М.Мақатаев поэзиясындағы анафора мен эпифора

Жоспар
І Кіріспе
1.1 Поэзияның майталманы . Мұқағали ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
1.2 М.Мақатаев өлеңдеріндегі лексикалық анафора мен эпифора. ... ... ... ... ...4
1.3 Анафора мен эпифораның лексикалық синоним сөздерде қолданылуы. .10
ІІ Негізгі бөлім
2.1М.Мақатаев өлеңдеріндегі фразеологиялық анафора мен эпифора ... ... .17
2.2Фразеологиялық анафора мен эпифораның қайталама түрде жасалуы ... .24
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..33
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 36
М.Мақатаев өз шығармашылығының алғашқы кезеңінде-ақ тамаша өлеңдерімен, жырларымен қазақ халқына танымал болды.
Мұқағалидың шығармашылығының ең биік шыңы — оның лирикасында. Ақынның терең де мазмұнды, көркем суретті, фәлсафалық ойға толы, сиқырлы ұйқаспен жазылған лирикалық туындылары халықтың көпшілігіне қатты ұнайды және сүйеді.
З.Ахметов сөзімен айтқанда: "Поэзия — сөз өнері, көркемдік шеберліктің теңдесі жоқ озық үлгісі. Поэзияда тек тіл мен сөз ғана көркем емес, ой да көркем, бейнелі. Өлең тіліне көркемдік сипат дарытатын, қуат беретін сол ой-сезім теренділігі, өткірлігі, әсерлігі. Поэзия өмір шындығын асқан ойшылдықпен, ерекше сезімталдықпен ашып көрсетеді, бейнелеп суреттейді десек, тіл, сөз әлгі ақындық, көркем ой-сезімді жеткізудің құралы ғана.
Ақын өз жүрегінің лүпілі, жырлары арқылы жалпыға тән ой-сезімді білдірген. Ал сол сезім-ой өлең құрылысындағы, бейнелеу, қайталау, теңеу, метафора, анафора және эпифора сияқты көріктеуіш құралдар арқылы беріледі. Мұнда сөз бейнелері мен ақындық толғаныс-тебіреністер арқылы жан сырлары, жүрек лүпілдері айтылады.
М.Мақатаевтың көркемдегіш құралдардың ішінде жиі қолданғаны — айшықтаудың бірі - қайталама. Бұл жайында академик Р.Сыздық: "Шығарма тілін көріктеуде қайталама құбылысы өте ұтымды, әсерлі тәсіл қатарынан табылады. Ол стильдік категорияға жатады. Қайталама дегеніміз - бір сөздің (не текстің, сөйлемнің) бір сәйлемде, не абзац, шумақ сияқты микромәтінде қайталанып келтіру тәсілі", - деген еді. [2,87]
Мұқағали поэзиясының тілі қандай? Оның көркемдік сипаты, жүректі тебірентер әсерлілігі неде деген мәселені сөз
қолдануындағы көркем тәсілдерінің қайталамаларына байланыстырып айтқан болар едік.
Ендеше, осы қайталама көркем шығармада қолданылуына қарай бірнеше түрге бөлінеді: жай қайталама, еспе қайталама, әдепкі қайталама /анафора/, кезекті қайталама /эпифора/. Мұқағали лирикасында осы қайталамалардың барлық түрі де кездеседі. Оны ақын қолданарында талғампаздық көрсете отырып, орынды жерінде жақсы пайдаланғанын көреміз. Біз жұмыста М.Мақатаевтың поэзиясындағы анафора мен эпифора деген қайталаманың түрлеріне тоқталамыз
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.
1. Ахметов 3. - Өлең сөздің теориясы. Алматы: Мектеп, 1973.
212
2.Сыздық Р. Сөз қүдіретті. Алматы: Санат, 1997.-224 б.
3. Қабдолов 3. Сөз өнері. - Алматы: Санат, 2002.- 360 б.
4. Жүмалиев Қ. Әдебиет теориясы. Алматы, 1969. —221 б.
5. Серғалиев М. Сөз сарасы. АлматыгЖазушы, 1989. — 138.
6. Шалабаев Б. Көркем проза тілі. Алматы:Білім, 1994.—130.
7. Балақаев М., Жанпейісов Е., Томанов М. Қазақ тілінің
стилистикасы. Алматы, 1974. — 199 б.
8. Негимов С. Өлең өрімі. Алматы, 1980. — 136.
9. Мақатаев М. Шығармаларының толық жинағы: Төрт
томдық. Қүраст. Орақазын Асқар. — Алматы: Жалын
баспасы, 2001.- 448 б. Мысалдар ақьш шығармаларының
осы басылымы бойынпіа беріліп аталды.
10.Сүлейменова Э.Д. Тіл білімі сөздігі. Алматы: Ғылым, 1998.
11. Серғалиев М. Көркем әдебиет тілі. Алматы: мектеп. – 1995.
12. Белинский В.Г. Собр. Соч. В трех томах. Москва: ОТИЗ, 1948 ж. (Қазақшасын ауд.
Ә.Тәжібаев. Өмір және поэзия). Алматы, 1969.
13. Бектұров Ш., Серғалиев М. Қазақ тілі. Алматы: Білім, 1994. 224 б.
14. Хасенов Ә. Тіл білімі (Оқу құралы), 3-басылуы. Алматы: Санат, 2003. – 416 б.
15. Үркімбаева Н. Ақындық әлем. \\ «Лениншіл жас» газеті. 1987.-11 маусым.
16. Утанова А.Қ. Қазіргі қазақ көркем прозасындағы қайталамалар. Автореферат дисс.
Канд. Филолг. наук. – Алма-ата. 1992.-22 б.
17. Болғанбаев Ә. Қазақ тіліндегі синонимдер. Алматы: Ғылым, 1970.-336 б.
18. Болғанбайұлы Ә., Қалиұлы Ғ. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы.
Алматы: Санат, 1997.-256 б.
19. Жұмабеков С. Адамға және адамзатқа немесе (ақын М.Мақатаевтың «Соғады жүрек»
атты екі томдық шығармалар жинағы тыралы), \\ Қазақ әдебиеті, 1983. – 7 қазан.
20. Серғалиев М. Етістікті сөз тіркестерінің синонимиясы. Алматы: Қазақ университеті.
19917 – 80 б.
21. Болғанбаев Ә. Қазақ тіліндегі зат есімдік синонимдер. Алматы. 1957.
22. Аханов К. Тіл білімінің негіздері. Алматы: Санат, 1973, 496.
23. Болғанбаев Ә. Қазақ тілінің лексикологиясы. А. Мектеп, 1988. – 170 б.
24. Мақатаев М. Қазақ жырының бір жылы. (Сын) \\ Жұлдыз, №7, 1972.- 204 б.
25. Кеңесбаев І. Қазақ тіл білімі туралы зерттеулер. 1987.
26. Смағұлова Г. Фразеологизмдердің варианттылығы. Алматы: Санат, 1996. – 128 б.
27. Қожахметова Х.Қ, Жайсақова Р.Е.., Қожахметова Ш.О. Қазақша –орысша
фразеологиялық сөздік. Алматы: Мектеп, 1988. – 224 б.
        
        ЖоспарІ Кіріспе
1.1 Поэзияның майталманы - Мұқағали..............................................................3
1.2 М.Мақатаев өлеңдеріндегі лексикалық анафора мен эпифора. ...................41.3 Анафора мен эпифораның лексикалық ... ... ... .10ІІ ... ... өлеңдеріндегі фразеологиялық анафора мен эпифора.........172.2Фразеологиялық анафора мен эпифораның ... ... ... ... ... ... ... ................................................................36
КІРІСПЕ М.Мақатаев өз шығармашылығының алғашқы кезеңінде-ақ тамаша өлеңдерімен, жырларымен қазақ халқына танымал болды.
Мұқағалидың шығармашылығының ең биік шыңы -- оның ... ... ... де ... көркем суретті, фәлсафалық ойға толы, сиқырлы ұйқаспен жазылған лирикалық туындылары халықтың көпшілігіне қатты ұнайды және сүйеді.
З.Ахметов ... ... ... -- сөз ... көркемдік шеберліктің теңдесі жоқ озық үлгісі. Поэзияда тек тіл мен сөз ғана ... ... ой да ... ... Өлең ... ... ... дарытатын, қуат беретін сол ой-сезім теренділігі, өткірлігі, әсерлігі. Поэзия өмір шындығын ... ... ... ... ашып көрсетеді, бейнелеп суреттейді десек, тіл, сөз әлгі ақындық, көркем ... ... ... ... өз ... лүпілі, жырлары арқылы жалпыға тән ой-сезімді білдірген. Ал сол сезім-ой өлең ... ... ... ... ... анафора және эпифора сияқты көріктеуіш құралдар арқылы беріледі. Мұнда сөз бейнелері мен ақындық толғаныс-тебіреністер арқылы жан сырлары, жүрек ... ... ... ... ішінде жиі қолданғаны -- айшықтаудың бірі - ... Бұл ... ... ... ... тілін көріктеуде қайталама құбылысы өте ұтымды, әсерлі тәсіл қатарынан табылады. Ол стильдік категорияға жатады. ... ... - бір ... (не ... ... бір сәйлемде, не абзац, шумақ сияқты микромәтінде қайталанып келтіру ... - ... еді. ... ... тілі ... Оның ... ... жүректі тебірентер әсерлілігі неде деген мәселені сөз қолдануындағы көркем тәсілдерінің қайталамаларына байланыстырып айтқан болар едік.
Ендеше, осы қайталама көркем шығармада қолданылуына ... ... ... ... жай ... еспе ... әдепкі қайталама /анафора/, кезекті қайталама /эпифора/. Мұқағали лирикасында осы қайталамалардың барлық түрі де ... Оны ақын ... ... көрсете отырып, орынды жерінде жақсы пайдаланғанын көреміз. Біз жұмыста М.Мақатаевтың поэзиясындағы анафора мен эпифора деген қайталаманың түрлеріне тоқталамыз. Ең ... ... ... ... яки ... ... ... -- биікке шығару) - өлеңнің әр жолы немесе әрбір ой ... бір ... ... [19, 235] Кезекті қайталама, яки эпифора (грекше ерірһога -- соңынан алып жүру) - өлеңнің әр ... ... ... ... ой ағымының аяқ жағындағы бір сөздің бірнеше мәрте қайталануы. [3,236]
1.2М.Мақатаевтың өлеңдеріндегі лексикалықанафора мен эпифора
Лексикалық анафора мен эпифора М.Мақатаевтың ... ... орын ... ... ... мен ... - қайталама түрлерінің ішіндегі ең толымдысы, қызмет ауқымы орасан кең болып келетіні және ... ... ... ... ... ... қолданылатыны. Өлеңнің мазмұнын аша түсетін, әр түрлі сипаттағы іс-әрекеттерді бір арнаға жинақтайтын, ең алдымен бір жайтқа ерекше назар аудартуды көздейтін ... ... мен ... ... ... жиі қолданылады. Лексикалық қайталамалар қазақ тіл білімінде қалған қайталама түріне қарағанда ... ... түрі ... ... ... ... ... анафора мен эпифора шартты түрде үшке топтастырылады:
* көркем мәтінде таза стильдік қызмет атқаратын лексикалық анафора мен ...
* ... ... ... қызмет (стильдік және мәтін түзушілік) атқаратын лексикалық анафора мен эпифоралар;
* ... ... ... ... түзу және ... ... қызмет атқаратын лексикалық анафора мен эпифоралар.
Лексикалық анафора мен эпифоралардың ... ... сан ... ... бар. ... дистантты, контактілі (редупликациялық), сатылы (ступенчатый), коп сатылы (многоступенчатый), саңылаулы (сквозноіі), тұйықты (замкнутый), семантикалық ... ... ... ... ... ... айтқанда, "лексика -- белгілі бір тілдегі сөздік құрамы, яғни омоним, синоним, антоним, фразеологизм сөздерінің жиынтығы".[ 10,200] ... ... ... ... -- ... ... ... фразеологизмдер арасындағы лексикалық анафора мен эпифораларды тауып, талдау жасау, оларды ... түрі ... ... ... ... ... антонимдік анафора мен эпифоралардың қолданылу ерекшеліктерін айқындау.
Ақын қаламынан туған образды, соны тіркестерде сөз де тіптен тың, мағыналық жаңа реңке ие ... ... ... ... реңін кіргізіп, ажарлап көркемдік жасап үйлесімге келтіретін тіл ... ... ... ... бар. ... көп ... сөз, ... фразеологизм сияқты экспрессивтік-эмоционалдық сөздер - М.Мақатаев шеберлігінің негізгі арқауы, ... ... ... ең бір ... тұсы ... саналады. Көркем шығармада көп мағыналы сөз өте көп қолданыста ... ... ... үшін ойын ... ... ... бояуы бар көп мағыналы сөздерді қолданып, контекст ішінде бір сөздің ... ... ашып ... Ақын өлеңдерінен сөздің негізгі мағынасынан басқа туынды мағынасында жұмсалған коннотативтік қызметін /қосымша мағыналық реңктердің/ айқын көруімізге болады. Сонымен әр түрлі ... бар сөз көп ... сөз ... бізге мәлім. Полисемия -- барлық тіддерде қолданылатын ... Бір ... ... ... беру ... берілген сөздер ақын лирикасында кең орын алады. Көп мағыналы сөз тек тілдік құбылыс қана емес, көркем ... ... ... ... ... поэтикасында түс -- заттардың, нәрселердің шынайы өңдерін суреттеумен қатар, ақынның сол ... ... ... яғни эмоциялық бағасын білдіру үшін құрал ретінде қолданылады, белгілі бір ... ... жеке ... субъективтік пайымдауды білдіреді. Мысалы, "Сағындым ғой дедімау, жаным" жырының "Сол ... ақ, ... ақ ... ... өлең ... ақ сөзі -- ... күнәсіз, әділетті, арамдығы жоқ мағынасында жұмсалып тұр.
Анафоралық және эпифоралық қайталамалар лирикалық кейіпкердің көңілі мен ой дүниесінің ... ... ... ... ашу, ... үшін ... ... Мысалы, Мұқағалидың төмендегі өлеңінде "ақ кимешек" қайталанылатын ... сөз ... ... ... ... "ақ ... көргенде, өзінің ардақты, сүйікті әжесінің бейнесін көреді, таныс дауыс, таныс сөз есіне түседі. Мұнда "ақ" -қасиетті аналарымыз бен аруларымыздың ... ... ... түсі ... ... сен ... ... менімен,
Өліге мен өзіңді телімегем.Ақ кишешек киген бір кемпір көрсем, Ак кимешек астынан сені көрем.
.... Ақ ... ... сені ... ... жоғалса,...
Нені көрем???
Сөйтіп ақын өлендерінде ақ сөзінің мағынасы әр ... ... және өте көп ... ... ... Қайталанатын көп мағыналы сөз де түрлі реңкте жұмсалып өлеңнің қуатын арттырып, әрлендіре түседі. Ақ сөзі - ... ... ... ... ... пайдаланылатын бейнелі сөз. Ақ сөзі табиғат, құбылыс атауларының бәрімен тіркесіп, ауыспалы мағынада қолданылып тұр. Адам мен ... ... ... ... ... ұтымды қолданудағы тапқырлық десек те болады. Ақ аспан, ақ қар, ақ таң, ақ бұлт, ақ тау, ақ ... ақ тас, ақ ... ақ ... және т.б. ... ... рет ... ... ішінде мағынасының ең кең дамығаны қазақ тілінде "ақ" сөзінің антонимі - қара сөзі. Оның себебі, біріншіден, ... кең ... ... көрнекілігіне және басқа түр-түс атауларымен тіркесе қолданылуына, яғни аралас түр-түсті білдіруге бейімділігіне байланысты болса, екіншіден, оның ... пен ... ... ... көбісінің түр-түс, бейне, қайғы-қасірет, қаралы сәт, көңілсіздік т.б. осы ... ... ... ... ... Осылардың негізінде қазақ тілінде: қара қазақ, қара су, қара ... қара ... қара ... қара ... қара ... қара ... қара күз, қара бас, ... қара түнек, қара қайғы, қара уайым, қара шалғын т.б. осы ... ... ... ... мағыналардың қалыптасқандығын көреміз. Сонымен бірге қара өлең, қара шал, қара шаңырақ, қара домбыра т.б. ... ... ... ... ... ... ... ең, қара шалғы,
Қара шалғын ішінде қарт пен ... ... ем ... ғой ... қара шалғы.
Бұл үзінді Мұқағалидың "Қара шалғы" дейтін өлеңінен, осы ... ... ... қара бояу ... ... ұғымы қалыптасқан. Ал сол қара бояуға ерекше сәуле құйып, құбылтып әкеп, ... ... ... ... де ... Мысалы, жоғарғы шумақтағы қара шал - қарапайым еңбек адамы көргенінен түйгені көп, бір өзі шежіре-дастан, әрі бір шаңырақтың ... ... ... Қара ... - ... ... ... май шығатын құйқалы өріс, оты қалың өңір. Сол өңірде, шаруақор қара шалдың қолында "қаншама аласұрған", ... рет ... күн ... түн ... ... таң асырған" қара шалғы жай ғана еңбек құралы қалпында қалмай, "Сонау жылдар қара шалды қара шалғын ішінде жетелеп" жүрген жырдың ... ... ... ... ... ... ... берекелі ұғымдары қатарында "қара шал", "қара шалғын", "қара шалғы" да оқырман танымына жаңа ою-айшықтарымен ой қосатын жанды, қимыл, суреттерге айналған" [15,51] -- деп өте ... ... ... ... ... да басқа Мұқағали шығармашылығы жайында пікір айтқан белгілі ақын О.Асқарды оқиық: "Поэзия ... ... ... сөз ... да ... ... ... суық" өлеңінің атауында қара сөзі "күшті, екпінді, тегеурінді, катты" суық, ызғар деген мағынада ... ... ... ... ... ... қара жел, қара ... туралы айтылады. Мұқағали "жол", "су" сөздеріне "қара" деген эпитетті қойып, оларды лексикалық анафораға айналдырып, өлеңге ерекше ... реңк ... үй мен ... үй ... Қара жолдың қақ төсі қақыраған. Қара суға қақ тұрған майысқақ мұз,
Шертіп қалсаң, быт-шыт боп шатынаған.
.. ... ... ... ... ... бар: ... аспаннан жалт еткен бір жасыным бар деуші едім. Қара көздің мөлт еткен бір жасымын ба деуші едім. Қара ... ... неге мені ... ... ... "қара аспан, қара көз, қара қарға ғұмыры" сөз тіркестерін ... адам ... ... жабырқаулықты, жайсыздықты көрсетеді. "Қара қарға ғұмырымен неге мені өлшедің?" жолы арқылы ақын өз ... ... ... қара ... ... ... отырады. Ақын адамның басындағы күнделікті өмір ағынында өтіп жатқан көріністі қара сөзімен суреттейді.
Немесе, ... ... ... түнек қайта тұр оралғалы, қапамен ой жіберсем туған ... ... екі ... да, ... -- адам жанының жабырқаған сәтін, көңілінің жадаулығын көрсетеді. Келесі өлең жолдарында: "Қара баста қайғының бұлты тұр, қабыл ... ... ... - деп, ... -- ... қайғы орнады деген мағынада жұмсалып тұрған тіркес.
Аулақ, аулақ,
Аулақ менің ... Қара ... қара шәлі ... -- бұл ... ... ... мағынасында жұмсалып тұр. Бұралаң-бұралаң жолы бар өмір ... адам ... ... ... өтіп жатады. Мұқағалидың жеке басында сондай сәттер басымдау болды, сондықтан өмір шындығы өлеңде айқын суреттеледі.
Беу, менің есіл ... есім ... ... ескі күндерім!
Келе ғой, есті күндерім!!!
Осы шағын шумақта "күн" сөзін үстемелетіп жұмсап мағыналық сырын аша ... "Күн" -- ... ... ... ... ... ... көп мағыналы сөз. Есіл, ескі, есті сын есімдері арқылы күн сөзінің қызметі айқын көрінген. Есіл күн -- ... өтіп ... ... ескі күн - ... бір ... есті күн -- ... ... үміт, жақсылық күту мағынасында жұмсалған сөз тіркестері.
Мұқағали өзінің лирикасында бір сөзді бірнеше рет ... ... ... эстетикалық-эмоциялық мәнерін, экспрессивтік бояуын әрлендіреді. Ақынның тағы бір "Өледі кімдер, туады кімдер" өлеңінде анафора мен эпифораның ... ... ... ... ... ... ... кімдер,
Батады күндер, шығады кундер.
Семеді гүлдер, өседі гүлдер,
Келеді күндер, көшеді күндер.
Өмірде қымбат асылдар -- күндер,
Өмірде қрілы ғасырлар -- ... ... ... -- ... сәтті уақыттар -- күндер.
Өмірдің мәңгі қосағы -- ... ... ... ... Мұнда Мұқағали Мақатаев "күндер", "өмір" сөздерін қайталау арқылы өлеңнің эмоционалдық қуатын күшейтеді, тындаушысын негізгі мақсатына ... Өмір ... сәт. Осы сәт ... ... Әр ... өлшеніп берілген өмір бар, сол өмірдің қай жерден басталып, қай жерден аяқталатынын ешкім де білмейді. Сондықтан ақын өмірдің әр күнін, әр ... ... ... ... Біз үшін ... ... - өмірдің мәні мен мағынасында!
Сөйтіп ақында күн сөзінің сан ... ... ... бар. ... ... ... күн, күміс жалды күн, құйын күн, ескі күн, есіл күн, есті күн, өткен күн, асыгып баратын күн, ... күн, ауыр күн, ... күн, ... күн, сұлу күн, ... күн, ... күн, және т.б. сөз ... ... басынан өтіп жатқан толассыз, тоқтаусыз, қызық та қуанышты, ... ... ... қайғылы күндерді суреттеген. Күн -- планета ретінде, күннің нұры, күннің жылуы, күннің қызуы, ... ... ... ... ... ... тіркестер де көп.
"Күн" сөзінің белгілі бір ұғымды білдіретін астарлы, көп мағыналы сөз екенін білдік, көбінде жаңа сөз жасалып қана ... ... ... ... ... әр ... күн сөзі ... өлеңдерінде қайталанады. Ақын күнге құштар. "Күн" атты бүкіл әлемді жылытатын, дүниені тірілтетін ... алып ... ... ... ... ... ... күн сөзінің мысалдарымен қатар көп мағыналы жан зат есімінің бір өлеңдегі қайталануына көңіл ... ... ... ерке жан ... жандырсаңшы жан сенімін.
Қайдасың, тәтті қиял ой шумағы,
Бассаңшы қасіретін жан шерінің!
Мұнда "жан" сөзі 3 рет ... Жан ... ... қолданыстағы ұғымы адам, дос, жан серігі тәріздес мағынада алынған да, ... жан сөзі ... тура ... ... тұр. Одан ... яғни ең ... жолдағы "жан шері" -- көңіл, ақыл-ой, сана деген мәнді аңғартады, ... ... ... ... ... ... деген тәрізді мазмұнда айтылып тұр.
Жоғарыдағы бір шумақта үш рет қолданылған жан есімінің мағыналық сипаты әр түрлі, яғни стильдік қолданылуы ... ... бір ... ... көп ... мен ... ... қатысы деген мәселе міне осы тұрғыда аңғарылады.
Кейде лексикалық қайталамалар өлеңнің мән-мағынасын, мазмұнын айқындауда басты рөл атқарады. Мысалы, төмендегі ... ... ... ... ... ... "жақсыдан жайлап ескен жан самалын" сөз формалары ... ... ойын ... осы сөз ... ... ... авторлық әңгімелеудің нақты сатысын, дәрежесін көрсетеді. Мұндай лексикалық қайталаманы - сатылы (ступенчатый) қайталама деп атайды.
"Жан" -- бұл ... тірі адам ... ... Бұл ... ... қайталап қолданудың нәтижесінде оның стильдік қызметі, мағыналық аясы кейде сәл өзгере түседі. Сөйтіп стильдік қолданылу ... ... көп ... ... ... ... "Жаным" сөзі лексикалық эпифораға айналған.
Мен аңсаймын.
Сен-дағы аңса, жаным,
Жақсыдан жайлап ескен жан салмалын.
Аңса, жаным,
Зарығып шарша, жаным,
Қалса да ... ... ... ... ... ... ... дағы сағын, жаным,..
Жақсыдан жайлап ескен жан самалын,
Жабықпай аңса, жаным, Аңса, жаным!
"Жанымда менің" өлеңінде дауыссыз дыбыстар тіркес күйінде абсолют ... ... ... Бұл қолданысты дыбыстық анафора деп атайды. Бұл жерде жан -- дыбыстық анафора өлең мәтініне ырғақтық мән беріп, ұйқас ... ... тұр. ... ... озық ... ... Ү.Есдәулет, Ж.Әбдірәшев сияқты ақындар өлеқдерінен кездестіруге де болады.
1.3Анафора мен эпифораның лексикалық синоним сөздерде қолданылуы.
Әрбір тілдің кемеліне ... ... ... оиың бай ... ... да ... ... тілі лексикалық синонимдерге өте бай. Бір ұғымды ... үшін ... 20-30 ... ... ... Ана ... синонимдік байлығын білу арқылы ғана көңілдегі көрікті ойды барлық реңктерімен өз мәнінде дәл және анық етіп шеберлікпен жеткізуге ... ... ... ... айтуынша: "Синонимдер дегеніміз - әр түрлі айтылғанымен, мағынасы жақын, бірақ әрқайсысының ... тән не ... не ... не ... сәл ... бар бір сөз ... болған сөздер". [17,23]
"Синонимия - ұлттық тілдің айқындылығын, дәлдігін, икемділігін, бейнелегіштік күшін көрсететін тілдік құбылыс. Тілдегі синонимдерді пайдаланып, ... ... ... жоқ. ... ... - ... тілін әсерлендірудің тұрақты тәсілі. Сөздердін, мағынасы мен эксирссиясын күшейтіп, көркем дәлдік жасау тәсілі болады. Көркем ... бір ... ... ... ... бейнелілік машнасын бере тіркессе (қайғы - мұң, қалжың - тәлкек), енді бір кездс дәл ... ... ... ... дәлдеу, күшейту үшін қайталанады." [6,82]
Синонимдер -- ойды қайталамаудың негізі ғана емес, ... ... ... Синонимдер көркем әдебиет тілінде өте көп қолданылып, суреткер ойын терең де ... ... ... ... ... ... мағыналары жақын болып табылатын синонимдер -- поэзия тілінің ең бір қажетті құралы. Ақын ... ... ... ... ... ... етіп ... үшін қажет сөзді талғап, таңдап, орынды қолдана білсе, ол оның шеберлігінің бір қыры.[2,22]
Синонимдср мынадай бслгілсрінс ... ... 1. ... ... аз да ... ... өзгешелігі болуы қажет. 2. Сөздер бір ғана сөз табына қатысты болуы қажет. 3. ... бір ғана ... ... тиіс, Бұл үш белгі -- сөздерді синоним деи танудағы басты ... ... ... ... ... ... ... аударылады: Синонимдср градация жолымен
өзгеріп отырады.Мәселен, аяз сөзіне қарағанда оның синонимдік сыңары үскірік ... ... ... ... ... сезуге болады. Синонимдердің біреуінің мағынасы екіншісінен кеңірек болады. Мәселен, соғыс деген ... ... ұрыс ... ... кең ... ... мәні неше ... функционалдық сипатта қолданылуымен тығыз байланысты. Тіліміздегі синонимдердің мынадай реңктері байқалады:
І.Қадір тұтып сыйлағандықты білдіретін реңктер. Мәселен, отағасы үй иесі ... ... ауру ... қаза өлім ... ... бала сөзінен жоғарылау.
2.Поэтикалық реңктер. Асқар деген сөздің биік ... ... ... реңкі басым. Сол сияқты қол әскер сөзінен, мәртебе атақ ... ... ... сөзінен жиірек қолданылады.
З.Кекесін-мысқыл мәніндегі реңктер. Біреудің істеген ісі, қылығы басқа бір адамға ұнамағанда айтылады. Мәселен, қожаңдау, кісілік ... ... ... жеңілтектену деудің орнына тұштаңдау деп кекетіп айтады.
4.Салтанат құру мәніндегі реңктер. Жүлде сөзі бәйге сөзінен асқақ, мерекелеу тойлау сөзінен көтеріңкі.[17,37]
Синонимдердің грамматикалық ... ... ... тілінде синоним кездеспейтін бірде-бір сөз табы жоқ. Барлық сөз табынан синонимдер табылады. Алайда сан мөлшері жағынан келгенде әр сөз ... ... ... әр ... Кейбір сөз табы синонимге өте бай (етістік, зат есім, сын есім), екінші бір сөз табының синонимі соншалықты кедей (сан ... ... ... ... ... анау ... ұрпақ,
Бүгінгі Адам жайлы,
Азды-көпті алдыңда айтылған сыр,
Сотыңнан сенің ... қала ... ... "уақыт - заман", "ұрпақ - адам" мағыналық синонимдерін қайталағанда, ... ... ... ... заманға, ұрпаққа баса назар аударады. Шумақтың соңғы екі жолы ... ... ... "жайлы" лексикалық эпифораны қолданып, өлеңнің әуезділігін күшейте түскен.
Туған жер, ... ел, ... ... ... әрбір ақын жырларына арқау болған. "Отан" деген сөз әуелде көшпелі өмір ... ... от ... тіршілік еткен ұясы деген ұғымнан шықса керек. Қазақ жұртында: "Ер туған жерінде, ит тойған жерде" деген мақал бар. Әр ... ... жері - ... ... ... ол сол жердің топырағында өсіп, суын ішіп, ауасымен тьныстады, ... біте ... адам ... ... ... да, ... адам ... жерін қорғайды, аялайды, қастерлейді.
М.Мақатаевтың анафора мен эпифора кездесетін туған жер, Отан такырыбына байланысты өлеңдері: "Туған жер тудырған ой", ... ... ... ... ... ... ... жері", "Туған жерге", "Жетісу", "Туған жер сағындырды, келді есіме", "Сүйемін, өскен Отаным", ... ... ... ... ... ... ... -- "елі үшін туыл, елі үшін өлген" ақын. Оның туған жеріне деген шексіз махаббаты, ... ... қай ... ... кең ... тапты. Мысалы, "Сүйемін, өскен Отаным" өлеңіндегі синонимдік анафораға көз жүгіртейік:Сүйемін мен ... ... ... думанды елімнің,
Кәрісін және жасын да...Сүйемін, өскен Отаным,
Жылысып өткен жылынды. Қарыздармын сондықтан Берермін талай ... "ел", "жер" - ... ... Бұл ... ... ... ... қайталамана қолдану арқылы Мұқағали Отанға, туған жерге сүйіспеншілігін, махаббатын білдіреді, автор ішкі ... ... ... стильдік бояуды айқындай түседі. "Жерімнің, елімнің" ұйқасы тәуелдік жалғауының "ім" және ілік септігінің "нің" ... ... ... ... ... "Жерімнің", "елімнің" сөздерінің сөз әуенінде, құрылысында әуендік ... бар. Бұл ... ... ... ... ... Ал мына өлеңде: Таныс өлке, Таныс аймақ, Таныс маң: Аноу жерде құрбылармен алысқам, Аноу жерде құрбыжанмен табысқам.
Алба-жұлба ақша бұлттар жарысқан,
Таулар әне ... ... ... анау ... шаңы ... өлке, таныс аймақ, таныс маң.
/Туған жерге/
Бұл мүдіріссіз оқылатын жолдар жеңіл ұйқасқа құрылғанымен, өлеңде ... ... тіл ... ауыз ... ... ... дәстүр, тіпті, өзінше бейнеленген - сурет бар. Қарапайым болғанымен, құнарлы ... ... ... ... болмысымен үйлесетін қоңыр әуезді әндей ұлттық тіл үйлесімі табылған. Әлгі жолдардан жаның жаңарып, қажетті қанардан нәр алғандай, тынығады. ... өнер ... ... осы. ... ... маң, жер" ... ... қолдану арқылы өлеңнің мазмұнын толығырақ аша түседі. "Таныс"сөзі мен ... ... сөз ... ... ... ... ... жердің сұлу көрінісін жанды суреттермен "Алба-жұлба ақша бұлттар жарысқан, Таулар әне, ұйықтап кеткен .данышпан"деп төбесінде ... қар ... алып та, ... ... бар Алатауды ұйықтап кеткен данышпанға, ойшыл қарияға теңеп, шексіз сезіммен табиғаттың өз бояуын дәлдікпен тауып, әрі ақындық пафоста сол мекенді ... ... ... ... оқырманын ойлантарлық мағыналы жырға қосқан. Осындағы бірнеше сөздерді ... ... ... оның ... ... неше ... ... шеберлікпен пайдаланған. Ол сөздер өлеңге лайықты түр берумен бірге мән-мағынасын
күшейтіп тұрғаны байқалады. Расында, әрбір сөзге лексикалық мағына жүктеп, ол сөзді көп ... ... ... беру ... ... тән қасиет. Осы өлеңде туған жерді, табиғатты суреттеумен ... оған ... ... ... ... де бар. Ақын осы сезімімен ой өрбітіп туған ... ... ... ... ... ... бұл жерде сүйемін деген сөз айтылмайды, ол тек ... ... мен ... ... ... ... ... шешімі көп лирикалар Мұқағали туындыларында көптеп кездеседі. Бұл айтылған ерекшеліктер - үлкен талант, дарқан дарынға ... ... ... ... ... өлшемі жағынан жоғарыдағы Мұқағали өлендерінен бұра тартпайды. Бұл жолы ол әсемдікті сезінуі жағынан тікелей әлгі стилъді пайдаланады. Табиғаттың әсем көрінісін, ... ... ... ... ақын ... сіңісті болған суреттеу тәсілінен бойын аулақ ұстап отыр. Суретті ... ... ... ... ... ... бұл ... де ол ерекшеленеді. Хабарлы ғана ойды білдіретін сөйлемдер эстетика ... өтей ... ... Сөз жоқ, мұның бәрі ізденіс жемісі.
Білмедім, құмармын ба, ғашықпын ба,
Білмеймін, ынжықпын ба, жасықпын ба.
Білмей ... ... ... ... ... аға асықтым ба?
Осындағы құмармын - ғашықпын, ынжықпын -- жасықпын деген параллель синонимдер көп ойды жеткізеді. ... ... ... ... ... ... ... сыңарының мағынасы басым. Құмармыннан ғашықпынның, ынжықпыннан жасықпынның қолданылу аясы кең әрі ... Бұл ... ... ... бір ... ... ... Ойды үстемелету үшін "ба" шылауының қызметі ерекшеленіп көрініп тұр. Сондай-ақ ... ... ... ... ... ... анафоралар өлеңнің саздылығын, әуезділігін арттырып, айрықша көркемдік сипат береді. Шумақтың "төртінші жолы дыбыстық аллитерацияға құрылған.
Ақынның өлеңдеріндегі синонимдердің аталған ... ... ... ... аса мол, ... ... байқау қиын емес. Өлең тіліндегі синонимдердің стильдік мәні, қызметі өте ... Өлең тілі ... ... бай ... және олар ойды ... өз ... ... мүлтіксіз атқарып тұрса, өлең шынайы, бейнелі болады. Проф. Б.Шалабай синонимдердің қайталануы туралы: ... ... ... пен баяндау дәлдігі синонимдер арқьшы жүзеге асады. Синонимдердің қайталанулары ... ... ... ... ... интонациялық екпін, сазды әуен береді", - деп айтқан.[6,83]
Жоғарыда айтқанымыздай, кейде қаламгер бір сөзді бірнеше рет қайталап, сөйлеу тілі ... ... ... үшін сол ... ... ... ... "Мен сендерді іздеймін" өлеңінде: майдандас, қарулас, дос, бауырлас, құрбылас сияқты сөздердің бәрі де ... ... ... ... достарым менің!Майдандастарым менің!
Жеңіспенен оралған бауырларым,
Сағынамын сендерді, сағынамын. Бауырластарым менің! Қаруластарым менің!
Қай жерлерде жүрсіндер, майдаңдастар?
Тағдырларың не ... ... ... ... ... ... ... персондық синонимдік қатар берілген. Синонимдердің бір сөз табынан болатынын ескерсек, бұлардың бәрі түбірзат есім синонимдер. Мұнда негізгі доминант сөз -- ... ... ... зат ... ... сын ... ... етістік тұлғалы синонимдердің қайталамалары кездеседі.
Логикалық ұғымы жағынан ең ... сөз табы - зат ... ... ... ... өлеңінде мұндай синонимдер көп екен.
Шындық көзге шұқиды қашаннан да,
Шыбын жаның шындықтан қаша алған ба.
Ар ақиқат үкімі жасалғанда,
Қолға тұрар ... ... ... ... қулар да, зұлымдар да,
Ат жалынан мал тапқан жылымдар ... ... ... ... ... ... ба?!
Алғашқы шумақта қолданылатын "шындық - ақиқат" зат есім синонимдері стильдік синонимдер болады. "Шындық" сөзі жалпы халықта жиі ... ... сөз ... ... сөзінің белгілі дәрежеде шектелген шегі бар. "Ақиқат" сөзі әдеби тілдің өз ішіндегі белгілі бірлі-жарым сөздермен ғана тіркесіп ... ... ... ... ... ... стилъдік синонимдердің сан мөлшерін көбейтуге ат салысады.
Екінші шумақтағы "зұлымдар, қулар, мал тапқан жылымдар, ұры, арамза" - қоғамда әр ... ... ... ... бүлдіріп жүрген екіжүзді, түлкі мінезді, сұрқия, "сырты бүтін, іші түтін" надандар. Синонимдік ... ... акын ... ... бейне жасаған. Мұндай адамдар әр дәуірде де өмір сүрген және өмір сүре береді. Екінші ... үш жолы ... ... ... ... әуенін биіктете түседі. Арамза, ұры, қу синонимдеріне қарағанда зұлым сөзінің әсері басым, стильдік бояуы да ... ... ... ... ... ... төрт ... үлкен мағыналық топ құраған. Бұл мағыналық-стилъдік синонимдер. Жылымдар сөзі мал ... сөз ... ... ... кім екенін аша түседі. Бұлар да біреудің еңбегімен күн көріп ... бер ... сен, ... Жырсыз менің өмірге не керегім, Жырдан басқа жұртыма не беремін?
Осы өлеңнің үзіндісінде "өлең, жыр" - кілең түбір сөздерден болған мағыналық ... ... ... сөз ... амалдарынсыз-ақ, түбір күйінде келіп, бір-бірімен мағыналас сөздер жатады. Соңғы екі жолдың басы "жыр" сөзінен басталып, эпифоралық қайталама қолданылып, ... өте ... ... өң ... тұр.
Қазақ поэзиясында синонимдерді қабаттастыра (тіркестіре) қолдануды - әсерлі әрі ... ... бірі ... ... Синонимдердің ең кемінде екеуін, кейде үш-төртеуін бір өленде қатарынан келтірудің стильдік мәні бар. Ақын бір ... ... сын, ... ... ... ... келсе, бір мағыналас немесе мағыналары осы контексте жақындасатын сөздерді қатарластыра жұмсайды. Мысалы, келесі өлеңнің үзіндісінде ... өз ойын ... ... ... ... ... "дүние" сияқты синонимдік қатарды қолданады. Ол арқылы автор мәңгілік қозғалысты, өмірдің жалғасын, ұрпақтың ауысымын, ... ... ... ... ... келген еді. "Таң атты", "күн шықты" деген жолдарда жарқын ... ... асыл ... ... ... ... "Тірлік басталды", "күрделі дүние", "тынымсыз күн" деген сөз тіркестер арқылы ауыр тұрмысты, адамның өміріндегі қиын сәттерді сипатгаған. Тағы да, міне, таң ... Тағы да, ... күн ... Тағы да ... ... мына ... ... бастарды...
... Тынымсыз мына тірліктің,Тынымсыз күнін жалғады.
Осы синонимдік қатардағы сөздердің барлығына мағыналық арқау болатын доминант сөз - күн ... ... ... ... "дүние" мағыналық синоним сөздері бірін-бірі ауыстыра бермейді, поэтикалық мәтінде ... ... ... ... аз ... ... "таң" сөзі "басталу" сөзімен немесе "күн" сөзі "ату" сөзімен тіркестіріліп, "таң басталды, күн ... деп ... олай ... сөз ... ... тіпті түсініксіз болар болар еді. Сондықтан әрбір синонимдердің қолданылу ерекшеліктері болады.
"Тірлік", "тынымсыз", "тағы да, міне" секілді лексикалық қайталамалар мәтіндегі ... ... ... ете отырып, жағымды оқиғалармен толтырылған уақыттың кезін қысқартады да, жағымсыз оқиғаларға ... ... ... ... ... ... да, ... тұлғалары жағынан да сөз таптарының ішіндегі ең ... де ... деп ... ... -- ... ... құралы. Ақын етістік синонимдер арқылы ойды өрнектеп, тіл мүмкіншілігін көрсетеді. Мысалы, "Қуанайын" өлеңінде етістік синонимдердің ... ... ... ... енді ... ... ту алайын...
... Шаттан дейсің,
Ал енді шаттанайын.Шаттанайын,
Шарқ ұрып мақтанайын.
Мұнда "қуану-шаттану" секілді жағымды мағыналы, ... ... ... ... екі етістікті синоним қолданылады. Бұл - мағыналық синонимдер. Екінші синонимдік сыңарға қарағанда, алғашқы сыңардың салмағы басымдау көрінеді. Сондай-ақ ақын ойын ... ... ... ... ал енді ... ... дейсің, ал енді шаттанайын" сияқты күшейткіштік қайталама пайдаланған.
Осындай поэтикалық микромәтінде
синонимдерді қатарластырып жұмсау Мұқағали өлендерінің өн бойынан табылып ... Ақын ... ... ойын ... қайталануы арқылы жинақтайды. Іс-әрекетті баяндайтын етістікті синонимдер өлеңнің стильдік әрін ... ... ... зат ... сын ... ... жасалған синонимдер жиі кездесіп, қайталанып, айтылатын ойға ерекше әуен беріп, шығарманың тіл ... ... ... ... ... мағыналық, стильдік синонимдері, тек бейне үшін ғана емес, ... ... ... ... ... түсу үшін ... Ақын лексикалық синонимдерді еркін меңгеріп, орнымен жұмсап, оларды өлеңнің мазмүнын ашуға, ойды тереңдетіп беруге қолданады. Поэтикалық ... ... ... кейде төртеу-бесеуін қатар келтірудің үлкен стильдік мәні бар.
Суреткер синонимдерге аса жауапкершілікпен қарап, бір ... ... ... ішінде қайталап, контактілі, күшейткіштік, параллельді қайталамалардың түрлерін қолдану арқылы өлеңнің әсерлігін күшейте түседі, поэтикалық сөз өрнегінде сұлу да көркем бейнені ... ... ... ... ... ... ... мен эпифора. "Антонимдер дүниедегі заттардың, құбылыстардың сын-сапасының артық-кем қасиетін, мөлшер-көлемін ... ... ... қоюдан шығады." [23,45]
М.Мақатаев жырларында қоғамда болып жатқан түрлі құбылыстарды, адамның сан алуан қасиеттерін қарама-қарсы ұғымда ... ... ... көп ... Мұқағалида антонимдердің берілуі сөздердің семантикалық-стильдік колоритін айқындап, өлеңнің көркемдігін арттыра түседі. Оның лирикалық шығармаларында ... ... ... контекстік антонимдер жиі ұшырасады. Бұл антонимдер белгілі бір мақсатпен қолданылғанын өте ... ... ... ... ... ... өте күшті. Қарама-қарсы құбылыстарды салыстыруда, оларды бір-бірімен қатар қойып шендестіруде және осы тәсіл арқылы айтылатын ойды тайға ... ... етіп ... антонимдер айрықша қызмет атқарады. Антонимдерді шебер қолданудың нәтижесінде айтылатын ой мейлінше ашық-айқын, ... ... ... ... - ... ... ... достық жайлы терең де идеялы, өрелі ойларын, нәзік сезімдерін жыр жолдарына түсіріп көркемдік бейнеде суреттеген.
Сыйластықтың биік тұғыры - ... Оны ... ... білу қарыз. М.Мақатаев лирикасында бейбітшілікті, достықты өте қастерлеп, төбесіне ... ... ... тақырыптарға жазған өлендерінде өзіндік ақындық тұлғасына сай әділдікті, ешкімге жалтақтамай, айтар ойын ашық та ... ... ... ... ... өлендер жинағын алын оқысақ та, достыққа байланысты жыр жолдары молынан ұшырайды. "Шын бақыт - ... - ... ... ... Шынайы достар қашанда бір-біріне қол ұшын беруге әзір. Қуаныштары мен реніштерін бірге ... ... ... - мәңгілік. Мұндай достыққа ақын жастарды үйретеді.
Мысалы:
Дос болам десең, ... ... ... ... ... ... ғана қымбатпын. Дос болам десең. Достыққа жүрмін, Достыққа жүрмін құмартып! ... ... өзім мін ... ... ... ... болғаннан Достардың барып ауласында өлген мың артық.
Осы өлең жолдарындағы ақын "дос" сөзі мен "дос болам десең", "достыққа жүрмін" сияқты ... сөз ... бір ғана ... деген антоним қолданады. Жалпы айтқанда, "дос" сөзіне
жағымды, ұнамды мағына берілсе, ал "жау" сөзі ... ... ... ... автор "дос", "достық" сөздеріне ерекше мағынаны береді, оларды ... ... ... ... ... ... ... бейнелілігімен бірге, лирикалық шындығын күшейтеді, оқырманға ықпал жасайтын ашықтықты айқындайды. Антоним сөздері қайшылық, ... ... ... ... ... ... ... нақтылайды, автордың айтпақ ойының маңыздылығын күшейтеді.
М.Мақатаев поэзиясында антонимдердің үйлесу және қайталану қалпын контраст ұстанымы анықтайды. Антоним сөзі бар кез ... ... ... ... ... ... Контрастар поэтикалық мәтінге эмоционалдық-экспрессивтік күшті береді, суреттеу өңін жасайды.
Ақын адам көңіліндегі ойды, мінездегі байсалдылықты, күйгелектікті, ақыл мен ... адам ... тез ... тез ... дәл көре алады. Бұл -- Мұқағали психологиясына тән болған ақындық ерекшелік. Адам мінезінің, ... ішкі жан ... ... ... оны ... ... ... кейіпкердің жүрегіне қуаныш пен қайғыны, сәтсіздік пен табысты, өкініш пен бақытты контраст түрінде енгізеді. Мысалы:
Жақсылыққа -- ... ... -- ... Адалдыққа -- адалдық, Арамдыққа -- арамдық. Жақсылық - жамандық, адалдық-арамдық - дерексіз мағынаны білдіретін зат есім ... Бұл ... ... ... ... ... мінезге байланысты нақты бір ұғымда қолданылып тұрған ... зат ... ... - ... ... антонимдерін ақын қайталау арқылы өлеңнің әсерін күшейтіп, ойын ... ... ... ... ... ... идеясының да көрсеткіші. Қатар қолданылған антонимдер мәтінге өң беріп тұр.
Мұқағали жырларында сын есім антонимдердің қайталамалары да қолданылып, ... ... ... реңк ... ... Мысалы,
Аңғал досым-ай, Не дейін саған, не дейін. Жақсы да сені демейін, Жаман да сені демейін,
Қасымда жүрші, әрқашан сені көрейін.
Адамға ... ... да ... ... гөрі ... ... ... жүр, Жаманнан гөрі жоғары.
"Жаман -- жақсы" анафоралық антонимдері адамның қасиетін ашатын, дәл ... ... сын ... ... Бұл антоним сөздер ойды ықшамды, тұжырымды қолдану сияқты ... ... сын есім ... ... өмірі мен сол өмірдің қайшылықтарын, адам психологиясын танытатын, салыстыра жұмсалған әсерлі де мәнерлі сөздер.
Ақынның келесі бір өлеңінде субстантивтенген сын есім ... ... деп, ... деп айта ... ... ... бір ... кемесінде шайқалған,
Тентек болған тайыншадай ділгірдім.
Адалсың деп көңілімді көпсітпе,
Адалдықты ала келгем ... деп ... ... ... пенде болып жаралғам...
немесе: Адалсың ба, қолынды бер, сенен тәлім алайын,
Арамсың ба, аулак-аулақ маңайымнан, ағайын!
Мұнда "адалсың - арамсың", "адалдық - арамдық" ... ... ... ... анафораға айналған. Анафоралық қайталамалардың әсері өлеңнің түріне ғана ... ... да ... ... тіл образбен ойлауға, болмысты бейнелі қабылдауға үйретеді.
"Адал -- арам" антонимі өмірді түсінуге, ... ... ... ... Бұл ... ... адам өмірін танып білудің негізінде жұмсалады. Осы антонимдік қайталамалар арқылы Мұқағали өлеңнің түбіне терең ... ... ... сөздердің ерекшеліктерін айқындайды.
Қазақ тіл білімінде әр түрлі сөз таптарынан жасалған антоним сөздер туралы айтылады. Бұл құбылыс сөз таптарының ... ... ... ... "межчастеречная антонимия" деп аталады. Бұл антонимияның негізінде сөз ... ... ... тобы мен антонимдер, сөздердің семантикалық категориясы байланысу мәселесі ... ... сөз ... ... ... ... поэзиясында да кездеседі.
Антоним сөздер арқылы сөз мағынасы әр жақты, шебер айқыңдалады. Әсіресе, сөздердің толып жатқан нәзік қолданыстары ... ... ... ... ... есімшеден жасалған "өлген" сөзі сын есімді "тірі" сөзіне антоним болып келеді. ... ... өлім ... ... адам көмілмек, Тірі адамға -- тіршілік. Өлім, өлім, өлімдеп,
Өкінеміз несіне.Өлген адам көмілмек. Тірі адамға -- ... мен ... Өмір -- ... ... ... сол ... басынан өткендерін суреттесе, өлім -- адам өмірінің шегі, тынымсыз тірліктің ... ... ... ... ... параллель құрылған. Өлеңнің екі шумақтағы анафоралық (өлген адам, тірі жан) және контактілі (өлім, өлім, өлім деп) қайталамалардың біріктірілуі антоним ... ... ... бояуын айқындауға қызмет етеді. "Өлген мен тірі" антонимдерінің қайталануы өлеңнің көркем экспрессиясын күшейтеді.Қысқа өлең сияқтанып қысқа болар,
Деп ойлап ем,Ұзын ... ... ... мен ... сын ... ... ... арқылы ақын оқырманына біраз ойды аңғартады және ойлануға мәжбүр етеді. Осы келтірілген антонимдер - өмір қайшылығы, өмірдегі ... ... ... ... ... ... ... жасалған антонимдік қайталамалар да кездесіп отырады. Әсіресе, жіктеу есімдікті антонимдер жиі қайталанып отырады. Осыған орай, салыстырма "лирикалық кейіпкер - ... ... ... негізінде қалыптастырады. Мысалы:
Сен шақырсаң, мен бармай,
Мен шақырсам, сен келмей,
Төбелескен жандардай,
Ерегескен елдердей.
Ренжіттің сен мені, Ренжіттім мен ... ... "мен -- сен" ... ... ... Антонимдердің қайталануы арқылы авторлық баяндауды лирикалық монологтан аяулы, сүйікті, жақсы көретін адамға үндеу сөздеріне ... "Мен" ... ... мәні "сен" ... кеңейеді. Анафоралыққайталамалар /"шақырсаң", "ренжіттім"/ ақынның айтпақ ойын терендетеді, өлеңге айрықша мән береді.
Ал Мұқағалидың "Мұңлық" өлеңінің құрылысы, компоненттері "мен -- сен" ... ... ... ... ... ... анық көреміз. Өлеңдегі сөздердің, сөз тіркестерінің бәрі бейнелердің бір жүйесіне қосылған. Яғни, өлеңнің сюжеті екі ... ... ... ... ... Сен мұңайып, Мен қалай күн көремін. Сенімен тағдырым бірге менің. Сен оқыстан келгенде мына ... ... ... ... стилистикалық бояуына көңіл аударсақ, мұнда "сен", "сенімен" сөздері анафоралар болады.
М.Балақаев "Қазақ тілінің стилистикасы" еңбегінде: "Антонимдердің ... ... ... ... де ... ... тіліміздегі осы сияқты мәндегі сөздерді ақын-жазушылар өзара ... ... ... ... ... шындай түседі", - деп жазған. [7,74]
Әсіресе, ақын' өлендеріндегі етістік тұлғалы антонимдер әр ... ... ... ... ... ... етеді, поэтикалық бейнені айқындай түседі.
Ақынның "Мейлі, мені шығарсын шірік қылып" деп басталатын жырында зерек көңіл, зерделі ой ... зор ... ... ... ... ... айтар идеясы өте тереңде жатқандығымен оқырманның туған жерге, Отанға деген патриоттық ыстық сезімін оятады.
Отанымды сүйемін күліп тұрып,
Отанымды сүйемін жылап тұрып.
Мейлі, мені ... ... ... ... басыма бақ бермесін.
Мейлі, мейлі, жылатсын, жұбатсын да,
Мені, әйтеуір, Отаным жат көрмесін.
Отанымды сүйемін күліп тұрып,
Отанымды сүйемін жылап тұрып.
Автор ... ... -- ... ... -- ... ... етістіктен жасалған антонимдерді қайталап, туған жердің көрінісін әсерлі сөзбен суреттейді, өзінің поэтикалық шеберлігін, өлең ... ... ... ... ... ... қатар "мейлі" сөзі мен "Отанымды сүйемін күліп тұрып", "Отанымды сүйемін жылап тұрып" сөйлемдерінен анафоралық қайталама жасап, өлеңнің қуатын жандандыра түседі.
Етістіктен ... ... ... ... ... ... жеткізеді, сөз ойнақылығын тудырады. Мысалы:Өледі кімдер, туады кімдер, Батады күндер, шығады күндер. Семеді гүлдер, өседі гүлдер, Келеді күндер, көшеді ... ... -- ... ... -- шығады", "семеді - өседі", "келеді -- көшеді" ... ... ... ойы нақты және тез айтылады. Жеке-жеке мысалы, "өледі, батады, семеді, келеді" деп алғанда бұл етістіктерде ешқандай да рең жоқ, ал ... ... ... ... ... ... ие ... тұр.Бір адам өлсе, Бір жұлдыз қоса сөнеді, - Бір кезде ... ... ... деп ... әлі біреудің былай дегені:Бір адам туса, Бір жұлдыз бірге келеді.
Осы бір шумақтағы "өлсе -- туса", "қоса ... -- ... ... ... ... қоғамдық өмірдің заңын, қарама-қайшылықтарын байқаймыз. "Бір адам өледі, оның орнына басқа адам ... ... ... ақын ... ... ... ... деген ойды айтады. Сондықтан Мұқағали философ ақын. Ол өзінің күнделікгерінде: "Қазіргі нағыз ақын алдымен ойшыл, яғни ... ... ... ... ... болу ... сөз - өзін қоршаған әлемді ұғыну, әр заттың мәнін білу. Алайда салқын қанды, ақылгөй философ болу жарамайды, ақырына дейін "адам ... ... ... ... ... - деп жазған. [9,4т.,397] Бұл айтылғандар ақын поэзиясындағы философиялық ойдың тереңдігін, ақынның асқақ талантын, ұлағатты парасаттылығын биік тұрғыдан ... ... ... ... ... - өлеңдеріңдегі ең таратылған поэтикалық құралдардың бірі. Ол ... ... әр ... ... бір-бірімен қарама-қарсы мәнінде, контраст түрінде салыстыруға болады. Контрастық доминант жасауда қайталама жоғары, белсенді рөл атқарады, қайталамалар екі ... ... түру үшін ... ... елеулі қызмет етеді.
Ақын жырларындағы үстеулерден, көмекші есімдерден болған антонимдер де қайталанып отырады. Мысалы:
Мен ... өз ... ... Кеше ... ... ... мен...
...Ертең басқа бүгін жақсы көргенім,
Өз көзіме өзім
Сенбедім.
Мұнда "кеше -- бүгін", "ертең - бүгін" -- ... ... ... үшін ... мезгіл антонимдер. Ақын оларды қайталап, мезгілдік ұғымды салыстыра жұмсап, мәтіннің мазмұнын ашады.
Аспан астын, жер ... ... жүр ... ... ... ... жер ... мекендеген,
Біреулер бақыт іздеп тепеңдеген.
/Бақыт іздеп/Жер асты -- көгілдір тау, құлама жар, Жер үсті - көк ... ... да, ... ... ... ... ... "асты - үсті" деген екі көмекші есім сөз қайталанып отырады. Автор бұларды белгілі бір ... ... ... ... үшін ... ... ... аспан мен жердің, екінші шумақта жердің асты мен ... ... ... ... бұл өлең ... ерекше әсер беріп тұрғандығы көрінеді.
Сөйтіп біз Мұқағали жырларында антонимдік қайталамалар да бар ... анық ... Олар адам ... ... ... ... ... оқырманға ой салады, қарама-қайшылықты ашады. М.Мақатаев жұмсауындағы антоним сөздер морфологиялық ... ... ... зат есім /қас -- дос, ... ... сын есім ... адал-арам, тірі-өлі/, етістік /қуану-қайғыру, жылату-жұбату, өлу-туу, бату-шығу/, үстеу /кеше-бүгін, ертең-бүгін/ және көмекші есім түрінде /асты-үсті/ қайталанып отырады.
2.2. Фразеологиялық ... мен ... ... түрде жасалуы
Фразеологизмдер сөзді жандандырып, тілімізге өткірлік сипат, ұлттық ажар, эмоционалдық-экспрессивтік бояу беретін стильдік мәні айрықша құрал болып саналады. Тұрақты сөз ... аз ... көп ... ... тілдің стильдік сапасын арттырады.
Фразеологизмдерді зерттеу барысында тұрақты тіркестерді тар және кең мағынада ... ... ... ұғым ... ... тар ... ... жақтайтындар макал-мәтелдерді, нақыл сөздерді фразеологизмдер (І.Кеңесбаев, Т.Байрамов, З.Ураксин) қатарына енгізбейді. Ал кең мағынада түсінуді негізге ... ... ... ... т.б.) ... ... сөздерді, қос сөздерді, нақыл сөздер мен мақал-мәтелдерді фразеологизмдерге жатқызады.
Қазіргі қазақ тілі фразеологиясы мен ... ... ... ... ... керек пе, жоқ па деген мәселе әлі де нақты шешімін тапқан жоқ. ... ... ... ... ... ... қоштамайтынын" -- ашық айта отырып, "құрылымы жағынан мәтелдің мақалдан гөрі ... ... ... де жоққа шығармайды.[25,219] Профессор Г.Смағұлова:"Мақал-мәтелдердің фразеологаялық тұлғалардан елеулі айырмашылықтарын ескере отырып, фразеолргиялық түсінікке қатысты етіп ... жөн ... - ... ... ... кең ... ... жақтаушылар фразеологаяның зерттеу аясын кеңітуді ұсынды. Бұған дейін де фразеолог-ғалымдар тіл білімінде фразеологияның жеке пән ретінде ... ... ... ... Орыс тіл ... ... ... ілімнің негізін салған - академик В.В.Виноградов. Бұл ғалым ... ... ... ... оның көркем туындыдағы атқаратын қызметін, қолданылу мүмкіншілігін қарастыру керектігін ... ... ... ... жарияланған төрт мыңнан астам сөздік мақала бар "Фразеологический словарь русского языка", Н.Н.Амосованың "Основы английской фразеологии" атты ... да ... ... ... І.Кеңесбаев, Ғ.Мұсабаев, К.Аханов, Х.Қожахметова, Г.Смағұлова және т.б. еңбектерінде фразеология жайлы пікірлер айтылып, нақты тұжырымдар ... ... ... ... ... ... ... тілінің фразеологиялық сөздігі" (1977) - қазақ тіл білімінің үлкен табысының бірі.
Тілдегі фразеологиялық құрам - қазақ тілінің ең бай, құнарлы ... ... жаңа ... ... ... ... ... ұлт тіліміздің даму ерекшеліктерін және ұлт мәдениетінің танымдылық қасиетін көрсетеді.
Фразеологизмдердің қай-қайсысы болмасын (фраза, идиома, мақал-мәтел) бәрі де ... ... тілі ... ... ... олар ... барлық саласын қамтып, ішкі мазмұны жағынан өте бай келеді. Фразеологизмдер алдымен адамның өмірді түсініп-тануын, көзқарасын, қарым-қатынасын, ақыл-парасатын, ой-санасын, жан күйзелісін ... ... ... ... ... талдағанда, оны жалпыхалықтық тілмен байланыстыра қарастыруымыз қажет.
Фразеологизмдер - тіл мәдениетін арттырып, сөз құдіретін жасайтын, өлең тілін ... асыл ... ... ... ... ... мәні, морфологиялық құрылымы, стильдік қызметі мәтін ішінде айқын көрінеді.
Фразеологизмдер өлеңнің ... ... ... және ... да ... қатысты. Өлеңді сөйлем болғандықтан үйлесімділіктің мәні ерекше көрініп тұрады. Мұқағали өлеңдерінде фразеологизмдердің ұшқырлықпен жұмсалғанын және авторлық өңдеумен өзгертіліп те ... ... ... -- ... ... да, ... да ... ерекше элементтер", - дейді академик Р.Сыздық. [2,15]
Мұқағали халық тілінің бар байлығын, сөз маржандарын өз жырларында шығармашылық тұрғыда ... ... ... тән ... ... Тұрақты сөз тіркестерінің стилъдік бояуы жеке сөзбен салыстырғанда әлдеқайда күшті, экспрессивті мүмкіншіліктері анағұрлым мол. Осы ... орай ... ... бір оқиғаны баяндауға, сөйлеген сөзге ерекше өң береді.
Фразеологазмдердің мағынасы кеңейіп, экспрессивтік ... ... ... ... ме ... көз ... ойың ... кезуде өлең.
...Өлең керек ұрпаққа, өзің, мейлі,
Көлеңкеде қалсаң қал көзге ілікпей!
/Өлең керек/
немесе:Қыс жетіпті,
Сол баяғы кезіндей,
Қуырып жүр дүниені көз ... ... ... ... "көз ... ... бірлігі "ұйықтамау, ұйқыны қандырмау, ұйқысыздық" деген мағынаны аңғартады. Фразеологиялық бірлік мағына бірлігіне негізделеді. Мұнда "көз" және "ілмеу" сыңарлары өздігінен бейнелі ... ие бола ... ... ... бұл сөздер тіркескен күйінде, яғни бір бүтін тұрақты сөз ... ... ғана ие ... Бұл ... ... ... ... сөз тіркесі кеңею арқылы әлеуметгік мәнде қолданылады.
Сонымен бірге "көз ілмеу" фразеологазмінен жасалған ... ... ... үзінділерін ажарландырып, ерекшелентіп тұрады.
Фразеологиялық тіркестердің құрылымына назар аударатын болсақ, олардың өзіндік ерекшелігі байқалады және құрылысы жағынан түрліше болып ... ... ... ... ... ... есім мағыналы, етістік мағыналы, үстеу мағыналы болып бөлінеді.
Мұқағали өлеңдеріндегі әр түрлі ... ... ... ... құбылыстардың ұғымдарын сипаттайтын зат есім мағыналы фразеологиялық қайталамалар кездесіп отырады. Мысалы, төмендегі өленде "еркекшора" деген зат есім ... ... ... ... ... ба?!
Бауыр ма, батыр ма сол, туысқан ба?! ....Еркекшора!
Жаны да, сыры да ашық.
Еркелетер еді оны жылы халық.
Сендер әкім ... - ... ... ... ... ... ... маған жалт қарады.
/Еркекшора/
Ақын анафоралық қайталама қолданып, оқырманның назарын "Еркекшора" деген өлеңнің атауына аударады да, Ырысжанның сипаттамасын жасауда оның сыртқы келбетін, ішкі жан ... ... ... айқын, ашық суреттейді.
Кейде фразеологизмдер жалпы мағынаны білдіріп, зат пен ... тек атап қана ... ... ... сөз ... ... ... фразеологизмдер деп аталады. Мысалы:
Күн аяз.
Қантарда ма, ақпанда ма,
Із кәсіп, қан ... ... ... қырқадан қылаң етсе,
Құмай тазы соңынан құйыңдаған.
Қанды басың бері ... ... ... ... ... да ... ... де Қайтасың бірді-екілі қоян аулап.
"Қан сонар" сөз тіркесін алатын болсақ, бұл тек заттың аты болғандықтан, оның экспрессивті бояуы да, ... ... де жоқ. Осы ... қолданылатын фразеологизмнің қайталануы арқылы автор өлеңді ерекшелеп отырады. Жалпы "қан сонар" фразеологизмінің мән-мағынасы қазақ халқының аңшылық деген ескі ... ... ... ... ... ... халқымыз "қан сонар" деп атаған. Аңшылар осы "қан сонарда" аңға шығады. Сондай-ақ өлеңде ... ... бері ... ... сиқыр, арбау мағынасында айтылған тұрақты сөз тіркесі кездеседі. Бұның мәні де қазақ халқы дәстүрлерінің тамырында жатыр.
Кейде Мұқағалида екі есімнен жасалған зат есім ... ... сөз ... ... ... ... "тас ... деген екі зат есімнен тіркесіп құралған фразеологизм бар. Бұл фразеологизмді қолданып ақын қатал, қатыгез, зәлім, жансыз, рақымсыз ... ... ... ... ... қолданылуы өлеңге өзгешелік әкеледі.
Сезгіштігін білдіріп алам ба деп,
Тас жүрегін жасырар қына басқан.
Аламын деп қасқаның тас қамалын,
Тас жүрекпен қашанғы тас боламын.
Тас ... ... ... бер, ... жас ... "тас жүрек" сөз тіркесі фразеологиялық тұтастық немесе ... ... ... ... тұтастықтар -- семантикалық жақтан бөлініп ажырамайтын, біртұтас мағынасы құрамындағы сыңарларының негізгі мағынасынан басқа мағына ... ... ... ... ... "тас ... "су жүрек", "жүрек жұтқан" деген фразеологиялық тұтастықтар өзін құрастырушы әр сөздің бірде-біреуінің мағынасымен байланыспайды, әңгіме жүрек туралы да, жүректі ... ... да ... Бұл фразеологиялық тұтастықтар бүтін қалпында "тас жүрек" - "қатал", "су ... - ... ... ... - өте батыл" деген мағыналарда жұмсалады.
Анафоралық қайталама ... ... ... тұрады, айрықша рең, экспрессивтік бояу береді, фразеологизмнің бейнелілігін күшейтеді.
Ақын келесі өлеңінде фразеологиялық эпифораны ұтымды пайдаланған.
Момын жұрттың арқа ... ... біз ... тұрғылардан,
Қалған бір-бір із едік.
....Момын жұрттың арқа сүйер,
Азаматы біз едік.
"Арқа сүйер" -- етістік тұлғалы болжалдық келер ... ... ... ... ... сүйеу (түту)" -- "пана, қорғанысқа ие болу, ештеңеден қорықпау" деген мағынаны аңғартады. ... ... ... бар ... сүйек жұтса да, қақалмайды" дейді қазақ халқы.[27,26]
Фразеологиялық бірліктің негізгі қасиеті бейнелілік болып саналады. Фразеологиялық бірлік өзімен омонимдес еркін сөз тіркесінен бір ... ... ... білдіру қасиеті жағынан ажыратылады. Мұнда "арқа сүйеу" сөз тіркесі ... ... ... бірлік ретінде ұғынылса, тура мағынада еркін сөз тіркесі ретінде ұғынылады.
Ал келесі мысалдарда "барса келмес" деген екі етістіктен жасалған етістік мағыналы ... ... ой ... қиял ... ... келмес сапарға. араластым. Барса келмес сапарға араластым,
Еңді артыма бұрылып қарамаспын.
/Жырлар жазам/ Жасыра алмай, тіл қаттым. Барса ... ... ... қашып
түн қатгым.
/Мейірім бер, қымбаттым/
Мұндағы "барса" -- шартты райдың, ал "келмес" -- ... ... ... ... жағында тұрған етістіктер. "Барса келмес" фразеологизмнің мәні -- "қайта оралмау, құрып ... Осы ... ... анафора өлең мазмұнын дәлірек ашады, оқырманды қызықтыра түседі. Екінші өлеңде автор "тіл қату", "түн ... ... ... ... қолданған. "Тіл қату" -"әңгімелесу, сөйлесу, тілдесу", "түн қату" -- "түні бойы ұйықтамау" ... ... ... ... ... сөз тіркестері ой дәлдігімен, ықшамдылығымен, бейнелілігімен ерекшеленеді. Қазақ тіліндегі фразеологизмдерде халықтың сан алуан өмір құбылыстары қамтылған. ... ... ... ... үшін ... ... тауып, фразеологиялық анафора мен эпифора тәсілдерін жасап, дәл пайдаланып отырған. Ақынның жырларында "бас ию", "бас айналу", "қолынан келу", "бас ұру", қол ұшу" ... ... ... ... ... ... ... көзқарасын, наным-сенімін суреттейтін фразеологизмдер жиі қайталанады.
"Асығу керек" деп аталатын ... ... ... ... ... арттыру үшін, өзінің айтайын деген ойын дәл жеткізу үшін фразеологиялық анафоранықолданған.
Қолымнан келсе,
Қыста егін ... ... ... ... ... ... өлшемді,
Жоқ қылып мүлде көрсем бір.
Қолымнан келсе,
Ойымның жылдамдығындай,
Жарықтың дағы тездігін тежеп,
Жеңсем бір.
Осы өлеңде ақын кейіпкердің болмысын, пейілін суреттегенде қажырлылық, еңбексүйгіштік, сабырлылық, ... ... ... ... аша ... ... ... фразеологизмі "істі істей алу, жақсы орындау, істі істеуге шамасы жету" мағынасында қолданылған. Сұлу суретті сөздер арқылы ... ... ... ... адам ... ... Ақын ... жағымды бейнеден үлгі алуға үндеп отырады. Фразеологиялық қайталамалардың біреудің белгілі бір көңіл-күйін, сезімдерін ... ... да ... ... айшықты келеді. Мысалы:
Жолың болсын, бара ғой, айналайын,
Айналайын қорғаушым, қарғадайым!
Кәсібіңе мен сенің басымды ием,
Басымды ием, несіне арланайын...
немесе: Күншығыстан ... таң ... ... жан ... ... бас иіп ... ... бас иіп Алатауға.
Сәлем берем, Сәлем берем,
Сәлем берем бас иіп ... ... де "бас ию" ... ... бірлік "құрмет, сый-сыяпат, ризашылық, алғыс білдіру" мағынасында қолданылған. Фразеологизмдердің қайталануы арқылы автордың ойына ерекше өң, мәнерлілік беріледі.
Бірінші шумақта Мұқағали ... ... ... ... ... екінші шумақта оның Отанға, туған жерге деген ... ... ... ... сездіріп, оқырманын тәнті етеді. Бұларды оқи отырып жаныңа рухани азық, эстетикалық, тәрбиелік әсер алып, ақынның жыр ... ... ... әрі ... ... ... ... әсер туғызатын айшықты сөздердің қай-қайсысы да өлеңнің жалпы экспрессивтік үндестігін күшейтеді, эмоциялық бояуын әрлендіреді, күшті ... ... ... ... ... ... ... фразеологизмдердің ұтымдылығы басым. Фразеологизмдердің осындай мүмкіншіліктерін ақын өз жырында ... ... ... ой әсерлерін, рухани жан дүниесін нақты да нәзік бейнелеуге таңдап, талғап ... ... ... ... бар ма,
Бәрі өтеді: дәуірлер, замандар да.
Менің жаным ашиды мына өмірді
Өтпейтіндей көретін адамдарға.
...Менің жаным ашиды барлығына:
Таң нұрына, адамның ... ... ... өткендерге,
Жаңа ғана өмірге өткендерге...
/Не келіп, не кетпеген бұл ғаламнан/
Татамын деп сортанды,
Бас айналды, қол ... ... ... арман,
Бас айналып, іш жанған.
Сенен көрдім, қайтейін,
Көрмегенді дұшпаннан.
/Татамын деп сортанды/
Жоғарыдағы мысалдарда автор фразеологизмдерді қолдана отырып, кейіпкерлердің жан дүниесін, ... ... ... ... ... ... ... мысалда "жаны ашу" фразеологиялық анафорасы арқылы автордың өмірге, зымырап өтіп бара жатқан уақытқа, адам тағдырына жаны ... ... ... ... "бас айналу" фразеологизмі арқылы кейіпкердің досына өкпе-реніші, жабырқауы суреттелген. ... ... ... психологаялық сәттегі сезімдерін, эмоциясын күшейтеді, көркем бейнені әсерлі де мәнерлі ... ... ... ... күші бар ... қайталамалардың әрқайсысы бір-бір бейне. Экспрессиясы күшті өте бейнелі фразеологизмдер ақынды өзгелерден ерекшелеп, талантының тағы бір ... ... ... жетсін сырды ашқанға,
Келейінші бір барып сырлас жанға.
...Сырласқанға не ... мұң ... ... ... бар ... ... қайтесің жанымды мұң басқанда?
Өз-өзіңмен оңаша сырласқанда?
...Сен нетесің сондай бір сәттерерде?
Мұңның шаңы іліксе пәк көңілге?
/Сен қайтесің/
Ақында: мұңның шаңы, мұң басу ... ... ... ... танытатын соны перифраз тіркестер бар. Бұл фразеологизмдердің әрқайсысы өте әсерлі бейне жасап, ақынның айтпақ ойын, идеясын дәл көрсетіп тұр.
Фразеологизмдер құрылымы ... ... ... да ... Олар ... ... ... сынының түрлі белгілерін білдіреді. Бірақ Мұқағали өлеңдеріндегі мұндай фразеологизмдер сирек кездеседі. Қарға адым жерде тұр еді менің ... ... ... уақытын.
...Тұратын еді,Қол созым жерде, қарға адым.
"Қарға адым жер" ... "қол ... жер" ... ... ... жер, алыс емес" мағынасында қолданылған. "Фразеологиялық оралымның бұл түрі ерікті мағынадағы сөз бен ... ... ... ... ... жасалып, өзінің даяр қалпында, тіркескен күйінде жұмсалады". [22,175] Фразеологиялық тізбектің құрамындағы ерікті мағынадағы сөз алуан түрлі сөздермен тіркесіп жұмсалуға ... ... ... ... мағынадағы сөз бір не бірен-саран сөзбен ғана ... ... "қол ... жер, ... адым жер" ... ... тізбектің құрамындағы "жер" деген сөз әр түрлі сөздермен ... ... ... алыс жер, жақын жер, үлкен жер, кішкене жер), фразеологиялық байлаулы мағынадағы "қол ... жер, ... адым жер" ... "жер" ... ғана ... ... қатар мұнда фразеологиялық анафораның эмоционалды бояуын арттырып, суреттелетін затты әсерлі түрде бейнелейтіні айқын сезіледі.
Сөйтіп қазақтың әдеби ... ... ... ... ішінде фразеологизмдердің алатын орны да, ішкі мазмұны да, грамматикалық құрылысы да ерекше. Тұрақты сөз тіркестері авторлық ойға айрықша әр, мәнерлілік ... ... ... ... ... астарлай бейнелеп суреттеудің тілдегі ең қажетті құралдарының бірі. Бұлар -- ... ... ... ... ... тіл үлгісі. М.Мақатаев осы ұстанымға сүйене отырып, фразеологизмдерді барынша пайдалануға тырысқан.
Ақынның жырларында фразеологизмдердің ... ... ... ... ... ... фразеологиялық тіркестер қайталанады, ал тұрақты сөз тіркестері құрылымы жағынан есім мағыналы /еркекшора, қан сонар, тас жүрек/, етістік мағыналы /арқа сүйеу, ... ... жаны ашу, бас ию/, ... ... ... адым жер, қол ... жер/ ... кездеседі.
Қорыта айтқанда, автор поэтикалық туындыларында фразеологиялық анафора мен эпифораларын ұтымды, орынды қолдану ... ... ... мінезін толық аша түседі және рухани жан ... ... ... ... суреттейді, өлең тілінің экспрессивтік үндестігін күшейтеді, эмоциялық бояуын әрлендіреді.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қорыта айтқанда, мен бұл ... ... ... ... ... анафоралық және эпифоралық қайталама түрлерінің тілдік сипаты, қолданылу ерекшеліктері, стилъдік қызметі, қайталану мақсаттары, мәтіндегі ... орны ... ... ... ... деп ... Ақын ... және эпифоралық қайталамаларды сөз-бейнелерінің көріктілігін, әсемдігін, сұлулығын, мағыналылығын, әсерлілігін айқындау үшін өте ұтымды және ... ... ... ... ... көп ... сөздерден жасалған анафоралық және эпифоралық қайталамалар өлеңге ерекше сипат, жаңа мағыналық реңк беріп, өлеңнің көркемдігіне, мазмұнына үлкен әсер ... ... ... ... ... көп ... ... ауыспалы, астарлы мағынада қолданып, олардың қызметін мәтін ішінде айқындай түседі. Ақын тілінде ақ, қара, күн, жан сияқты қайталанатып көп ... ... әр ... ... ... ... қуатын арттырып, әрлендіре түседі. Мысалы, "күн" көп мағаналы есім сөзіне ... ... ... ... ... ... ... мағынада жұмсалғанын байқадық. "Күн" сөзі арқылы жасалған жаңа, соны тіркесімдер де бар. Мысалы, күміс жалды күн, ... күн, ... күн, есіл күн, ескі күн, есті күн және т.б. ақын ... өтіп ... ... тоқтаусыз, қызық та қуанышты, кейде мұнды, қайғылы күндерді суреттеген. Сонымен қатар, ақ аспан, ақ қар, ақ таң, ақ ... ақ тау, ақ ... ақ ... ақ ... ... ... ... рет қайталанады. Жүз, бақ, жас омонимдерінен жасалған анафора мен эпифоралар әсерінен, ... ... ... ... ... ... ... қайталамалардың түрлерінен өлеңнің мәнерлілігі, ой өрнегі ажарлана түседі.
Көркем мәтін ішінде синонимдердің қайталануы ақынның айтар ойына ерекше әуез беріп, шығарманың тіл ... ... ... ... Өлеңнің мазмұнын дәл ашып, ойды тереңдетіп беруде мағыналық синонимдер мен стильдік синонимдерден жасалған анафора мен эпифора өлеңнің әуезділігін, әсерлілігін күшейте ... Ақын ... ... сөз табының барлық түрінен жасалған. Сондай-ақ етістік ... ... ... суреттеуде жұмсалған. Адамның жеке басындағы әр түрлі қасиеттерді көрсетуде зат есім ... ... ... ... Сонымен бірге персондық зат есім синонимдер/дос-бауыр-құрбы/ қолданылады. Суреткер мағыналық /жер-өлке, Отан-ел/, стильдік /шындық-ақиқат/ синонимдерді тек ... үшін ғана ... ... ... ... айқындата түсу үшін. таңдап қолдана білді.
Поэтикалық мәтінде синонимдердің екеуін, кейде төрт-бесеуін қатар келтірудің үлкен стильдік мәні бар. ... ... ... ... ... орнымен жұмсап, бір синоним сөзді өлеңнің ішінде қайталап, контактілі, күшейткіштік, параллельді анафора немесе эпифоралардың ... ... ... ... сөз ... сұлу да көркем бейне жасайды, окырманды ойландырады.
Ақын қоғамдағы сан алуан өзгерістерді, адам өміріндегі, лирикалық кейіпкердің жеке басындағы жайттарды бейнелі суреттейтін ... ... ... аса ... ... ... көп ... анық көреміз. Антонимдік анафора мен эпифора әр түрлі құбылыстарды салыстыра, шендестіре ... ... ... бір ой ... қарама-кайшылықтардың табиғатын дәл көрсетеді, өлеңнің стильдік қуатын танытады. М.Мақатаев жұмсауындағы антоним сөздер морфологиялық тұлғасы жағынан көбінесе, зат есім /қас - дос, ... ... сын есім ... ... тірі-өлі/, етістік /қуану-қайғыру, жылату-жұбату, өлу-туу, бату-шығу/, үстеу /кеше-бүгін, ертең-бүгін/ және көмекші есім түрінде ... ... ... ... антонимдік кайталамаларды ойды жинақтап, әсерлі етіп айту үшін, пікірді ыкшамды, ... ... үшін ... ... ... ... көркемдеу тәсілінің ішінде фразеологизмдердің алатын орны да, ішкі мазмұны да, грамматикалық құрылысы да ерекше деп ... ... ... сөз ... ... ойға ... әр, мәнерлілік береді. Фразеологизмдер - өлең тілін жандандырудың, ... ... ... ... ең ... ... бірі екені мәлім. М.Мақатаев осы ұстанымға сүйене отырып,
фразеологизмдерді барынша пайдалануға ... ... өз ... жалпы халықтық /садаға кету/, экспрессивтік /мұңның шаңы, мұң басу/, ... /қан ... ... ... /жаны ашу, қолынан келу/ анафоралық және эпифоралық қайталама түрлерін ... ... ... ... ... ... ... бірліктер, фразеологиялық тұтастықтар, фразеологиялық тіркестер қайталанады, ал тұрақты сөз тіркестері құрылымы жағынан есім ... ... қан ... тас ... ... ... /арқа сүйеу, барса келмес, жаны ашу, бас ию/ үстеу мағаналы /қарға адым жер, қол созым жер/ ... ... ... мен ... ... ішінде қолдану арқылы кейіпкердің бейнесін, мінезін, толық аша түседі, рухани жан дүниесін, психологиялық сезімдерін дәлірек ... ... ... ... туғызады, өлең тілінің экспрессивтік үндестігін күшейтеді, эмоциональдық-экспрессивтік
бояуын ... ... ... ... қайталамалар сөздің сиқырын танытатын негізгі өзегі болып табылады. ... ... ... ... 3. - Өлең ... теориясы. Алматы: Мектеп, 1973.
*
2.Сыздық Р. Сөз қүдіретті. ... ... ... б.
3. ... 3. Сөз ... - ... ... 2002.- 360 б.
4. Жүмалиев Қ. Әдебиет теориясы. Алматы, 1969. -- 221 ... ... М. Сөз ... ... 1989. -- ... ... Б. ... проза тілі. Алматы:Білім, 1994. -- 130.
7. Балақаев М., Жанпейісов Е., Томанов М. ... ... ... 1974. -- 199 ... ... С. Өлең өрімі. Алматы, 1980. -- ... ... М. ... ... ... Төрт томдық. Қүраст. Орақазын Асқар. -- Алматы: Жалын баспасы, 2001.- 448 б. Мысалдар ақьш ... осы ... ... ... ... Э.Д. Тіл білімі сөздігі. Алматы: Ғылым, 1998.
11. Серғалиев М. Көркем әдебиет тілі. ... ... - ... ... В.Г. Собр. Соч. В трех томах. Москва: ОТИЗ, 1948 ж. (Қазақшасын ауд.
Ә.Тәжібаев. Өмір және ... ... ... ... Ш., ... М. ... ... Алматы: Білім, 1994. 224 б.
14. Хасенов Ә. Тіл білімі (Оқу құралы), 3-басылуы. Алматы: Санат, 2003. - 416 б.
15. ... Н. ... ... \\ газеті. 1987.-11 маусым.
16. Утанова А.Қ. Қазіргі қазақ көркем прозасындағы қайталамалар. Автореферат дисс.
Канд. Филолг. наук. - ... 1992.-22 ... ... Ә. Қазақ тіліндегі синонимдер. Алматы: Ғылым, 1970.-336 б.
18. Болғанбайұлы Ә., Қалиұлы Ғ. Қазіргі ... ... ... мен ... ... 1997.-256 б.
19. Жұмабеков С. Адамға және адамзатқа немесе (ақын М.Мақатаевтың
атты екі томдық ... ... ... \\ ... ... 1983. - 7 ... ... М. Етістікті сөз тіркестерінің синонимиясы. Алматы: Қазақ университеті.
19917 - 80 б.
21. Болғанбаев Ә. ... ... зат ... ... ... 1957.
22. Аханов К. Тіл білімінің негіздері. Алматы: Санат, 1973, 496.
23. Болғанбаев Ә. ... ... ... А. ... 1988. - 170 ... ... М. Қазақ жырының бір жылы. (Сын) \\ Жұлдыз, №7, 1972.- 204 ... ... І. ... тіл ... ... ... ... Смағұлова Г. Фразеологизмдердің варианттылығы. Алматы: Санат, 1996. - 128 б.
27. Қожахметова Х.Қ, Жайсақова Р.Е.., Қожахметова Ш.О. ... - ... ... сөздік. Алматы: Мектеп, 1988. - 224 б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 34 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 2 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
М. Мақатаев өлеңдеріндегі лексикалық анафора мен эпифора78 бет
Жыраулар поэзиясындағы көркемдік ерекшеліктер5 бет
60-90 жылдардағы қазақ поэзиясындағы көркемдік ізденістер29 бет
XIX ғасыр поэзиясындағы өнер, білім, ғылым тақырыбы38 бет
«М.Мақатаевтың» портреті38 бет
Ақын поэзиясындағы ұлттық рух пен көркем шындық139 бет
Жамбыл поэзиясының тәрбиелік ролі және поэзиясындағы патриоттық жалыны8 бет
Жыраулар поэзиясындағы құт-береке ұғымы25 бет
Кемел адам идеясының ақын – жыраулар поэзиясындағы жалғастығы13 бет
М. Мақатаев өлеңдеріндегі лирикалық кейіпкер тұлғасы76 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь