Химиялық элементтердің тірі және өлі табиғатта таралуы

Макроэлементтер
Микроэлементтер
Ультраэлементтер
Соңғы жылдарда әлемдік жаһандану үрдісінде табиғатта тепе-теңдік жағдайында сақталып тұрған кейбір химиялық элементтердің адам ағзасында бірден көбейе түсуі және ағза үшін маңызы бар элементтер мөлшерінің кеміп кетуі байқалуда. Химиялық элементтердің барлығы да тиісті мөлшерден артық болса немесе азайып кетсе адам ағзасына кері әсер ететіні анықталған. Химиялық элементтердің табиғатта таралу жағдайларына жасалған зерттеулер бойынша жердің массасының шамамен 50%-ын оттек, 25%-дан астамын кремний құрайды. Он сегіз элемент — оттек, кремний, алюминий, темір, кальций, калий, натрий, магний, сутек, титан, көміртек, хлор, фосфор, күкірт, азот, марганец, фтор, барий – жер массасының 99,8%-ын құраса, ал қалған 0,2%-ы барлық басқа элементтердің үлесіне тиеді.
Элементтердің ағза мен қоршаған ортада әркелкі таралуы олардың сіңірілуіне, табиғи қосылыстардың судағы ерігіштігіне байланысты. Суармалы жерлерден жылына 6 млн.т. тұздар шайылып, жер бетіне таралып отырады. Бұл көрсеткіш жылдар өткен сайын 12 млн.тоннаға дейін артатындығы жайлы ғылыми болжамдар бар.
Кремнийдің, алюминийдің табиғи қосылыстары суда ерімейді, сондықтан олар тірі ағзаларға сіңірілмейді. Тірі жүйелер негізін, ағзаның 97,4%-ын құрайтын элементтер — органогендер: көміртек, сутек, оттек, азот, күкірт, фосфор (көміртек негізгі органоген). Оттек пен сутекті көміртектің органикалық қосылыстарының тотығу және тотықсыздындыру қасиеттерін реттеуші ретінде қарастыруға болады. Қалған үш органоген – азот, фосфор, күкірт ферменттердің белсенді ортасын түзушілер. Элементтерді тірі ағзалардағы орташа мөлшеріне қарай үш топқа бөледі :
1.Макроэлементтер (оттек, сутек, көміртек, азот, фосфор, күкірт, кальциий, магний, натрий және хлор); ағзадағы мөлшері 10% — дан жоғары болады.
2. Микроэлементтердің (йод, мыс, мышьяк, фтор, бром, стронций, барий, кобальт) ағзадағы мөлшері 10%-15%.
3. Ультрамикроэлементтер — сынап, алтын, уран, торий, радий және т.б. Олардың ағзадағы мөлшері 15% — дан төмен.
Әр түрлі жасушалар мен ағзалардың түзілуі мен өмір сүруі үшін қажетті элементтер биогенді элементтер болып табылады.Тіршілік үшін маңыздылығына қарай химиялық элементтерді үш топқа бөледі:
1.Тіршілікке қажетті элементтер. Олар адам ағзасында үнемі болады және ферменттер, гормондар, дәрумендер құрамына кіреді : H, O, Ca, N, K, P, Na, S, Mg, Cl, C, I, Mn, Cu, Co, Fe, Zn, Mo, V. Олардың жетіспеушілігі адамның қалыпты өмір сүруін бұзады.
2.Қосымша элементтер. Бұл элементтер жануар мен адам ағзасында болады: Ga, Sb, Sr, Br, F, B, Be, Li, Si, Sn, Cs, Al, Ba, Cl, As, Rb, Pb, Ra, Bi, Cd, Cr, Ni, Ti, Ag, Th, Hg, V, Se. Олардың биологиялық маңызы осы уақытқа дейін толық зерттелмеген.
3.Өте аз элементтер. Адам және жануар ағзаларынан табылған, мөлшері және биологиялық маңызы белгісіз.
        
        Ш.Уәлиханов атындағы орта мектеп
Химиялық элементтердің тірі
және өлі табиғатта
таралуы
Дайындаған: Төлентай Наслизат
Тексерген:Ержанова Қамажай
2013-2014 оқу жылы
Соңғы жылдарда әлемдік жаһандану үрдісінде табиғатта ... ... ... ... ... ... элементтердің адам ағзасында бірден көбейе түсуі және ағза үшін маңызы бар элементтер мөлшерінің кеміп кетуі байқалуда. Химиялық ... ... да ... ... ... ... немесе азайып кетсе адам ағзасына кері әсер ететіні анықталған. Химиялық ... ... ... ... ... ... бойынша жердің массасының шамамен 50%-ын оттек, 25%-дан астамын кремний құрайды. Он сегіз элемент -- ... ... ... ... ... калий, натрий, магний, сутек, титан, көміртек, хлор, фосфор, күкірт, азот, марганец, ... ... - жер ... ... құраса, ал қалған 0,2%-ы барлық басқа элементтердің үлесіне тиеді.
Элементтердің ағза мен қоршаған ортада әркелкі ... ... ... табиғи қосылыстардың судағы ерігіштігіне байланысты. Суармалы жерлерден жылына 6 млн.т. тұздар шайылып, жер бетіне таралып отырады. Бұл ... ... ... ... 12 млн.тоннаға дейін артатындығы жайлы ғылыми болжамдар ... ... ... ... суда ... сондықтан олар тірі ағзаларға сіңірілмейді. Тірі жүйелер негізін, ағзаның 97,4%-ын ... ... -- ... көміртек, сутек, оттек, азот, күкірт, фосфор (көміртек негізгі органоген). Оттек пен сутекті көміртектің органикалық қосылыстарының тотығу және тотықсыздындыру ... ... ... ... ... Қалған үш органоген - азот, фосфор, күкірт ферменттердің белсенді ... ... ... тірі ... ... ... қарай үш топқа бөледі :
1.Макроэлементтер (оттек, сутек, көміртек, азот, фосфор, күкірт, кальциий, магний, натрий және хлор); ағзадағы ... 10% -- дан ... ... ... (йод, мыс, ... ... бром, стронций, барий, кобальт) ағзадағы мөлшері 10%-15%.
3. Ультрамикроэлементтер -- сынап, ... ... ... ... және т.б. Олардың ағзадағы мөлшері 15% -- дан төмен.
Әр түрлі жасушалар мен ... ... мен өмір ... үшін ... ... ... ... болып табылады.Тіршілік үшін маңыздылығына қарай химиялық элементтерді үш топқа бөледі:
1.Тіршілікке қажетті элементтер. Олар адам ... ... ... және ... ... ... ... кіреді : H, O, Ca, N, K, P, Na, S, Mg, Cl, C, I, Mn, Cu, Co, Fe, Zn, Mo, V. ... ... ... ... өмір ... ... элементтер. Бұл элементтер жануар мен адам ағзасында болады: Ga, Sb, Sr, Br, F, B, Be, Li, Si, Sn, Cs, Al, Ba, Cl, As, Rb, Pb, Ra, Bi, Cd, Cr, Ni, Ti, Ag, Th, Hg, V, Se. ... ... ... осы ... ... ... ... аз элементтер. Адам және жануар ағзаларынан табылған, мөлшері және биологиялық маңызы белгісіз.
Адамның ағзалары химиялық ... әр ... ... яғни ... ... мүшелер мен ұлпаларда әркелкі таралады. Микроэлементтердің көпшілігі бауырда, ... және ... ет ... ... Бұл ұлпалар көптеген микроэлементтердің негізгі қоры. Элементтер кейбір мүшелерге тән ... ... және онда ... ... ... Мысалы, мырыш - қарын асты безінде, йод - қалқанша безінде, фтор - тіс ... ... ... ... - ... кадмий, сынап, молибден - бүйректе , қалайы - ішек ұлпаларында, стронций - қуық ... ... ... ... - ... ... ... бром, марганец, хром - гипофизде және тағы басқаларда жиналады.
Ағзада микроэлементтер ... және бос ... ... де ... ... алюминий, мыс және титан бас миы ұлпаларында нәруыздармен комплекс түрінде, ал ... ион ... ... Сутек және оттек - макроэлементтері су молекуласын түзетіні белгілі, ал, ересек адам ағзасының шамамен 65%-ы су ... ... ... ... және ол ... мүшелерінде, ұлпаларында және биологиялық сұйықтықтарда әркелкі таралған, асқазан сұйығының, сілекейдің, қан плазмасының, лимфаның 99,5% -- дан 90% -- ға ... ... ... ... су ... құрамын зерттеу, үнемі бақылау және мемлекет тарапынан қорғау іс-шараларын жүргізудің тіршілік үшін маңызы бар деуге болады.
Макроэлементтер - ... ... ... ... күкірт, фосфор - нәруыздың, нуклеин қышқылдарының және ағзаның басқа да биологиялық ... ... ... ... Нәруыздардың құрамында көміртек 51 -- 55%, оттек 22 -- 24%, азот 15 -- 20%, ... 6,5 -- 7%, ... 0,3 - 2,5%, ... шамамен 0,5%. Көміртек, сутек және оттек көмірсулардың және ... ... ал, ... ... ... ... топтар түрінде болады. Көп мөлшерде липидтер бас миында, бауырда, сүтте, және қан ... ... ... ... ... ... мөлшері - 600 г. Ол адам ағзасындағы барлық фосфордың 85% -- ын ... ... ... ... ... концентрленеді ал табиғатта кальций, хлор, фтор элементтерімен қосылыстар түрінде, ... ... ... ... ... де ... сүйек және тіс ұлпаларында концентрленеді. Натрий және хлор жасуша аралық, ал калий және магний жасуша ішіндегі сұйықтықтарда кездеседі. Натрий және ... ... ... ... және тіс ... болады. Магний фосфат түрінде тістің қатты ұлпаларында болады.
Тірі ... ... ... металдары деп аталатын металдардың жалпы сипаты бойынша шамамен салмағы 70 кг адам ағзасында тіршілік металдарының мөлшері төмендегідей болады : ... - 1700 г, ... - 250г, ... - 250 г, ... - 42 г, ... - 5 г, мырыш - 3 г, мыс - 0,2 г, марганец, молибден, ... - ... ... 0,1 г. ... адамның денесінде 3 килограммға дейін минералды тұздар бар, бұл мөлшердің 5/6 бөлігі сүйек ұлпаларына тиесілі. Кейбір макроэлементтер ... ... және ... ... ағзада биолиганд - аминқышқылдармен, нәруыздармен, нуклеин қышқылдарымен, ... ... және тағы ... ... түрінде кездеседі. Мысалы, темір ионы комплекс түзуші ретінде- гемоглобин, кобальт-В 12 дәруменінің, магний- хлорофилл құрамына кіреді. Сонымен қатар, ағзада ... ... ... басқа да элементтердің көптеген биокомплекстері бар.
Химиялық элементтердің ағзадағы мөлшерінің өзгеруіне әр түрлі аурулар әсер ... ... ... ... ... - ... ... бұзылады да ағзадағы кальцийдің мөлшері төмендейді. Нефритпен ауырғанда электролитті алмасудың бұзылуының әсерінен ағзадағы кальцийдің, натрийдің, хлордың мөлшері азаяды да магний мен ... ... ... ... және ... ... ... реттеп отырады. Химиялық элементтердің адам ағзасындағы биологиялық орны әр түрлі болып келеді. ... -- ... ... осмос қысымының тұрақтылығын, иондық және қышқыл - ... ... ... Микроэлементтер қан жасалу, тотығу - тотықсыздану, тамырлар мен ұлпалардың өткізгіштігіне белсенді әсер етушілер. Макро - және ... - ... ... фтор, йод, алюминий және кремний, сүйек және тіс ұлпаларының түзілуін қамтамасыз етушілер. ... ... ... ... ... ... заттар құрамына комплекс түзушілер немесе активаторлар түрінде кіреді де зат алмасу, көбею, ұлпаның тыныс алу, улы ... ... ... ... ... элементтердің мөлшері адам ағзасында жасы ұлғайған сайын өзгеріп отырады. Мысалы, кадмийдің бүйректегі және ... ... ... ... ... Жас ұлғайған сайын кейбір мырыш, ванадий және хром сияқты микроэлементтердің мөлшерлері кемиді. Әр түрлі микроэлементтердің ... ... ... ... ... ... ... Фтордың жетіспеушілігінен тіс жегісі, йодтың жетіспеушілігінен зоб, молибденнің артық мөлшерінен подагра пайда болады. Адам ағзасын-дағы биогенді элементтер ... өмір ... ... ... ... ... Бұл баланс элементтің жетіспеушілігіне немесе артық болуына байланысты бұзылады және әр ... ... ... адам ... ... және ... ... мәліметтерді сот - медициналық сараптама жасау істеріне пайдаланады. Мысалы, этил спиртінің ... ... ... ... ... ... мөлшері көбейіп, натрий мен калий азаяды. Тағам ... ... мыс, ... йод, ... фосфор, магний және т.б. элементтері жетіспесе, адам денсаулығына үлкен зардап келуі мүмкін. Сонымен ... ... ... элементтердің тек қана жетіспеушілігі емес, артық мөлшері де зиян, өйткені бұл кезде химиялық гомеостаз ... ... ... ... ... ... ... плазмада мыстың мөлшері көбейеді, ал, бүйректе азаяды. Тағам құрамында молибденнің мөлшері көбейсе, бауырда мыстың мөлшері көбейеді. ... ... ... темірі бар фермент-тердің белсенділігі төмендейді. Сондықтан да тіршілікте маңызды болып саналатын минералды компоненттердің концентрациясы сәл ғана көбейсе олардың аз мөлшерінің өзі де улы ... ... ... негіз бар.
Магний жүйке ұлпаларының жұмысын жақсартады, сүйек түзуге қатысады. ... ... ... 400 мг ... ... ... ... оның құрамындағы элементтер фосфор мен кальцийдің мөлшеріне тығыз байланысты. Фосфордың мөлшері кальцийден бір жарым есе көп болуы ... ... ... ... ... ... ... бір деңгейде ұстап тұру үшін жеткіліксіз мөлшерін сүйектегі қордан алады. Бірақ Д витамині оның арақатынасын реттеп отырады. ... нерв ... ... үшін де ке - рек, ... ол -- ... көзі. Сондықтан оның мөлшері барлық уақытта біркелкі болуы керек. ... ... адам ... мықты болуына әсер етеді. Адам ағзасында 250 - 300 г NaCl болады, тамақпен 10 - 15 г ... ... ... отырады. Натрий хлоридінің артық мөлшері ішкі ағзаларға (бауыр, бүйрек) әсер ететіндігі зерттелген. Ал, Жамбыл облысындағы тұз ... ... ... ... зерттеулері бойынша барлығы 54 тұз бассейндері бар екендігі келтірілген) осы ... ... ашық ... ... ... тозаң түрінде аймаққа таралуы экологиялық ахуалының нашарлығын көрсетеді деуге болады.
Микроэлементтердің ағза үшін физиологиялық маңызы өте ... Мыс -- ... өте ... ... ... Егер ... мыс жетіспесе, бауырда қорланған темір гемоглобинмен байланысқа түсе алмайды. Мыстың мөлшерінің аз немесе көптік ... ... ... ... ... ... кезде немесе жетіспеген жағдайда шаш тез ағарады. Мыс қанға оттектің өтуін қамтамасыз етеді. Соның нәтижесінде жасуша, ұлпалар оттекпен жақсы қамтамасыз ... Мыс ... ... ... кіреді, ұлпалардағы тотығу реакциясын жылдамдатады. Темір элементінің рөлі денсаулық үшін өте зор. Егер ... ... ... белгілі анемия немесе қан аздық ауруы пайда болады. Бұл элементтің ағзадағы тәуліктік мөлшері 11-30 мг. Адам ... 3 г жуық ... бар. Оның ... көрсетілген шамадан төмен болса, қанның қызыл клеткасының, яғни, гемоглобиннің түзілуі ... ... алу ... ... Темір ағзаға сырттан түседі, тамақтың құрамындағы темір ионы он екі елі ... ... ... ... ... ... ... дүрыс сіңбеуі асқазандагы түз қышқылының жетіспеуінен ... ... ... ... нашарлауынан болады. Ал, тұз қышқылының жетіспеуінің өзі бауыр мен өт жолдарының дұрыс қызмет ... ... ... яғни, оларда әр түрлі тұздар тастар түрінде жиналады. Тастардың пайда болуы топырақ пен судың және ... ... ... ... түсінікті. Демек, облыс көлемінде халықтың денсаулығының төмен көрсеткіштері оларды қоршаған табиғат ортасына, экологиялық сипатына тікелей байланысты деуге болады. ... ... ... ... ... ... ... мынадай қорытынды жасалады: ересек адамдар үшін микроэлементтердің тәуліктік мөлшері: алюминий -- 49,01 мг, бром -- 0,821 мг, ... -- 1,1-30 мг, йод -- 0,2 мг, ... -- 0,05-0,1 мг, ... -- 5 -- 7 мг, мыс -- 2-3 мг, ... -- 0,15 -- 0,3 мг, никель -- 0,63 мг, рубидий -- 0,35-0,5 мг, фтор -- 2-3 мг, ... -- 10 -- 15 мг. ... бұл ... ... жас ерекшеліктеріне байланысты өзгеріп отырады. Мысалы, ой еңбегімен айналысатын ... үшін ... ... ... 5-6 мг. Жас ... ... ... ересектерге қарағанда көбірек қажет болады. Сондықтан да соңғы жылдары микроэлементтер жайлы зерттеу ... ... ... келеді. Микроэлементтердің негізгі физиологиялық - биохимиялық қасиеттері бойынша Қазақстанда П. Р. ... Ж. ... Қ. ... Ж. ... және К. ... ал Ресейде Я. В. Пейве, М. Я. Школьник, П. А. ... О. К. ... - ... ... ... зертеу жұмыстарын жүргізген.
Қоректік зат, оны пайдалану барлық тірі ... тән ... ... ... ... ... ... химиялық және физикалық үрдістер, яғни, көбею, өсу, даму, ... ету, т.б. ... ... ... ... ... болып қалыпты өмір сүру үшін ең қажеттісі -- қоректік ... ... ... ағзаға ену мөлшері міндетті түрде тиісті деңгейде сақталуы керек. Әрбір қоректік заттың энергетикалық балансын сақтау ең басты шарт болып табылады. ... ... ... әр ... ... ... ... (белоктар, майлар, комірсулар, минералды заттар, макро және микроэлементтер, витаминдер) саны белгілі ретпен бір-біріне тығыз байланыста болатындығы анықталған. Төменде ағзаға қажетті ... ... ... ... ... ... (кесте1)
Ағзаға қажетті негізгі қоректік заттар
Негізгі қоректік заттар
Тәуліктің мөлшері
Негізгі ... ... ... ... мг
5-10 мг
0,5 мг
400 мг
14 мг
2 мг
Кобальт
Фосфор
Хром
Фторидтер
Йодтар
0,1-0,2 мг
1200 мг
2-2,5 мг
0,5-1,0 мг
0,0-0,2 мг
Витаминдер
В1 (тиамин)
В2 (рибофлавин)
В6 (пиридоксин)
В9 ... ... ... ... ... ... мкг
С (аскорбин қышқылы)
А (ретинол)
Е (токоферол)
Д (кальцийферол)
РР (ниацин)
70 мг
1000мкг
10 мг
2,5 мкг
19 мг
Кестеде келтірілген заттардың арасынан ... ... ... оның ... ... мөлшері 0,5-1,0мг аралығында. Ал, судың құрамында болуға тиісті шекті мөлшері-0,75мг. Жамбыл облысы аймағындағы ... ... ... артық екендігі зерттелді, яғни, Талас-Аса бойындағы мөлшерлік шамасы 1,5-6,25мг/л. Фторидтердің тотығу-тотықсыздану үрдісінен кейін ағза үшін маңызды иод элементін ағзадан ... ... ... ... Сонда, иодты дәрі-дәрмек пен қоректік заттарды қанша пайдалансақ та ағзадағы иодты ... ... ... ... ... ... ... алып отырған зоб ауруының көбеюіне негіз болып отыр.
Жамбыл ... елді ... су ... ... ... деңгейден артық болуы облыстың экологиялық жағдайының талапқа сай еместігін көрсетеді. Сондықтан да, ... ... ... ... ... ... ... су ресурстары мен топырағының құрамына экологиялық сараптаулар ... және ... ... әлеуметтік жағдайды жақсартуға бағытталған іс-шараларын жүргізудің маңызы ерекше.
Магний жүйке ... ... ... ... ... қатысады. Адамға күніне шамамен 400 мг магний керек. Қаңқаның мықтылығы оның құрамындағы элементтер фосфор мен ... ... ... ... ... мөлшері кальцийден бір жарым есе көп болуы керек. Ондай болмаған жағдайда тепе-тендік мөлшерін белгілі бір ... ... тұру үшін ... ... ... ... алады. Бірақ Д витамині оның арақатынасын реттеп отырады. Фосфор нерв ... ... үшін де ке - рек, ... ол -- күш-қуат көзі. Сондықтан оның мөлшері барлық уақытта біркелкі болуы керек. ... ... адам ... ... ... әсер ... Адам ағзасында 250 - 300 г NaCl ... ... 10 - 15 г ... ... ... ... ... хлоридінің артық мөлшері ішкі ағзаларға (бауыр, бүйрек) әсер ететіндігі зерттелген. Ал, Жамбыл ... тұз ... ... ... ... ... бойынша барлығы 54 тұз бассейндері бар екендігі ... осы ... ... ашық болуы, желдің әсерінен тозаң түрінде аймаққа таралуы ... ... ... ... ... ... ағза үшін физиологиялық маңызы өте жоғары. Мыс -- денсаулыққа өте ... ... ... Егер ... мыс ... ... ... темір гемоглобинмен байланысқа түсе алмайды. Мыстың мөлшерінің аз немесе көптік ... ... ... ... ... ... ... немесе жетіспеген жағдайда шаш тез ағарады. Мыс қанға оттектің өтуін қамтамасыз етеді. Соның ... ... ... ... жақсы қамтамасыз етіледі. Мыс көптеген ферменттердің құрамына кіреді, ұлпалардағы тотығу ... ... ... ... рөлі ... үшін өте зор. Егер ... ... баршамызға белгілі анемия немесе қан аздық ауруы пайда болады. Бұл ... ... ... ... 11-30 мг. Адам ... 3 г жуық темір бар. Оның мөлшері көрсетілген шамадан төмен болса, қанның қызыл клеткасының, яғни, гемоглобиннің түзілуі ... ... алу ... төмендейді. Темір ағзаға сырттан түседі, тамақтың құрамындағы темір ионы он екі елі ішектің жоғарғы ... ... ... ... ... ... сіңбеуі асқазандагы түз қышқылының жетіспеуінен немесе темірдің белокпен байланысының нашарлауынан болады. Ал, тұз қышқылының жетіспеуінің өзі бауыр мен өт ... ... ... атқармауынан деуге болады, яғни, оларда әр түрлі тұздар тастар түрінде жиналады. Тастардың пайда болуы ... пен ... және ... ... байланысты екендігі түсінікті. Демек, облыс көлемінде халықтың денсаулығының төмен көрсеткіштері оларды қоршаған табиғат ортасына, экологиялық сипатына ... ... ... ... Жоғарыда айтылған элементтердің тәуліктік нормасын зерттеудің нәтижесінде мынадай қорытынды жасалады: ... ... үшін ... ... ... алюминий -- 49,01 мг, бром -- 0,821 мг, ... -- 1,1-30 мг, йод -- 0,2 мг, ... -- 0,05-0,1 мг, ... -- 5 -- 7 мг, мыс -- 2-3 мг, ... -- 0,15 -- 0,3 мг, никель -- 0,63 мг, ... -- 0,35-0,5 мг, фтор -- 2-3 мг, ... -- 10 -- 15 мг. ... бұл ... ... жас ... байланысты өзгеріп отырады. Мысалы, ой еңбегімен айналысатын адамдар үшін марганецтің мөлшері тәулігіне 5-6 мг. Жас балаларға марганецтің ... ... ... ... ... ... Сондықтан да соңғы жылдары микроэлементтер жайлы зерттеу жұмыстары жүйелі ... ... ... ... ... - биохимиялық қасиеттері бойынша Қазақстанда П. Р. Загриценко, Ж. Қалекенов, Қ. Кенжеев, Ж. ... және К. ... ал ... Я. В. ... М. Я. ... П. А. ... О. К. ... - Зихман сияқты ғалымдар зертеу жұмыстарын жүргізген.
Қоректік зат, оны пайдалану барлық тірі организмге тән ... ... ... ағзада көптеген биологиялық, химиялық және физикалық үрдістер, яғни, көбею, өсу, даму, ... ету, т.б. ... ... ... ... дұрыс болып қалыпты өмір сүру үшін ең қажеттісі -- ... ... ... ... ағзаға ену мөлшері міндетті түрде тиісті деңгейде сақталуы керек. Әрбір қоректік заттың энергетикалық балансын сақтау ең ... шарт ... ... ... заттың құрамындағы әр түрлі бөліктерінің мөлшері, сапасы (белоктар, майлар, комірсулар, минералды ... ... және ... ... саны ... ... ... тығыз байланыста болатындығы анықталған.
Кестеде келтірілген заттардың арасынан фторидтерге ... ... оның ... ... ... 0,5-1,0мг аралығында. Ал, судың құрамында болуға тиісті шекті мөлшері-0,75мг. Жамбыл облысы аймағындағы фторидтердің мөлшері шектен артық ... ... ... ... ... мөлшерлік шамасы 1,5-6,25мг/л. Фторидтердің тотығу-тотықсыздану үрдісінен кейін ағза үшін маңызды иод элементін ағзадан ығыстырып ... ... ... ... ... дәрі-дәрмек пен қоректік заттарды қанша пайдалансақ та ағзадағы иодты фторидтердің ығыстырып шығарып жіберуі қазіргі кезде белең алып ... зоб ... ... ... болып отыр.
Жамбыл облысы елді мекендерінің су құрамында тұздардың тиісті деңгейден ... ... ... ... ... талапқа сай еместігін көрсетеді. Сондықтан да, кезінде өндіріс орталығы болған Жамбыл облысы аймағының су ресурстары мен топырағының құрамына ... ... ... және ... ... әлеуметтік жағдайды жақсартуға бағытталған іс-шараларын жүргізудің маңызы ... ... ... ... ... ... ... неміс ғалымдары Вальтер мен Ида Ноддактар Менделеев кестесіндегі элементтер әр жұмыртаста кездесетіндігін айтқан. ... бұл ... ... ... ... ... ... элементтерге талдау жасап, зерттеп, зерделеп, шындыққа көз жеткізді.
Жер бетіндегі барлық тірі ағза, оның ішінде, адам қоршаған ... ... ... өмір ... ... заңы ағзада үнемі зат алмасып тұруын талап етеді. Ал ағзамызға химиялық элементтер жеген ас пен ... ... ... ... ... ... ағзаға түскен хи-миялық элементтердің әрқайсысы белгілі бір биологиялық қызметті орындайды. Осы бағыттағы зерттеулер нәтижесінде 30-ға жуық ... ... ролі ... ... айтсақ...
Адам ағзасының 60 пайызы судан, 34 пайызы органикалық, 6 пайызы бейорганикалық заттардан тұрады. Органикалық ... ... ... ... ... ақ, ... ... азот, фосфор, күкірт жатады. Ағзадағы бейорганикалық заттарда міндетті түрде мынадай 22 элемент болады: Ca, P, O, Na, Mg, S, B, Cl, K, V, Mn, Fe, Co, Ni, Cu, Zn, Mo, Cr, Si, I, F, Se. ... егер ... ... ... ... ... ... граммнатрий,42 грамммагний,5 граммтемір,3 грамммыс болады.
Атап айтар болсақ, мәселен, кальций мен фосфор сүйекте, ал хлор тұзды қышқыл түрінде ... ... ... тірі ағзалардағы орташа мөлшеріне қарай үш топ-қа бөледі:
1. Макроэлементтер (оттегі, сутегі, ... ... ... ... ... магний, натрий және хлор); ағзадағы мөлшері 10%-дан жоғары болады.
2. ... (йод, мыс, ... ... бром, стронций, барий, кобальт) ағзадағы мөлшері -- 10%-15%.
3. Ультрамикроэлементтер -- сынап, алтын, уран, торий, радий және т.б. ... ... ... 15%-дан төмен.
Тіршілік үшін маңыздылығына қарай химиялық элементтерді үш ... ... ... ... Олар адам ... үнемі болады және ферменттер, гормондар, дәрумендер құрамына кіреді: H, O, Ca, K, P, Na, S, Mg, Cl, C, I, Mn, Cu, Co, Fe, Zn, Mo, V. ... ... ... ... өмір сүруін бұзады.
2. Қосымша элементтер. Бұл элементтер жануар мен адам ағзасында болады: Ga, Sb, Sr, Br, F, B, Be, Li, Si, Sn, Cs, Al, Ba, Cl, As, Rb, Pb, Ra, Bi, Cd, Cr, Ni, Ti, Ag, Th, Hg, V, Se. ... ... ... осы ... ... ... зерттелмеген.
3. Өте аз элементтер. Адам және жануар ағзаларынан табылған, мөлшері және ... ... ... егер ... ... ... жоқ болуы немесе жетіспеуі ағзадағы қалыпты жағдайды бұзады. ... ... ... да бір ... ... тыс болуы да зиян. Тіпті, қазір тағамнан улану да көбейіп кетті. Мәселен, соңғы кезде диоксин деген у ... ... Ол ... ... ... азот ... ... арқылы түзіледі. Адам ағзасының әлсіреп, иммундық жүйенің ... де ... ... ... ... химиялық элементтерді әр түрлі концентрациялайды, яғни микроэлементтер мен макроэлементтер әркелкі таралады. Микроэлементтердің көпшілігі бауырда, ... және ... ет ... ... Бұл ... -- көптеген микроэлементтердің негізгі қоры. Элементтер кейбір мүшелерге тән әрі ол ... ... ... ... ... мырыш -- қарын асты безінде, йод -- қалқанша ... фтор - тіс ... ... ... ... -- ... ... сынап, молибден -- бүйректе, қалайы -- ішек ... ... -- қуық ... ... ... барий -- көздің пигментті қабатында, бром, марганец, хром -- гипофизде және тағы ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі аурулар әсер етеді. Мысалы, рахитпен ауырғанда фосфорлы-кальцийлі алмасу бұзылады да ағзадағы кальцийдің мөлшері төмендейді. ... ... ... ... ... ... ... кальцийдің, натрийдің, хлордың мөлшері азаяды да магний мен калий көбейеді. Ағзадағы макро және микроэлементтердің ... ... ... отырады.
Кейбір элементтердің мөлшері адам ағзасында жасы ұлғайған сайын өзгеріп отырады. Мысалы, кадмийдің ... және ... ... ... қартайғанда жоғарылайды. Жас ұлғай-ған сайын кейбір мырыш, ванадий және хром ... ... ... ... ... тіс ... йодтың жетіспеушілігінен зоб, молибденнің артық мөлшерінен подагра пайда болады.
ТЕМІР. Бұл элементтің рөлі ... үшін өте зор. Егер ... ... ... белгілі анемия немесе қаназдық ауруы пайда болады. Бұл элементтің ағзадағы тәуліктік мөлшері -- 11-30 мг. Адам қанында 3 ... жуық ... бар. Оның ... ... шамадан төмен болса, қанның қызыл жасушасының, яғни, гемоглобиннің түзілуі бұзылып, тыныс алу ... ... ... ... ... ... ... құрамындағы темір ионы он екі елі ішектің жоғар-ғы ... ... ... Темірдің ағзаға дұрыс сіңбеуі асқазандағы тұз қышқылының ... ... ... ... ... ... ... Ал тұз қышқылының жетіспеуінің өзі бауыр мен өт ... ... ... ... ... ... яғни, оларда әр түрлі тұздар тас түрінде жиналады. Тастардың пайда болуы топырақ пен ... және ... ... байланыс-ты екендігі түсінікті.
Темір жетіспеген кезде тері бозарады, ... ... әрі тез ... ауыз ... және ... сілекейлі қабаты бүлінеді.
Темір жұмыртқаның сарысында, қарақұмықта, грек жаңғағында, күнжіт, фасоль, өрікте, мейізде көп болады.
ЙОД. Қалқанша безі мен ... ... ... Радиация әрекетінен қорғап, радиоактивті йодтың жиналуын ескертеді. Йод селенге ... ол ... ... ... ... элементтің жетіспеуі негізгі зат алмасу процесін төмендетеді. Ағзадағы йодтың аз болуы ең ... ... ... жүйесіне әсер етеді. Бала қажетті мөлшердегі йодты ана ... ... ... ... ... ... ... гипотиреоз ауруы жүйке қызметінің ерекше бұзылуына, адамдағы интеллектуалдық мүмкіндіктің тежеліп дамуына, кретинизмге әкеліп ... ... ... ойлау қабілетінің төмендеуі, жүректің соғу жиілігі азаюы байқалады.
Йод ... ... ... ... ісік дамуының қатерлілігін арттырады, ең алғаш-қы кезекте қалқанша ... ... ... ас ... ... Соңғы уақытта ұнды да йодпен байытып жүр.
КАЛЬЦИЙ. Адам ағзасында 1000-1200 грамм ... ... ... 99 пайызы сүйекте, тіс кіреу-кесінде, ал 1%-ы ішкі ... қан ... ... роль ... ақ халаттылардыңзерттеулеріне сүйенсек, Қазақстандағы әрбір үшінші әйелде және әрбір бесінші ер ... кәрі ... және сан ... ... бар. ... ... елімізде жарты миллионға жуық адам остеопороз ауруының зардабын тартуда. Ал бұл тікелей осы кальций элементінің жетіспеуі салдарынантуындайды екен. ... ... ... мен ... ... Әйтсе де адам 35 жастан асқаннан кейін сүйектен кальций кеми түседі. Бұл дертке көбіне ақ жаулықты аналар шалдығады. Нақтырақ айтсақ, 60 ... ... ... ... әйел ... ... Ал ер азаматтарда төрт есе сирек кездеседі. Етеккір үзілісінен ... әйел ... ... ... ... сүйектің беріктігі күрт төмендейді. Остеопороз бүкіл қаңқаны, әсіресе сан, иық, омырт-қа сүйектерін зақымдайды. ... ... ... өзі ... ... құлап қалу) сыныққа алып келуі мүмкін. Осы ретте кальций мен ... -- ... ... ... негізгі ағза жанашыры. Қан құрамындағы холестеринді төмендетеді. Айтпақшы, кальций ағзаға сіңімді болуы үшін D витамині, фосфат, ... ... ... ... ... ауадай қажет.
Кальций сүтте, жалпы ағарғанда, балықта, теңіз өнімдерінде көп болады.
МАГНИЙ. Адамға ... ... 400 мг ... ... Магний жетіспеген кезде көңіл-күй құбылады. Адам ашуланшақ, жылауық болады, ұйқысы нашарлайды.
Ал магний -- ... ... ... ... В6 ... бірге ол жүйке ұлпаларының жұмысын жақсартады. Сондай-ақ сүйек түзуге де ... ... ... ... ... тамыр кеңейтуге атсалысып, оттегімен қамтамасыз етуге көмектеседі, сондықтан да магнийді жүрек ауруына шалдыққан ... ... қант ... және ... ... да ... ... хром, селенмен бірге қолдану да оң нәтиже беретінін айтып жүр. Сондай-ақ, жүкті әйелдерге де ... ... зор. ... қышқылымен бірге қолданған жағдайда құрсақтағы нәрестенің ақаусыз дамуына, күні ... ... ... ... алдын алуға көмектеседі.
Магний жасыл жапырақты көкөністерде, авокадо, балықта және кептірілген ... ... көп ... Ал ... -- ... ... Қаңқаның мықтылығы құрамындағы фосфор мен кальцийдің мөлшеріне тығыз байланысты. Фосфордың мөлшері кальцийден бір ... есе көп ... ... ... ... жағдайда тепе-теңдік мөлшерін белгілі бір деңгейде ұстап тұру үшін жеткіліксіз мөлшерін сүйектегі қордан алады. Бірақ D ... оның ... ... ... Фосфор жүйке жасушаларының қызметі үшін де ке - рек. Сондықтан оның мөлшері барлық уақытта біркелкі болуы керек. Фтор, стронций адам ... ... ... әсер ... ... мол ет, сүт ... ... Егер ағзада мыс жетіспесе, бауырда қорланған темір гемоглобинмен байланысқа түсе алмайды. Мыстың мөлшерінің аз ... көп ... ... -- адамның шашы. Мыстың мөлшері төмендеген кезде немесе жетіспеген жағдайда шаш тез ... Мыс ... ... ... ... ... Мыс көптеген ферменттердің құрамына кіреді, ұлпалардағы тотығу реакциясын жылдамдатады.
Мыс ағзаға ... ... ... ... ... тағамдарында, қырыққабатта, картопта, қалақайда, жүгеріде, сәбізде, алмада көбірек кездеседі.
СЕЛЕН. Бұл элемент иммундық жүйені қалыптастыруға ерекше әсер етеді. Ол ... ... ет ... ... ... ... бұлшық етінде айқын білінеді.
Селен теңіз өнімдерінде, еттерде мол мөлшерде кездеседі.
МЫРЫШ. Ол -- ... ... ... ... ... ... ... құрсақтағы тіршілік иесінің дамуы кезінде аса қажетті минералдың бірі -- осы ... ... ... ... ... қызанақта, қызылшада, асқабақ дәні мен шемішкіде, сарымсақта, сүтте, тазартылған күріште болады.
КАЛИЙ. Қан қысымын төмендетеді. Жүрек қағысын реттейді.
Бананда, өрік-мейізде, картопта мол ... ... ... ... ... ... ... процесті қалыпты етеді. Көне Греция мен Римде алтынды (пластинкаларын) ... ... ... ... емдеген екен. Сондай-ақ қазіргі медицинада да алтын қоспалары кеңінен қолданылады.
КҮМІС. Бактерицидтік және антисептикалық қасиетке ие. Әрі қабынуға да қарсы әрекет ете ... Бір ... ... ... бактерицидтік металл. Бактерияның 650 түріне қарсылық білдіре алады екен.
Қазақ халқы ... ... адам ... ... бар деп ... ... ... тамақ ішіп, күміс әшекейлер тағып, сәби дүниеге ... ... ... ... ... суда ... ... жоралғы жасаған. Металдың өзінің әдемілігімен қатар, таңғажа-йып емдік қасиеті де жоқ ... ... ... қасиеті медицинада дәлелденген. Емшілер өте ерте заманда-ақ күмістің қасиетін ерекше бағалаған. Мысалы, Үндістанда, Египетте, Ресейде күміс қосылған суды ... ... ем ... ... ... ... судың өмірлік қуат беретін ерекше сиқыры барлығына сенген. ... ... ... бұл ... ХІХ ... ... ғана мән беріп, зерттей бастапты. Күміс сумен әрекеттескенде ... оның ... ұзақ ... ... ... қосылған су ағзадағы көптеген зиянды микроағзаларды жояды. Адам ағзасының тұмау және жұқпалы ауруларға төтеп бере алмауының себебі ... ... ... азаюынан болады. Күміс тек қана ауру тудыратын ... ... ... ... ... ... мен ... шығарады. Тіпті ағзада аз ғана күміс жетіспеушілігі байқалған жағдайда адамның жұмыс істеу қабілеті төмендеп, қорғаныш қасиеті азайып, тез шаршау ... ... ... ... ... ... күміс иондарының адам ағзасындағы жасушалардың көбеюіне әсер ете алатындығын дәлелдеген. Ол ... ... ... күміс иондарының қатерлі ісік ауруына шалдыққан адамдардың жасушаларын қайта тірілтіп, көбеюіне көмегі барлығын жазған.
Сірә, алтын-күміс қасықпен ас ішу тек қана ... ... ғана ... ... да ... ... керек.
P.S. жөн ғой. Ағзада үнемі элементтер қоры болуы үшін уақытында әрі құнарлы тамақтанып жүрген абзал.
Тамақ құрамында иод, ... ... ... ... ... ... ... дұрыс тамақтанбау салдарынан көптеген аурулар туындайды. Йод тапшылық аурулары және ... ... адам ... ... ... ... жасап, туберкулез, рак сияқты маңызды және тағы да басқа жетіспеушілікпен байланысты аурулардың пайда болуына себебін тигізеді.
Бұл элементтердің ... - ми ... ... ... ... ауруларға қарсы қорғау механизмдерін төмендетеді, балалардың ақыл-ой мен физикалық дамуының бұзылуы және ... ... ... ... потенциалының төмендеуіне әкеліп соғуы мүмкін. Сондықтан да соңғы кезде йод - теміртапшылығы ... ... ... ... Йод ... ... өнімдерінің құрамында, темір - бауыр, қоян етінде, тауық етінде, қара құмықта, қара жидекте, шабдалыда т.б. бар. Тағамдарға аскорбин ... қосу ... ... ... Ол ... ... лимон, тәтті бұрыш, қарақат, укроп құрамында болады. Негізгі тағам өнімдерін йод, темір қоспаларымен, дәрумендер ... ... ... ... ... таңдау кезінде, әсіресе, нан, сүт, тұз сияқты әрдайым пайдаланатын ... ... ... ... йодталған тұз сатып алуды ұсынамыз. Бұл теміртапшылық анемия және ... ... ... ... көмектеседі. Ал мидың жақсы жұмыс жасауына мынадай тағамдардың түрлері мен құрамы ма - ңызды роль атқарады.
Қырыққабат, саумалдық ... және ... Бұл ... ... ... улы ... ... әл - сіреуден, түрлі дерттерден сақтайды. Сау - малдық жүйке жүйесін қалыпқа келтіреді.
Балық және теңіз ... Ба - ... ... фосфорға, омега-3 қыш - қылына бай екені көпшілікке белгілі. Міне, осы ... ... ... ... беретін және өте қажетті минералдар болып та - былады. Әсіресе, тунец, лосось, иваси, май - шабақ (кильки) ... ... бо - ... ... ботқа. Жас ағзаға күш-қуат беріп, Е, В дәрумендерімен, ка - лий, ... ... ... ... ... ... жаң - ... деп атаған. Өйткені, жаңғақтың қай түрі де ең алдымен ми ... ... оны ... ми - нералдармен . Бас-ми қызметіне қатысатын қан ... үшін грек ... ... заттардың зәрулігі ерекше. Ұмытшақтықтың алдын ала - тын да бірден-бір жидек осы грек жаңғағы. Жаңғақ дәнінде ... каль - ций, ... ... ... тағы ... ... элементтер өте көп. Күніне бес жаңғақ жеу керек, бұл С дәруменінің тәуліктік нормасы.
Бал мен қара ... де ми мен ... ... ... пай - ... та - ... тазалап, оның құрамындағы хо - лес - теринді жоятын ... Егер ... қан ай - ... жақсы болса, онда ми - ға да ... ... ... қа - ... мөл - шері ба - рады ... сөз. ... ... есту, көру, есте сақтау мүшелерін жақсартып, оларды түрлі сырқаттардан сақтайды. Жидекті ... ... ... ... әдеттегіден көңілді әрі сергек жүретіндігі байқалады. Оқуға деген құлшыныстары арта ... ... ... ... ... зат ... ... арқылы, кез келген нәрсені жаттаған кезде жақсы көмектеседі. Жатар ... бір ... ... ... ... ... жеу ... дәндерінің құра - мында мырыш бар, ол мидың ойлау жыл - дамдығын ұлғайтады, есте сақтау қабілетін ... ... ... мөлшерден тыс, психикалық шаршаған кезінде кө - мектеседі. ... ... миды ... ... ... ... - есте сақ - тау қабілетін жақсартып, ми жұмысын ... ... 1 ... шы - рын, ал ... ... 1 талын жесе әр түрлі ми қатырғыш сөзжұмбақтарды оңай шешуге көмектеседі.
Мейіз - құрамында бордың қо - сын - дысы бар, бұл есте ... ... ... - нылған кеңестерді ұстанымыңызға айналдырсаңыз екі-үш ай көлемінде өз нәтижесін берері сөзсіз.
Ал бұдан ... ... ... ... ... ... ... дұрыс пайдаланған жөн. Себебі, олардың құрамындағы химиялық ... ... кері ... де тигізуі мүмкін. Мысалы, Кока-коланың құрамындағы ортофосфорқышқылы адам ағзасындағы кальций ... ... ... ... ... фосфор адамның қанының құрамындағы кальций тұзын көбейтіп, бүйректе тас пайда ... ... ... ... ... ... бояғыш қоспаларын алып тастаса, ол жасыл түсті болады. Өйткені, ол деп аталатын, шұбалшаң құртынан ... ... ... ... ХХ ... аясында Америкада шығып, кейін бүкіл әлемге тараған әйгілі сусын. Ол 1886 жылдан ... ... жол ... Сол ... бері ... ... сөресінен түспей келе жатыр. Әлемде оның құпия құрамы туралы аңыз жиі айтылатын. Жақында бұл сусынның сол сыры белгілі болды. ... ... ... өзге ... ... алынған бояуы бар екен. Экстракт құрамына экзотикалық майлардан басқа кошениль деген ... ... ... алынатын кармин табиғи бояғышы кіретіндігі белгілі болды. Бұл ... ... ... ... тіршілік етеді. Ал бұлардың ең көп көбейетін түрлері Мексикада кездесетін көрінеді. Карминмен киімдерді бояу інжілдік кезеңнен бері ... ... ал ... ... ол бір ғасырдан астам уақыттан бері пайдаланылады. Карминмен тек газды сусындарды ғана емес, кондитерлік тағамдарды және сүт ... де ... ... 1 г ... алу үшін ... ... кептіруге тура келеді екен. Соңғы жылдарда жұртшылық арасында тек сусындық қана емес, мүлде тосын, басқа да тұрмыстық ... ... ... ... ... ... сусынмен сойылған малдың қарнының түгін кетіру, шәйнектің қағын түсіру, машинаның шайнасқан болтын босату сияқты тәсілдер қарапайым ... ... Ал ... бір түйір шикі ет салса, 3-4 сағатта іріп ... ... куә ...

Пән: Химия
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 19 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Биогеохимияның негізгі концепциялары (сұрақ-жауап түрінде)78 бет
Макро-, микро-және ультрамикроэлементтер6 бет
Негізгі биогенді элементтердің биосферадағы айналымы8 бет
Химиялық элементтердің адам ағзасына әсер ету мөлшерін зерттеу5 бет
Радиация және оның түрлері6 бет
Тіршілік қауіпсіздік негіздері95 бет
Популяция экологиясы және популяция8 бет
"Қазақ жеріндегі исламның таралуы."96 бет
1. Вирустардың организмге енуі, таралуы, орналасуы. Инфекция түрлері және оларға сипаттама. 2. Иммунитеттің механизмдері. Иммунитеттің гуморальдық, клеткалық, жалпы физиологиялық факторлары20 бет
1. Вирустардың организмге енуі, таралуы, орналасуы. Инфекция түрлері және оларға сипаттама. 2. Иммунитеттің механизмдері. Иммунитеттің гуморальдық, клеткалық, жалпы физиологиялық фактролары11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь