Әбіш Кекілбаевтің «Үркер» шығармасы, тарихи көркемдігі және эстетикалық сипаты

Жоспар:
І Кіріспе
1.1Әбіш Кекілбаевтің шығармашылық ғұмырбаяны
1.2Ә.Кекілбаевтің танымал туындылары
ІІ Негізгі бөлім
2.1 Әбіш Кекілбаев . көсем сөз иесі, көркем суреткер
2.2 «Үркер» романы . тарихи сипаттағы шығарма
2.3 Романнның көркемділігі мен құндылығы
2.4 «Үркердің» құрылымы мен кейіпкерлер жүйесі
2.5 «Үркер» романының эстетикалық сипаты мен тәрбиелік мәні
2.6 «Үркер» . қазақ романының биік белесі
ІІІ Қорытынды
IV Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Әбіш Кекілбаев – заманымыздың бір заңғар тұлғасы. Кекілбаев туралы сөз айту кімге болса да оңайға түсе қоймас. Өйт¬кені, Кекілбаевтың өзі бір әлем. Шүкір, қазір сол ғажайып әлемді зерттеп, оның ерек¬шеліктеріне шұқшия үңіліп, Кекіл¬баевтың шығармашылық өнері туралы жазылған мақалалар да бірнеше томға жетерлік. Әбіштің шығармашылық еңбегі туралы пікір білдіріп, еңбек жазғы¬сы келген әрбір адам бұрынғы айтылған сөз, жазылған дүниелерді қайталағысы келмей, тың жол тапқысы келетіні де табиғилық. Оған қоса Кекілбаевтың өзінің әлем, қазақ тарихының көрнекті адам¬дары, замандастары, осы заманның, біздің қоғамның құбылыстары, бағыт-бағдары туралы толып жатқан ой толғаулары да, публицистикалық шығармалары да елге белгілі. Кекілбаевтай шешендікпен сөйлеп, Кекілбаевтың шеберлігіндей жазу – тек сол Әбіштің үлесіне тиген жеке тұлғалық ерекше қасиет.
Кекілбаевты біздің қазақ оқушысы, қазақ қоғамы ең алдымен ақын, жазушы ретінде таныды. Кекілбаев толғанса – ро¬ман, көсілсе көсемсөз туады. Өндіріп, өнімді жазатын суреткер. Туындылары¬ның көрінісі көркемдігімен, кейіпкер бейнелері шежірелі шешендігімен, оқиға¬сы тарихи деректілігімен қатар өріліп, астарлы сөз, ой дариясының тұңғиығына шомылдырады. Әбіш Кекіл¬баев¬тың әдеби шығармалары, әдебиет туралы өте зерделі сын мақалалары сол кездегі “Лениншіл жас” (бүгінгі “Жас Алаш”), “Қазақ әдебиеті” газеттерінде, “Жұл¬дыз” журналында жарық көре қалса, жібермей оқып, қаламгердің сондай білімгерлігіне, білгіштігіне тәнті болып, таң қалып жүретіндер жетерлік .
“Күй”, “Шыңырау”, “Ханша дария хикаясы” деген Әбіштің сол кездегі шығармалары оқушыларының дүниетанымына жаңа бір рухани серпіліс берген-ді. Тақауда ғана жарыққа шыққан Әбіштің 25 жасында жазған “Күй” повесі бойынша түсірілген “Кек” фильмін бүгінгі көрермендер де түсініп, жылы қабылдады.
Әбіштің қоғамдағы феномені – оның толассыз ізденгіштігі мен зерттеу-шілігі, сол қазынасын жиылған жүк құса¬тып тең-тең етіп қоймай, түйдек-түйде¬гімен оқушысына, еліне, жұртына тас¬қындатып төгіп жатуында. Сондықтан да әдебиет сүйер қауым Әбіш Кекілбаев не жазды екен деп күтіп жүреді, шыққан дүниесін іздеп тауып, оқып жүреді. Әбіш Кекілбаев оқушы¬сын жерітпеген, ренжітпеген, көңілін қалдырмаған, қаламы демікпеген, шабыты сарқылмаған жазушы, қоғамның сергек сарапшысы. Асқар Сүлейменов өзінің бір мақаласында былай деп жазыпты: “Кекілбаев дарыны мейлінше ғибратты дарын. Оның кеңістігінің өзінен ұғымтал көкірекпен жіті көз адуын өнердің мінезін көреді”.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі:
1.Ә.Кекілбаев «Үркер» Алматы 1981ж
2.Ә.Кекілбаев «Елең-алаң» Алматы 1984 ж
3. Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы, Алматы 2002ж, ІV-том
4.Кекілбай Ә. «Заманмен сұхбат», Алматы «Жазушы» 1995ж
5.Кекілбай Ә. «12 томдық шығармалар жинағы», Алматы 1989ж,
ІV-том
6.«Қазақ әдебиетінің тарихы» 10-томдық, Алматы 2005ж, ІХ-том
7.К екілбай Ә. «Азаттықтың ақ таңы», Алматы «Қазақстан» 1998ж
8.Дүйсенбаева Ж. «Кекілбай прозасы халық аңыздар және көркемдік шешім»,
9.Джуанышбеков Н. «А.Кекильбаев: очерк жизни и творчества», Алматы 2004г
10. Кекілбай Ә. «Махаббат мұнарасы», Алматы «Раритет» 2005ж
11.Кекілбай Ә. «Ханш – Дрия хикаясы», Алматы «Атамұра» 2003ж
12.Кекілбай Ә. «Шандоз», Алматы «Арыс» 2004ж
13. Жұмалиев Қ. Стиль-өнер ерекшелігі. «Жазушы» Алматы, 2001. 295-300 б.
14. Затонский Д. Искуство романа и ХХ век. «Художественный литературы». М., 2002. 295-300 б.
15. Сыдықов Т. Қазақ тарихи романы (Жанрлық спецификасы. Типология. Стиль. Ұлттық кейіпкер. Тарихилық сипаты. Поэтика) «Ер –Дәулет» басп. Алматы, 1996. 38-42 б.
16. Ізденіс 2001ж, №4-5 ( 52-54б )
17.Егемен Қазақстан 2002ж, 6 сәуір ( 4б )
18.Егемен Қазақстан 2007ж, 11 шілде ( 5б )
19.Қазақ әдебиеті 2000ж, 24 наурыз
20.Егемен Қазақстан 1997ж, 14 наурыз
21.Қазақ әдебиеті 1999ж, 3 желтоқсан
22.Жас алаш 1999ж, 4 желтоқсан
23.С.Қирабаев «Талантқа құрмет» Алматы, Жазушы 1988 ж
24.Бердібаев Р «Биік парыз» Алматы, Жазушы 1980 ж
25.Р.Нұрғали «Телағыс» Алматы. Жазушы 1986 ж
26.Б.Майтанов «Қазақ прозасындағы замандас бейнесі» Алматы, Жазушы 1977 ж
27.Тоқбергенов Т «Үш тоғыс» Алматы, Жазушы 1997 ж
28.Елеукенов Ш «Замандас парасаты» Әдеби сын Алматы, Жазушы 1977ж
29.Дәдебаев Ж «Шымырлап бойға жайылған» Алматы, Жазушы 1988 ж
30. Дәдебаев Ж «Қазіргі қазақ әдебиеті» Алматы, Жазушы 2002 ж
31. «Дәстүр және жаңашылдық» Алматы, Ғылым 1980ж
32. Қазақтың жүз романы . Құрастырған: Р.Нұрғали Астана Фолиант 2004ж
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
СЕМЕЙ ҚАЛАСЫНЫҢ ШӘКӘРІМ АТЫНДАҒЫ МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ
КУРСТЫҚ ЖҰМЫС
Тақырыбы: Әбіш Кекілбаевтің «Үркер» шығармасы, тарихи көркемдігі және
эстетикалық сипаты
Орындаған:
Тексерген:
Семей 2014 ... ... ... ... ... ... ... Негізгі бөлім
2.1 Әбіш Кекілбаев – көсем сөз иесі, көркем суреткер
2.2 «Үркер» ...... ... ... ... ... мен ... «Үркердің» құрылымы мен кейіпкерлер жүйесі
2.5 «Үркер» романының эстетикалық сипаты мен тәрбиелік мәні
2.6 ... - ... ... биік белесі
ІІІ Қорытынды
IV Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Әбіш Кекілбаев – ... бір ... ... ... ... ... ... болса да оңайға түсе қоймас. Өйткені, Кекілбаевтың өзі бір әлем.
Шүкір, қазір сол ғажайып ... ... оның ... ... Кекілбаевтың шығармашылық өнері туралы ... ... ... томға жетерлік. Әбіштің шығармашылық еңбегі туралы пікір білдіріп,
еңбек жазғысы келген әрбір адам бұрынғы айтылған сөз, ... ... ... тың жол ... ... де ... Оған қоса
Кекілбаевтың өзінің әлем, қазақ тарихының көрнекті адамдары, замандастары,
осы заманның, біздің ... ... ... туралы толып
жатқан ой толғаулары да, публицистикалық шығармалары да елге ... ... ... Кекілбаевтың шеберлігіндей жазу – тек сол
Әбіштің үлесіне тиген жеке тұлғалық ерекше қасиет.
Кекілбаевты біздің қазақ ... ... ... ең ... ... жазушы
ретінде таныды. Кекілбаев толғанса – роман, көсілсе көсемсөз туады.
Өндіріп, ... ... ... ... ... ... бейнелері шежірелі шешендігімен, оқиғасы тарихи деректілігімен
қатар өріліп, ... сөз, ой ... ... ... Әбіш
Кекілбаевтың әдеби шығармалары, әдебиет туралы өте зерделі сын мақалалары
сол ... ... ... ... ... ... “Қазақ әдебиеті”
газеттерінде, “Жұлдыз” журналында жарық көре қалса, ... ... ... ... ... ... ... таң қалып
жүретіндер жетерлік .
“Күй”, “Шыңырау”, “Ханша дария хикаясы” деген Әбіштің сол ... ... ... жаңа бір ... серпіліс берген-ді.
Тақауда ғана жарыққа шыққан Әбіштің 25 жасында жазған “Күй” повесі бойынша
түсірілген ... ... ... ... де ... жылы ... ... феномені – оның ... ... ... сол ... ... жүк құсатып тең-тең етіп қоймай,
түйдек-түйдегімен оқушысына, еліне, жұртына тасқындатып ... ... да ... ... қауым Әбіш Кекілбаев не жазды екен деп ... ... ... ... тауып, оқып жүреді. Әбіш Кекілбаев оқушысын
жерітпеген, ренжітпеген, ... ... ... ... ... ... ... сергек сарапшысы. Асқар Сүлейменов өзінің бір
мақаласында былай деп жазыпты: “Кекілбаев дарыны ... ... ... ... өзінен ұғымтал көкірекпен жіті көз адуын өнердің мінезін
көреді”.
Оның “Аңыздың ақыры”, “Үркер”, “Елең-алаң” тарихи романдары тек ... ... ... ... ... ұлт ... ... бостандық
рухы мен өркениеттің өшпес құндылықтарына ұмтылатын мінез тәрбиелерлік
қуатты шығармалар. Әбіш ... қай ... сөз ... те ең ... санасында оның әдебиет сыншысы, шебер, көркем шығарма жазушылығы алғы
кезекке шығады. Әдебиетке бала кезінен мол дайындықпен келгені оның ... ... ... ... жасқана, имене әдебиеттің есігін
ашқан жас өскін емес, ... ... ... ... ... төселіп, дауысы
орныққан дарын иесі екендігі шүбәсіз, нық басқан салмақтылықпен келді. Ол
өзінің көркем сөз ... ... ... ... ... ... көкірегімізге ұлттық сенім, сана ұялатты.
Жазушы Әбіш Кекілбаевтың көркем ... ... ... ... қалдырған емес. Қоғамның елеулі оқиғасы, құбылысы болып,
еніп жатты.
Өткен ХХ ғасырдың 60-70-жылдары қазақ әдебиетінің ... ... ... ... ... ... ... көзі тірісінде “Алыптар тобы”
атанып, елдің, қоғамның рухани көсемдеріндей болған Мұхтар Әуезов, Ғабит
Мүсірепов, ... ... ... ... ... әйгілі суреткерлердің ізін
баса, өкшелес келген Жұбан Молдағалиев, Сырбай Мәуленов, Тахауи ... ... ... ... ... ... дамудың жаңа
кезеңіне көтерумен бірге қоғам қайраткерлері ретінде ... ... ... ... ие ... ... қозғаушы ірі күшіне
айналды. Әдебиеттің, ... ... ... ... артты,
беделі өсіп, тұрақтанды. Адамдар олардың зиялы сөз, саналы ойына құлақ
асты. Зейін ... ... ... ... жас ... екпіні де, сарыны да, әуезі мен
үні де ерекше қуатты еді. Олардың ... ... ... ... ... де жаңа серпінге толы ... ... ... ... Әлімжанов, Олжас Сүлейменов, Шерхан Мұртаза, ... ... ... ... бір ой мен ... ... түзеген
жасаулы керуендей әсер қалдыратын. Оларға ... ... ... ... ... Шаханов, Нұрлан Оразалин көтерілді.
Әбіш Кекілбай танымал туындыны дүниеге әкелді. Ол оның тарихи сипаттағы
«Үркер» шығармасы. Енді сол ... ... ... ... ... ... ... жүз руларының Ресей
Империясына қосылған кездегі жағдайды сипаттайтын көлемді ... ... ... ... арнап Әбіш Кекілбайұлы Үркер (1981) және ... атты екі ... ... Россияға өз еркімен қосылуы патша өкіметінің отаршылдық,
қалың бұқараға жат саясатьша қарамастан, ... ... ... аса ... ... ... болғаны, оның қазақтың елдік тұтастығын сақтап, ұлттық
дамуына прогресс жолын ашқаны бүгін ... ... ... ... айналып
отыр. Содан бергі 250 жылдан астам уақыт ішіндегі тарих сабағы қазір біздің
көзімізді осыған жеткізді. «Россияға ... ... ... ... ... ... пен ... душар еткен патриархтық-
феодалдық қатынастар үстем еді. Әр түрлі жаулаушылар феодалдық бытыраңқылық
пен өзара ... ... ... ... жасау үшін
пайдаланды... Қазақстанның Россияға қосылуы ... ... ... ... ... ықпал етіп, патриархтық-феодалдық
негіздердің бұзылуын, ... ... ... ... ... ... ... шапшаңдатты. Демократияшыл
орыс мәдениеті мен қоғамдық ой-пікірінің таралуы қазақ ... ... ... әсер ... ... ... із қалдырған осы бір маңызды оқиғаны зерттеу
және ... ... ... ... ... мен жазушылары көп жылдардан
бері шұғылданып келеді. Қоғамдық өзгерістер мен ... ... ... даму ... байланысты бұл мәселеге түрліше көзқарас туды, талас
пікірлер де болмай қалған жоқ. Бүгін олардың бәрі — ... ... ... ... ... ... қазақ тарихына байланысты жақа ... ... ... ... ... ... қаралып, толықтырылып, оларды
нағыз ғылымдық әдіспен, шыншылдықпен бағалауымызға жол ашылды. Бұған біздің
ұлттық сана-сезіміміздін. өсуі де ... ... ... пен ... жолына маркстік-лениндік ілім үйреткен кеңшілік ... ... ... да ... ... ... ... Халық тарихына
байланысты жаңаша ойлану —қазір советтік ... ... ... ... жай. Осы ... олар ... ... салты мен халықтық игі
дәстүрлері, оның тарихтың прогрестік ... бет ... сол ... ... ... ... мен ұлттық сана-сезімінің оянуы сияқты ... ... ... алып ... Осы мәселеге арналған қазіргі қазақ
әдебиетінің тәуір туындылары да бұл шындықты растайды.
Орыс-қазақ халықтарының тарихи байланысының түп негіздері мен ... ... ... ... ... арналған туындылар ішінде
Әбіш Кекілбаевтың «Үркер» романы ... орын ... ... ... ... (историзм) күшті. Ол халықтар тарихының
даму ... ... ... ... ... ... қай
дәуірде болса да үмітті болашақтан ... ... ... және ... ... ұмтылғанын ол жақсы түсінеді.  Көрші
елдердің жан-жақты қыспағына тусіп, көшпелі өмір кешкен қазақтың да ... ... ... өмір ... ... емес еді. Дүние жүзілік
әлеуметтік тіршіліктің ірі козғалысқа түсуі, жаңа ... ... ... ... ... ... алу, ... шындықтары қазақ
халқын да бұрынғы күйден қозғап, ізденіс ... ... Осы ... оның
іздеп тапқаны — орыс халқы. Осы бір ... ... ... ... ... суреткерлікпен және ойшылдықпен бейнелейді. Үркер — маңдай
алдыңнан туып, жолыңа нұр беріп тұрған, адастырмайтын жарық ... ... ... ... ... ... қазақ тапқан жол да романда ... Ұзақ ... ... ... ... ... ... көп жауласқан қазақ та адаспайтын жолға шықты. Оның төбесінде үркер
жанып тұр. Үркердің қарсы алдынан туғаны қазақ қашанда ... ... ... ... үміт оты ... жетектейді.
Адам табиғаты зорлықты, күштеуді сүймесе қашан да ... ... ... да, ... да сондай жат. Тіршілік үшін күрес оны
айналасымен қарым-қатынасқа, тіл ... ... ... ... осылай туған. Оның негізінде куштеу, бағыну, бағындыру саясаты
емес, түсінісу, мүдделестік, тағдырластық ... Осы ... ... топтар арасында, кейін тұтас халықтар, елдер арасында байланыс
ұлғайған. ... ... ... ... да екі ... ... ... туғызды. Әбіш романы қазақтар іздеп тапқан
жолдың негізі осындай тарихи қажеттіктей туғаны туралы ... Оның ... да, ... ... ... ... да пандалы екеніне
сендіреді. Романнық негізгі пафосын айқындайтын да осы идея.
Қазақ халқының Россияға қосылуының прогресті ... оның ... ... ... ... ... феодалдық көз ... ... да ... іс ... ел ... ... ... деректерге   сүйене отырып, «Үркер» романы ... ... ... Ол тек ... бел  ... ... билеушілердің
ғана емес, жоғарыда келтірілгендей ақылдылық, ойлылық, төзімділік сияқты
мінездерге бай характердің ғана қолынан ... ... ... осындай  
кесек   характер ашып берді. Романдағы бүкіл ... ... ... ...... де оның  негізгі  қаһарманы  Әбілқайырдың
көзқарасымен    байланысты   ... ... ... ... ... ... ... есімі романиың екінші аты болуға
да ... ... ... әр қырынан көрінеді. Ең алдымен, ол — хан
тұқымы, сұлтан. Осы ... тән ... ... ... де ол 
құр  емес.   Әбіш  оның сұлтандық психологиясына да   үңіле  біледі.  
Оның  көз ... ... ... ... ... алдында  жыртылып-
айырылып тұрған қалың казақ елестеуі де осы сезімнің көріністері. Бұл ... да, хан ... ... ... ... жай. ... қуалаған
хандыкда ертелі-кеш ие болатынын білетін   олардың   психологиясында соған
тезірек жетуге құмарлық, өзімшілдік сезім басым болды. Олар ... ... ... ... ... ... ... сол орынға   
тезірек жетуді қарастырды. Әкесін, туысын ... хан ... ... аз ... ... ... ... өзгешелеу. Ол ішін тырнаған
эгоистік сезімдерін баса біледі, ... ... ... ... де ... ... жалпы билік басындағы адамдарға тән данғойлықтан, ... де ... Өзін ... ... ұстап, халықпен ойлы, салмақты
қарым-қатынас жасайды. Көп ортасында болады, сөз  тыңдауға, адам ... ... бұл ... хан ... өзін ... ... Оның осы жолдағы адамдық ізденістері, міез құлқын ... ... ... ... сол ... ел өмірінің кең тынысымен
астасып, жарқын бейнеленеді. Әбілқайырдың кедей деп кем ... ... ... дос ... — оның ... танудан туған білімділік. Тентек
інісі Мамай Тайланға зорлық жасап, ... атын ... ... де, ... жазалап, әділдік жағында қалады. Осыны байқаған Әйтеке би: «Төренің
бағы — ... ... ... ... ... жөн ... депті.
Әйтеке сөзі хан тағына отырғаннан кейін де Әбілқайырға ... боп ... ... мен ... ... ... де Әбілқайыр танып, сыйлай
біледі. Оның ақылы, сөзі әрқашан өрелі ... ... ой ... ... ... көреміз.
«Не сөзі, не ісі көңілін қозғамаған кісінің соңынан адам түгілі мал-
екеш мал ... Мен ... мына ... тап ақыл сұрамайды, абырой
сұрайды. Бұ заманда абыройдың да аты ... ... Оны ... ... ... ... ... есігіңнің алдында көлденең түсіп жатып алатын
күдіре желке көктөбет сияқты... Күні ... ... ... гөрі
тақымында шоқпары салақтап дәулет қуып, дәурен іздеген жалыны ... үйір ... ... ... жөн ... текті жігітке ел ... сөз бе ... Ол үшін ... ізет, қатарға қадір, ініге ілтипаттан
басқа не ... ... еді! Бұл ... ... ... бе деп үміттенетін
азаматынан бар дәметері сол-ақ қой!»
Бір әңгімеде Мәті аузынан айтылатын осы сөздер де ... ... ... оның ... ел ... ... жолының заңды
қағидасына айналғаны сұлтанның бүкіл романда ... ... ... Ол ... үшін ... Әлі ... ... шықпаған
бозбала жігіттің Іле бойында қалмақтармен ұрыста ерлік көрсетуге ұмтылуы
осыдан ... Ол бұл жолы ... ... ... ... ... ар жағында даңқ-құмарлық та жоқ емес еді. Оны Есет ... ... ... ел түгел таңқалып жатқанда кірпігін де қаққан жоқ.
Сазарып тұрып алды. Сұмдығына найза бойламас қу ... ... ... ... таң қалған жұртқа. Дегенмен бұл жолы ол ... ... ... ... ... ... қазақтан да Қалдаман
туған екен ғой»— десті қалың тобыр. Ынтымағы аз, көшпелі, жауынгер ... оны ... ... жол — ел ... ... ерлік көрсету
еді. Әбілқайырға ол абырой, бедел әкелді. Ендігі ... ... ... жайы сөз ... қол ... деп оның атын ел ... болды.
Осылай бір көрініп алған беделді Әбілкайыр одан әрі бекітудің жолы ел
жақсыларымен, аты белгілі, елге беделді батырлармен одақ ... жақ болу ... ... Бекенбайды, Жәнібекті, тағы баска батырларды маңында
ұстау саясаты оны билікке ғана жеткізіп қойған жоқ, хан ... да ... ... ... ... жол ... ... өмірінің барлық кезеңін тізіп, оның жеке ... ... ... Оның Кіші жүз ханы ... ... ... жайындағы ұсыныспен патшаға өкілдік жіберумен арадағы келіссөз
жағдайларын ғана шығармаға тақырып етіп алады. Сонымен ... ... ... Петербургтен хабар күтіп жүрген ханның күпті, ойлы ... ... ... ... ... ... қиын жағдайда
жүргізілген келіссөз жайын («Арбасу») және келіссөздердің ұзақ тартысып
барып сәтті аяқталуын ... ... Сырт ... бір ... ашуға арналғанмен, бұл тараулардың бәрінде қазақ ... ... ... ... ... жақтаған және оған қарсы ... ... ру ... ... ... ... ... халық ішіне сіңе бастаған орыс-қазақ қарым-қатынасының ... ... ... ... ... ... ... жайында   ойлану  
күшті.
Сондықтан  онда оқиғадан  гөрі  ой ... ... ... ... ... ... да, бір ... елдің билігін қолына алған Әбілқайырдың
ендігі ойы — ел ... ... оны ... ... ... ... көрсету еді. Бұл мақсатын ол орындауға тырысып бақты. Үш ... ... ... ірі ... ... Жоңғар мен қалмақты жеңген
соғыстардың бәрінің де тізгіні Әбілқайыр қолында болды. Ол ... ... ... өз ... ... қоса ... басы есебінде де
айлалы, амалды ... ... ... ... ол ... ... ... болып сайланды. Бірақ ішкі-сыртқы жауласушылық бұл жеңістермен
бітпеді. Қайта үдей ... ... ... ... ... бір жағынан
қыспаққа алса, оған қосылған феодалдық-патриархалдық өмірдің ... ел ... ... алауыздықтар қазақ хандығынын, халықаралық
жағдайын ... ... ... ... ... ... бастады.
Хандыққа таласқан билеуші әулеттердің династиялық бақталастығы да жағдайды
қиындата түсті. Осыларды көріп-бағып отырған ойлы Әбілқайырдың ... ... ... ... да жоқ еді. Оның ... орыспен одақ болу идеясы көп
жылдардан бері ел аузында жүрген, бірақ іске аспаған Европаны кезген елес
сияқты бір ... ... ... мен ... ... ... ... Әбілқайырға таныс болатын. Әбілқайыр оны жаңа жағдайда жаңаша ойлап,
күн тәртібіне қойды. Бүгін осы бір қатерлі, ... ... ... ... ... көрегендік, ерлік жатқанын, оның алды-артын пайымдай білген
ойлы адамның ғана ... ... кім де ... ... ... ... өзі
қазақтардың сол кездің өзінде мал соңында ғана жүрген ... ... ... өзі ... ... ... ... бар, саяси ойдан
жырақ қалмаған жұрт екенін дәлелдей түседі. Әбілқайыр ісі ... ... паш ... ... ... әрбір ел билеушіге тән ханның өзіндік ... ... ... арқа ... оның ... ... ... қолына алуға
ұмтылғаны, өзінің бәсекелестерін солай ұтуды көздегені, оның жеке басының
толғаныстары ... кең ... ... ... ... қайшылықты емір
кешкен хан Әбілқайыр қанша ... ... ... бәрінен де
жоғары тұр.
Мәті келіні ... хан ... ... ... дәл ... ... ... Мәті қазіргі ел басшыларының ашуға мініп, ... ... ... ... ... жолбарыс боп, қасқыр боп өткізген күні
біткенін, енді қырық бұлтаққа салар түлкінің кебін киер кез ... ... ... ... амалы» деген-ді. Тәукенің ел билігіндегі әрекеті бұған
жігерсіздік боп көрінетін еді, сөйтсе ол да таусылмайтын түлкінің ... ғой. ... ... ... қоқан-лоқы көрсе де, ел «аттандамай», атқа
мінбей, отыз сегіз жыл бейбіт заман кешіпті. Ал, ендігі жағдай бұл ... ... ... ел тұтастығының басқа жолын іздеу керек. Ол —
Россияға қосылу ... ... арқа ... ... Ендігі ханның түлкі боп
бұлтақтар айласы да, қулығы да осы ... ... осы ... Әбілқайыр характері осы жолдағы күрес үстінде ашыла түседі.
Бұдан арғы оқиғалар ... ... ... дамиды. Бұл оқиғалардың
жуан ортасында да Әбілқайыр. Оның ... ... ... ... күші ... Дала тағыларымен толық келі-сімге келмей тұрып,
тәуекелге сальш, елшілік келсе, біртіндеп келісімге ... ... ... ... істі ол әрі қарай алпыс екі айлалы түлкініңн амалына салып
жылжытады. Бүкіл тіршілігін сөз, дау қуып, ... ... ... ... ... ... талас сұүлтандар мен елшіліктің ханның
арасындағы тартыс тым ауыр жағдайда ... Осы ... ... дала
қайшылығы, ыдырап бара жатқан хандық құрылыстың сыры ... ... ... бұл ... елшіні күту дайындығы кезінде-ақ
байқаған еді. Ру басшылары елшіні күтуге арнаған ... ... ... ... ... екі есе кем ... келгендерінін өзі
қарауылға жиналмай ханның жүйкесіне тигенді. Оның үстіне ... ... ... ... деп шарт ... ... ... ханды елшіге
жібермей, қонақты зарықтырып тағы шаршатты. Осындай қиыншылықпен басталған
келіссөз ... ... ... ... ... ... жол ашқан. Оның төзімділігі, ақыл-айласы екі жақты ... ... ... ... ... ... арда екенін естуіңіз бар шығар... Арда
малдың асау ... ... ғой. ... күшпен емес, айламен алады. ... ... де ... ... ал ... ... да
ноқталауға болад... Біздің халқымыз қазір ... ... ... ... мерт ... Әлдіге тап келсе, өзі мерт болады. ...Әрі ойладым, бері
ойладым, екі мықтының әупірімімен арпалысып мерт ... ... тірі ... жөн ... ... ... ... амал бар ма? Жұрт
бұл қылығымды не деп ... о деп ... ал өзім тек бір ... ... ... ... мүддесін ойлағанда тапқан жалғыз амалым деп білем...»
Әбілқайырдың ... ... кеп ... осы сырында хан ұстанған саясаттың
шындығы жатыр. Ол елшіге ел азаматтарының ... ... ... ант ... ... ұсынып, ауыздарын алуға тырысу
керектігін ... ... да ... — Тевкелев келіссөзін мақсатқа
жеткізген де осы амал, айла. Ру басшыларының әр ... ... ... ... да жық ... ол ... қарайды. Бала мінезді жұрттың әуелде
дұрыс-бұрысты ұға алмай, ... ... ... келуін күтеді. Оларға ақырып
емес, алдаумен іс жүргізеді. Бұл шаруаға тағы да ... ... ... ... елді антқа жұмылдырады. Бұл — Әбілқайырдың ел мүддесі мен
өз мақсатын тұтастыра білген дипломатиялық ... ... қол ... оған ... ант ... жалпы қазақ
мүддесіне де, оның мұсылмандық ... да, ... ... де ... ... оған ... болушылардың ойы тек түсінбестік пен бәсекелестіктен
туғанын ... ... ... ... ... Бұл ... халықтардьщ
мүдделестігінен, тіл табысуынан да танылады. Зердебай қызы ... ... ... орыстарға жағыну үшін үйымдастырған ісі
деушілердің жеңілісі де Әбілқайырдың үстемдігін танытады.
Романда игі ... ... ... ... ... ... ... жарқын образдары жасалады. Олардың ішінде Бөкенбай, Есет,
Жәнібек батырлар ерекше көзге түседі. Ел ... кек ... ... ... ... бұл ... ... халық қамқорлары ретінде
суреттеледі. Ел ... ... ... ... оның ... іске
асуына тілек те, білек те қоса біледі. Әсіресе, Бекенбай  ру басшыларының
орынсыз талас,    қыспақтарына ұшыраған хан мен ... шын ... ... Өзі ... ... ... ... басқаларды да өз
беделінің ... ... ... Қиын-қыстау күндерде елші қасында болады.
Кертартпа билер мен айтыста ол өз ойын, мақсатын дәлелдеп ... ... енді ... салатын несі қалды? Қазақтың басына ... ... да ... қалған жерім жоқ... Әлі де ... ... ... ... ... дайынмын. Бірақ қызыл тілде буын жоқ
екен деп ... ... ... ... жоқ. ... қара ... ... айтқанымен көшіп, ала қиқудың айтқанымен босып жүре ... ... ... бір ... ... кезі ... дегеннің түсінбейтін
несі бар? Алысқанмен алысып, жұлысқанмен жұлысудың жөні осы екен деп, төрт
тарабыңмен ... теке ... ... бір ... ... ... ... ыққа ұстайық, бір қолымыз болмаса, бір қолымызды жау жағасынан
бос ұстайық, әйтпесе көк ит боламыз деп ... көп ... ... ... ... несі бар? Әбілқайырға жау іздегенде ұстатқан ноқтамды
дос іздегенде ұстатпайтын жайым жоқ. Қол астымдағы рулы еліммен ақ ... ... деп ... мына мен айтам»...
Бөкенбайдың осы сөзі Әбілқайырға сүйеу ... ... да ... ант
беруіне жол ашады. Одан соң батырдың өзі де, Есет те, ... ... ... биі ант ... Іштей ұнатпағанмен көптің ырқынан аса ... ... ант ... де ... ... ... бәсеке, бақталас сұлтан
ант беруін беріп қалғанмен, ... ... ... ... ... ... ат ізін ... жатып алады. Алыстан орайтын жырынды
қудың жігіттеріне орыс керуенін талатып, оларды өзі құтқарған боп ... ... ... да ... ... емес, орысқа өз жолымен
келуге ұмтылысының белгісі.
Романда суреттелетін елдін басшы адамдары — байлығымен, тектілігімен емес,
ел ... ... ... ... көзге түскен, ақылымен ел
бірлігі ... ой ... ... ... ... өз ... ... көсемдері. Оларды көсем еткен де батырлық пен алғырлық мінездер,
халық қамқоры бола білген азаматтарға деген ел ... ... ... ... ... ... Олар, негізінен, халық ортасынан
шыққан адамдар Бекенбайдың, ... ... тағы ... ... да осындай халықтық мақсат бар. ... ... ... ... ... ... ... күші мен жүрек
тілегін, ақыл мен ой тапқырлығын көрсетуді нысана етіп ... ... ... ... ... ... танылса, даланың кеңдігі мен
тіршілік үшін арпалыс тудырған мінездің ... де ... ... ... естелік күйінде, лирикалық шегіністер арқылы араласатын
Төле, Әйтеке, Қазыбек ... ... де ... ... халық
ойларының, даналықтың сипаттары жинақталған. Жалпы ... ... ... ұлттық психологияға тән жақсылық пен ... ... ... айтылады. Олардың көбі аталған ... ... ... ... орыс ... ... ... көзге түсетіні — орыс елшісі
Тевкелев. Оның ... ... ... тарихи деректерге ... ... ... ... ... ... ... күнделігіне сүйене отырып суреттейді. Бірақ жазушы сол ... ... ... ... ... жүргізудің егжей-тегжейі мен
екі жақтың бір-біріне қарсы жасаған айла-әдістерін суреттеу негізінде қазақ
даласындағы рулық тартыстардың ... ... ... ыдырай
бастағанын ашуға ұмтылады. Дәуір шындығына осы оқиғаға қатысқан адамдардың
көзімен қарауға көңіл бөледі. Тевкелев осы тұрғыдағы ... ... ... ... дипломаттың орыс-қазақ халықтарының мүдделестігі туралы
ойлары мен қазақ қоғамының кайшылықты ... ... ... ... ... ... ... жағынан бөлек, екеуі екі құрылықта жатқан орыс-
қазақ халықтарының жақындасу себептерін, оның ... ... ... ... Қоян-қолтық араласып жатқан ... ... ... ... тумай қоймайды. Ал мүдде жақындығы — адам мен
адамды, халық пен халықты, мемлекет пен мемлекетті ... ең ... Осы ... табысқан халықтардың туысқандығы ұзағынан болмақ. Қазақ-
орыс қарым-қатынастары жайлы бар мәліметтерді оқи келе, өзі көзін жеткізе
келе ... ... ... тұрақтайды. Бірігуге екі жақ та мүдделі. Орыс
елшісі өз ... ... ... ... ... ... ойдағыдай аяқталуына да күш салатыны осыдан.
Екінші жағынан, жазушы Тевкелев көзқарасы арқылы ... ... ... да дербес, оқшау күйде қала алмайтынын, феодалдық-патриархалдық
қарым-қатынастардың ыдырай ... ... ... ... ... бірі бетінен алып, шабаланып жататын халықта ынтымақ
азайғанын Тевкелев сияқты сырт көз ... ... Хан ... өзі ... заты ... ... Оған қол   қусырып, айтқанына бас иіп ... ... Қит ... хан ... кісі шаптырып, көмек сұрап
жатады. Бұл— қазақ қауымында ел билеу жүйесінің ... бара ... ... ... бір ... ... сүйеніп, қорғанбасқа лажы жоқтығын
бейнелейді. Осы ... ... да ... ... ... екі ... ... үшін де мүдделестік қажет екенін
елші дұрыс түсінеді. Елшінің дұрыс ... мен ... оған өз ... үшін
күреске жол ашады. Әбілқайыр мен елшінің келісе отырып, басқа хандықтарға
хабар айтуы, жалпы қазақ ... ... ... ... ... түпкі пайдасын ойлаудан туады.
Осылай басталған орыс-қазақ қатынастарының қарапайым халық өкілдерінің
бірін-бірі түсінісуіне, достасуына себеп ... бұл ... ... ... ... Мариям тағдырынан, Сергей, Қостюков
бейнесінен танылады. Тұтқынға түскен орыс қызы ... ... ... ... ... одақтасуы тағдыры ұқсас адамдардың ұлтына қарамай
өзара түсінісуінің белгісі ... ... ұста ... ... ... ... жарасуы да өзара ұғынысудың әсері. Бұлар — орыс-қазақ
қатынастары тудырған, есепке негізделмеген қарапайым ... ... ... ... ... ... ... оның ұлғаюына жол болған
жоқ. ... ... ... ... ... бұл ... ... ант
беріп құтылды. Халықтардың өзара ... мен ... тым оңай ... Елдердің қарым-қатынас жасауы оны тездете алмайды, кертартпа күштер
мен ғасырлар бойы ... ... ... да оны тез ... Соған қарамастан екі елдің бірігуі қарапайым, тағдыры ортақ
адамдардың ... жол ашуы ... ... аз ғана фактінің
негізінде әдемі бейнеленген. Ол дәуір шындығына сыйымды да.
«Үркер» — ... бай ... Онда сол ... қазақ қоғамының емірі,
оның көрші елдермен тартысты тіршілігінің ... ... ... ... ... ... оқиғалар ізін сақтай отырып, сол ... ... ... ... ... бүгінгісі, ертеңі жөнінде ойланады.
Әбілқайыр ұстаған жолдың көрегендігін дәлелдейді. Романда ... ... ... ... ... ... ... келтіріледі. Автор жақсыны мадақтай, ұнамсыз жайларға сын көзімен ... ... ... ... Ордабасы жиындарындағы үш атыраптан бас
қосқан елдің думанды мерекесі — реалистік ... ... ... Осы ... ... ел ... аға ... өнегелі сөздері халық санасында
қалыптасқан ... өнер ... ... ... ... ел ... ... ойлар, халықтың мінез-құлқы сол елдің мекені болған даланың
кеңдігін бейнелейді. Халықтық характерлерде де осындай сипат басым. ... сөз ... ... та сол ... ... туады.
Негізінен кіші жүз қазақтарының Россияға қосылуын ... ... ... ... елінің халықаралық жағдайын кең сөз
етеді. Жоңғар шапқыншылығы кезінде ... ... ... ... ... ел ... ... өзара бәсекеге негізделген саясаты
қосылып, алауыздық күшейгенін нақты деректерге-сүйене ... ... ... ... ... ... ... Барақ, Әбілмәмбет
сияқты хан, сұлтандар қызметін бір ... ... де ... ... ... өмір сүрген қайшылықты саясаты елдің бүтіндігін сақтауға
жұмсалғаны даусыз. ... ол ... ... бола алмады. Өйткені олар
оңашаланып, көршілерді ... өмір ... ... ... ... ... ... қарсы қойылады. Тәуке бастаған топ ел
бірлігін нығайтуды ішкі, фактілерден күтсе, ... ... ... ... ... дүниежүзілік дамудың тенденцияларымен
ұштастырды. Бұл ... Әбіш ... ... қосылуы тек екі ел үшін
ғана маңызды ... ... ... прогресс тұрғысынан да елеулі құбылыс
болғанын түсіндіреді.
Халық тарихында өшпес із қалдырған осы бір маңызды оқиғаны ... ... ... ісімен қазақ ғалымдары мен жазушылары көп жылдардан ... ... ... ... мен ... ой-пікірдің әр
жағдайдағы даму күйіне байланысты бұл мәселеге түрліше көзқарас туды, ... де ... ... жоқ. ... ... бәрі — ... өткен жолымыз.
Соңғы жылдар ішінде жалпы қазақ тарихына байланысты жақа ... ... ... ... деректер қайта қаралып, толықтырылып, оларды
нағыз ғылымдық әдіспен, шыншылдықпен бағалауымызға жол ашылды. Бұған ... ... өсуі де ... ... ... пен ... ... маркстік-лениндік ілім үйреткен кеңшілік көзімен ... ... да ... ... ... даусыз. Халық тарихына
байланысты жаңаша ойлану —қазір советтік ... ... ... болып
отырған жай. Осы негізде олар елдің елдік салты мен ... ... оның ... прогрестік жолына бет бұруы, сол істің басында
тұрған халық өкілдері мен ұлттық сана-сезімінің оянуы ... ... ... ... алып ... Осы ... арналған қазіргі қазақ
әдебиетінің тәуір туындылары да бұл ... ... ... ... ... түп негіздері мен олардың
ынтымақтасуы жолының заңдылығын көркем бейнелеуге арналған туындылар ішінде
Әбіш Кекілбаевтың «Үркер» ... ... орын ... ... тарихилық сипаты (историзм) күшті. Ол халықтар тарихының
даму бағытында әлеуметтік өзгерістер ... ... ... ... ... да ... ... күткенін, өзара қарым-қатынасқа,
материалдық және рухани байланысқа ұмтылғанын ол ... ... ... ... ... тусіп, көшпелі өмір кешкен қазақтың да ендігі
Жерде ... ... өмір ... ... емес еді. ... жүзілік
әлеуметтік тіршіліктің ірі козғалысқа түсуі, жаңа ... ... ... ... ... басып алу, бағыну шындықтары қазақ
халқын да бұрынғы күйден қозғап, ізденіс жолына бағыттады. Осы ... ... ... — орыс ... Осы бір ... ... заңдылығын жазушы
«Үркерде» үлкен суреткерлікпен және ойшылдықпен бейнелейді. ...... ... ... нұр ... ... адастырмайтын жарық жұлдыз немесе
жұлдыздар шоғыры. Орысқа қосылу арқылы қазақ ... жол да ... ... Ұзақ көшпелі өмірден қажыған, қашқылықты-пысқылықты тіршілік көп
кешкен, көп жауласқан қазақ та адаспайтын жолға шықты. Оның төбесінде ... тұр. ... ... ... ... қазақ қашанда жақсылыққа жорыған,
халық бойын билеген үміт оты осыған жетектейді.
Адам табиғаты зорлықты, ... ... ... да ... ... ол
жалғыздыққа да, оңашалануға да сондай жат. Тіршілік үшін ... ... ... тіл ... ... ... ... осылай туған. Оның негізінде куштеу, бағыну, бағындыру саясаты
емес, түсінісу, мүдделестік, ... ... Осы ... ... ... арасында, кейін тұтас халықтар, елдер арасында байланыс
ұлғайған. Қазақстанның ... ... ... да екі ... ... ... ... Әбіш романы қазақтар іздеп тапқан
жолдың негізі ... ... ... туғаны туралы ойлатады. Оның екі
халыққа да, олардың экономикалық, рухани ... да ... ... ... негізгі пафосын айқындайтын да осы идея.
Негізінен байсалды реалистік ... ... ... ... оның
кейіпкерлерінің характеріне, ұғым, ... ... ... лайық
символикалық бейнелеуді, фольклорлық ақызды да қоса пайдаланады. Бірақ бұл
аңыздар шығарма стилін бұзбайды, образдарды ... ... ... ... ... көз алдына елестеген жолбарыс, қасқыр, ... ... ... тазы боп құйрығын тығып жылжып бара жатқан бейне — образ
ашудың халық жадында бұрыннан ... ... ... ... орға ... да дала тағыларының    оңай арандайтынын орда халық
бойынан көруге меңзеу бар сияқты. Қейін ханның түс ... өзін ... ... дала ... тән ... үзақ ... жолы кесілгенін
елестеткендей. Елдің есеюі, соқыр сезіммен жүрмей, ... ... өмір ... тың жол ... ... ... Ел ... да қиындап барады.
Ендігі басшы арандатушы емес, халықты арандаудан арашалаушы. Әбілқайыр
осыны түсінеді. Қазақстанның ... ... ... үшін ... ... ... образымен тұспалдап ашу да осындай сәтті ... ... біз ... ... ... реалистік сипатын
толықтырып, оның образдарын кеңірек аша түскенін, қызмет еткенін ... ... ... ... ... ... олқылығы да бар сияқты.
Өмір шындығын мол қамтып, байсалдылықпен кең суреттеу романның ... ... ... ... ... да ... шалынады. Онда
үлкен дүниені түгел ... деп, ... ... алу, соза ... ... ... Кіші жүз ... көлемінен шығып, оны бүкіл
қазақтық құбылыс ретінде қарау, әрине, дұрыс. Бірақ одан үш ... ... ел ... ... ... қайталап-қайталап,
ұстемелетіп, тәптіштеп айту көбірек орын алып кеткен. Жиындар, ... ... жиі ... ... Тевкелев ойларында да қайталау
көп. Елшіні бірінен соң бірі кеп қорқытқан билер ... да тізе ... ... жазушының оқиғаны бір ... ... оған ... тағы ... көзімен қайта оралатын жайлары да кездеседі. Көрші
халықтар — қалмақтар, қарақалпақтар, түрікмендер, башқұрттар жайы, олардың
ішкі қайшылықтары да тым ... ... ... романды ауырлатып
алғаны байқалады. Көп нәрсені тықпалап, бәрін ... ... ... ізінен адастырып кететіні де бар. Романның басында Итжеместің етке
құмарлығы 3—4 бетке созыла ... ... ... ... жайында жазушының ойлануы керек сияқты.
«Үркер»— өзінің жанры ... ... елі ... ... аса ... ... ... бойында орын алған ірі-ірі оқиғалар
негізінен алғанда нақты тарихи ... ... ... көп ... ... ... дерлік тұлғалы туынды, тарих әдебиеті ... ... орын ... сонымен қатар көркемдік дәрежесі де жоғары,
айрықша орамды шығарма.
Бірақ біз бұл арада Ә.Кекілбаев романы ... ... ... ... ... барлық сюжетті мен персонаждарын көркемдік
дәрежесін, стиль қасиеті мен тіл ... және ... ... ... ... әңгіме еткелі отырғанымыз жоқ. Бұлар өз алдына дербес ... ... ... ... ... ... ... әзірге айтайын
дегеніміз, жұртшылық алдына тартар ойымыз, барынша ықшамдап айтқанда,
мыналар: -роман желісі, ... ... ... елі мен жері бай ... ... ... жұрт санасына әбден ... ... ... ... ұғымдармен үндес пе, яғни тарих қағидаларымен қайшы емес пе
деген мәселе; – ... ... ... /басты кейіпкерлері/ ойдан
шығарылмай /мұндайлар көркем әдебиетте әрқашан болып тұратын құбылыс қой/,
өмірде, тарихта ... ... ... ... ... із қалдырған адамдар
ма деген жағдайлар; – шығармада әңгіме болып отырған дәуірдегі, ... ... ... дамуына, өмір жолына, әдет-ғұрып салтына берілген
сипаттамалар мен ... ... ма ...... ... елінің сол
тұста басында болып жатқан нағыз шытырман, қиын-қыстау жолда барар жер мен
басар тауды ... ... ... мен ... ... па, ... ме
деген әлеуметтік мәні бар жайттар.
Енді осындай ... да ... ... ... мен шешудегі романның
құндылығы мен жағымды жақтарын ... ... ... әңгіме болып отырған қазақ елінің, қоғамының, өмірі, әлеуметтік
тартыстары, ... ... ... ... орын ... із ... ... желісімен, барлық елеулі кезеңдерімен
негізінде үндес баяндалған, ... ... ... ... нақты даталары
да/ толық сақталған. Мұның өзі жалпы алғанда бүкіл ел тарихымен, жекелеп
алғанда қазақ даласының сол ... ... ... өмір ... жете
хабардар екенін көрсетеді. Бұл – шын мәнісінде көп, қажырлы еңбектің
жемісі.
2. Қазақ жұртының сол ... ... ... ... ... үш жүздің /ұлы, орта және кіші жүздердің/ құрамы, ... мен ... да ... ... ... ... Бұл да ... осыншалық ауыр жүкті-шежірелік мәні бар қиын
мәселелерді шешуді мойнына алғанын көрсетеді. Әрине, автор ... ... ... талдауымен шежіре проблемасын түгел шешіп берді деген
ұғым әсте де тумайды. Бұл әлі де талай терең және жан-жақты ... ... ... Дегенмен, роман авторы өз талдауымен, ... ... ... ... ... ... мәселелерін анықтай
түсуде азын-аулақ үлес қосқан тәрізді.
3. Роман мазмұны, ең басты, нағыз өзекті мәселесі – қазақ елінің өз ... ... ... ел ... өмір ... үшін ... жылдар бойы табан
тіресіп жүргізген күресінің жайы, айбынды асулары. Бұл күрестің ең ... зор ...... жеріне сан рет рахымсыз шапқыншылық ... елін XVII ... ... ақтабан шұбырындыға ұшыратқан жоңғарларға
қарсы жүргізілген, ... ... ... ... еді.
Алдымен ашып айта кетейік: бұл тартыстың да тарихи, мұндағы ... ... ... кешулер арқылы өткен өткелдер жалпы алғанда дәлелді де,
әділетті де айтылған. Әрине, көркем ... ... тән ... ... ... Осы ... алғанда мұнда, қазақтар мен
жоңғарлардың майдан, ұрыс даласындағы айқасын көрсетуде-жазуда ... ... ... ... жоқ ... ... болған оқиғаларды
баяндаумен бағалаудың жалпы бағыты, барлық желісі ... ... ... ... ... ... Сондықтан қазақтар мен жоңғарлар
арасындағы тартыс жолы мен бейнесі жалпы тарих тұрғысынан да, ... ... да ... әділ ... деп ... Шығарманың барлық басты персонаждары – кейіпкерлері – айталық, Тәуке,
Әбілқайыр, Бөкенбай, Тевкелев ... ... ... Қазыбек, Төле, Әйтеке
және басқалар әсте де ойдан шығарылған пенделер ... ... ... ... ... ... ... қарай белгілі дәрежеде із
қалдырған нақты адамдар, үлкенді-кішілі қайраткерлер. Әрине, романда
автор ойынан ... ... ... ... кіргізілген кейіпкерлер де
жоқ емес. Бұлар да көркем шығармада ... ... ... ... ... ... бояуларымен, іс-әрекеттерімен шығарма мазмұны
мен іреңін кемітіп тұрған жоқ, қайта кеңейтіп, айрықша ашып тұр. Сонымен,
бұл шығарманың ерекше ... мен ... сол – ол ... ... адамдардың өздері мен нақты /жағымды да, жағымсыз ... ... ... ... да бұл – шын мәнісінде тарих
шежіресіне құрылған тарих жанрына жататын туынды. Мұның өшпес маңызы ... ... ... орны алдымен осында.
5. Еңбекте одан әрі ... ... бойы ... ... ... жауынгершілік кезеңдерде қазақ елінің, қазақ хандықтарының
Россия империясына /патшалығына/ деген көзқарастары, бұған ... ... ... ... ... тіпті одақ жасауға бағытталған
ниеттері мен әрекеттері әр жақты әңгіме болады. Бұл да, әлбетте, ... өз ... екі ел ... ... ... ... ... Бұл арада айрықша атап өтетін бір жағдай сол – бұл
құбылыс әдеттегідей, бұрынғы ... ... ... бір ... емес, жан-жақты, яғни мұның жағымды да, жағымсыз да жақтары
бірдей, барынша объективтік ... ... Бұл ... ... әбден
жақын. Өйткені сол заманда қазақ жұртшылығының бәрі ... ... ... ... гөрі өтірікке жол бергендік болар еді. Автордың
тағы бір әділдігі дәл осында.
6. Шығармада суреттелген ... ... ... жері мен ... қыл ... ... – бостандығы мен дербестігінің ... ... ... ... – халық кемеңгерлігі нышанының көріне
бастауы, барар жер-басар тауды іздеуі әбден табиғи нәрсе. Өмірлік ... ... де ... ... айтылған. Бұл арада барынша басып
талданған нәрсе сол – ... ... ел ойы мен ... ... ... Әбілқайыр ханның, оның толып ... ... ... ... ...... қайшылықтарымен бірге баяндалған.
Мәселен, автор алдымен кіші жүз ханы ... ... ... антын әр жақты сипаттайды. Сөйтіп қазақ елінің Россия қол
астына қарау процесін сипаттайды. Бұл – ... өмір ... ... келгенде, романның негізгі мазмұны, идеялық нысанасы – ... ... ... орыс халқымен одақ болу, ... ... ... ... ... нағыз прогрестік жол екендігін
айқындау, ашып айту. Сондықтан да еңбектің құрылысы – тығырық, ... және ... деп ... ...... алға қойылған
проблемаларды көркем шығарма құралы – тілі ... ... ... ... ... сол ... ауыр ... түрлі
әлеуметтік жіктер тартыстарды барынша толық талдау арқылы бірден-бірге
Россиямен жақындасу, одақтасу мәселесіне әкеліп ... ... ... ... ... бұл ... түгелдей құптамауға болмайды.
8. Дәл осы арада, реті келіп тұрғанда, шығарманың көркемдік құндылығы
жайында бір ауыз сөз ... ... тұр. ... ... ... ... ... қазақ елінің, халқының, бойындағы
талап тамаша қасиеттері: ежелгі парасаттылық-адамгершілік, әділділік,
жақсылықты дәріптеушілік, озат ... ... сөз ... жете
білушілік және басқалар орнымен, барынша шебер, ... ... ... ... ... қазақ тілі қорындағы мақал мен ... ... ... сөздер мол қолданылған. Мәселелер, Тәукені
күллі қазаққа ортақ хан сайлап, жеті ... ... ... ұлы ... ... ... «Ертең елге барғанда айта барарлық үш би бізге
не дейді екен? Соны естіп ... ... — деп тырп ... ... ... автор.
:— Сонда үш биден не сұрайсыздар? — депті хан Тәуке.
Жұрт:
— Үш би ... ең ... ... ... үш ауыз сөз ... Енді үш би ... кәрілік пен жастық хақында не мәслихат қосады екен!
— Енді үш би бізге ұл мен қыз ... не ... ... Үш би ... енді адам ... үш ауыз сөз ... осы ... бұл сұраулардың бәріне үш бидің Төленің, Қазыбектің,
Әйтекенің берген, мейлінше тауып айтқан жауаптарын ... ... ... бір ... ... ... ... жатқан мол кемеңгерлікті көрсетсе,
екінші жағынан, роман авторының ел ... ... ... ... ... ... шебер бере білгендігін байқатады. Мұндай мысалдар,
оқушыларды лажсыз тартатын, үйіріп әкететін терең толғаулар ... ... ... ... ... ... ... әбден қажеттілігін
толықтыра түседі.
Жоғарыда бір жерде атап ... бұл ... ... елі ... ... асулы кезеңдерді қамтитын, әлеуметтік дамудың өзекті мәселелерін
әңгіме ететін, етек-жеңі мейлінше кең шығарма. ... ... көп ... ... ... болмай қоймайды. Ондайлар мұнда жоқ емес.
Бұлардың бастылары ... ... ... романның бірсыпыра
жерінде, әсіресе, ... ... және ... ... ... тым алыстан орағытушылық, айналаның тозаң әңгімесімен
айналушылық бар, ... ... ... оқиғаларды суреттеуде,
қайталаушылық кездеседі. Мұның өзі романның ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік, қоғамдық, мәні
бар термин-ұғымдарды қолдануда алақұлалық ... ... ... ... ... ... ... жиі ұшырайды. Кейбір
халықтардың мінез-құлқын, іс-әрекеттерін ... да ... ... ... кездесіп қалады мысалы, орысқа сенбе, суға сүйенбе деген сияқтылар.
Бірақ бұлардың бәрі редакциялауда түзететін дүниелер.
Қорытынды
Ə.Кекілбаевты əдебиетшілер қауымы тарихи ... ... ... шынайы шеберлікпен бейнелейтін реалист ... ... ... ... ... түп негіздері мен олардың
ынтымақтасуы жолының заңдылығын көркем ... ... ... ... ... ... романы көрнекті орын алады.
Әбіш романының тарихилық сипаты (историзм) күшті. Ол халықтар ... ... ... ... негізінде қарайды. Адамдардың қай
дәуірде болса да ... ... ... ... ... және ... байланысқа ұмтылғанын ол жақсы ... ... ... ... тусіп, көшпелі өмір кешкен қазақтың да ендігі
Жерде ... ... өмір ... ... емес еді. ... жүзілік
әлеуметтік тіршіліктің ірі козғалысқа түсуі, жаңа ... ... ... байланыстың күшеюі, басып алу, бағыну шындықтары қазақ
халқын да ... ... ... ізденіс жолына бағыттады. Осы жолда оның
іздеп тапқаны — орыс халқы. Осы бір ... ... ... ... ... ... және ... бейнелейді. Үркер — маңдай
алдыңнан туып, жолыңа нұр беріп тұрған, адастырмайтын жарық жұлдыз немесе
жұлдыздар шоғыры. ... ... ... қазақ тапқан жол да романда осылай
ұғылады. Ұзақ көшпелі өмірден қажыған, қашқылықты-пысқылықты тіршілік көп
кешкен, көп ... ... та ... ... ... Оның төбесінде үркер
жанып тұр. Үркердің қарсы алдынан туғаны қазақ қашанда жақсылыққа жорыған,
халық бойын билеген үміт оты ... ... ... ... ... ... ... да еркін болса, ол
жалғыздыққа да, оңашалануға да сондай жат. ... үшін ... ... ... тіл табысуға үйретті. Адамдар ынты-мақтастығы,
туыстығы осылай туған. Оның негізінде куштеу, бағыну, бағындыру саясаты
емес, ... ... ... жатады. Осы жолмен әуелде
тайпалық топтар арасында, кейін тұтас халықтар, елдер ... ... ... ... еркімен- қосылуын да екі халықтың осындай
тағдырластығы, мүдделестігі туғызды. Әбіш романы ... ... ... ... ... тарихи қажеттіктей туғаны туралы ойлатады. Оның ... да, ... ... рухани дамуына да пандалы екеніне
сендіреді. Романнық негізгі пафосын айқындайтын да осы ... ... ... қосылуының прогресті жолын, оның ... ... ... ... ... ... көз алартуынан
құтқаратынын ұғынған да осындай іс ... ел ... ... ... ... ... отырып, «Үркер» романы бізге кек
суреттеп жеткізеді. Ол тек тәуекелге бел  буған,  даңққұмар  ... ... ... ... ... ойлылық, төзімділік сияқты
мінездерге бай характердің ғана қолынан ... ... ... ... характер ашып берді. Романдағы бүкіл оқиға дамуы, әрекет, ...... де ... ... ... ... байланысты   дамиды,    ... ... ... ... – тарихи тақырыбы мен атқаратын идеялық ролінің маңызы
жағынан да, көркемдік құндылығы мен тіл ... ... да ... қазіргі профессионалдық қазақ совет көркем әдебиетінің нағыз
төрінен өзіне лайық орын ... ... ... бір ... ... ... Әбіш Кекілбаев қолы мен талантынан туған «Үркер»
романының ... ... ... ... екі ... жуық ұзақ ... еске
салатын, қазіргі мен болашақ ұрпақтардың игілігі ететін шын мәнісіндегі
эпопея болатындығына ... ... ... әдебиеттер тізімі:
1.Ә.Кекілбаев «Үркер» Алматы 1981ж
2.Ә.Кекілбаев «Елең-алаң» Алматы 1984 ж
3. Қазақ Ұлттық ... ... 2002ж, ... Ә. ... ... Алматы «Жазушы» 1995ж 
5.Кекілбай Ә. «12 томдық шығармалар жинағы», ... ... ... ... ... Алматы 2005ж, ІХ-том
7.К екілбай Ә. «Азаттықтың ақ таңы», Алматы «Қазақстан» 1998ж 
8.Дүйсенбаева Ж. «Кекілбай прозасы халық аңыздар және көркемдік шешім»,
9.Джуанышбеков Н. ... ... ... и творчества», Алматы 2004г 
10. Кекілбай Ә. «Махаббат мұнарасы», Алматы «Раритет» 2005ж 
11.Кекілбай Ә. ... – Дрия ... ... ... ... Ә. ... ... «Арыс» 2004ж 
13. Жұмалиев Қ. Стиль-өнер ерекшелігі. «Жазушы» Алматы, 2001. 295-300 б.
14. Затонский Д. Искуство романа и ХХ век. ... ... ... 295-300 ... ... Т. ... тарихи романы (Жанрлық спецификасы. Типология. Стиль.
Ұлттық кейіпкер. Тарихилық сипаты. Поэтика) «Ер ... ... ... 38-42 ... Ізденіс 2001ж, №4-5 ( 52-54б ) 
17.Егемен Қазақстан 2002ж, 6 ... ( 4б ... ... 2007ж, 11 ... ( 5б ) 
19.Қазақ әдебиеті 2000ж, 24 наурыз 
20.Егемен Қазақстан 1997ж, 14 наурыз 
21.Қазақ әдебиеті 1999ж, 3 ... алаш 1999ж, 4 ... ... ... ... ... 1988 ж
24.Бердібаев Р «Биік парыз» Алматы, Жазушы 1980 ж
25.Р.Нұрғали «Телағыс» Алматы. Жазушы 1986 ж
26.Б.Майтанов «Қазақ прозасындағы замандас бейнесі» Алматы, ... 1977 ... Т «Үш ... Алматы, Жазушы 1997 ж
28.Елеукенов Ш «Замандас парасаты» Әдеби сын ... ... ... Ж ... бойға жайылған» Алматы, Жазушы 1988 ж
30. Дәдебаев Ж ... ... ... ... ... 2002 ... «Дәстүр және жаңашылдық» Алматы, Ғылым 1980ж
32. Қазақтың жүз романы . Құрастырған: ... ... ... 2004ж

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 26 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Өнімдер өндірісі298 бет
"көркем бейненің танымдық, эстетикалық мәні"12 бет
«Бабыр – наме» прозалық шығармасы.5 бет
«Жәми ат-тауарих» шығармасындағы Орта және Кіші жүз негізін құраған ХІ-ХІІІ ғғ. түркі тайпаларының тарихы50 бет
«Уркер косметикс» пкф-ның инновациялық қызметін талдау27 бет
«ш. бейсенованың «сүзгенің соңғы күндері» хикаятындағы лиризм мен психологизм. а.кемелбайдың "қоңыр қаз" шығармасын талдау. е.раушановтың « ғайша - бибі»поэмасының құрылымдық ерекшелігі. е.раушановтың «аспанға көшіп кеткен ел» поэмасының сипаты. е.раушановтың «қызық емес оқиға» атты поэмасының діни- мифологиялық сюжеті. ақын н.айтұлының «тоғыз тарау» поэмалар кітабына қысқаша талдау»21 бет
Абай Құнанбаевтың музыкалық мұралары арқылы студенттерге эстетикалық тәрбие беру13 бет
Абай Құнанбаевтың музыкалық мұралары арқылы студенттерге эстетикалық тәрбие беру туралы51 бет
Абайдың эстетикалық тағылымы.Сатиралық лирикасы10 бет
Абайдың өмірі мен шығармашылығы, шығармашылық өмірбаяны, Абай өлеңдеріндегі ғылым тақырыбы. Абайдың эстетикалық тағлымы16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь