
банктердің қызметін ынталандыруды мақсат етті және ол ... ... ... экономиканың “қызып кету” қауіпі салдарынан ресми
ставкалардың төмендеуі ... ... ... ... ... жағдайда пайда болып жатқан тәуекелдіктерді бағалай отырып қалыптасу
керек. 2009 жылдың 1 қазан ... ... ... қаржыландыру ставкасы мен
“овернайт” заемдары бойынша ставкасының өсуі мысал бола ... ... ... ... ... Банк инфляцияны төмендету
жөніндегі шараларды қабылдаумен бір ... ... ... ... ... ... мақсатында қайта қаржыландыру ставкасын төмендетті.
Қайта қаржыландырудың ресми ставкасы 2003 жылға дейін ұдайы төмендеп отырды
(1994 жылғы 280%-дан 2011 жылы ... ... жылы ... қаржыландыру ставкасы теңге еңгізілген сәттен бастап
алғаш рет 7,5% ... ... ... ... қайта қаржыландыру ставкасының көтерілу себебі Ұлттық
Банктің экономиканың “тым қызып кету” қауіпін төмендету ниетінен тұрады.
Осындай ... ... болу ... бірі банк ... ... инвестициялардың едәуір ағынына, бюджет шығыстарының
өсуіне және сол ... ... ... кәсіпорындары мен коммерциялық
банктердің сыртқы қарыз алуына негізделген артық шығуынан ... ... ... ... тез ... әкеп ... ... ЖІӨ
2009 жылдан бастап 2014 жылға дейінгі кезеңде 26,4% ... ... екі ... ... ... ... мақсаттарда “овернайт” заемдары бойынша ресми ... 2009 ... ... ... және РЕПО ... (2009 жылғы қыркүйектегі 3,5%-
дан 2010 жылғы маусымда 4,5-%ға дейін) ... Банк ... ... ... ... тарту және
кредиттер беру сияқты ... ... ... үлен ... аударып
отыр. Ұлттық банк шын мәнінде ресми ставкалар арқылы ... ... ... ... ... ... қаржыландыру ставкасы және
орналастыру ... ... ... ... ... ал ... төменгі шекарасын белгілеуі тиіс.
Ұлттық Банктің ресми ставкаларының осындай ролін қамтамасыз ететін
механизм ... ... ... кредиттер бойынша рыноктық ставкалар ... ... ... депозиттер бойынша ставкасынан төмен болса, онда бұл
банктерді банкаралық рынокта ... ... ... Ұлттық Банкте
депозиттер ашуға ынталандырады. Осыдан кейін банк жүйесіндегі ... орын ... бұл ... ... ... ... ... депозиттері бойынша ставкалар деңгейіне дейін ... ... ... ... бір күндік рыноктық ставкалар Ұлттық банктің
овернайт кредиттері ... ... ... ... онда ... ... ... Банктен несие сұрайтын болады. Банктердің осындай
сұратулары толық қанағаттандырылған кезде бір күндік ... ... ... ... ... төмен деңгейде тұрақтану үрдісі болар
еді.
Осылайша бір мезгілде тарту ставкасымен ... ... ... ... Банк ... тым қызып кету қауіпін
төмендету үшін экономикалық ... ... ... ... ставкалар дәлізін жоғары “жылжытады”.
Ұлттық банк өзінің пайыздық ставкаларының осындай роліне ұмтылады және
осы ... ... Банк ... ... ... ... ... оңтайландыру бағытында қабылдаған ... ... ... де ең ... ... ... маңызды құралы ең төменгі
резервтік талаптар болып табылады.
Ең ... ... ... ... нарықтық ставкаларды
тұрақтандыру болып табылады. Бұл ... ... ... деңгейге
жеткізу кредиттік институттарға өтімділіктің күндік ... ... ... ... ... ... дисбаланс сол қолданатын
кезеңде құрылған қарама-қарсы резервтік дисбаланстың орнын толтырады.
Провизияларды орташа деңгейге жеткізу институттардың ақша ... ... ... және ... ... ... ставкалар көтерілген
кездері резервтік тапшылықты толықтыруға мүмкіндігін береді. Кері ... ... заем ... ... ... ... ... құрады. Теорияда
бұл уақыт аралық арбитраж қолдау ... ... ... ... ... және күтілетін деңгейі арасындағы барлық қолдау
кезеңінде тепе-теңдікті қамтамасыз ету ... Бұл ... ... ... кезеңі ішінде тұрақтандырады және орталық банктің ақша
рыногындағы интервенция жиілігін қажетсіз етеді.
Ең төменгі ... ... ... функциясы банк ... ... ... кеңейту болып табылады. Кредиттік
институттардың орталық ... ... ... тұру ... ... қайта қаржыландыруға сұраныстың өсуін туғызады, бұл орталық банктің
ақша рыногының ставкасын өтімділікті ... ... ... ... ... жеңілдетеді. Қазақстандағы ең төменгі талаптар нормасының
төмендеу ... бар, ... ол 1993 ... ... ... ... ... дейін төмендеді.
Ақша рыногының теңдігін, банк секторының өтімділігін қамтымасыз ету
үшін, ... ... ... ... ... тәуекелін азайту
үшін пайдаланылатын АНС тағы бір маңызды құралы Ұлттық Банктің минималды
резервтік талаптардың нормасы болып ... ... ... ... ... 2008-2009 жылдары
8% деңгейде тұрақталған еді және 2010-211 ... 6,8 % ... ... ... ... ... банктердің минималды резервтік
талаптарды орындау механизмінің елеулі өзгеруі орын ... ... ... жылы ... жүзеге асырылды, бірақ норматив банктердің депозиттік
міндеттемелерінен 8%-дық деңгейде сақталып қалды. ... ... ... ... кезеңіне тиісті болды. Бұл кезең резервтік
активтердің қалыптасу кезіне екі күн ... 14 ... ... ... ... ... орындау тәжірибесі айдың соңғы күнінде
және айына бір рет қана іске асырылып отырды. Осы өзгеріс екінші ... ... ... механизмін елеулі қатаңдатты. Екінші өзгеріс
2009 жылы 1 қазан айында ... Бұл ... де ... ... ... 2008 жылдың деңгейінде 6%-да сақталып қалды.
Дегенмен, банктердің резервтік міндеттемелерінің көлемі өзгерді: ... ... ... ... сыртқы міндеттемелерінің және
сыртқы резервтік активтерінің сомаларының арасындағы оң айырма ... ... ... ... ... ... ... Бұл
өзгерістер банктік жүйедегі “артық” ... ... және ... ... ... тартуға бағытталған еді.
Ұлттық Банктің ақша-несие саясатын жүргізу нәтижесі ақша агрегаттарының
және ... ... ... ... ... - Қазақстандағы ақша агрегаттары мен инфляция деңгейі
|Жыл |Ақша базасы, |Ақша массасы, |Айналыстағы |Инфляция, % |
| |млн. ... |млн. ... ... | |
| | | ... млн. | |
| | | ... | ... |104724 |255838 |87682 |9,8 ... |125033 |380659 |96126 |6,4 ... |159646 |536985 |116261 |6,6 ... |186926 |725019 |1433087 |6,8 ... |298521 |970542 |231074 |6,7 ... с к е р т у – [18] ... ... ... ... ... банк теорияда ақша-несие құралдары трансмиссиялық механизмнің
әсерін білу керек, әрі оны болжауда ... алу ... ... ... ... ... Қазақстандағы трансмиссиялық механизмінің
қандай әдістемесін жасаған және ол Қазақстанда қалай іске асып отырғанын
көрейік.
Ақша-несие ... ... ... ... ... инфляцияны
болжаудың тиімді әдістемесінің бар болуы. ... ... ... экономикаға және ішінара алғанда инфляцияға жиынтық әсер етуінің
ақшалай трансмиссиялық ... ... ... бар. ... ... ... ... саясаттың бағалар деңгейіне әсер ететін арналарының
жиынтығы. Тұтастай ... ақша ... ... ... ... салыстырмалы лагтары бар күрделі арналар жүйесі
болып табылады. Трансмиссиялық механизм ... ... ... ... ... ... ... әсер ете алады.
Трансмиссиялық механизм – бұл (жиынтық сұраныс, жиынтық ұсыныс, валюталық
және ... ... және ... ... жиынтығы арқылы оперативті
көрсеткіштерден (қайта қаржыландыру мөлшерлемесі) мақсаттық көрсеткіштерге
(инфляция ... ... ... ... ... жүзеге
асырылуы.
Трансмиссиялық механизмде бірегейлендіру – ... ... ... ... көп ... ... ... процесс.
Мысалы, мұнай бағасының немесе басқа ... ... ... ... ... ... ... мерзімді әсер етеді. Сондай-ақ әлемдік
экономикадағы немесе ... ... ... ... және тиісінше бағаның дамуына әсер етеді. Сонымен қатар, қаржы
активтерінің ... және ... ... ... саясаттан басқа көптеген
басқа факторларға қатысты болады. Монетарлық саясат тиісінше монетарлық
өзгерістер трансмиссиясының мониторингіне ғана ... ... ... ... ... ... ... бағыттағы ұзақ мерзімді инфляциялық
трендтер мен күтулерге ... әсер ... ... үшін ... ... дамуларды назарға алуы тиіс.
Ақша-несие саясатының (АНС) әрекет ету механизмін ... және ... ... ... ... да болмасын шешімдер қабылдаудың күтілетін
салдарын бағалау мақсатында Ұлттық Банкте трансмиссиялық механизмнің моделі
әзірленді, онда ... ... ... ... ... ... әсер ... көрсетіледі.
АНС құралдарының инфляцияға әсер етуінің бірнеше арналарын ... ... ... схема түрінде: “Құралдар (валюталық және теңгелік)→ақша
базасы→ақша массасы→инфляция” ретінде сипатталады.
Инфляцияға әсер етудің ... ... ... репо ......... бойынша ставка → кредиттер → ЖІӨ → ... ... ... ... ... ...... АҚШ долларына
айырбас бағамы → нақты тиімді айырбас бағамы → импорт → инфляция” ... ... әсер ... ... ... да ... ... сипаттау. Трансмиссиялық механизмді ... ... ... ... ... ... әрқайсысын
және олардың бірыңғай модель шеңберіндегі бірлестігін ұсынуды білдіреді.
Трансмиссиялық механизмнің (ТМ) құрылған моделі 11 негізгі ... және ... ... ... 11 ... ... ... саны
бойынша) және 11 экзогендік айнымалы болып бөлінеді.
Эндогендік айнымалыларға:
1. ... ... ... ... ... ... бағамы (REER),
3. ақша базасы (RM),
4. ақша массасы (M3),
5. TONIA бір ... ... ... ... биржалық ставка,
6. Заңды тұлғаларға ... ... ... ... ставка
(KREDTENURRATE),
7. импорт көлемі (IMPORT),
8. Экспорт көлемі (EXPORT),
9. Экономикадағы кредиттердің көлемі (KREDECON),
10. жалпы ішкі өнім (GDP)
11. жылдық ... ... ... ... ... ... ... айнымалларын (АНС құралдары) бөліп
көрсетуге болады.
Басқару айнымалылары – бұл келесі бес экзогендік ... ... репо ... ... ... (REPONBKRATE),
2. ҚҰБ-нің айналыстағы қысқа мерзімді ноталарының көлемі (CIRCNOTE),
3. ЕДБ-дің ҚҰБ-дегі депозиттері (DEPBWUNBK),
4. ҚҰБ-нің валюталық интервенциялары (INTVABK),
5. ең төменгі ... ... (EPT), ақша ... ... кіреді.
Қалған алты экзогендік ауыспалы басқарушылар болып табылмайды:
1. Қаржы Министрлігінің ... ... МБҚ ... банк ... депозиттер көлемі (DEPOZITINBWU),
3. негізгі капиталға инвестициялар (INVESTCAPIT),
4. технлологиялық прогресс (ЖІӨ теңдеуіне кіреді, осы ... ... ... ... ... деңгейі (oilpriceworld),
6. жұмыссыздық деңгейі.
Деректер. Модельді құру үшін тоқсандық ... ... ... 1 ... – 2011 жылғы 4 тоқсан). ... ... ... ... ... ... ретінде, “ағындар” ... ... ... түсіндіріледі. Үлкен номиналдық мәні ... үшін ... ... ... ... бар айнымалылар
маусымдар бойынша тегістелді. Қаржыминнің ноталары мен қағаздары бойынша
айналыстағы көлемдер қарастырылды.
Теңдеу. Үлгіге 11 ... ... ... ... ... тиімді
айырбас бағамының, ақша массасының, ақша ... ... ... ... ... ... ... бойынша банктік ставканың,
банк жүйесінің экономикаға кредиттер көлемінің, ЖІӨ-нің ... және ... ... ... үлкен көрнекілік үшін ... ... ... ... ... ... бағамына арналған теңдеу:
EXRATE = -3,8* EXPORT(-14)+9,3* IMPORT+9,9* M3(-1)-5,2* GDP(-5)-0,362*
OILPRICEWORLD
(7)
NOMEXRATEAV = NOMEXRATEAV(-1)/((100-ddexrate)/100)
(8)
Осы теңдеуге сәйкес айырбас бағамынаң экспортпен, ЖІӨ-мен және мұнайдың
әлемдік ... ... ... тәуелділігі және ақша массасымен және
импортпен оң тәуелділігі бар. Бұл ... ... ... ... импорттың өзгерісі көп әсер етеді.
Әдетте айырбас бағамына арналған теңдеу ретінде трансмиссиялық механизм
үлгісінде ... ... ... ... айырбас бғамдарындағы
өзерістердің айырмасы түсіндірілетін сатып алу қабілеттілігі теңдестінгінің
теңдеуі қарастырылатының атап ... жөн. ... ... ... ... ... айырбас бағамының мәнін жақсы түсіндіреді, бірақ ол нақты
экономиканы әсіресе қысқа мерзімді кезеңде толық ... ... ... Осының себептері, біріншіден, бірқатар товарлар мен ... ... ... толық тартылмауы, екіншіден, сауда мәні
болып табылатын товардың толық өзара бір-бірін ... ... ақша ... ... ... репо ... және инфляцияға
оң қатысты және банк жүйесінің депозиттер ... ... ... болады.
Бұл теңдеу ҚРҰБ-нің операциялары бойынша репо ставкасының белгілі бір түрде
банкаралық ақша ставкасына әсер ететінін тағы да ... Ол ... ... өтімділіктің өсуімен бірге банкаралық ставканың төмендеу үрдісі
болатынын куәландырады.
Банктердің ... ... ... ... бір ... ... ... ставкасына және инфляцияға оң тәуелді және ЖІӨ-
ге және банк жүйесіндегі депозиттер көлеміне теріс тәуелді болады.
ЖІӨ-ге теріс тәуелді болу ... ... ... ... ЖІӨ ... көп ... экономиканың инвестициялық белсенділігі
соғұрлым көп, кредиттерге сұраныс та ... көп және ... ... ... көп ... ... Басқа жағынан алғанда, ЖІӨ неғұрлым көп
болса, кәсіпорындарда меншікті қаражат соғұрлым көп және олардың ... ... аз ... Бұл ... ставкасының төмендеуіне әкеп
соғады. Мүмкін, қазіргі уақытта екінші фактор басым болатын ... ... ... ... айырбас бағамына, экономикаға кредиттердің
көлеміне және экспортқа оң тәуелді. Соңғы тәулділікті ... ... ... ... ... ... болады.
Инфляция теңдеуі. Инфляцияның ақша массасымен, импортпен оң байланысы
және ... ... ... ... ... бағамының теңдеуі. Нақты айырбас бағамының номиналдық
айырбас бағамымен оң байланысы және ... ... ... бар.
Модельде барлық айнымалылар статистикалық маңызды. Durbin-Watson, Q-
статистика сынақтары, Лагранж LM сынағы және ARCH сынағы ... ... жоқ ... ... ... келе, ЖІӨ-нің теңдеуі (жиынтық ұсыныс теңдеуі)
классикалық теорияға сәйкес ұзақ ... ... ... өнім саны
еңбек және капитал шығындарына байланысты болады, яғни ... ... ... ... ... ... ... мерзімді кезең ішінде
кейбір товарлардың бағасы икемді болмайды және сондықтан ... ... әсер ... ... қысқа мерзімді кезеңдебаға
деңгейі ЖІӨ-ге арналған теңдеуге кірмейді. Осы ... ... ... мына арна арқылы әсер етеді: инфляция→экономикаға кредиттер ... ... ҚР ... ... және ... ... ... реттеу Қазақстан Республикасы Ұлттық банкінің ақша – несие
саясатының ... ... ... ... Ол ... валюта – қаржы
жағдайын және оның ... ... ... төлем қабілеттілігін
арттыруға, елдің «долларлауына» ... іс - ... ... ... ... ... кідіртуге, шетел инвестицияларын тартуға септігін тигізетін іс
– шаралардың жиынтығы болып табылады.
Ішкі валюта нарығы 2011 жылы ... ... ... бағамын ұстап тұруға
барынша аз қатысқан кезде дамыды. Валюталық дəліздің болуы аса маңызды рөл
атқарған жоқ. Теңге ... ... ... ... ... ... жəне оның мəндері 2011 жылы кеңейтілген валюталық дəліздің шекті
мəндеріне жақындамады.
Тұтастай алғанда 2011 жылы ішкі ... ... ... ... ... оған сұраныстан асып кетуі ... ... ... ғана ... ... ... Шетел
валютасына ұсыныстың асып кетуінің ... ... ... ... ... əлемдік бағаларының өсуіне жəне ... ... ... ... тауарлар экспортынан түскен
түсімдердің ... ... ... ... ... ... əлемдік бағалары өсуінің
жаңаруына байланысты жыл басынан бастап ұлттық ... ... ... 2011 жылы теңгенің бір АҚШ ... үшін ... ... ... 147,35 ... болды. Осы жылы теңгенің бір
еуроға қатынасы ... ... ... ... ... рубліне – 1,63%-
ға нығайса, 2010 жылы ... бір ... ... бойынша ресми
бағамы 24,5%-ға, Ресей рубліне – 19,7%-ға əлсіреген болатын. 2010 ... бір ... үшін ... ... айырбас бағамы 147,51 теңге
болды. Теңге бір жыл ішінде АҚШ долларына ... ... ... əлсіреді, 2009 жылы теңгенің бір ... үшін ... ... – 120,30 ... ... 1 еуро үшін – 177,04 ... ал 1 ресей рубліне
– 4,86 теңге болды.Теңгенің орташа алынған айырбас бағамы 2008 жылы доллар
үшін – ... ал еуро үшін – 167,8 ... ... ресей рублі үшін –
4,8 теңге болды, ал 2007 жылы бір ... үшін 126,09 ... ал 1 ... ... болса, 1 рубль 4,64 теңге болған. Кезеңнің аяғында биржалық
бағам бір ... үшін 127,0 ... ... ... 2007 – 2011 жылдар
аралығындағы АҚШ доллары, еуро және ... ... ... ... ... ...... аралығындағы кезеңде ішкі ... ... ... ... ... ... болуы жағдайында
қалыптастырылды, оның ... оған ... ... ... ұсыныстың жеткіліксіз болуының негізгі себебі ... ... ... ... ... ... ... түсімдердің төмендеуі, сондай-ақ банк секторының
халықаралық капитал нарықтарындағы заемдық ресурстарға кіруінің ... ... ... сұраныстың өсуіне жыл басындағы ... ... ... ... ... ... ... 3-тоқсанда құнсызданудың «екінші толқыны» туралы ... ... ... ... ... 2009 жылы ... жəне сол ... ... ... ... операциялар көлемінің төмендеуі
байқалды. ... ... ... ... сауда-саттық көлемі
2008 жылмен салыстырғанда 29,5%-ға төмендей отырып, 47,0 млрд. долларды
құрады. Биржадан тыс ... ... ... ... ... көлемі
2008 жылмен салыстырғанда 52,2%-ға төмендеп, 49,5 млрд. ... ... 2011 жылы ... жəне сол ... ... нарықта шетел
валютасымен ... ... ... байқалды, доллар
позициясындағы ... ... ... 2010 жылмен салыстырғанда
29,0%-ға ұлғая отырып, 60,63 ... АҚШ ... ... ... тыс
валюта нарығында резидент банктер ... ... 2010 ... ... ... 52,3 млрд. АҚШ долларын ... 2011 ... ... ... ... айтарлықтай əсер еткен бірқатар
факторлар байқалды, олардың ішіндегі негізгісі еуроның ... ... ... Банк ... ... ... валюта бағамының күрт
ауытқуларына жол бермеді.
Валюта бағамын алдыңғы жылдармен салыстырғанда 2007 жылы ең ... ... бір Ақш ...... болса, еуро – 158,3 теңге
және бір ресей рублі үшін 4,6 теңге болған. Теңге ... ... ... ... ... ... ... əкелетін бірнеше
факторлардың іс-əрекетіне байланысты. Осы факторларға Ұлттық ... ... жəне ... тетіктерінің өзгеруі, Қаржы
нарығын жəне қаржы ұйымдарын ... мен ... ... ... мерзімді заемдар ағынын шектеу, ... ... ету жəне ... ... ... ... ... енді Қазақстан Республикасы бойынша айырбастау орындарының қолма –
қол шетел валютасын сату және сатып алу операцияларын ... 2010 ... ... ... ... басымдық АҚШ долларына берілді.
2010 жылы ... ... ... ... ... ... млрд. АҚШ доллары болды. Ресей рублін нетто-сату ... 10,1 ... ... ... ... ... Еуро ... – 0,4 млрд. еуроға дейін
57,3%-ға төмендеді. 2009 жылы ... ... ... нарығында
басымдық АҚШ долларына берілді. 2009 жылы ... ... ... 2008 ... ... ... төмендеп, 8,4 млрд.
АҚШ долл. болды. Айырбастау ... ... ... нетто-сату
көлемі 8,4 млрд. ресей рубліне дейін 47,0%-ға, еуроны нетто-сату – ... ... ... 12,1%-ға төмендеді. 2007 жылы валюта нарығының бұл
сегментінде ... осы ... ... ... алу операциялары
басым болды. Мысалы, 2007 жылы айырбастау ... АҚШ ... ... 2008 ... ... 17,3% ұлғая отырып, 7,1
млрд. ... ... Бір ... ... ... ... ресей
рублін нетто-сату көлемі 153,8%, 3,8 ... ... ... ... еуро ... 943,1 млн. ... дейін көбейді. 2009 жылы нарықтың осы
сегментінде ... осы ... ... ... ... АҚШ ... алу бойынша операциялары басым болды. ... 2007 ... ... АҚШ ... ... көлемі 2006 жылмен
салыстырғанда 45,5% ұлғайып, 10,4 ... АҚШ ... ... Бір ... ... ... рубльдерін нетто-сату көлемі 54,9% жəне 5,9
млрд. ресей руб. дейін, еуроны нетто-сату – 1,8 млрд. еуроға дейін ... 2009 ... ... бойынша өткен жылдардағыдай қолма-қол
шетел валютасы нарығында басымдық АҚШ ... ... ... осы ... ... осы ... валютасын сатып алу
бойынша операциялары басым ... ... 2009 жылы ... нетто-сату көлемі 2008 ... ... ... 9,3 ... АҚШ ... ... Бір жылда ... ... ... нетто-сату көлемі 2,8% жəне 5,7 млрд. ресей
руб. ... ... ... – 1,2 ... еуроға дейін 35,0%-ға төмендеді.
2007 – 2011 жылдар аралығындағы қолма – қол шетел валютасын сату және ... ... ... ... ... ... жылы ағымдағы операциялар шотының профициті 2010 жылғы 4,4 ... ... ... ... 4,3 ... АҚШ ... құрады.
Ал Қазақстанның тауарлар экспорты 2010 жылы 2009 жылмен салыстырғанда 38,5%-
ға ұлғайып, 60,8 ... АҚШ ... ... оның ... 37,0 ... ... мұнай жəне газ ... ... ... ... экспортының құны 43,4%-ға, түсті металдардікі 44,4%-ға өсті.
7-кесте - 2007 – 2011 ... ... ... айы ... ... ... орындарының қолма – қол шетел валютасын
сату/сатып алуы валютаның млн. бірлігі
|жылдар |Шетел валютасын сатып алу ... ... сату |
| |USD |EUR |RUR |USD |EUR |RUR |
|1 |2 |3 |4 |5 |6 |7 ... |515 |41 |780 |1145 |135 |1134 ... |698 |97 |1049 |1350 |231 |1463 ... |566 |94 |1370 |1874 |209 |1912 ... |484 |78 |1027 |1267 |198 |2095 ... |551 |51 |1380 |1820 |136 |2340 ... |106 |123,4 |176,9 |158,9 |100,7 |206,3 ... % | | | | | | ... с к е р т у – [18] ... ... автор құрастырған |
7 - ... ... ... ... ... ... валюта нарығында
ресей рубліне қатысты операциялар көлемі жыл сайын артып ... 2011 ... ... салыстырғанда валюта нарығында ресей рублін сатып ... ... ... ... ... ... ресей рублін сатуда
да байқалады, ол 2011 жылды 2008 ... ... ... ... ... ... бағасы мен банк секторының сырттан қарыз
алуының одан əрі өсуі ... ... ... үшін ... болды. Төлем балансында мен мынадай көрсеткіштер бойынша талдау
жасадым: Қазақстан Республикасының ... ... ... мен сыртқы
борышы.
2011 жылы ағымдағы операциялар шотының профициті 2010 ... 4,4 ... ... дефицитімен салыстырғанда 4,3 млрд. АҚШ долларын құрады.
Ал Қазақстанның тауарлар экспорты 2010 жылы 2009 ... ... ... ... 60,8 млрд. АҚШ долларын құраған, оның ішінде 37,0 млрд. АҚШ
доллары мұнай жəне газ ... ... ... ... экспортының құны 43,4%-ға, түсті металдардікі 44,4%-ға өсті.
Бұл ... ... жəне газ ... қара жəне ... ... ... негізінен бағаның өсуімен байланысты болды. ... 2009 ... ... сомасы 44,0 млрд. долл. құрап, 2008
жылмен салыстырғанда ... ... оның ... 26,2 ... ... мен газ конденсатының экспортына тиесілі. Қара ... құны ... ... металдардікі ... ... ... ... 2009 жылы 72 ... жəне 2008 ... ... 49%-ға өсті, оның ішінде ... ... ... жəне газ ... ... тиесілі. Нақты
көлемдер қысқарған кезде қара ... ... құны баға ... 67%-ға ... ... металдар экспорты 3%-ға өсті. Елге валюта
түсімдерінің негізгі көздерінің бірі ... ... ... ... жылы 48,3 ... ... ... ол 2007 жылмен салыстырғанда 9,6 млрд.
долларына ұлғайды. Жалпы экспорттың 59% ... ... жəне ... экспортына, 18% астамы қара жəне ... ... ... болды. Ал 2007 жылғы экспорт көлемі 38,8 млрд. АҚШ ... ... бұл 2006 ... ... ... 37% артықболды.
Экспорттың өсуіне Қазақстан экспортының негізгі баптары ... ... ... ғана ... ... ... баға факторы себепші болды. Мысалы,
экспорттың жалпы көлемінің 61% ... ... ... жəне газ
конденсатының экспорты үлесі 2006 ... ... 36%, ... 30% ... көтерілуі есебінен өсті. Экспорттың өсуі ... ... ... өсуі ... де, сол ... ... ұлғаюы есебінен де қамтамасыз етілген болатын.
2011 жылы тауарлардың импорты 10,3%-ға ұлғая отырып, 32,0 ... ... ... оның ... ... тұтыну тауарлары бойынша 22,3%-ға,
ал тұтыну тауарлары бойынша 16,4%-ға ұлғаю болды. Бұл ... ... ... ... ... ... ал ... жатпайтындары
7,6%-ға өсті. Тауарлар импорты құнының 37,4%-ы инвестициялық ... ал ... осы ... ... ... ... отырып, 11,4
млрд. АҚШ долларын құрады. Бұл көрсеткіштер 5 суретте көрсетілген.
Сурет 4 – ҚР бойынша 2011 жылы ... ... ... ... 2010 жылы ... импорты 28,8 млрд. доллары болды, бұл 2009
жылмен ... 25%-ға ... ... төмендеуі негізгі
номенклатураның ... ... ... бойынша байқалды. Бұл ... ... жəне ... ... ... ... тең мəнде 19%-ға азайды. Тауарлар ... ... ... үлес ... 18%-ға ... 12,6 ... ... құраған
инвестициялық тауарларға тиесілі. 2010 жылы импорттың ... ... жылы ол ... ... өсуі ... ... ... негізгі номенклатураның барлық тауар топтары ... ... ... ... бойынша 22,3%-ға, ал тұтыну тауарлары
бойынша 16,4%-ға ұлғаю ... Бұл ... ... ... ... ... 30,1%-ға, ал азық-түлікке жатпайтындары 7,6%-ға өсті.
Тауарлар импорты құнының 37,4%-ы ... ... ... ... осы ... импорты 9,6%-ға қысқара отырып, 11,4 ... ... ... Бұл көрсеткіштер 2010 жыл және 2011 жылдар бойынша болса,
2009 жылы тауарлар импорты 38,5 млрд. долларды ... бұл 2008 ... ... көп, яғни 2008 жылы ішкі инвестициялық ... ... ... ... ... ... 33
млрд. долларға асқан, бұл 2007 жылмен салыстырғанда 9 млрд. долларға
ұлғайған ... 2007 жылы ... ... импорты 24,1 млрд. доллар болды.
Жалпы, 2009 жылы ... ... 37,9 ... ... ... оның 80% аралық
өнеркəсіптік тұтыну ... жəне ... ... ... ... ... ... бойынша тек қана
азық- түлікке ... ... ... тобы бойынша белгіленді,
оларды əкелу 19%-ға ... ... ... өсуі ... тобы ... байқалды – 2008 жылмен ... ... ... ... ... ... құны 30%-ға,
инвестициялық импорт 13%-ға өсті.
Сурет 5 – 2011 жылдағы сыртқы борыштың секторлар бойынша бөлінуі ... жылы ... ... ... ... борышы -
119 242,5 млн. АҚШ ... ... Бұл ... « ... ... 16,8%-ды, 20 023,8 млн. АҚШ долларын яғни ... ... ... ... ... ... 3,2%, яғни 3 800,3 млн.
АҚШ долларына жеткен. «Ақша – кредиттік реттеу ... ... ... 1 000,6 млн. ... жетсе, «Басқа секторлар» бойынша 94 417,8 млн.
АҚШ долларына, яғни ... ... ... 2011 жыл ... ... ... ... бөлінуі 6 суретте көрсетілген.
Сыртқы борыштың ... ... ... ... ... (2009 жылы - 11,4%, 2010 жылы - 4,9% жəне 2011 жылы - 5,3%), ... тауарлар мен қызмет көрсетулер экспорты көлемдерінің 2011 жылы
өсуі ... ... ... төлем қабілеті индикаторларының
жақсаруына алып келді. Ұзақ ... ... ... ... ... ... – 2011 жылы борышқа қызмет ... ... ... мен ... ... экспортына қатынасы осы
кезеңде 33,5% (2010 жылы - 63,2%) құрады [25].
Қызмет көрсету ... ... ... ... ... ... ... олардың ұзақ мерзімді
сыртқы борышының көп бөлігін кешірумен байланысты. ... ... ... 2010 жылы ... ... жəне 2010 ... 31
желтоқсанда 111,7 млрд. ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етілді. «Банктер» ... ... бір ... 9,1 млрд. долларына төмендеді, «Мемлекеттік
басқару» секторының сыртқы міндеттемелері 0,6 ... ... ... ... ... ... ... сыртқы борыш ЖІӨ-ге қатынасы бойынша 81,5%
құрай отырып, 107,8 млрд. долларға ... ... ... ... ... ... ... міндеттемелері құрылымында
2008 ... 12,3 %-бен ... 9,9 % ... ... ... ... көлемінің 2%-дан азы ... жəне ... ... қоса ... ... ... борыштың үлесіне
тиесілі - 1,7 млрд. доллар болды. 2008 жылдың ... ... ... ЖІӨ-ге қатынасы бойынша 92,8% құрай отырып, 96,4 млрд. ... ... ... ... құрылымындағы
қысқа мерзімді борыштың үлесі 2007 жылғы 17% салыстырғанда 12,2% ... 2007 ... ... ... ... ... 73,5 ... долларға
бағаланып, ЖІӨ-ге қатынасы бойынша 95,1% болды. Келесі кестеден мынадай
мәліметтерді көре аласыздар: 2008 – 2011 ... ... ... ... ... ... яғни банктер, ақша – кредиттерді реттеу
орталықтары, мемлекеттік басқару ... және ... ... бойынша
бөлінуі (Кесте 8).
8-кесте – ҚР бойынша 2008 – 2011 жылдар аралығындағы сыртқы борыштың
бөлінуі
млн.АҚШ доллары
|Аталуы ... |Өсу ... |
| | ... | |, % - бен |
| |2008 |2009 |2010 |2011 | |
|1 |2 |3 |4 |5 |6 ... |96 893 |107 933,4|113 239,3|119 242,5|123,1 ... ... ... ... ... |254,8 ... | | | | | ... ... |106,9 |12,1 ... ... |936 ... | | | | | ... ... |30 082,5 |20 023,8 |43,6 |
| |2 | | | | ... ... ... ... |94 417,8 |191,3 |
| |4 | | | | ... с к е р т у – [18] ... ... ... ... ... ... 2011 жыл бойынша еліміздің сыртқы борышы 119 242,2
млн. теңгені ... 2008 ... ... ол ... ... бойынша қарастыратын болсақ сыртқы борыштың көп бөлігі – басқа
секторларға тиесілі, бұл ... ... ... тең және 2008 ... ... ұлғайған. Мемлекеттік басқару секторы 2008 ... млн. АҚШ ... ... 2011 жылы ол 3800,3 млн. АҚШ долларына, яғни
154,8%-ға ... 2011 ... 2010 ... салытырғанда сыртқы борыш 5,3%-
ға артқан.
Сыртқы қарыз ... ... ... жəне ... ... ... көрсеткіштерінің əлсіреуі, сондай-ақ төлем балансының
ағымдағы шоты ... өсуі ... ... ... ... ... ... қаупін растайды. Осыған
байланысты тұрақты жəне ... ... ... ... жəне оның орта жəне ұзақ ... перспективада
барынша төмен шығындармен төлемдер ... ... ... жəне ықтимал) орындау қажеттілігін қанағаттандыратын борышты
басқару ... ... үшін 2006 жылы ... жəне ... ... ... ... тұжырымдаманы əзірлеу бойынша жұмыстар
жүргізілді [26]. 2007 жылдың ... ... ... борыштың тауарлар
мен қызмет ... ... ... ... 185,7% болды, ал
жалпы сыртқы борышты өтеу жəне қызмет ... ... ... төлемдер
– 49% құрады. Тауарлар жəне қызмет көрсету экспортының өсу ... ... ... ... ... мен ... ... біршама жақсаруын – 141,2% (2007 жылдың ... 186,7%) ... ... ... өтеу жəне ... көрсету бойынша төлемдердің
тауарлар мен қызмет көрсетулер экспортына - 40,8% ... ... ... ... ... ... ... асыру тетіктерін жетілдіру
3.1 Қазақстан Республикасы Ұлттық банкінің монетарлық саясатын жетілдіру
бағыттары
Қазақстан экономикасында қазіргі қалыптасқан жағдайдағы ... ... ... ... бір ... ақша-несие саясатын
жасау кезінде талдау және болжау әдістерін, сонымен қатар оны іске ... ... ... ... анықталады.
Нарық экономикасына өту жағдайында және экономикалық дағдарысты жоюда,
макроэкономикалық тұрақтылыққа қол жеткізуде ҚР банк ... ... ... ... ... түрлі күрделі операцияларды орындайтын ... ... ... ұлттық валютаның тұрақтылығын қамтамассыз ететін
негізгі буын ... ... ... банк болып есептеледі.
Ұлттық банктің Үкіметтен тәуелсіз қызмет ... ... ... ... саясатының негізгі элементі – ақша-несие және
қаржы саясатын мүлтіксіз орындау Ұлттық банк қызметінің ... ... ... ... Ұлттық банктің ұзақ мерзімдегі саясатын
анықтайды.
Монетарлық саясатын iске асыру ... ... ... ... ... ... ... асырады:
1. қарыздар беру;
2. депозиттер қабылдау;
3. валюталық интервенциялар;
4. Қазақстан Ұлттық Банкiнiң қысқа мерзiмдi ноталарын шығару;
5. мемлекеттiк және ... да ... ... ... алу және ... iшiнде керi сатып алу құқығымен;
6. коммерциялық вексельдердi қайта есепке алу;
7. Қазақстан Ұлттық Банкi Басқармасының ... ... ... ... ... ... ... 2009 – 2011 жылдары
қалыптасқан инфляция деңгейімен шамалауға ... ... ... ... ... ... тарту» Ұлттық
банктің негізгі құралы болатын жоспары бар. Бірақ та ... ... ... ... ... ... ... болса, артық
өтімділікті шексіз азайту бұл операцияның тиімділігін төмендетуі мүмкін.
Мұндай жағдайда ... ... ... ... ... ... туындайды.
Қазақстан Ұлттық Банкi қайта қаржыландырудың ресми ставкасын ақша
нарығының жалпы жай-күйiне, қарыздар бойынша ... пен ... ... және инфляциялық болжалдарға қарай белгiлейдi.
Мемлекеттiк және басқа да бағалы қағаздарды сатып алу мен ... ... ... ... ... ... ... жүзеге
асырады.     
Қазақстан Ұлттық Банкi жүзеге асырылатын ақша-несие саясаты шеңберiнде
қаржы нарығындағы нарықтық сыйақы мөлшерлемелеріне әсер ету мақсатында ақша-
несие ... ... ... бойынша сыйақы мөлшерлемелерін
белгiлейдi.
Қазақстан Ұлттық Банкi ақша-несие саясатының ... ... ... ... ... жалпы көлемiн реттейдi. Банктерге берiлетiн
қарыздарды беру мен өтеу тәртiбiн, талаптарын, түрлерiн, мерзiмдерiн және
лимиттерiн Қазақстан ... ... ... Республикасындағы антиинфляциялық саясатты экономикадағы
диспропорцияны бірте-бірте жоймай ... ... ... саясаттың басты элементі – қаржыны сауықтыру мен халық
шаруашылығы экономикасын тұрақтандыру, залалды және ... ... ... қысқарту болып табылады. Оған халық тұтынатын
тауарлаға бағаны ... ... ... ... ... ... тиімділігін көтеру арқасында қол жеткізіледі. Шетел несиелерін
солай пайдаланған маңызды, оларды тезірек иесіне қайтарып, сөйтіп аса ... ... ... ғалымдарының пайымдауынша, Қазақстандағы аса ...... ... ауыл ... ... ... ... өнеркәсіп және туризм жатады. Сондықтанда осы ... ... ... ... ... ... ... толық валюталық
өзін-өзі өтейтін жолға көшіру керек. Бір сөзбен айтар болсақ, ... ... әсер ... ... келеңсіздігін төмендету үшін шаралар
жүйесін іске қосқан жөн.
Халықаралық тәжірибеде Орталық банктің және коммерциялық банктердің
несиелері ... ... ... ... байқалады. Бұндай байланыстар
әртүрлі елдер бойынша ерекшелінеді, мысалы Германияда ... ... ... бойынша банктік ставкалардың ең жоғарғы ... ал ... мен ... ең ... шегі ... банктің несиелері банктік ресурстар көзі болып табылады, соған
сәйкес пайыздық ... әсер етуі ... ... ... ... осы ... ... банктік жүйені реформалау
кезінде ереқше ... ... ... ҚРҰБ-нын, резервтері сыртқы
факторларға қарсы түру үшін ... ... ал ашық ... ... ... ... кезде ақша-несие саясатының жалпы бағыты ставка деңгейлерін
бақылау сақталуда, бірақ осы құралдың мәні біртіндеп ... ... ... ... толық бас тарту мүмкін емес, өйткені осы ... ... ... ... зор. Мысалы, АҚШ ресми
ставкаларды ... бас ... ... бірі ... ... ... ... елдерінде ресми пайыздық ставка ... ... ... және ұлттық валюта бағамын реттеуші ретінде пайдаланылады.
Халықаралық тәжірибеде пайыздық саясатқа жанама әсер ету ... ... ... Алайда, көптеген жағдайларда пайыздық мөлшемелерде
жанама ... ... ... келеміне әсер ететін әдістер арқылы
мөлшерлемелерді тікелей ... ... ... ... ... ... макроэкономикалық реттеу
салаларында жеткілікті ... мол ... ... ... осы ... ... тәжірибесін пайдаланылуы күтілген нәтижеге қол жеткізбейді.
Сондықтан макроэкономикалық реттеудің мақсаттары мен әдістерін ... ... ... ... тарихи жағдайын ескеру қажет.
«Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі туралы» Қазақстан Республикасы
Заңының 29-бабына ... ... ... ... ... негізгі
мақсаты баға тұрақтылығын қамтамасыз ету болып ... ... ... ... жыл ... алдағы 3 жылға, ақша-
несие саясатының 3 жылға ... ... ... ... қоса
және алдыңғы жылға арналған шараларды нақтылай отырып айқындалады.    
«Ақша-несие саясатының негізгі мақсаты – инфляцияны тежеуді ... Бұл ... жету ... ... ... банк пен ... Олардың қолында сол үшін барлық өкілеттіктер мен құралдар бар.
Ақша-несие саясатының келесі міндеті – ... ... ... ету, ... ... залалды зардаптарын төмендету, сонымен
бір мезгілде экономикалық ... ... үшін ... ... ... ... ... Осы орайда Ұлттық қор ... ... ... ... Қор қаражатының ашықтығын және ұтымды құралуы мен
пайдаланылуын қамтамасыз етуге тиіс» [28]..
Ел экономикасы ... ... ... оң ... ескере отырып,
Қазақстан Республикасының ... ... ... саясаты шараларын
жетілдіруді іске асырып отыр.
Әлемдік экономикалық дағдарыс көптеген елдердің ... ... ... ... әсер етті және ... ... пайдалануына белгілі бір өзгерістер енгізді.
2011 жылы Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі баға тұрақтылығын
қамтамасыз етуге және ... ... ... ... ... ... ... деңгейін ұстап тұруға бағытталған ақша-
кредит саясатын жүзеге асыруды өз қызметінің басым бағыты деп ... ... ... ... ... саясатының негізгі
мақсатын баға тұрақтылығы деп айқындағанына қарамастан, ... ... көшу ... Республикасы Ұлттық Банкінің ақша-
кредит саясатының құралдары ... ... ... ... ... ... ұзақ болашаққа көшіріледі.
Ақша-кредит саясаты құралдарының тиімділігін жетілдіру мен ... ... ... ақша нарығының жай-күйіне ықпалын бұдан әрі  күшейту
бойынша   жұмыс жалғастырылады.
Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің ақша-несие саясатының 2012 жылғы
негізгі бағыттары қабылданған ... ... екі ... ... ... ... ... дамуымен ақша агрегаттарының
және инфляцияның арасындағы өзара байланыстың ... ... ақша ... ... ... болып табылмайды және
олар бойынша өсу шегінін, ... ... ... таргеттеу
қағидаттарын ендіру жағдайларында қатаң міндеттелген болып ... ... олар ... үшін маңызды бағдар болып қала береді және
ақша-несие саясатының алдынғы жылдарға арналған негізгі бағыттарын ... ... 2012 ... ... ... ... 2011 ... асырылған шаралар ықпал ететін болады, сонымен қатар 2012 жылы
монетарлық саясаты болашақтағы жылдарға нәтижелерге ... ... да ... ... Ұлттық Банкінің ақша-несие
саясатының негізгі бағыттарьнда басым ... 2012 ... ... ... отырып, тұтастай алғанда алдағы үш жылға болжамдар берілген, ал
әр жылдың аяғында оның ... ... ... жылға арналған
көрсеткіштер нақтыланады.
Теңгенің айырбастау бағамы ауытқуының белгіленген дәлізінің қолданысы
аяқталған соң, Қазақстан ... ... ... басқарылатын
өзгермелі валюта бағамы режиміне көшеді. Бұл ... ... ... оған ... ... ... ... позицияларына қолайлы баға конъюнктурасы және төлем балансының жай-
күйі  ықпал етеді. Орта  мерзімді кезеңде ... ... ... ... жоқ. Оған ... ... ... 2 және 3
сценарийлерін іске асыру кезінде төлем балансының оң сальдосына байланысты
ұлттық ... ... ... ... [29]..
Бұл ретте басқарылатын өзгермелі валюта бағамы режиміне көшу  Қазақстан
Республикасының Ұлттық Банкін ұлттық валютаның ... ... ... ... босатпайды.  Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің
шаралары үнемі өзгеріп ... ... ... ... отандық
өндірістің  бәсекеге қабілеттілігіне теріс әсер етуі ... ... ... бағамының біршама ауытқуларын  болдырмауға  бағытталады.
Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі теңге ... ... ... ... ... ... ... бұдан әрі  төмендетуге
талпынатын  болады.
Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің пайыздық ... ... ... ... ... ақша ... Қазақстан
Республикасының Ұлттық Банкі ставкаларының дәлізі шеңберінде ұстап тұруға
бағытталған. Бұл ... ... ... ... әрі іске ... ... тарылтуға бағытталатын  болады.
Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің негізгі ... ... алып ... ... ... ... ... төменгі
шекарасын (Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкінде орналастырылатын
банктердің ... ... ... ... икемді реттеуге
шоғырландырылады. Оған қоса, ставкалар дәлізінің төменгі шекарасын өзгерту
орта мерзімді ... ... ... ... ... ең ... ... болып табылатын ресми қайта қаржыландыру
ставкасы ақша нарығындағы ағымдағы ... және ... ... ... ... болады [30]..
2012 жылы Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... Республикасы Ұлттық Банкінің операциялары
бойынша ставкаларды саралау ... ... ... ... ... ... ... Ұлттық
банкіндегі қысқа мерзімді ноталары мен  ... ... ... ... ... сондай-ақ банктердің артық ... ... ... ... ... ... ноталардың эмиссиясы мемлекеттік бағалы қағаздардың
қайталама нарығын қолдауға, мерзімі 1 ... ... ... ... ... кірістілікті қалыптастыруға бағытталады. 2012 жылы ақша нарығындағы
өтімділік жағдайы түбегейлі өзгермейді. Осыған байланысты  ... ... ... ... ... ... – 3 және 6 ай ретінде қалдыру
болжанып отыр.
Қажет болғанда, ... ... ... Банкі банктердің 
қысқа мерзімді ... ... үшін ... ... ... Бұл ... мерзімі қысқа болады. Бұл ретте Қазақстан
Республикасының Ұлттық Банкі бұл ресурстарға ... ... ... ... ... ұйымдарымен операциялар жүргізу арқылы
өтімділікті беру мүмкіндігі ... ... ... бойынша  құралдардың тиімділігін көтеру
мақсатында Қазақстан қор биржасында автоматты РЕПО ... ... және кері РЕПО ... жүргізуді жаңарту ... ... жылы ... ... ... ... ең ... резервтік
талаптар тетігін жетілдіру, оны қолданудың тиімділігін, негізінен резервтік
активтердің құрамын өзгерту ... ... ... ... бастайды.
Банктің резервтік активтерінің базасынан шетел валютасындағы ... ... ... ... болады. Орта мерзімді кезеңде ... ... ... ... ... кассаларындағы қолма-қол
ақшаны алып тастау мәселесін қарау да жоспарланып ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан
Республикасының Ұлттық Банкі ең төменгі резервтік талаптардың нормативтерін
төмендету мәселесін қарай алады.
Барлық сценарийлік ... ... ... ... ... ... қол жеткізу ақша-кредит саясатының тиісті шараларымен қамтамасыз
етілетін  болады. Инфляциялық ... ... ... мүмкін артық ақша 
ұсынысының  ұлғаюы ... ... ... Банкінің айықтыру
операцияларының өсуімен қатар жүретін ... ... ... ... қалыптасып отырған
макроэкономикалық жағдайға бара-бар болады. Экономикадағы ақша ұсынысы
экономиканың ... ... ... ... сақталады. Қазақстан
Республикасының ақша-кредит саясаты банк ... ... ... ... кредиттік белсенділікті қайта қалпын келтіру ... үшін ... ... ... ... ... бұл ... банк секторындағы құрылымдық қайта құруларға байланысты болады
[31].
Қазақстан Республикасының ... ... оның ... ... ... ... пайдаларды да, теріс салдарларды да және
Бірыңғай экономикалық кеңістік келісімдері ... қол ... іске ... ... Қазақстан Республикасының
экономикасы үшін тәуекелдерді ескеретін болады.
Қазақстан Республикасының монетарлық саясаты Қазақстан Республикасының
әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... ететін
болады.
9-кесте - Ақша – несие саясатының 2012 – 2013 жылдарға арналған негізгі
көрсеткіштердің болжамы (бірінші сценарий)
| Көрсеткіштер ... |
| |2012 |2013 ... % ... ... ... қаржыландыру ставкасы, % |6,0 |6,0 ... ... ... ... |2673 |2821 ...  % |4,3 |5,5 ... ... ... ... |8220 |8652 ...  % |3,9 |5,2 ... ... млрд. теңге |7198 |7572 ...  % |4,1 |5,2 ... ... ... ... |7564 |7715 ... % |1,0 |2,0 ... ... ...  % |44,5 |44,0 ... с к е р т у – [18] әдебиет негізінде автор құрастырған ... ... ... қолайлы сценарийлерін (2 және ... 2012 жылы іске ... ... ... ... ... осы құжатпен белгіленген ... ... ... ... ... ... ... және төлем балансының негізгі
өлшемдері, оның ішінде ақша-кредит саясатының кейінгі жылдарға арналған
шаралары 2012 ... ... ... ... ... ... іске асырған кезде кейіннен 2013 жылы экономиканың
2%-ға дейін нақты өсуін ... ... ... 2012 жылы ... шамалы қысқаруы күтіледі.
Осы сценарий аясында іскерлік белсенділіктің ... ... ... ... ... ... нашарлауы және ақша
сұранысының төмендеуі  күтіледі.
Экономиканың ақшаға сұранысының төмендеуі 2012 жылы ақша  ұсынысының
қысқаруымен қатар ... 2013 ... ... ... ... ұлғаяды,
алайда  оның өсу қарқыны шектеулі  болады.
Ақша ұсынысының әр бағыттағы динамикасы ... ... ... ... ... Республикасы Ұлттық Банкінің бағалауы бойынша бұл ... ... ... барынша төмен.
10-кесте – Ақша – несие саясатының 2012 – 2013 ... ... ... ... (екінші сценарий)
| Көрсеткіштер |2012 |2013 ... % |6,0-8,0 |6,0-8,0 ... ... ... ставкасы, % |7,0 |7,0 ... ... ... ... |3379 |3698 ...  % |9,8 |9,5 ... ... млрд. теңге |20710 |11766 ...  % |10,7 |9,9 ... ... ... теңге |9396 |10331 ...  % |10,8 |10,0 ... ... млрд. теңге |8238 |9062 ... % |10,0 |10,0 ... ... ...  % |46,0 |46,2 ... с к е р т у – [18] ... негізінде автор құрастырған ... ... іске ... ... мұнайдың бағасы бірінші
сценариймен салыстырғанда ... ... 2011 ... ... ... төмен болады. Нәтижесінде, 2012-2013 жылдары Қазақстан
экономикасының өсу қарқыны  2011 ... ... ... ... ... және ... ... шоты оң болып
сақталады. Алайда, болжамдық кезеңнің аяғында таза ... ... ... ... егер осы ... жаңа жұмыс жобасы  іске асырыла
бастамаса, тікелей шетел ... ... ... ... ... ... ... аясында 2012-2013 жылдары ағымдағы шот пен жалпы төлем балансы
оң болады деп күтілуде.
Ақша ұсынысының кеңею қарқыны 2012- 2013 ... ... ЖІӨ ... ... ... Бұл ретте экономикалық өсудің оң  динамикасымен
қатар жүретін анағұрлым қолайлы макроэкономикалық ... ... ... әсер ... Ақша – несие саясатының 2012 – 2013 жылдарға арналған негізгі
көрсеткіштердің болжам (үшінші ... |2012 |2013 ... % |6,0-8,0 ... ... қаржыландыру ставкасы, % |8,0 |8,0 ... ... ... ... |3710 |4132 ... % |11,9 |11,4 ... массасы, млрд. теңге |11781 |13166 ...  % |12,8 |11,8 ... ... ... ... |10358 |11589 ...  % |13,1 |1198 ... ... ... ... |8238 |9062 ...  % |10,0 |10,0 ... ... ...  % |46,1 |46,3 ... с к е р т у – [18] ... ... автор құрастырған ... ... ... ... ... ... ... қарқыны алдыңғы сценарийлерге қарағанда анағұрлым жоғары деңгейде
болады деп күтіледі.
Алдыңғы сценариймен салыстырғанда ... ... ... анағұрлым жоғары деңгейі және трансферттің нақты көлемі кезінде
Қазақстан ... ... ... шетелдік активтерінің өсу қарқыны
жылдамдатылады. Бұл алдыңғы сценариймен ... ... ... ... шоты бойынша әкетудің ұлғаюына ықпал етеді.
 3-сценарий шеңберінде алдыңғы сценарийге қарағанда ... ... ... оның ... ... ... ... сұраныс күтіледі.
Нәтижесінде, жалпы төлем балансының профициті ... ... ... деген сұраныс алдыңғы сценариймен салыстырғанда анағұрлым жоғары
болады. Бұл ... 2012 жылы ... 2013 ... тұрақты болатын номиналды
ЖІӨ елеулі өсуі күтіледі. Нәтижесінде, ақша ұсынысының динамикасы номиналды
ЖІӨ динамикасына ... ... бұл ... ... кезеңде
монеталандырудың өсуін қамтамасыз етеді.
Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі Қазақстан ... ... ... ... іске ... анағұрлым мүмкін деп
санайды, осыларды ескере отырып 2012 жылға арналған ... ... ... ... ... ... 2012 ... қорытындысы 
бойынша нақтыланатын болады.
Осы жағдайларда ақша-несие саясатының негізгі мақсаты Елді ... ... 2012 – 2013 ... ... ... мерзімді
жоспарында айқындалған шекте инфляцияны сақтау болады.
Осы мақсатқа жету үшін Қазақстан ... ... ... ... ... операциялары бойынша ықпал ету шараларын күшейтетін болады
және өзінің негізгі ставкаларының ... ... одан әрі ... ... ... Банкі қабылданатын шешімдер процесінің тиімділігін
арттыру үшін, Қазақстан Республикасы Ұлттық ... ... ... Парламенттің, ғылыми топтардың, сондай-ақ экономиканың қаржы
және нақты секторлары өкілдерінің қатысуымен ақша-несие саясаты ... ... ... ... Бұл ... ... ... маңызды мәселелері жөнінде Қазақстан Республикасы
Ұлттық Банкінің Басқармасына ұсынымдар дайындайды деп болжанады.
Ресми қайта ... ... ... ... ... ... ... Ұлттық Банкі практикаға ресми қайта қаржыландыру
ставкасын мерзімді (тоқсан сайын) қайта қарауды және ... ... ... отыр. Дамыған елдердің орталық банктерінің ... ... ... сай ... ... ... ... Банкі ақша нарығының жалпы жай-күйіне, заемдар
бойынша сұраныс пен ұсынысқа, инфляция деңгейі мен ... ... ... қайта қаржыландыру ставкасын мерзімді қайта қарай отырып,
сол арқылы қаржы нарығына қаржы саласында ... ... ... ... ... Жұртшылықтың Қазақстан Республикасы Ұлттық
Банкінің ниетін және бағаларын терең ... үшін ... ... ... әр кезде қайта қарау баспасөз конференцияларында немесе баспасөз
релиздерінде қабылданған шешімді ... ... ... ... ... бірге, Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі өз күш-жігерін
ақша-несие саясаты құралдарының ... ... ... ... және қысқа мерзімді ставкалардың реттеуші ... ... ... Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі инфляция жөніндегі
болжамдардың дәлдігін арттыру мақсатында ... ... ... ... жалғастырады. Ашық нарық ... ... ... ... меншік портфелін ұлғайту және жаңа қаржы
құралдарын ... ... ... ... ... ... ... сақталып отырған жағдайда инфляцияны реттеу
жөніндегі ... оны ... ... ... Қазақстан Республикасы
Ұлттық Банкінің шығыстарын көбейтеді. ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі мен
Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің бірлескен ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі қандай
да бір ұзақ мерзімді белгіленген дәлізді айқындамай-ақ, өзгермелі ... ... ... ниет етіп ... Республикасының Ұлттық Банкі валюта нарығында "енжар позиция"
деп аталатын бағытты ұстануға ниеттеніп ... бұл ... ... Банкінің валюта нарығына қатысуын ... ... ... ... ... іс-әрекеті валюта бағамының уақытша және алып-
сатарлық ауытқулары салдарының әлсіреуіне ғана бағытталады.
Бағамның ауытқуы ақша сұранысы мен ұсынысының арақатынасына ... ... ... аса ... ... жағдайында валюта
нарығындағы ахуал көбінесе әлемдік нарықтағы ... ... ... ... және ... ... саласында Қазақстанда валюталық
режимді одан әрі бейтараптандыруға бағытталған саясат ... ... ... ... ... ... ... реттеу
және валюталық бақылау туралы» Қазақстан Республикасының жаңа Заңының
жобасы қарауда жатыр. Осы заң ... ... ... ... айырбасталу
қағидаттарына кезең кезеңмен көшуі үшін тиімді база құру мақсатында
әзірленді.
Қазіргі ... ... ... ... ... жаңа заң
жобасының тұжырымдамасына сәйкес валюталық операцияларды жүргізу тәртібін,
лицензиялау мәселелерін, валюталық ... ... ... ... ... және ... ... бақылау
рәсімдерін реттейтін заңға ... ... ... ... ... бастады [33].
Жеке сектордың инвестициялық шешімдер қабылдауына және шетел нарығына
қазақстандық ... ... ... ... үшін ... ... әкімшілік араласуын азайту күтіліп отыр.
Валюталық тәртіпті толық бейтараптандырудың міндетті талаптарының бірі
заңсыздық белгілері бар ... ... және ... жүйенің
болуы болып табылады. Қазіргі кезде Қазақстан Республикасының Үкіметінде
заңсыз жолмен алынған ақшаны жария ... ... ... ... ... кешенді шаралар кіретін заң жобасы ... Ол ... ... оның ... ... ақпарат ағындары құрылатын ... ... ... ... ... және ... мүдделерін
ескере отырып, ақшаның жария етуімен күрес жөніндегі тиімді жүйені құруды
қарастырады.
«Экономиканың қызып кетуін» ... алу ... ... ... қабылдау
мақсатында Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі елге шетел валютасының
келу жағдайын бақылайтын болады және ... ... ... ... төмендету бойынша шаралар қабылдау мүмкіндігін қарастырады.
Төлем жүйелерінің жұмыс ... ... ету ... төлем
жүйелерінің тиімді және сенімді жұмыс істеуін қамтамасыз ету, олардың ... ... ... ... етуді қадағалау мен бақылауды жүзеге асыру,
төлем құралдарының жаңа ... ... ... ... төлем карточкаларының ... ... ... ... іске ... бойынша одан әрі шаралар қабылданатын болады.
Төлем карточкаларының ұлттық жүйесінің жұмыс істеуіне ... ... 2004 жылы ... ... ... ... әзірлеген
"Қазақстан Республикасының кейбір заң актілеріне қаржы нарығын реттеуді
жүзеге асыратын ... ... ... ... ... мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Заңының
жобасында қарастырылған.
2011 жылы елдің ішінде бөлшек сауда ... ... ... ... асыру үшін тиімді төлем құралы және оған алуан түрлі
төлемдер мен ... ... ... ... үшін ... карточка болуға бейімделген ұлттық ... ... ... ... ... болатын.
Сонымен бірге, төлем карточкаларына қызмет ... және ... ... ... ... ... кеңейту жөнінде бірыңғай
ұлттық желі құру бойынша ... ... ... ... ... ... ықпал ету саласында
Қазақстан ... ... ... өз ... ... ... ... мен қаржы ұйымдарын реттеу және қадағалау
агенттігімен тығыз үйлестіреді.
Ақша-несие саясаты ... ... ... сақтауға ықпал етеді.
Қазақстан Республикасының қаржы секторын дамыту ... ... ... одан әрі ... алдағы үш жылда оның барлық бөліктерін
халықаралық стандарттарға жақындату ... ... ... ... қажеттіліктерін қанағаттандыратын, тұрақты және ... ... ... ... ... ... және ТМД ... интеграциялық бірлестіктер шеңберінде Қазақстан
Республикасының Ұлттық Банкі жалпы төлем жүйесін ұйымдастыру және ... ... ... бағыттары бойынша жұмыстарды жүргізуді
жалғастырады.
Бұдан басқа, Қазақстан Республикасының ... ... ... ... Шанхай Ынтымақтастық ұйымы және Орталық-Азия
Ынтымақтастығын қалыптастыру бойынша мемлекетаралық және ... ... ... ... ... ниет етіп ... ақша ... саясаты саласындағы қазіргі кездегі негізгі бағыттары ... ... ... Республикасының Ұлттық Банкі Қазақстан Республикасының ақша-
кредит саясатының негізгі бағыттарын әзірлеу шеңберінде келесі үш ... ... ... қарады.
Көрсетілген сценарийлер Қазақстан ... ... ... ... жылдарға арналған болжамдарын қалыптастыру
кезіндегі Қазақстан ... ... ... үйлестірілген және
келісілген.
Қазақстан Республикасының экономикасына ықпал ету дәрежесін ескере
отырып, 2012-2014 жылдарға арналған ... ... ... ... әлемдік бағасының орташа жылдық деңгейі ... ... ... өлшемі болып айқындалды. Мұнайдың мынадай бағаларын
болжайтын макроэкономикалық ... ... үш ... ... (-
кесте)
12-кесте - 2012-2014 жылдарға ... ... ... ... ... ... ақша-кредит саясатының негізгі көрсеткіштерінің
болжамдары төлем балансының жеткілікті ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Экономикалық даму және сауда
министрлігінің ... ... ... қамтамасыз етуге және
әлеуметтік көмекке арналған шығыстарын 2012-2014 жылдар бойы ... ... ... ... ... ... ... жиынтық
сұраныстың артуын білдіреді, ол тиісті жиынтық ұсыныспен теңдестіріледі.
Соңғысы өндіріс саласымен, сондай-ақ ... өсу үшін ... ... бойынша тиісті шаралармен қамтамасыз етілуі тиіс.
2012-2014 жылдары монетарлық факторлардың Қазақстан Республикасындағы
инфляциялық үдерістердің қалыптасуына ықпалы ... аз ... ... Республикасы Ұлттық Банкінің тарапынан ақша ұсынысын ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының экономикасын дамытудың
барлық сценарийлерін іске асыру кезінде Қазақстан ... ... ... ... баға ... ... ету болып табылады,
бұл инфляцияны 6,0-8,0% дәлізде ұстап тұруды болжамдайды.
Бірінші ...... ... ... ... және ... ... нашарлаған жағдайда пессимистік болжамдарды ұсынады.
Осы сценарийді іске асыру кезінде 2014 жылы экономиканың 2%-ға дейін
нақты өсуін ... ... ... 2012 жылы ... ... ... күтіледі.
Осы сценарий шеңберінде іскерлік белсенділіктің төмендеуі, жиынтық
сұраныстың қысқаруы, төлем балансы ... ... және ... төмендеуі күтіледі.
Төлем балансы болжамының пессимистік ... 2012 жылы ... ... 43,1 млрд. АҚШ долл. дейін айтарлықтай қысқаруын және
2012 жылмен ... 2014 жылы ... 2%-ға 44,1 ... АҚШ долл.
дейін өсуін есепке алады. Бұл ретте экономиканың өсу қарқынының баяулауы
және кірістердің қысқаруы ... ... ... ... ... ... 31,3 ... АҚШ долл. дейін кейіннен аздап өсуімен 2012 жылы 23,4%-ға
30,4 млрд. АҚШ ... ... ... деп ... ... бір мезгілде
тауар экспортының қысқаруы резидент еместерге төленетін кірістердің
төмендеуімен ... ... ... ... ... кезең ішінде
ағымдағы операциялар шотының тапшылығы ЖІӨ-нің ... ... ... ... ... сыртқы қарыз алу үшін жабық болады.
Алайда, болжамдық кезеңнің бастапқы жылдары Қазақстан экономикасына, ... ... ... ... есебінен қамтамасыз етілетін шетелдік
инвестициялаудың, оның ішінде Үдемелі ... ... ... ... ... мақсатында айтарлықтай
көлемі байқалатын болады. Қазақстан Республикасының ... ... ... ... және республикалық бюджетке кепілдік ... ... ... қаралып отырған кезеңде ... ... ... сыртқы активтерінен қаражаттың ағыны байқалады.
Жоғарыда көрсетілген факторлардың қиылысуы капиталмен және ... шоты ... ... ... ... ... [34].
2012-2014 жылдары жалпы төлем балансының тапшылығы ЖІӨ-нің 2,5%
деңгейінде болады, бұл ... және ... ... импортын
қаржыландырудың жеткілікті ... ... ... ... береді.
Экономиканың ақшаға сұранысының төмендеуі 2012 жылы ақша ... ... ... ... ... ақша ... ұлғаяды, алайда
оның өсу қарқыны шектеулі болады.
Ақша ұсынысының ... ... ... ... ... ... ықпал ететін болады.
Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің бағалауы бойынша осы сценарийді
іске асырудың ықтималдылығы барынша төмен.
Екінші сценарий әлемдік ... және ... ... ахуалдың кейбір
тұрақтылығын болжамдайды.
Екінші сценарийді іске асырған ... ... ... ... ... жоғары, бірақ 2011 жылы қалаптасқан нақты
деңгейден төмен болады. ... ... ... ... өсу ... 2011 ... ... баяулайды.
Мұнай баррелі үшін әлемдік баға 2012 жылы 90 АҚШ долл. және 2013-2014
жылдары 70 АҚШ ... ... ... ... балансының оң сальдосы 20-26 млрд.
АҚШ долл. шегінде болады деп күтіледі, ол ... ... ... жойылады. Тұтастай алғанда, ағымдағы шот болжамдық кезеңде ЖІӨ-ге
(-)1,5%-дан (+)0,5%-ға дейін шекте болады деп ... ... ... ... тікелей инвестициялардың жыл сайынғы
төмендеуі кезінде, ең ... ... ... ... және ... ... ... қорының сыртқы активтерінің өсу
қарқынының төмендеуі ... ... және ... ... және ... қоса алғанда) шотының дефициті қысқарады деп
күтіледі.
Нәтижесінде төлем балансының осы сценарийі барысында жалпы баланс ЖІӨ-
ге ... ... ... ... ... сальдомен күтіледі және
тиісінше Қазақстан Республикасы Ұлттық ... ... ... ... олардың деңгейі кемінде 3 айлық тауар және қызмет көрсету
импортын жабатын барынша аз қажетті көлемінен жоғары ... ... ... ... ... ... ... номиналдық ЖІӨ өсу
қарқынына сәйкес келетін болады. Бұл ретте экономикалық ... ... ... жүретін барынша қолайлы макроэкономикалық ахуал
монеталандыру деңгейінің өсуіне ықпал ететін болады.
Үшінші сценарийге сәйкес ... ... ... экономикалық
өсу қарқыны өткен сценарийлермен салыстырғанда барынша жоғары деңгейде
күтіледі.
Төлем балансы болжамының осы сценарийі барысында ... ... үшін ... ... бағасын ескере отырып әлемдік экономикадағы түзету шараларынан
оң әсерді және 2011 жылы басталған ... ... ... ... ... ... ... импортқа сұраныстың және резидент
еместерге төленетін кірістердің ... ... ... ... ... жылдардағы ағымдағы шоттың профициті ЖІӨ-ге 2,0-4,0% шегінде болады.
Капиталмен және ... ... шоты ... ... ... қоса ... ең бастысы, Қазақстан Республикасы Ұлттық
қорының сыртқы активтерінің өсу қарқынының ұлғаюы ... ... ... ... болжамдық кезеңде жалпы төлем балансы ЖІӨ-ге
(-)0,5%-дан (+)1,0%-ға ... ... ... деп ... бұл ... ... ... халықаралық резервтерін 2011 жылдың аяғындағы
деңгейде сақталуына мүмкіндік береді.
Қорытындылай, ақшаға сұраныс өткен ... ... ... ... ... Бұл ... 2012 жылы нақты, сол сияқты номиналдық ЖІӨ
айтарлықтай өсуі күтіліп ... оның ... ... ... ақша ... ... ... ЖІӨ динамикасын
басым тұратын болады, бұл болжамдық ... ... ... ... ... Ұлттық Банкі Қазақстан Республикасының
экономикасын дамытудың үшінші сценарийін іске ... ... ... деп
санайды. Осы ұсыныстарға орай 2012 жылға арналған ақша-кредит ... ... ... ... 2012 ... арналған ақша-кредит саясаты
Әлемдік экономикалық дағдарыс көптеген ... ... ... ... айтарлықтай әсер етті және ақша-кредит саясатының
құралдарды пайдалануына белгілі бір өзгерістер енгізді.
2009 жылдың ... ... ... ... ... ... ... кейінгі қайта қалпына келу барысының алғашқы сатыларының
бірінде болып отыр. ХВҚ ... ... ... ... өсуі ... жылдарда 4,5% шегінде деп бағаланып отыр. Соған қарамастан ... келу ... әр елде әр ... Дамыған елдердің көпшілігінде
экономикалық белсенділік қалыпты күйінде қалып отыр, ал ірі дамушы ... ... қана өсіп ... Экономикасы дамыған елдердегі ЖІӨ-нің өсуі 2012-
2013 жылдары 2,5% деңгейінде, дамушы ... ... 6,5% ... болады
деп күтілуде.
Қалыпты экономикалық белсенділікті, экономикалық өсудің қайта ... ... ... жоғары белсенділікті және негізгі дамыған
елдердегі шектеулі инфляциялық қысымды назарға алсақ, бұл ... ... ... ... ... ... жалғастыруда. Атап айтқанда,
АҚШ-тың Федералды резервтік ... ... ... 2008 ... ... ... ... деңгейде қалып отыр. Еуропа Орталық
Банкінің пайыздық ставкалары да соңғы 1,5  жыл ... ... ... жағынан, экономиканың өсуінің қалыпқа келуі инфляцияның
көтерілуімен қатар жүретін ... ... ... ... ... ақша-
кредит саясатын қатаңдатуға кірісті. Мәселен, Қытай, ... ... ... ... елдердің орталық банктері өздерінің ... ... ... ... ... мерзімді кезеңде мемлекеттік органдардың қызметі қаржы қызметін
реттеу жүйелерін қайта ... ... ... ... ... ... және ... экономикалық өсуді қамтамасыз етуге
бағытталатын болады [36].
Жалпы алғанда 2011 жылды нарық субьектілері мен экономикалық ... кіру ... ... ... бір қалыпты және үдемелі
қалыпқа келу кезеңі деп атауға болады.
2011 жылы Қазақстан ... ... ... ... көрсетті. Мәселен, ЖІӨ-нің 2010 жылғы 9 ... өсуі ... ... бойынша, 2011 жылдың қорытындылары бойынша ЖІӨ-нің нақты
өсуі шамамен 7% құрайтын болады.
2011 жылдың 9 айында төлем балансының ағымдағы операцияларының шоты ... АҚШ ... ... ... 5%) ... қалыптасты. Қазақстанға
келетін тікелей шетелдік инвестициялардың келуі жалғасуда, олардың көлемі
2011 жылғы 9 айдың қорытындылары бойынша 8,2 ... АҚШ ... ... ... қарашаның қорытындылары бойынша жылдық инфляция 7,7%
деңгейінде (2010 жылы ... – 6,2%) ... 2011 ... ... ... ... ... сұраныс
пен ұсыныстың те болмауымен, негізінен:
- бюджеттен ... ... ... ... ... ... жиынтық сұраныстың 2011 жылы 25%-ға кеңеюімен;
- әлемдік ... ... ... ... ... ... ... қолайсыз болуына байланысты болды, ол әлемдік нарықта
бидайға, дәнді-дақылдарға және т.б. ... ... және ... ... ... өсуіне әкеп соқты.
Қазақстан Республикасының төлем жүйелері ел аумағында ақша төлемдері
мен аударымдарын уақтылы ... ... ... және ... және
тиімділік деңгейінің жоғары болуымен сипатталады. 2011 жылдың 11 айында
Қазақстан Республикасының төлем жүйелері арқылы 169,4 ... ... ... млн. ... ... бұл ... ... осындай кезеңіндегі
деңгейден тиісінше 15,8% және 18,7% жоғары.
Белгіленген бағдарларға қол ... ... ... ... ... ... ... болды. Ол ақша
ұсынысын төмен деңгейде ұстап тұрумен ... ... Ақша ... ... 2011 ... 10 ... қорытындылары бойынша 15,7% құрап, ақша базасы
2011 ... ... ... ... жылы банк ... депозит базасының өсуі байқалды. Мәселен,
резиденттер депозиттерінің көлемі 2011 жылдың 11 айында 13,3%-ға ... ... ... ... бұл ... заңды тұлғалардың депозиттері
13,4%-ға, жеке тұлғалардікі 13,2%-ға ... 2010 ... 11 ... ... ... ... 2640,6 ... теңгеге дейін төмендеді,
шетел валютасындағы депозиттер 30,0%-ға 4810,7 млрд. теңгеге дейін ұлғайды.
Банктерді қорландыру, қаржы жүйесінің ... ... ету ... ... қорғау базасын қалыптастыру кезінде ішкі қаржы
көздерінің тұрақтылығын көтеру мақсатында 2011 жылғы қыркүйекте ... ... ... ... ... ... беру ... ірілендіруді 11 млрд. теңгеге ұлғайтты. «Қазақстанның ... беру ... ... ... ... енді 121 ... ... Бұл шара банктердегі ... да, ... ... да
депозиттерінің одан әрі тұрақты өсуіне ... ... ... ... ... ... көлемі 2011 жылғы 11 айда 2%-
ға төмендеп, 7494,6 млрд. теңгені құрады. Бұл ретте ... ... ... 4255,6 ... ... дейін ұлғайды, ал шетел
валютасындағы ... ... 3238,9 ... ... ... ... Қазақстан Республикасының қаржы нарығындағы ахуалдың
тұрақтануы банк секторының ... ... ... ... жоқ, ... ... ... берешегінің көлемі аздап
төмендеді. Бұл банктердің ... ... ... ... ... ішкі және ... нарықтарындағы сақталып отырған
тәуекелдермен, нақты сектор және халық ... ... ... ... ... ... ... болды. 2012 жылы «нашар»
кредиттерді ішінара есептен шығаруға байланысты кредиттік белсенділіктің
жылдам өсуі ... ... ... ... қамтамасыз ету және жылдық
инфляцияны 6-8% шегінде ұстап  тұру ... ... ... Банкінің
негізгі мақсаты болды.
Қазақстан Республикасы ақша-кредит саясатының шаралары еліміздің тұтыну
нарығындағы тұрақтылықты сақтап қалуға ... ... ... ... ... бағасы бойынша жылдық инфляция 2010 ... ... 6-8% ... ... ... дәліздің жоғарғы
шегіне жақын қалыптасады.
Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің шаралары, сондай-ақ қазақстандық
экспорттың негізгі баға ұстанымына қолайлы баға конъюнктурасы ішкі ... ... ... ... ... ... Осындай жағдайларда
2011 жылғы 5 ақпаннан бастап Қазақстан Республикасының ... ... ... ... дәлізін кеңейтті: 150 теңге/доллар (+)10% немесе ... (-)15% ... 22,5 ... Бұл ... 2011 жылғы 20 наурызға дейін деп
белгіленді.
2011 жыл ішінде ... АҚШ ... ... ... ... ... ... Банкінің ішкі валюта нарығына барынша аз
қатысуымен, ... ... ... ... Бұл ретте ұлттық валютаның
нығаю үрдісі байқалды.
2011 жылы ... ... ... Банкінің пайыздық ставкаларының
дәлізі өзгеріссіз қалды. Жыл бойына осы дәліздің жоғары шегі болып табылған
ресми қайта ... ... 7,0% ... ... ... депозиттер бойынша, ақша нарығындағы қысқа мерзімді ставкалар
дәлізінің төменгі шегі ... ... ... 7 ... ... ... және ... депозиттер бойынша 1,0% құрады.
Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің банкаралық нарықтағы басымдықпен
қатысуын ескере отырып, нарықтың осы ... ... ... ... ... Банкінің ставкалары дәлізінің төменгі шегіне
жақын шектерде ... бұл, ... ... ... ... және өтімділіктің шектен тыс болуымен байланысты болды.
Ақша нарығындағы қысқа мерзімді өтімділікті Қазақстан Республикасының
Ұлттық Банкі қысқа мерзімді ... ... және ... ... ... ... ... ставкалардың ең төменгі деңгейге дейін
төмендеуіне қарамастан ... ... осы ... ... ... ... ... деңгейде қалды. Соның нәтижесінде ... ... ... ... ... көлемін айтарлықтай ұлғайтты.
Сыртқы берешектерін қайта құрылымдау барысындағы жекелеген банктердің
сұратуы бойынша ... ... ... Банкі олардың ағымдағы
өтімділігіне қолдау көрсету үшін қайта қаржыландыру заемдарын берді. Бұл
операциялардың мерзімдері 1 ... ... ... ... ... ... ... сондай-ақ олардың
нормативтері 2011 жылы өзгерген жоқ. ... ... ең ... ... ... ішкі ... бойынша 1,5% және
басқа міндеттемелер бойынша 2,5%, ... ... ... ... үшін осы банктердің барлық міндеттемелері бойынша 0% құрады.
Қазақстан Республикасы Үкіметінің және Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... шикізат
нарықтарындағы қолайлы ахуалдың арқасында 2011 жылы елдегі экономикалық
өсудің қалпына келуі ... Бұл ... орта ... ... ... өсу ... қалыпты болатын болады. Сонымен қатар ... ... ... белгісіздік те азаяды деп күтілуде.
Сыртқы нарықтарда ахуалдың дамуының тұрақсыздығына байланысты, сондай-
ақ Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі жүргізетін ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының ақша-кредит
саясатын 2012 жылғы ... ғана ... ... ... ... және ... ... негізгі өлшемдері, оның ішінде ақша-кредит
саясатының кейінгі жылдарға арналған шаралары 2012 ... ... ... болады.
2012 жылы Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі жүргізетін ... ... ... ... баға ... қамтамасыз ету, яғни
жылдық инфляцияның төменгі деңгейін, барабар қалыптасқан ... ... ... ... қала ... ... Ұлттық Банкі негізгі мақсаты ақша-кредит
саясаты болғандығына қарамастан баға ... ... ... ... өту ... ұзақ ... ... перспективада негізгі күштер ақша-кредит саясаты құралдарының
тиімділігін жетілдіруге және ... ... ... ... ... жай-күйіне ықпалын күшейтуге шоғырландырылатын болады.
Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі Қазақстан ... ... ... ... ... ... ақша ұсынысын икемді реттеу
бойынша шаралар ... ... Ақша ... ... ... ... ... жағдайда Қазақстан Республикасының ... ... беру ... ... ... ... болады.
Сонымен қатар Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі ... ... ... ... ... және ... ... қысым
көрсетпеуге тырысатын болады.
Қысқа мерзімді ноталар шығару және ... ... ... ... ... Республикасының Ұлттық Банкі үшін банктердің
артық өтімділігін айықтыру, сондай-ақ қаржы нарығындағы сыйақы ставкаларын
реттеу ... ... ... ... қала береді.
2012 жылы ақша нарығындағы өтімділікпен ахуал түбегейлі өзгермейді.
Осыған байланысты, осы құралдардың мерзімін ... ... ... ... ... ... Ұлттық Банкінің қысқа мерзімді ноталар
бойынша – 3, 6 және 9 ай, банктерден тартылатын ... ... – 7 ... 1 ... Республикасы Ұлттық Банкінің шаралары Қазақстан Республикасы
Ұлттық ... ... ... ... ... ... нарығында
пайыздық саясаттың реттеуші ролін арттыруға және нарықтық ставкаларды
ұстап тұруға бағытталатын болады.
Бұдан ... ашық ... ... барынша тиімді пайдалану
мүмкіндігі (open market operations) ... ... ... ... ... ... ... мерзімдері,
кепілмен қамтамасыз ету түрлері) талдау жүргізіледі. Осы ... ... ... ... ең ... ... ... одан әрі қолдану
мүмкіндігі бар дамыған елдердің тәжірибесін зерделейді.
Тұтастай алғанда, бұл өтімділікті басқару мен ... ... ... ақша ... ... ... бойынша қисық
кірістілікті қалыптастыруға мүмкіндік ... ... ... ... Республикасының Ұлттық Банкі банктердің
қысқа мерзімді өтімділігін қолдау үшін қайта қаржыландыру ... ... ... ... Республикасының Ұлттық Банкі осы ресурстарға сұраныстың
айтарлықтай өсуін күтпейді. Осы операциялардың мерзімі 1 жылдан аспайды.
2012 жылы Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі ең ... ... ... оны ... ... ... ... одан әрі
жетілдіру жұмысын жалғастырады.
Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің валюта ... ... ішкі және ... ... ... ... ... етуге бейімделген. Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі бағам
саясатын жүргізу кезінде ... ... ... ... ... ұлттық валютаның нақты бағамының отандық өндірістің бәсеке
қабілеттілігіне теріс ықпал ететін айтарлықтай ауытқуларына жол бермейді.
Айырбас ... ... ... ... ... ... сауда
жағдайларына осы арқылы, ішкі экономиканы дамытуға негіз құра ... ... ... ... жаңа ... жабдық пайдалану,
еңбек сапасын арттыру сияқты осындай факторлармен байланыстағы осы саясатты
қатаң қолдай отырып, жедел даму ... шыға ... ... Ұлттық Банкі экономикалық ахуалға байланысты
теңге бағамының икемділігін арттыру мақсатында өзінің валюта ... одан әрі ... ... ... ... ... ... энергия ресурстарына әлемдік
бағаның күрт және айтарлықтай төмендеуі және ... ұзақ ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының негізгі сауда
әріптестері елдеріндегі құнсыздануы кезінде теңге бағамының күрт ... ... ... экономикалық даму сценарийіне қарамастан ақша-
кредит саясатының шаралары ... ... ... 6-8% ... ұстап
тұруға бағытталады. Инфляциялық қысымда ынталандыратын артық ... ... ... ... Республикасы Ұлттық Банкінің айықтыру
операцияларының өсуімен жойылады. Қазақстан Республикасының Ұлттық ... ... ... ... ... ... өтетін
интеграциялық үдерістерді ескере отырып ақша-кредит және валюта саясатының
сол немесе өзге де ... ... ... ... ... даму ... ... ұлттық экономиканы өзгертудің
қиын кезеңінен өтті. Кеңес Одағы құлағаннан кейін Қазақстанның еншісіне
тигені 2005 ... ... ... ... ... ... және ... ахуал шын мәнінде сын ... ... ... ... және ... ... сырттан осылай
бағаланды: экономикасы әлжуаз, қазынасы бос, ... ... ... ... ... ... ... өмір сүріп жатқан, одан бар болғаны
белгілі бір ... ... ғана ... ел ... ”. ... ... жас елді ... байланыстардың жоқ болуы мен рыноктық
шаруашылыққа көшудің өтпелі ... ... ... ... ... ... ... мен экономиканың нақты секторында
өндірістің құлдырауы, сондай-ақ 1998-1999 жылдардағы ... ... және тағы да ... қиыншылықтар күтіп тұрды. Бірақ Қазақстан
заманның бұл сындарлы жылдарынан аман-сау өтіп, жаңа ғасыр ... ... өз ... ... ... ... Тәуелсіздіктің он – он
бес жылы арасында Қазақстан ... - ... ... ... ... ... ... экономикалық реформалар
өткізді, монетарлық реформалар солардың ішінде ... ... ... ... көш ... өзінің төл ақшасы – теңгені еңгізді;
- кәсіпорындарды жекешелендіру мен қайта құрылымдаудан өткізді;
- қаржылық тұрақтандыру (ақша-несие, бюджеттік – ... ... ... ... ... ... жүргізіп жатыр;
- ішкі рыноктарда бәсекелестікті жетілдіріп отыр;
- әлемдік экономикаға интеграциялану процестеріне жол ... ... ... ... – заңдық базасын нығайтуға бағытталған
заңнамалық реформаларды жасап жатыр.
Міне, көрініп отырғандай Қазақстанның экономикасы эволюциялық ... ... ... ... ... және институционалдық реформаларды
тереңдетуге бағытталған бірқатар мемлекеттік бағдарламаларды қабылдау ... ... ... ... елдің “Қазақстан - 2030” стратегиялық ... ... ... ... ... кезге дейін
макроэкономикалық тұрақтылыққа, экономикалық өсуге қол жеткізуге мүмкіндік
берді. ... ... ... жағдайында экономиканы басқаруда
үлкен тәжірибе жинақталып, “Қазақстан - 2030” ұзақ ... ... іске ... ... беретін бағдарламалық құжаттар жиынтығы
жасалды.
Еліміз үшін экономикалық ... ... ... ұзақ ... ... қалу аса ... ... ол халықтың тұрмыс деңгейінің бірден бір
көрсеткіші мен қоғамның дамуын қамтымасыз ететін экономикалық ... ... Ал ... ... ... ету үшін ең ... ... құрылымдар мен мемлекеттік реттеу механизмдерін жасау және
ұзақ мерзімді инвестициялау жолымен жағымды орта құрып өндірістің ... ... ... ... ... ... айтқанда Қазақстан сатылап өзінің ... - ... ... ... ... келе жатыр, ал бұл бағдарламаны
жүзеге асырудың басты мақсаты экономикалық ... ... және ... ... ... ... жақсаруы болып
табылады.
Сонымен, қазіргі кезде Қазақстанда экономикалық ... ... ... мәселелер айқындалып отыр: экономиканың “тым қызып ... шет ел ... ... ... ... келуі, қаржы жүйесінің
артық өтімділігі, мемлекеттік бюджет шығындарының ... ... ... алуларының қысқаруы, Ұлттық Банктің шектеулі қоржыны,
бағалардың тұрақтылығын қамтымасыз ету, инфляция ... ... ... ... ... ... ... қою, қаржылық жүйенің
“терең” дамымауының салдарынан ... ... ... ... және ... деңгейдегі банктердің несиелік ... ... ... ... механизмді ары қарай дамыту.
Ұлттық Банктің ендігі маңызды, ... ... ... ... ету ... жоғарыда келтірілген мәселелер себебінен
қазіргі уақытта инфляцияны төмен ... ... тұру ... ... көрсеткіштермен ғана емес, сонымен қатар ішкі және ... ... кең ... ... ... ... ... Банктің классикалық құралдары мен Үкімет тарапынан
жасалатын шаралар арқылы, үйлескен экономикалық ... ... ... Ал ... Банк ... ... ... және оған келетін
болсақ, бұл салада келесідей шаралар жасалған:
Банк жүйесіндегі артық өтімділікті ... үшін ... ... ... ... қаржы жүйесінің артық өтімділігі мәселесін шешу
үшін және банктердің өтімділігін икемді реттеу үшін ең ... ... ... өзгертулер еңгізілді. 2005 жылы 1 қазан айынан бастап,
Қаржылық қадағалау Агенттігі ең төменгі резервтік ... ... ... онда ... ЕтРТ орындаудың қатаң нормалары
қарастырылған. Мысалы, ... ... ... ... мен ... ... ... арасындағы оң айырмаға резервтік
міндеттемелерді кеңейту жатады, яғни ел экономикасына жұмыс ... ... әсер ... ... ... ... бөлігі
резервтеуге жататын болады. Соның нәтижесінде қаржылық ... ... ... ... алады.
2006 жылы наурыз айынан бастап Ұлттық банк қайта қаржыландыру ставкасын
тоқсан ... ... ... ... ... ... ... үшін Ұлттық
Банк АНС қатаңдату бойынша шараларды қолға ... сол ... 2005 ... ... ресми ставкасы 7%-дан 8%-ға дейін көтерілді.
Макроэкономикалық көрсеткіштер мен ... ... ... байланысты
жете түсіну үшін Ұлттық Банк трансмиссиялық механизмді құру ... ... ... жұмыстың нәтижесін тәжірибе жүзінде қолданылу келесідей
бағыттарды қамтиды:
Біріншіден, Қазақстандағы тәуелсіздік ... бері ... ... ... ... ... мен ... экономикалық саясаттардағы
экономикалық реформаларды жүргізу жүйелендірілді және олардың ... ... Бұл ... үшін болашақта тиімді, әрі оңтайлы
экономикалық саясатты жасауға негіз береді.
Екіншіден, қазіргі кездегі экономикалық дамудың монетарлық ... ... ... ... ... даму
үрдістері мен болжамдары жасалған.
Үшіншіден, монетарлық құралдардың Қазақстанда іс ... ... ... ... ... негізгі мәселелер сомдалған,
сондай-ақ оларды шешу ... ... ... ... ... әдістері пайдаланылған: талдау
әдісі арқылы экономикалық дамудың монетарлық стратегиясының ... ... ... сол ... ... ... ... – салдарлы байланыстар мен өзара тәуелділіктер осы ... ... ... және ... ... ... математикалық статистика әдістері, эконометрикалық зерттеу әдісі де
қолданылды.
Пайдаланған әдебиеттер ... ... Я.А., ... И.А. О ... понятий “устойчивое
развитие”, “экономическая стабилизация”, “экономический рост” //ҚазҰУ
хабаршысы. Экономика сериясы.-2008.-№3(43).-Б. ... ... // OECD Economic Outlook 76 ... ... // National Accounts of OECD Countries
4 Эдвин Дж. Сакс, ... Д. ... ... б.
5 www.glossary.ru
7 ... И.А. ... ... ... экономики.-
Алматы: Қазақ университеті, 2010.-106б.
8 Аманжолов С. ... ... НБК. ... ... ... А. О ... развития денежно-кредитной политики и других
напрвлениях деятельности Национального Банка //Банки ... ... ... Ж.К. ... ... история и современное
состояние,перспективы ... // ... ... ... Баймуратов У.Б. Национальная экономическая система.- Алматы.-Ғылым.-
2000г.-536б.
12 ... ... 2011 жыл. ... ... // ... ... агенттігі. – Астана, 2011.
14 Тоқсандық болжамдар. Бірінші тоқсан //Квартальный журнал
15 Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың ... ... ... 2011ж. //Егемен Қазақстан.-19 ақпан 2011 жыл
16 Айманбетова Г.З., Ақышев Д.Т. ... шолу ... ... ... Конурбаева Б.М. Денежно-кредитная политика и трансмиссионный механизм
//под ред.Айманбетова Г.З., ... Д.Т.- ... ... ... ... ... ... Республикасының Ұлттық Банкі 2011 жылдың ... ... ... ... ... Валюта қатынастары. Б.А. Көшенова, Оқу құралы,
Алматы, “Экономика”-2010 жыл
20 Алексеев М.И. ... ... ... – М.: ... и ... ... Афонина С.Н. Рынок ценных бумаг. – М.: Аудитор, 2009.
22 Белов В.А. ... ... ... М:ЮнИнфор, 2010
23 Бердникова Т.Б. Акционерное обшество на рынке ценных бумаг. – ... ... ... А.С. ... ... Опыт ... ... М.: Альпина,
2007.
25. Каменева Н.Г. Организация биржевой торговли: Учебник для вузов. – ... и ... ... ... ... Г.Д. Анализ рисков операций с облигациями на рынке ценных
бумаг. – М.: ... ... ... ... ... Казахстан – Алматы: «Жеты жаргы, 2005 –
416 с.
28. Об акционерных обществах. ... ... ...... ... 55 ... Серебрякова Л.А. «Мировой опыт регулирования рынка ценных бумаг,
Финансы. – 2006, N 1
30. ... Э.А. ... учет ... с ... ... ... – М, ... Макарьева В.И. Учет в условиях рынка. – М.: Финансы и статистика,
2005.
32. Рыжов С. Инвестиции в ... ... // ... ценных бумаг.
2006. N 3
33. Кадырова М., Сейпилова К. Формирование рынка ценных бумаг: денежно-
кредитные аспекты // ... – 2006, N ... ... ... и ... ... Учебное пособие / Г.С. Сейткасимов,
А.А. Ильясов – Алматы: Экономика, 1998. – 184б.
35. Реформирование экономики Казахстана: Проблемы и их ... / Под ... ... ... ...... 1997. – ... Миркин Я.М. Ценные бумаги и фондовый рынок. – М.: Перспектива, 2005. –
532б.
37. ... А., ... Т. ... ... ... ... ... // Евразийское сообщество. – 2006. - N 1. – б.91

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 96 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 3 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жалпы психология213 бет
Экономикалық өсу жайлы ақпарат21 бет
Ақшаның шығу тарихын білеміз бе?11 бет
Құқықтық реттеудің тетіктері3 бет
2 – сынып математика сабақтарында оқытудың тәрбиелік функциясын жүзеге асыру64 бет
2015 жылға дейінгі елді дамытудың индустриалды-инновациялық Стратегиясын жүзеге асыру9 бет
IP желілерде нақты уақыт режимінде ICQ хабарлар алмасу жүйесінде ақпараттық сервистерін іске асыру38 бет
Азаматтық құқықтарды жүзеге асырудың түрлері және жіктелуі37 бет
Азық - түлік проблемасын тұжырымдылық бағдарлама арқылы шешу және оны жүзеге асыру42 бет
Академик Ә. Х. Марғұланның ғылыми еңбектерін пайдалана отырып, археология мұражайының тарихын, экспозицияларындағы алатын орнын және тарихи-мәдени заттық және рухани құндылықтарымызды жинап, зерттеп, сақтауда, Мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасын жүзеге асыруда көрсетіп отырған қомақты үлесін ашу68 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь