Қазақ тілін оқытуда қолданылатын оқу-әдістмемелік кешендер

Жоспар:
І Кіріспе
1.1 Қазақ тілін оқытудың методологиялық негіздері туралы түсінік
ІІ Негізгі бөлім
2.1 Қазақ тілі оқулықтары,қазақ тілі бағдарламасы
2.3 Оқу барысында тиімді әдіс.тәсілдерді қолдану
2.4 Көрнекі құралдардың маңыздылығы
2.4 Қазақ тілі сабақтарында сөздік жұмысын жүргізудің әдістемесі.
ІІІ Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Қазақ тілі методикасында жалпы мәселелерді, қазақ тілінен білім берудің мазмұны, оқушыларға қазақ тілінен берілетін білім көлемі, қазақ тілін оқытудың жүйесі, білім берудегі негізгі принциптер, әдістер мен тәсілдер, олардың жіктелуі мен құрылымы, өтілетін сабақ жүйесі, оларды топтастыру, құрылымдық элементтері және сабақ жоспарлары мен құрылымы дидактикалық теориялар негізінде баяндалады.
Қазақ тілін оқыту – оқу әдістемелік кешендер арқылы жүзеге асады. Оқу әдістемелік кешендер қазақ тілін оқытудың бірден-бір негізі басты құралы болып табылады. Оқу әдістемелік кешендердің қатарына оқу-әдістемелік құралдар, дидактикалық материалдар, диктанттар жинағы, анықтамалықтар, сөздіктер, энциклопедиялар т.с.с. жатқызуға болады. Олардың қазақ тілін оқыту әдістемесінде маңызы орасан зор болып табылады. Оқу-әдістемелік кешендер оқушыларға білім беру, оқыту, оқушыларды жан-жақты тұлға етіп даярлау мақсатында пайдаланылады.
Менің осы курстық жұмысымның өзектілігі қазақ тілін оқытуда қолданылатын оқу-әдістемелік кешендер туралы теориялық мағлұмат беру. Курстық жұмыс барысында қазақ тілін оқытуда қолданылатын оқу-әдістемелік кешендерге талдау жасап, олардың оқыту барысында маңыздылығын анықтауға тырыстым.
Методика ғылымында қағидалар жүйесні теория қарастырады. Қазақ тілі методикасы дидактика теориясына байланысты зерттеледі. Білім беру теориясын педагогика ғылымында дидактика деп атайды. Дидактика – грек тілінің didaktikos – «өсиет» деген мағынадағы сөзі бойынша жасалған термин. Сондықтан бұл сөз білім беру мен оқыту теориясы деген мағынаны аңғартады. Дидактика білім берудің мазмұынын, ұйымдастыру мәселелерін, талаптары мен тәселдерін қарастырып, мектепте оқытылатын пәндердің жалпы заңдылықтарын белгілейді.
Қазақ тілі методикасы білім берудің негізгі құралдарын іздестірсе, ал дидактика білім беру мен оқытудың теориялық мәселелерін, оның формалары мен әдістерін зерттейді. Дидактикалық пайымдаулар әр пәнді оқыту методикасының, соның ішінде қазақ тілі методикасының теориялық негізі болып табылады. Мектепте қазақ тілін оқыту жұмыстары дидактиканың оқыту, білім беру жөніндегі теориялық қағидаларына сүйенеді, яғни қазақ тілі методикасы дидактика мәліметтеріне негізделе отырып дамиды.
Қолданылған әдебиеттер тізімі
1. І.Кеңесбаев Проф. Қ.Жұбанов және оның ғылыми-педагогикалық мұралары// Қазақ тілі мен әдебиеті. 1958,№2
2. І.Кеңесбаев, Ғ.Мұсабаев Көрнекті ғалым // Жұлдыз, 1958, №6
3. Қ.Есенов Тұңғыш филолог – профессор // Лениншіл жас, 1964, 24 декабрь
4. Р.Сыздықова Құдайберген Жұбанов – тіл біліміздің классигі // қазақ әдебиеті, 1964, 25декабрь
5. М.Балақаев Ардагер ұстаз // қазақ университеті, 1964, 23 декабрь
6. Б.Кенжебаев Құдайберген жөніндегі есімдегілер//қазақ университеті,1964, 23 декабрь, №41-42
7. Есенов Қ. Қазақ тіл білімінің беташары, // Жұлдыз,1966,№10
8. Нұрқанов С. Профессор Құдайберген Жұбановтың қазақ тіл жөніндегі зерттеулері//Қазақстан мектебі,1966,№9
9. Омарбеков С. Қазақ тіл білімінің бағалы қазынасы//Қазақстан коммунисі,1966,№12
        
        Жоспар:
І Кіріспе
1.1 Қазақ тілін оқытудың методологиялық негіздері туралы түсінік
ІІ Негізгі ... ... тілі ... тілі ... Оқу барысында тиімді әдіс-тәсілдерді қолдану
2.4 Көрнекі құралдардың маңыздылығы
2.4 Қазақ тілі сабақтарында сөздік жұмысын ... ... ... әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Қазақ тілі методикасында жалпы мәселелерді, қазақ тілінен білім
берудің мазмұны, оқушыларға ... ... ... ... ... ... ... жүйесі, білім берудегі негізгі ... ... ... ... жіктелуі мен құрылымы, өтілетін сабақ жүйесі, оларды
топтастыру, ... ... және ... ... мен ... ... негізінде баяндалады.
Қазақ тілін оқыту – оқу әдістемелік кешендер арқылы жүзеге асады. ... ... ... ... ... бірден-бір негізі басты құралы
болып табылады. Оқу әдістемелік кешендердің ... ... ... ... диктанттар жинағы, анықтамалықтар,
сөздіктер, энциклопедиялар т.с.с. жатқызуға болады. ... ... ... әдістемесінде маңызы орасан зор болып ... ... ... білім беру, оқыту, оқушыларды жан-жақты ... ... ... пайдаланылады.
Менің осы курстық жұмысымның өзектілігі қазақ тілін оқытуда
қолданылатын ... ... ... теориялық мағлұмат беру.
Курстық жұмыс барысында қазақ тілін оқытуда ... ... ... ... ... ... барысында маңыздылығын анықтауға
тырыстым.
Методика ғылымында қағидалар жүйесні теория қарастырады. ... ... ... ... ... ... Білім беру теориясын
педагогика ғылымында дидактика деп ... ... – грек ...... ... ... сөзі ... жасалған термин.
Сондықтан бұл сөз білім беру мен ... ... ... ... ... ... берудің мазмұынын, ұйымдастыру мәселелерін, талаптары мен
тәселдерін қарастырып, мектепте оқытылатын пәндердің жалпы ... тілі ... ... ... ... ... ... ал
дидактика білім беру мен оқытудың теориялық мәселелерін, оның ... ... ... ... ... әр пәнді оқыту методикасының,
соның ішінде қазақ тілі методикасының теориялық негізі ... ... ... ... оқыту жұмыстары дидактиканың оқыту, білім ... ... ... ... яғни қазақ тілі методикасы
дидактика мәліметтеріне негізделе отырып дамиды.
1.1. Қазақ ... ... ... ...... metodos – ... әдіс, ілім деген алынған
термин сөздер. Методика білім беру құралдарының жиынтығы деп ... ... осы ... беру құралдарын басшлыққа алатын негіздер болып
табылады. Жер бетіндегі ғылымдар ... ... ... ... ... жіктеледі: 1) жаратылыс тану ғылымдары; 2) қоғамдық ғылымдар.
Жаратылыс құбылыстарын жаратылыс тану ... ... ... және ... ... ... басқа да ғылымдар) зерттесе, адам
баласы қоғамындағы құбылыстарды қоғамдық ғылымдар ( ... ... ... заң ... ... ... ... методикасы педагогиканың бір тармағы бола тұрып,
қоғамыдқ ғылымдар қатарына ... ... ... ... ... ... негізгі объектісі. Ал оқыту методикасы диалектикалық
материализмнен, біріншіден, ... ... ... ... ... ... ... жағынан жақындасады. Диалектикалық
материализм материя алғашқы да, сана екінші деп есептейді. Бұл ... ... ... ... ішінде қазақ тілін ... ... ... әрі ортақ қағида. Бізді қоршаған дүние және оның заңдары ... тыс және оған ... өмір ... адам оны ... ... және ... ... ойлауы тіл арқылы объективті шындықты
көрсетеді. Объективті шындықта болған нәрсенің, танылғанның бәрі де ... ... ... оқыту методикасын зерттеуде диалектиканың негізгі
заңдары мен ... ... ... ... ... заңы
дүниедегі барлық заттар мен құбылыстар бір-біріне тығыз ... ... Осы ... ... алып келгенде оны төмендегіше
түсіндіруге болады.
1.2. Қазақ тілі оқулықтарына әдістемелік нұсқаулар 1969 ... ... ... ... ... оқулық авторлары, ... ... ... ... әр ... ... қазақ тілі
материалдарының, атап айтқанда, әрбір грамматикалық тақырыптың мазмұны ... ... ... ... ... оның ғылыми негізі мен тәрбиелік
жағына баса назар аударылады. Ең ... ... ... ... ... ... талдау жасалады. Оқулықта қандай өзгерістер
барлығы, яғни, ғылыми-теориялық, дидактикалық, әдістемелік жағынан ... ... ... ... ... ... ... әрбір тақырыпты оқытудың мазмұнын толық аша отырып, оған
байланысты қосымша материалдар, ... ... ... ... үлгілеріне
т.б. мәселелерге баса назар аударыла отырып, мұғалімдерге ... ... ... ... беріп отырады. Былайша айтқанда, ...... ... ... ... іске ... көмекші құрал.
Сондықтан мұғалім оқулықты оқу-тәрбие ісінде дұрыс пайдалануда ең
алдымен оның әдістемелік ... ... ... ... ... ... іс жүзінде қайткенде тиімді оқытудың жолдарын
мұғалімдерге нақты көрсетіп отырады. Оқулықтарға әдістемелік ... ... ... ... тілі ... ... жетілдіру, оқушыға толық әрі сапалы
білім беру ... ... ... ... ... әдістемелік
нұсқаулардан кейін дидактикалық материалдар жинағы шығарылуда. Дидактикалық
материалдарды жазуға да оқулық ... ... ... ... қарастырылады.
Ең алғаш дидактикалық материалдар жинағы 1969 ... ... ... ... ... ... ... теориялық білімін
тиянақты, саналы меңгеруге, ой-өрісін, дүниетанымын кеңейтуге көмектесетін,
яғни оқулықты толықтыра түсетін көмекші құрал.
Дидактикалық материал ... мен ... ... ... ... мазмұнын, ондағы берілген теориялық материалдарды жан-жақты
толықтыра ... ... ... ... ... ... ... материал тақырып жүйесі бойынша жаттығу – тапсырма ретінде
беріледі. Грамматикалық әрбір бөлімнен кейін тіл ұстартуға ... ... ... ... ... ... және ... зор мәтіндерге көбірек орын беріледі. Бұл материалдар мұғалімнің
оқулыққа ... ... ... ... ... ... ... көмектеседі. Дидактикалық материалдар жинағы үш жылда бір рет
жаңарып отырады. VI сыныптың жаңа ... сай 1983 жылы ... ... ... жинағы» үшінші рет басылып шықты.
Дидактикалық материалда бағдарламадағы тақырыптар толығынан қамтылған.
IV-V сыныптарда ... ... ... ... 14 ... Осыған орай «Алғашқы қадамдар», «Отан деген құдіретті ... ... ... ... ... ... ... идеялық әрі
тәрбиелік жағынан балаға түсінікті болуымен бірге, өз бетімен ... ... ... ... ... ... ... каникул күндері»
тақырыбына шығарма жазыңдар, мәтіннің мазмұнына қарап оған ат қойыңдар,
тиісті тыныс белгісін ... ... ... ... ... 3- ... ... мәнерлеп оқыңдар. «Ананың жұмсақ алақаны» деген тақырыпта
шығарма жазыңдар, сөйлемдегі сөздердің арасындағы байланысты ... ... ... деген тапсырмалар оқулық материалдарын толықтыра түседі.
Сондай-ақ тіл ұстартуға байланысты мәтіндер оқушының жас ерекшелігіне қарай
таңдап алынған. Мысалы, ... ... ... ... ... ... шақыру», «Батыр көжек», «Мама», «Не үшін», «Обал деген не?», «Кісі
ризығы – нан», ... ... ... «Шығыс Аристотелі», «Ұлы
достық», «Астана», «Ұлықбек», «Серке мен ... ... ... ... ... ... ойландыруға, ізденуге, шығарма, мазмұндама
жазуға бағыт беріліп отырады. Атап ... ...... досымыз»,
«Сауысқан - өте сақ құс», «Мен спортты сүйемін» деген тақырыптарды көрсете
отырып, оған ... ... ... етілсе, «Әбу Әли ибн Сина кім болған?».
Бұл жөнінде С.Көбеевтың «Сөнбес жұлдыздар» деген кітабын ... ... ... ... ... ... ... «Достық дегеніміз не?»
деген тапсырмалар беру арқылы оқушының танымдық қабілетін дамыта ... ... ... тапсырмалармен жұмыс істейді. Мұғалім оқулықтағы
грамматикалық ережелерге байланысты кейбір жаттығулардың ... ... ... ... ... материалдар жинағы
арқылы өзінің қалауынша түрліше жұмыстарды ұйымдастыруына ... ... ... ісінде әдістемелік-нұсқау, дидактикалық ... ... ... ... ғана ... ... да саналы
білім беруге болады.
1978 жылдан бастап ... ... IV-V, VI-VII ... ... ... жинағы жасалынды. Үлестірме карточка мұғалімнің жеке
оқушымен жұмыс істеуіне ... ... беру ... ... ... бір ... ... сүйене отырып, бірнеше тапсырма
беріледі. Оларды мұғалім сабақ үстінде кеспе карточка ... ... ... оқулықтағы барлық материалдардың қамтылуы ... ... ... ... ... кезде жіберетін қателері
ескеріліп, ... ... ... ... ... ... айналасында сұрақ-тапсырмалар топталып беріледі, яғни ... ... ... ... істеледі.
Қазақ тіліне байланысты жазылып отырған осындай көмекші құралдардың
негізгі мақсаты – оқу-тәрбие ісін кешенді жүргізу ... ... ... ... 1998 жылы V-IX ... ... жинағы», «Диктанттар жинағы» жаңа бағдарлама талаптарына сай
жарық көрді.
Мұғалімді осындай әдістемелік құралдармен қаматамасыз етудің өзі ... ... ... ... ... қазақ тілі пәнінің ғылыми-
теориялық дәрежесін арттыру, қазіргі кезде ... ... ... жолдары
мен әдістерін жетілдіру, оқушыларға өмірге қажетті білім беру, оны ... ... ... мақсатынан туған жайлар демекпіз.
Қазақ тілі сабағында көрнекі және техникалық құралдарды пайдалану
Дидактикалық принциптердің бірі – оқыту жүйесінде көрнекі ... ... ... ... оқытуға байланысты мынадай көрнекі құралдар
пайдаланылады: затты табиғи ... ... ... ... (кесте,
схема), бейнелеу көрнекілігі, иллюстрация жасау, фотоларды көрсету,
суреттерді көрсету, осындай ... ... ... ... ойнатқыштарды, диафильм, кинофильм фрагменттері, радио,
телефизия, кодоскоп, эпидиаскоп) пайдалану ... ... есту ... ... ... ... көңіл бөлінеді.
Демек, мұғалімнің түсіндіруімен ... есту және көру ... ... ... тыс жұмыстарда көрнекілікті пайдалану
оқушының ана ... ... оған ... ... ... ... қабілетін жетілдіріп, өздігінен жұмыс ... ... тілі ... ... ... пайдалану грамматикалық
ұғымдарды немесе ережелерді түсінуге көмектесіп қана қоймай, сондай-ақ
оқушылардың пікір ... да ... ... ... құрал мұғалімнің
сабақта өткен материалдарды қайталау, жаңа материалдарды түсіндіру, бекіту
мақсаттарында қолданылуы мүмкін. ... да ... ... ... қоя отырып пайдалану қажет.
Қазақ тілі сабағында жиі қолданылатын көрнекілік – кесте. Ол не ... ... емес ... ... ... ... ... меңгеруге өте ыңғайлы.
Қазақ тіліндегі кестелер мазмұнына қарай: лексикалық, морфологиялық,
фонетикалық, ... және ... ... ... ... қолданылуы жағынан – салыстырмалы, сөзді көрсету, анықтау, түрі жағынан
(формасы) жылдымалы болып ... ... ... ... ... оқушының сөздік қорын
дамытуға, лексикадан ауызша және ... ... ... ... үшін
қолданылады. Лексикалық кестелер мазмұны жағынан әр ... ... және ... ... ... сөздің тізімі болуы да ... сөз және оның ... ... тура және ... ... ... ... қазақ тілінің сөз байлығы туралы, басқа
тілден енген сөздер, ... ... мен жаңа ... жалпылама
қолданылатын сөздер мен терминдерге, диалект сөздер мен кәсіби сөздерге,
тұрақты сөз ... ... мен ... ... мен олардың
түрлеріне байланысты мұғалімдер мен әдіскерлердің жасаған кестелері бар.
Осындай мақсатта жасалған кестелер оқушылардың сөздік ... ... ... ... ... тіл ... жұмыстарын
ұйымдастыруға мүмкіндік береді.
Фонетикалық және орфографиялық кестелер жазылуы және айтылуы ... ... үшін ... ... ... ... өткен кезде
дыбыстар жүйесін ... ... ... ... және
шығармашылықжұмыстарды қажет етеді. Мысалы, фонетиканы оқытуға ... мына ... ... аударып көрелік:
|Ұяң дыбыстар |Ұяңмен келген |Ұяң дыбыстармен келген ... |
| ... | ... ... |Ел ... ... арта түсті. |
... |Бұл ... ... ... бар еді. |
... ... ... ... ... ... ... ... ... қойып тыңдады. ... ... ... ... ... тыңдады. |
... ... ... ... ... ... ... |Ғұмардың жолдасы Павел ... ... |Аһ, уһ ... ... ... ... ... ... ... ұяң дауыссыз дыбыстардың ... ... ... ... ... ... ... қиын сөздерді түсіндіру мақсатында
пайдаланылады ... ... сын ... зат есім, сан есім, есімдік,
етістік, жалғау, жұрнақ категорияларын, сондай-ақ құрмалас ... ... ... орай ... ... ... тиімді.
Морфологияны оқытуға байланысты кесте
Қосымша
көптік
Сөз ... ... ... ... ... ... ... бұл ... ... IV ... ... жас ерекшелігіне
лайықты. Кестеде негізгі ... ... ... яғни жұрнақ
жалғанғандағы өзгеріс қандай, жалғау жалғанғанда қандай ... ... ... ... көмектесетінін көруге болады.
Кесте-схема қазақ тіл сабақтарында жиі пайдаланылады. ... ол ... ... ... көбірек қолданылады. Оқулықты ... ... ... ... материалдың көлемімен таныстыруға,
абстрактілік қабылдау сезімдерін дамытуға үлкен әсері бар.
Қазақ тілі әдістемесінде ... ... ... бірі - ... ... ... ... оқушыларға қазақ тілінен негізгі
синтаксистік құрылымдарды ... ... ... ... ... ... ... болады.
Схемалармен түрлі практикалық жұсымтар жүргізу нәтижесінде ... ... ... ... ... ... құрылымдары мен
сөйлемдердің синтаксистік негізгі және қосымша желілерін, тыныс белгілерін
тудырушы түрді ... ... ... мен ... сөйлем
мүшелерінің саналы меңгеретін болады.
Қазақ тілі сабағында графимкалық көрнекілік ... ... ... ... үшін пайдалы. Мысалы, сөз тудыру, ... ... ... ... кестелерді кодоскоп арқылы
көрсетуге болады. Ол мөлдір, жылтыр пленкаға жазылады да, кодоскоп арқылы
жылжытылып көрсетіледі. ... ... ... ... бас-шы-
лық. Сөзді осындай түбір арқылы өрбітіп жасалатын жылжымалы динамика ... ... ... ... ... ... да ... бір түріне жатады. Бұл жеке
оқушымен жұмыс істеуге өте ыңғайлы. Әсіресе суретпен берілген ... «Сөз ... ... ... ... қолдануға болады.
Суретпен берілген карточка арқылы сын есім, зат есім, етістік, үстеулердің
нақты лексикалық ... ... ... ... ... ... сай болуы қажет.
Мүскіндігіне қарай ол ... ... және ... дағды
беруге, тіл дамытуға байланысты, құрмалас сөйлем синтаксисін қайталау
мақсатында қолдану керек.
Қазақ тілі ... ... ... де ... орын ... ... ... тілін дамыту мақсатында қолданылады. Суртеке ... ... ... оның ... ... ... оқушылардың дұрыс
сөйлеп, сөздік қорларының баюына ықпал жасайды.
Қазақ тіл сабақтарында кесте, ... лото ... ... Бұлар белгілі бір тақырыпқа немесе бір ... ... ... ... ... Мысалы, зат есімнен жан-жақты мәлімет
беруге байланысты кесте-альбом жасауға болады. Ал лото ... ... және ... ... ... үшін
пайдаланылады.
Оқушылардың бейнелеу өнеріне деген ықыласын арттыру ... ... ... ... және ... түсті сериялы суреттер пайдаланылып
жүр. Откыртка және ... ... ... суреттер сабақты қызықты
ұйымдастыруға ғана емес, сондай-ақ ... ... ... ... ... Түрлі түсті сериялы суреттер магнит тақталары
арқылы көрсетіледі. Сурет бойынша ... ... ... ... ... да ... ... оқу-тәрбие ісінде мыңдаған ... ... өте ... ... Ауылдық мектептерден
магнитофон, телевизор, оқу диафильмдері, ... ... ... ЛЭТИ, СВЕТ-терді жиі кездестіруге болады.
Мұғалімдер қазақ тілі ... ... ... ... ... ... ... пайдалануда.
Дыбысты жазып алатын, оны қайта естіртетін аппаратты қолдану оқу
процесін жетілдіретін, ... ... ... ... ... бірі деп ... тілі сабақтарында магнитофон мынадай ... ... ... мен сөздерді айтуға үйрету, оқушылардың ... ... ... ... ... дұрыс сөйлей білуге жаттықтыру,
өлеңдер мен әндерді жаттату, фабулалық мәтіндер мен ... ... және ... ... ... ... немесе
магнитофондық жазуларын тыңдату, сөз шеберлері, аса ... ... ... ... ... ... ... мазмұнын дыбыс арқылы ... ... ... түрлері
оқушылардың өздігінен білім алуына көмектеседі.
Магнитофон қазақ тілі сабақтарында мынадай мақсаттарда қолданылады:
магнит ... ... ... қара ... ... өлеңмен жазылған
сөздерді қара сөзге айналдыру, ... ... ... ... ... ... қою, белгілі бір тақырыпқа жазылған мәтінді магнитофон
арқылы тыңдатып, оған жоспар ... ... ... шығарма, диктант
жұмыстарын жүргізу, сондай-ақ шығарманың тіл ерекшелігін ... ... ... ашу ... белгілі мәтіндерді, көркем шығарма
үзінділерін тыңдау ... тіл ... ... ... өте пайдалы.
«Қазақфильм» киностудиясы қазақ тілінде оқу диафильмдерін шығаруда.
Оқу диафильмдері сабақ процесін жандандырып, ... ... ... ... ... құрылған әңгімені нақты түсіндіруге мүмкіндік жасайды.
Диафильмді әр түрлі тақырыптарды оқыту ... ... ... ... шығармасын оқытуға байланысты пайдаланады. Диафильм сабақтың
әр кезеңінде: жаңа материалды түсіндіру, жаттықтыру, қайталау, тіл ... ... ... ... ...... көрнекі оқу құралдарының ең ... ... тілі ... орыс ... ... оқу ... ... жүр. Оқу фильмін пайдалану оқушының ықыласын
арттырады, қызықтырады, ой-өрісін ... ... ... ... Оқушының сол пәнге деген ықыласын арттырып, көзбен көрген
нәрселері естерінде ұзақ сақталады.
Қазақ тілі ... ... ... ... ... ... ... отыр. Солардың бірі – диаскоп. Бұл проекциялық фонарь сияқты
аппарат. Фотографияға түсірілген суреттерді, схемаларды, кестелерді көрсету
үшін ыңғайлы ... ... тілі ... ... та пайдаланылады.
Бұл құралмен кез-келген грамматикалық тақырыпқа орай ... ... ... тілі ... ... ... ... отандық диапроекторларды
пайдаланады. Бұл арқылы мұғалім кинофильмнің қажетті бөлімдерін ... тілі ... ... ... түрлі суреттерді
көрсетуде мұғалімдер кодоскопты пайдаланып жүр. Сайып келгенде, қазақ тілі
сабақтарында ... ... түрі осы ... әр алуан.
Көрнекілік неғұрлым көп болса, соғұрлым ... деп те ... ... бірнеше көрнекі құрал пайдалану да тиімсіз. Көрнекіліктің мақсаты –
оқушыларға нақты нәрсені ... ғана ... ... ... ... ... ... көрнекі материалды саналы түрде меңгеру үшін
қабылданатын зат пен құбылысты ... ... ... ... ... ... яғни оқушы көрген нәрсесін дұрыс байқай ... ең ... ... ... оның ... байқауға, заңдылықтарды
анықтап, одан қорытынды шығаруға үйренетіндей мақсат ... ... ... ... ... ... мәнін психологиялық
жағынан терең зерттеген: «Бұл дерексіз түйсіктер мен сөздерге емес, балалар
тікелей қабылдайтын нақты ... ... ... ... ... ойлауға қарай оқыту соншалық табиғи және айқын психикалық
заңдылыққа негізделеді» ... Олай ... ... пайдалану оқушыны
байқағыштыққа, оймен топшылауға ... одан ... ... ... Сөйтіп, сабақ көрнекілігі, жалпы көрнекіліктің ғылыми
негізі И.П.Павловтың жоғары дәрежелі нерв ... ... ... ... ... ... ... тілі оқулықтарына әдістемелік нұсқаулар 1969 жылдан жазыла
бастады. Әдістемелік нұсқауды жазуға оқулық ... ... ... ... нұсқау әр сыныпта өтілетін қазақ тілі
материалдарының, атап айтқанда, әрбір грамматикалық тақырыптың мазмұны ... ... ... ... жасалып, оның ғылыми негізі мен тәрбиелік
жағына баса назар аударылады. Ең алдымен, әдістемелік ... ... ... ... ... ... Оқулықта қандай өзгерістер
барлығы, яғни, ғылыми-теориялық, дидактикалық, ... ... ... ... ... ... түсіндіреді. Әдістемелік нұсқау
оқулықтағы әрбір тақырыпты ... ... ... аша отырып, оған
байланысты қосымша материалдар, жаттығулар, кесте, схема, сабақ үлгілеріне
т.б. мәселелерге баса ... ... ... ... шығармашылық
жұмыс істеуге бағыт, нұсқау беріп отырады. Былайша айтқанда, ...... ... мақсаты міндетін іске асырудағы көмекші құрал.
Сондықтан мұғалім оқулықты оқу-тәрбие ісінде дұрыс пайдалануда ең
алдымен оның ... ... ... ... ... ... ... іс жүзінде қайткенде ... ... ... ... ... ... Оқулықтарға әдістемелік нұсқау осындай
мақсат тұрғысынан жазылады.
Қазақ тілі оқулығын жан-жақты жетілдіру, оқушыға толық әрі ... беру ... ... ... ... ретінде әдістемелік
нұсқаулардан кейін дидактикалық материалдар жинағы шығарылуда. Дидактикалық
материалдарды ... да ... ... ... ... қатарлы
мұғалімдер қарастырылады.
Ең алғаш дидактикалық материалдар жинағы 1969 жылдан жарық ... ... ... оқушылардың алған теориялық білімін
тиянақты, саналы меңгеруге, ой-өрісін, дүниетанымын кеңейтуге көмектесетін,
яғни оқулықты толықтыра түсетін көмекші ... ... ... мен ... сүйеніп жазылады. Жаңа
оқулықтың мазмұнын, ондағы берілген теориялық ... ... ... ... ... жұмыс істеуге көмегін тигізеді.
Дидактикалық материал тақырып жүйесі ... ...... ретінде
беріледі. Грамматикалық әрбір бөлімнен кейін тіл ұстартуға арнайы мәтіндер
беріледі.
Дидактикалық материалдар жинағында танымдық, ... және ... зор ... ... орын ... Бұл материалдар мұғалімнің
оқулыққа қосымша материал ретінде пайдалануына, шығармашылық тұрғыда жұмыс
істеуіне ... ... ... ... үш ... бір ... отырады. VI сыныптың жаңа оқулығына сай 1983 жылы ... ... ... ... ... рет басылып шықты.
Дидактикалық материалда бағдарламадағы тақырыптар толығынан қамтылған.
IV-V сыныптарда ... ... ... мақсатында 14 тапсырма
берілген. Осыған орай ... ... ... деген құдіретті ұғым»,
«Жаңа бастама», «Бірінші қақпашы», «Анажан» деген ... ... ... жағынан балаға түсінікті болуымен бірге, өз бетімен ойланып жұмыс
істейтіндей тапсырма жүйелері ... ... ... ... ... ... жазыңдар, мәтіннің мазмұнына қарап оған ат ... ... ... ... ... ... бөліп оқыңдар, 3- жақта
ауызша айтыңдар, мәнерлеп оқыңдар. «Ананың жұмсақ алақаны» деген ... ... ... сөздердің арасындағы байланысты сұрақ қоя
отырып анықтаңдар деген тапсырмалар оқулық материалдарын толықтыра түседі.
Сондай-ақ тіл ... ... ... ... жас ерекшелігіне қарай
таңдап алынған. Мысалы, «Тігінші ... ... ... ... ... шақыру», «Батыр көжек», «Мама», «Не үшін», «Обал деген не?», ...... ... тағамдары», «Шай», «Шығыс Аристотелі», «Ұлы
достық», «Астана», «Ұлықбек», «Серке мен драматург» ... ... ... ... ... ойландыруға, ізденуге, шығарма, мазмұндама
жазуға бағыт беріліп ... Атап ... ...... ... - өте сақ ... «Мен ... сүйемін» деген тақырыптарды көрсете
отырып, оған шығарма жаздыру талап етілсе, «Әбу Әли ибн Сина кім ... ... ... «Сөнбес жұлдыздар» деген кітабын ... ... ... асылы» дегенді қалай түсінесіңдер?, «Достық дегеніміз не?»
деген тапсырмалар беру арқылы оқушының танымдық қабілетін ... ... ... ... ... жұмыс істейді. Мұғалім оқулықтағы
грамматикалық ережелерге байланысты ... ... ... ... ... болса, дидактикалық материалдар жинағы
арқылы өзінің қалауынша түрліше жұмыстарды ұйымдастыруына болады. Демек,
мұғалім ... ... ... дидактикалық материалды
оқулықпен тығыз байланыста пайдаланғанда ғана ... ... да ... беруге болады.
1978 жылдан бастап қазақ тілінен IV-V, VI-VII сыныптарға арналған
үлестірме карточкалар ... ... ... ... ... ... ... істеуіне шығармашылық бағыт беру мақсатын көздейді.
Үлестірме карточкада бір таапсырма ... ... ... ... тапсырма
беріледі. Оларды мұғалім сабақ үстінде кеспе ... ... ... ... оқулықтағы барлық материалдардың ... ... ... ... ... ... ... жіберетін қателері
ескеріліп, қандай ... ... ... ... ... айналасында сұрақ-тапсырмалар топталып беріледі, яғни жеке
оқушының ... ... ... істеледі.
Қазақ тіліне байланысты жазылып отырған осындай көмекші ... ...... ісін кешенді жүргізу мәселелерін қарастыру.
Осындай ... ... 1998 жылы V-IX ... ... жинағы», «Диктанттар жинағы» жаңа бағдарлама талаптарына сай
жарық көрді.
Мұғалімді осындай әдістемелік құралдармен қаматамасыз ... өзі ... ... ... берілуін, сондай-ақ қазақ тілі пәнінің ғылыми-
теориялық дәрежесін арттыру, қазіргі кезде қолданылып жүрген оқыту ... ... ... оқушыларға өмірге қажетті білім беру, оны өмірде
қолдана білуге үйрету мақсатынан туған жайлар демекпіз.
Қазақ тілі сабағында ... және ... ... ... принциптердің бірі – оқыту жүйесінде көрнекі құралдарды
пайдалану. Мектепте қазақ тілін оқытуға байланысты мынадай ... ... ... табиғи түрінде көрсету, графикалық көрнекілік ... ... ... ... ... ... ... көрсету, осындай көрнекіліктермен қатар, техникалық ... ... ... ... ... ... ... эпидиаскоп) пайдалану арқылы оқушылардың есту және
көру ... ... ... ... бөлінеді.
Демек, мұғалімнің түсіндіруімен қоса, есту және көру ... ... ... тыс ... ... ... ана тілін құрметтеуге, оған ... ... ... ... қабілетін жетілдіріп, өздігінен жұмыс істеуге бағыт
береді.
Қазақ тілі сабақтарында көрнекі ... ... ... ... ... түсінуге көмектесіп қана қоймай, сондай-ақ
оқушылардың пікір алысуына да мүмкіндік туғызады. Көрнекі құрал ... ... ... ... жаңа ... ... бекіту
мақсаттарында қолданылуы мүмкін. Сондықтан да ... ... ... қоя отырып пайдалану қажет.
Қазақ тілі сабағында жиі қолданылатын көрнекілік – кесте. Ол не ... ... емес ... материалды нақты түсіндіруге, ... ... өте ... тіліндегі кестелер мазмұнына қарай: лексикалық, морфологиялық,
фонетикалық, орфографиялық және синтаксистік, пунктуациялық ... ... ... ... – салыстырмалы, сөзді көрсету, анықтау, түрі жағынан
(формасы) жылдымалы болып бөлінеді.
Лексикалық кестелер сөздің ... ... ... ... қорын
дамытуға, лексикадан ауызша және жазбаша жаттығу ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі болады.
Өрнектелуі және ... ... ... ... ... ... да ... сөз және оның мағынасы, сөздің тура және ... ... ... антонимдер, қазақ тілінің сөз байлығы туралы, басқа
тілден енген сөздер, көнерген сөздер мен жаңа ... ... ... мен ... диалект сөздер мен кәсіби сөздерге,
тұрақты сөз ... ... мен ... ... мен ... ... мұғалімдер мен әдіскерлердің жасаған кестелері бар.
Осындай мақсатта жасалған кестелер оқушылардың ... ... ... ... ... ... тіл ... жұмыстарын
ұйымдастыруға мүмкіндік береді.
Фонетикалық және орфографиялық кестелер жазылуы және айтылуы қиын
сөздерді меңгерту үшін ... ... ... ... ... ... ... саналы меңгерту көптеген ұйымдастыру ... ... ... ... ... оқытуға байланысты
жасалған мына кестеге көңіл аударып ... ... ... ... |Ұяң ... келген сөйлемдер |
| ... | ... ... |Ел ... ... арта ... ... |вагон |Бұл ... ... ... бар еді. ... ... ... гүлге бөленді. ... ... ... ... зейін қойып тыңдады. |
... ... ... ... тыңдады. |
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... |Аһ, уһ ... демімді алдым. ... ... ... бойынша ұяң дауыссыз дыбыстардың фонетикалық
заңдылықтарын, ... ... ... грамматикалық кесте меңгеруі қиын сөздерді түсіндіру ... ... ... сын ... зат есім, сан есім, есімдік,
етістік, жалғау, жұрнақ категорияларын, сондай-ақ құрмалас сөйлемнің жасалу
жолдарын меңгеруге орай ... ... ... тиімді.
Морфологияны оқытуға байланысты кесте
Қосымша
көптік
Сөз ... ... ... ... ... ... қан
гір
қыз
Сондықтан бұл кестенің құрылысы IV ... ... жас ... ... ... мәселе дараланып берілген, яғни ... ... ... ... ... ... ... оқушының саналы түсінуіне көмектесетінін көруге болады.
Кесте-схема қазақ тіл сабақтарында жиі пайдаланылады. Әсіресе ол жаңа
материалды ... ... ... ... ... өздігінен
байқауға, салыстыруға, белгілі тілдік материалдың көлемімен ... ... ... ... ... ... бар.
Қазақ тілі әдістемесінде құрылымдық схема-кестенің ... бірі - ... ... ... арқылы оқушыларға қазақ ... ... ... ... ... ... білім негіздерін жан-
жақты меңгертуге болады.
Схемалармен түрлі практикалық жұсымтар жүргізу нәтижесінде оқушылар
қазақ ... ... ... ... ... құрылымдары мен
сөйлемдердің синтаксистік негізгі және қосымша желілерін, тыныс белгілерін
тудырушы түрді ... ... ... мен ... ... ... ... болады.
Қазақ тілі сабағында графимкалық көрнекілік белгілі орфограммаларды
дұрыс жазып үйрену үшін ... ... сөз ... синтаксистік
синонимдер тақырыбына байланысты жылжымалы кестелерді кодоскоп ... ... Ол ... ... ... ... да, ... арқылы
жылжытылып көрсетіледі. Мысалы, бас-бас-шы, ... ... ... Сөзді осындай түбір арқылы өрбітіп жасалатын жылжымалы динамика арқылы
көрсету мұғалімдерге үлкен жеңілдік жасайды.
Үлестірме карточка да көрнекіліктің бір ... ... Бұл ... жұмыс істеуге өте ыңғайлы. Әсіресе суретпен берілген карточкаларды
«Лексика», «Сөз ... ... ... ... ... болады.
Суретпен берілген карточка арқылы сын есім, зат есім, етістік, ... ... ... ... ... ... ... суретке сай болуы қажет.
Мүскіндігіне қарай ол тапсырмаларды орфографиялық және ... ... тіл ... байланысты, құрмалас сөйлем синтаксисін қайталау
мақсатында қолдану керек.
Қазақ тілі сабағында сурет ... де ... орын ... ... ... ... ... мақсатында қолданылады. Суртеке ат
қойғызу, суреттің астына оның ... ... ... ... ... сөздік қорларының баюына ықпал жасайды.
Қазақ тіл сабақтарында кесте, альбом, лото сияқты ... ... ... бір ... ... бір ... ... қамтитындай мақсатта жасалады. Мысалы, зат есімнен жан-жақты мәлімет
беруге байланысты ... ... ... Ал лото ... орфографиялық және грамматикалық біліидерін бекіту ... ... ... ... ... ... мақсатында қазақ
тілі сабақтарына открытка және ... ... ... ... ... ... және ... түсті сериялы суреттер сабақты ... ғана ... ... ... ... ... қабілетін дамытады. Түрлі түсті сериялы суреттер магнит тақталары
арқылы ... ... ... ... ... ... шағын шығарма
жаздыру да тиімді.
Қазіргі мектептегі оқу-тәрбие ісінде мыңдаған ... ... өте ... ... Ауылдық мектептерден
магнитофон, телевизор, оқу ... ... ... ... ... ... жиі кездестіруге болады.
Мұғалімдер қазақ тілі сабақтарында диаграммалар, диафильмдер,
диапозитивтер, магнитофондық ... ... ... ... ... алатын, оны қайта естіртетін аппаратты ... ... ... оқу-тәрбие жұмысының сапасын арттыратын жетекші
құралдардың бірі деп ... тілі ... ... ... ... ... ... мен сөздерді айтуға үйрету, оқушылардың сөйлеу
дағдыларын ... ... ... ... ... сөйлей білуге жаттықтыру,
өлеңдер мен әндерді жаттату, фабулалық мәтіндер мен диалогтерді ... және ... ... ... граммофондық немесе
магнитофондық жазуларын тыңдату, сөз шеберлері, аса ... ... ... ... шығармаларыд тыңдату, диафильм,
кинофильмдердің ... ... ... ... ... ... ... өздігінен білім алуына көмектеседі.
Магнитофон қазақ тілі сабақтарында ... ... ... ... ... ... қара ... айналдыру, өлеңмен жазылған
сөздерді қара сөзге айналдыру, диктор тарапынан ... ... ... сұрақ қою, белгілі бір ... ... ... ... ... оған жоспар құрғыза отырып, мазмүндама, шығарма, диктант
жұмыстарын жүргізу, сондай-ақ шығарманың тіл ерекшелігін таныту, ... ... ашу ... ... ... ... шығарма
үзінділерін тыңдау арқылы тіл дамыту жұмысын ұйымдастыру өте пайдалы.
«Қазақфильм» киностудиясы қазақ ... оқу ... ... ... ... процесін жандандырып, оқушылардың ой-өрісін дамытып,
әр түрлі оқиғаларға құрылған әңгімені нақты түсіндіруге ... ... әр ... ... ... ... сондай-ақ белгілі
бір жазушының шығармасын оқытуға байланысты пайдаланады. Диафильм сабақтың
әр кезеңінде: жаңа ... ... ... ... тіл дамыту,
мазмұндама, шығарма жаздыру мақсатында пайдаланылады.
Кино – ғылыми-техникалық ... оқу ... ең ... ... тілі ... орыс тіліндегі кейбір оқу фильмдерінің
үзінділері пайдаланылып жүр. Оқу ... ... ... ... ... ой-өрісін кеңейтеді, ... ... ... ... сол ... деген ықыласын арттырып, көзбен ... ... ұзақ ... тілі ... ... проекциялық аппараттарды пайдалану кең
жолға қойылып отыр. Солардың бірі – диаскоп. Бұл ... ... ... ... түсірілген суреттерді, схемаларды, кестелерді көрсету
үшін ыңғайлы құрал. Қазақ тілі ... ... та ... ... ... грамматикалық тақырыпқа орай схема, кестелерді
көрсетуге болады.
Қазақ тілі сабағында ЛЭТИ, ... ... ... ... Бұл ... ... ... қажетті бөлімдерін көрсете
алады.
Қазақ тілі ... ... ... ... ... ... кодоскопты пайдаланып жүр. Сайып келгенде, қазақ тілі
сабақтарында қолданылатын көрнекіліктердің түрі осы ... әр ... ... көп ... ... ... деп те ... болмайды.
Сабақта бірнеше көрнекі құрал пайдалану да ... ... ... ... нақты нәрсені көрсету ғана емес, нақытылықтан деректі қорытынды
жасауға үйрету. Нақтылы көрнекі ... ... ... ... үшін
қабылданатын зат пен құбылысты дұрыс байқау, талдау жасауға бағыт, дағды
беріледі, яғни оқушы ... ... ... ... ... ең ... екенін ажыратуға, оның артықышылығын байқауға, заңдылықтарды
анықтап, одан қорытынды шығаруға ... ... ... ... ... педагогі К.Д.Ушинский көрнекіліктің мәнін психологиялық
жағынан терең зерттеген: «Бұл дерексіз түйсіктер мен сөздерге емес, ... ... ... ... құрылған ілім... нақтыдан дерексіз,
түйсінуден ойлауға ... ... ... ... және айқын психикалық
заңдылыққа негізделеді» деді. Олай болса, көрнекілікті пайдалану оқушыны
байқағыштыққа, оймен топшылауға ... одан ... ... ... ... ... көрнекілігі, жалпы көрнекіліктің ғылыми
негізі И.П.Павловтың жоғары дәрежелі нерв ... ... ... ... ... зерттелді.
1.2. Қазақ тілі оқулықтарына әдістемелік нұсқаулар 1969 жылдан жазыла
бастады. Әдістемелік нұсқауды жазуға ... ... ... ... ... нұсқау әр сыныпта өтілетін қазақ тілі
материалдарының, атап айтқанда, әрбір грамматикалық тақырыптың мазмұны мен
оқыту ерекшелігіне терең ... ... оның ... ... мен ... баса ... аударылады. Ең алдымен, әдістемелік нұсқауда оқулықтың
мазмұнына, ... ... ... жасалады. Оқулықта қандай ... ... ... ... ... ... қандай
толықтырулар жасалғанын мұғалімдерге талдап түсіндіреді. Әдістемелік нұсқау
оқулықтағы әрбір тақырыпты ... ... ... аша ... ... ... ... жаттығулар, кесте, схема, сабақ үлгілеріне
т.б. мәселелерге баса назар ... ... ... ... істеуге бағыт, нұсқау беріп отырады. Былайша айтқанда, әдістемелік
нұсқау – оқулықтың негізгі ... ... іске ... ... құрал.
Сондықтан мұғалім оқулықты оқу-тәрбие ісінде дұрыс пайдалануда ... оның ... ... жақсы меңгеруге тиіс. Оқулықтағы
теориялық материалдарды іс ... ... ... ... жолдарын
мұғалімдерге нақты көрсетіп отырады. Оқулықтарға әдістемелік нұсқау осындай
мақсат ... ... тілі ... ... ... ... ... әрі сапалы
білім беру ... ... ... ... ... ... кейін дидактикалық материалдар жинағы шығарылуда. Дидактикалық
материалдарды жазуға да оқулық ... ... ... ... қарастырылады.
Ең алғаш дидактикалық материалдар жинағы 1969 жылдан ... ... ... ... ... ... ... білімін
тиянақты, саналы меңгеруге, ой-өрісін, дүниетанымын кеңейтуге көмектесетін,
яғни оқулықты толықтыра түсетін көмекші құрал.
Дидактикалық ... ... мен ... ... ... ... ... ондағы берілген теориялық материалдарды жан-жақты
толықтыра отырып, практикалық жағынан жұмыс ... ... ... материал тақырып жүйесі бойынша жаттығу – тапсырма ... ... ... ... кейін тіл ұстартуға арнайы мәтіндер
беріледі.
Дидактикалық материалдар жинағында танымдық, білімдік және тәрбиелік
мәні зор ... ... орын ... Бұл ... ... ... ... ретінде пайдалануына, шығармашылық тұрғыда жұмыс
істеуіне көмектеседі. Дидактикалық материалдар ... үш ... бір ... ... VI сыныптың жаңа оқулығына сай 1983 жылы «Қазақ тілінен
дидактикалық материалдар жинағы» үшінші рет ... ... ... ... ... ... қамтылған.
IV-V сыныптарда өтілген материалдарды қайталау мақсатында 14 ... ... орай ... ... ... деген құдіретті ұғым»,
«Жаңа бастама», «Бірінші қақпашы», «Анажан» деген мәтіндер идеялық ... ... ... ... ... бірге, өз бетімен ойланып жұмыс
істейтіндей тапсырма жүйелері беріледі. Мысалы, «Көңілді ... ... ... ... ... ... қарап оған ат қойыңдар,
тиісті тыныс белгісін қойыңдар, мәтінді ... ... ... 3- ... ... ... оқыңдар. «Ананың жұмсақ алақаны» деген тақырыпта
шығарма жазыңдар, сөйлемдегі ... ... ... ... ... ... деген тапсырмалар оқулық материалдарын толықтыра түседі.
Сондай-ақ тіл ұстартуға байланысты мәтіндер оқушының жас ерекшелігіне ... ... ... ... ... «Қарға», «Сауысқан», «Жаяу жарыс»,
«Мал шақыру», «Батыр көжек», «Мама», «Не үшін», «Обал деген не?», ...... ... ... «Шай», «Шығыс Аристотелі», «Ұлы
достық», «Астана», «Ұлықбек», «Серке мен драматург» сияқты тексеруден ... ... ... ... ізденуге, шығарма, мазмұндама
жазуға бағыт беріліп отырады. Атап айтқанда, ...... ... - өте сақ ... «Мен ... сүйемін» деген тақырыптарды көрсете
отырып, оған шығарма жаздыру талап етілсе, «Әбу Әли ибн Сина кім ... ... ... «Сөнбес жұлдыздар» деген кітабын оқыңдар. «Нан
барлық қазынаның асылы» дегенді қалай түсінесіңдер?, ... ... ... ... беру ... оқушының танымдық қабілетін дамыта отырып,
түрлі шығармашылық мәндегі тапсырмалармен жұмыс істейді. Мұғалім оқулықтағы
грамматикалық ... ... ... ... ... түсіндіруге қиналатын болса, дидактикалық материалдар жинағы
арқылы өзінің ... ... ... ұйымдастыруына болады. Демек,
мұғалім оқу-тәрбие ісінде ... ... ... ... ... ... ғана оқушыға сапалы да саналы
білім беруге болады.
1978 жылдан бастап қазақ ... IV-V, VI-VII ... ... ... ... ... Үлестірме карточка мұғалімнің жеке
оқушымен жұмыс ... ... ... беру ... ... карточкада бір таапсырма негізіне сүйене отырып, бірнеше тапсырма
беріледі. Оларды мұғалім сабақ ... ... ... ... ... карточкада оқулықтағы барлық материалдардың қамтылуы міндетті
емес, оқушылардың жазған ... ... ... жіберетін қателері
ескеріліп, қандай теориялық материалдарды нашар ... ... ... сұрақ-тапсырмалар топталып беріледі, яғни жеке
оқушының ... ... ... ... тіліне байланысты жазылып отырған осындай көмекші құралдардың
негізгі мақсаты – оқу-тәрбие ісін кешенді ... ... ... ... ... 1998 жылы V-IX ... арналған
«Мазмұндамалар жинағы», «Диктанттар жинағы» жаңа бағдарлама талаптарына сай
жарық ... ... ... ... ... ... өзі ... сапалы, тиянақты берілуін, сондай-ақ қазақ тілі пәнінің ... ... ... қазіргі кезде қолданылып жүрген оқыту жолдары
мен әдістерін ... ... ... қажетті білім беру, оны өмірде
қолдана білуге үйрету мақсатынан туған жайлар демекпіз.
Қазақ тілі сабағында ... және ... ... пайдалану
Дидактикалық принциптердің бірі – оқыту жүйесінде көрнекі құралдарды
пайдалану. Мектепте қазақ тілін оқытуға байланысты мынадай көрнекі ... ... ... түрінде көрсету, графикалық көрнекілік (кесте,
схема), ... ... ... ... ... көрсету,
суреттерді көрсету, осындай көрнекіліктермен қатар, техникалық құралдарды
(магнитофон, ойнатқыштарды, диафильм, ... ... ... ... ... ... ... оқушылардың есту және
көру сезімдерін дамытуға арнайы көңіл бөлінеді.
Демек, ... ... ... есту және көру ... ... ... тыс ... көрнекілікті пайдалану
оқушының ана тілін құрметтеуге, оған деген ... ... ... ... ... ... ... істеуге бағыт
береді.
Қазақ тілі сабақтарында көрнекі құралдарды пайдалану грамматикалық
ұғымдарды немесе ережелерді түсінуге ... қана ... ... ... алысуына да мүмкіндік туғызады. Көрнекі құрал мұғалімнің
сабақта өткен материалдарды қайталау, жаңа материалдарды түсіндіру, бекіту
мақсаттарында ... ... ... да ... ... ... қоя отырып пайдалану қажет.
Қазақ тілі сабағында жиі қолданылатын көрнекілік – кесте. Ол не ... ... емес ... ... ... ... ... меңгеруге өте ыңғайлы.
Қазақ тіліндегі кестелер мазмұнына қарай: лексикалық, морфологиялық,
фонетикалық, орфографиялық және синтаксистік, пунктуациялық болып ... ... ... – салыстырмалы, сөзді көрсету, анықтау, түрі жағынан
(формасы) жылдымалы болып ... ... ... ... ... ... сөздік қорын
дамытуға, лексикадан ауызша және жазбаша жаттығу жұмыстарын жүргізу үшін
қолданылады. Лексикалық кестелер ... ... әр ... ... және жасалуы жағынан кейде сөздің тізімі ... да ... сөз және оның ... ... тура және ауыспалы мағынасы,
омонимдер, ... ... ... ... сөз байлығы туралы, басқа
тілден енген сөздер, көнерген сөздер мен жаңа ... ... ... мен терминдерге, диалект сөздер мен кәсіби сөздерге,
тұрақты сөз тіркестеріне, мақалдар мен мәтелдерге, сөздіктер мен ... ... ... мен ... ... кестелері бар.
Осындай мақсатта жасалған кестелер оқушылардың сөздік ... ... ... ... ... тіл ... ... мүмкіндік береді.
Фонетикалық және орфографиялық кестелер жазылуы және айтылуы қиын
сөздерді меңгерту үшін ... ... ... тарауын өткен кезде
дыбыстар жүйесін ... ... ... ... ... қажет етеді. Мысалы, фонетиканы оқытуға байланысты
жасалған мына кестеге көңіл ... ... ... ... ... |Ұяң дыбыстармен келген сөйлемдер |
| ... | ... ... |Ел ... ... арта ... |
... |Бұл ... ... ағалары бар еді. |
... ... ... ... ... |зейін ... ... ... қойып тыңдады. |
... ... ... ... ... ... |Гүлсім ... ... ... ... ... ... |Ғұмардың жолдасы ... ... ... |Аһ, уһ ... ... ... ... ... ... ... ұяң ... ... фонетикалық
заңдылықтарын, ерекшеліктерін салыстырып байқайды.
Ал грамматикалық кесте меңгеруі қиын сөздерді ... ... ... ... сын ... зат ... сан ... есімдік,
етістік, жалғау, жұрнақ категорияларын, сондай-ақ құрмалас сөйлемнің жасалу
жолдарын меңгеруге орай жасалатын кестелерді қолдаун тиімді.
Морфологияны оқытуға байланысты кесте
Қосымша
көптік
Сөз ... ... ... ... ... ... қан
гір
қыз
Сондықтан бұл кестенің құрылысы IV ... ... жас ... ... ... ... дараланып берілген, яғни ... ... ... ... ... ... ... оқушының саналы түсінуіне көмектесетінін көруге болады.
Кесте-схема қазақ тіл ... жиі ... ... ол ... бекіту кезеңінде көбірек қолданылады. Оқулықты ... ... ... ... ... ... ... қабылдау сезімдерін дамытуға үлкен әсері бар.
Қазақ тілі ... ... ... негізін
жасаушылардың бірі - әдіскер Ш.Әуелбаев.
Құрылымдық схема-кесте арқылы оқушыларға қазақ тілінен ... ... ... арқылы пунктуациялық білім негіздерін жан-
жақты меңгертуге болады.
Схемалармен түрлі практикалық жұсымтар жүргізу нәтижесінде оқушылар
қазақ тіліндегі ... ... ... ... ... ... ... негізгі және қосымша желілерін, тыныс белгілерін
тудырушы түрді ... ... ... мен ... ... ... меңгеретін болады.
Қазақ тілі сабағында графимкалық көрнекілік ... ... ... үйрену үшін пайдалы. ... сөз ... ... ... байланысты жылжымалы кестелерді кодоскоп арқылы
көрсетуге ... Ол ... ... ... ... да, ... ... көрсетіледі. Мысалы, бас-бас-шы, бас-тық, бас-қар-ма, ... ... ... ... ... өрбітіп жасалатын жылжымалы динамика арқылы
көрсету мұғалімдерге үлкен жеңілдік жасайды.
Үлестірме карточка да көрнекіліктің бір ... ... Бұл ... ... ... өте ... Әсіресе суретпен берілген карточкаларды
«Лексика», «Сөз құрамы» тақырыптарын оқытуға байланысты қолдануға болады.
Суретпен ... ... ... сын ... зат ... ... үстеулердің
нақты лексикалық мағынасын түсіндіру тиімді.
Берілетін материалдағы тарсырмалар ... сай ... ... ... ол ... ... және пунктуациялық дағды
беруге, тіл дамытуға байланысты, құрмалас сөйлем синтаксисін қайталау
мақсатында қолдану ... тілі ... ... ... де ерекше орын алады. Бұл
көбінесе оқушылардың ... ... ... ... ... ... ... астына оның мағыгасын жазып көрсету, оқушылардың дұрыс
сөйлеп, сөздік қорларының баюына ықпал жасайды.
Қазақ тіл сабақтарында ... ... лото ... ... Бұлар белгілі бір тақырыпқа немесе бір сыныптың тақырыбын
түгел қамтитындай мақсатта жасалады. ... зат ... ... ... ... ... жасауға болады. Ал лото ... ... және ... біліидерін бекіту ... ... ... ... ... арттыру мақсатында қазақ
тілі сабақтарына открытка және түрлі түсті сериялы суреттер пайдаланылып
жүр. ... және ... ... ... ... сабақты қызықты
ұйымдастыруға ғана емес, ... ... ... арттырып,
танымдық қабілетін дамытады. Түрлі түсті сериялы суреттер ... ... ... ... ... ... құрату, мазмұндама, шағын шығарма
жаздыру да тиімді.
Қазіргі ... ... ... ... ... ... өте ... пайдалануда. Ауылдық ... ... оқу ... кодоскоп, эпидиаскоп,
грампластинка, кинопроекторлар, ЛЭТИ, СВЕТ-терді жиі кездестіруге болады.
Мұғалімдер қазақ тілі ... ... ... ... ... ... кеңінен пайдалануда.
Дыбысты жазып алатын, оны қайта естіртетін аппаратты қолдану ... ... ... ... ... арттыратын жетекші
құралдардың бірі деп есептеледі.
Қазақ тілі сабақтарында магнитофон мынадай ... ... ... мен сөздерді айтуға үйрету, ... ... ... ... ... байыту, дұрыс сөйлей білуге жаттықтыру,
өлеңдер мен әндерді жаттату, фабулалық мәтіндер мен ... ... және ... ... ... граммофондық немесе
магнитофондық жазуларын тыңдату, сөз ... аса ... ... мәтіндерді, поэтикалық шығармаларыд ... ... ... дыбыс арқылы жандандыру сияқты жұмыс түрлері
оқушылардың өздігінен білім ... ... ... тілі ... ... ... қолданылады:
магнит таспасына жазылған мәтінді қара сөзге айналдыру, өлеңмен жазылған
сөздерді қара сөзге айналдыру, ... ... ... ... ... сұрақ қою, белгілі бір тақырыпқа жазылған ... ... ... оған ... ... ... мазмүндама, шығарма, диктант
жұмыстарын жүргізу, сондай-ақ шығарманың тіл ... ... ... ... ашу ... ... мәтіндерді, көркем ... ... ... тіл дамыту жұмысын ұйымдастыру өте пайдалы.
«Қазақфильм» киностудиясы қазақ тілінде оқу ... ... ... ... ... ... ... ой-өрісін дамытып,
әр түрлі оқиғаларға құрылған әңгімені нақты түсіндіруге мүмкіндік жасайды.
Диафильмді әр түрлі тақырыптарды оқыту барысында, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... Диафильм сабақтың
әр кезеңінде: жаңа материалды ... ... ... тіл ... ... ... ... пайдаланылады.
Кино – ғылыми-техникалық көрнекі оқу құралдарының ең ... ... тілі ... орыс ... кейбір оқу фильмдерінің
үзінділері ... жүр. Оқу ... ... ... ықыласын
арттырады, қызықтырады, ... ... ... ... ... ... сол пәнге деген ықыласын ... ... ... ... ұзақ ... тілі ... ... проекциялық аппараттарды пайдалану кең
жолға қойылып отыр. Солардың бірі – диаскоп. Бұл проекциялық фонарь сияқты
аппарат. Фотографияға ... ... ... ... ... ыңғайлы құрал. Қазақ тілі сабақтарында эпидиаскоп та пайдаланылады.
Бұл құралмен ... ... ... орай схема, кестелерді
көрсетуге болады.
Қазақ тілі сабағында ЛЭТИ, «Орбита» сияқты отандық ... Бұл ... ... ... ... ... көрсете
алады.
Қазақ тілі материалдарындағы кестелер, схема, ... ... ... ... ... жүр. Сайып келгенде, қазақ тілі
сабақтарында ... ... түрі осы ... әр ... ... көп ... ... тиімді деп те айтуға болмайды.
Сабақта бірнеше ... ... ... да ... ... ...
оқушыларға нақты нәрсені көрсету ғана емес, нақытылықтан деректі қорытынды
жасауға үйрету. Нақтылы ... ... ... ... ... ... зат пен құбылысты дұрыс байқау, талдау жасауға ... ... яғни ... көрген нәрсесін дұрыс байқай отырып, ең бастысы
қайсысы екенін ... оның ... ... ... одан ... шығаруға үйренетіндей мақсат қойылады. Демек,
орыстың әйгілі ... ... ... ... психологиялық
жағынан терең зерттеген: «Бұл дерексіз түйсіктер мен сөздерге емес, ... ... ... ... ... ... нақтыдан дерексіз,
түйсінуден ойлауға қарай оқыту соншалық табиғи және айқын ... ... ... Олай ... ... пайдалану оқушыны
байқағыштыққа, оймен топшылауға жаттықтырып, одан логикалық қорытындылар
шығаруға тәрбиелейді. Сөйтіп, сабақ көрнекілігі, жалпы ... ... ... ... дәрежелі нерв ... ... ... ... түбегейлі зерттелді.
1.6. Қазақ тілі сабақтарында сөздік жұмысын ... ... ... ... ... ... зор. Өйткені ол
оқушының дүниеге көзқарасын ... ... ... Сөздік жұмысының мазмұны – оқушыға таныс емес, жаңа
сөздерді түсіндіру, ... ... ... ... талдау жасап
нақтылау, сөз байлығымен ... оның ... ... ... ... ұйымдастыруда, сөз қолдану мағыналарына таладу жасағанда,
қазіргі әдеби тілдегі сөз қолдаун тұрғысынан кей ... ... ... ... ...... ... ісі емес, керісінше, дұрыс
ұйымдастырылған, педагогикалық тұрғыда белгілі бір мақсатта ... ... ... ... ... ... ... жүргізіліп отыруға тиіс.
Грамматика сабақтарында жаңа материалды түсіндірген кезде әдітте
арнаулы терминдер айтылады, ал ережені ... ... ... ... жаңа ... ... ... диктантының алдында
мұғалім мұғалім түсініксіз сөздерді түсіндіреді, оқулық бойынша үйге
тапсырма ... ... ... ... бәрі ... түсінікті я
түсініксіз екендігі тексеріледі. Сөздік жұмысының көпшілігі ... ... ... ... ... сөздігін байыту деген сөздердің тек
санын көбейте беру емес, оның ... ... ... ... ... ... ... сөздержің жаңа мағыналарымен таныстыру.
Екіншіден, сабаққа жақсы дайындалмаған ... көп ... ... ... ... керісінше, сөз қорының кедейлігін аңғартады.
Сөйлеуі жетілмеген оқушылардың ... ... ... ... ... ... ... одағайлар көп қолданылады.
Оқушының сөз мазмұнды болуы керек. Көптеген оқушы ойын жеткізе алмай
қысылғанда аузыма сөз түспей тұр, ... ... тұр, ... ... тұр, ... ... жетпей тұр деп мүсәпірлікке ұшырайды. Бұл ... ... екі түрі бар: бірі – ... ... сезім мен
ойдың жетімсіздігінен пайда болады; екіншісі – ... мен ой ... ... оны ... бере ... сөз жетіспейді» - деген.
Оқушы сөйлегенде үнемі қолданатын сөздерді оның активті ... ... ... ... ... бірақ өз тілінде қолдана қоймайтын сөздерді
оның пассивті сөздігі дейді. Бұлай бөлу, ... ... ... ... оның актив сөздігіне ауысып, толықтырып отырады.
Әр сөз сөйлемде бір мағынада ғана қолданылады. Көп ... ... ... ... тек ... айқындалады. Бұларды ұзақ ... ... ... оның тура және ауыспалы мағынада ... ... ... ... тән: Тісі көп, аузы жоқ (ара).
Құнаны – ... ... ... (ине мен жіп). Алты аяқ, екі бас, ... ... кісі). Бірақ оқушыларға берілген ... ... ... және ... ... ... сәйкес сөздермен аталатындай
болу керек. Бұл жөнінде К.Д.Ушинский ... ... ... ... ... үйреткенмен, ол оның мәнін ұқпай көп қиналады, егер оны ... ... ... тез ... ... ... ... сөздігін өз сөзінде жиі қайталап қолдануы
арқылы, активті сөздігіне айналдыруға тиіс. Оқушылар кітапты не ... ... ... ... мағыналары түсініксіз болуы мүмкін. Осындай
жағдайда мұғадлім тиісті кітапты алдын ала өзі оқып ... ... ... ... ... ... ... сөздер кітапты оқу
кезінде ескертіліп отырады. Оқушылардың сөздік қорына ... ... ... ... алдыменбіліп алуға тиісті сөздер және кейінгі кластарда
білуге тиіс ... ... ... әр түрлі топтағы сөздермен жұмыс
жүргізудің әдістемелік тұрғыда белгілі бір мақсатты ... ... ... ... ... ... сан қуалаушылықтан сақ болу
керек. Бұл - әдістемелік қатеге ... ... көп ... ... ... ... үлгере алмайды да, мағыналарын бір-бірімен
шатастырып, не жөнді түсінбей, кейін ұмытып қалады.
Жаңа сөздерді есте ... ... ... мен ... бар: ... сөз ... оны ... бөле айту, оның дұрыс айтылуына машықтану,
яғни әрі жазып, әрі ... ... 2) сөз ... ... ұғымның
белгілерін санайтындай жаттығулар; 3) жаңа сөзді ... ... әр ... ашу; 4) ... ... жаңа ... 5) ... үйренген сөздерге байланысты творчестволық жұмыстар
(әңгіме, мазмұндама, шығарма); 6) ... ... ... ... ... сұрыптауда мына сияқыт әдістемелік принциптер
ескерілуі керек: а) ... ... ә) ... мөлшерін белгілеу
тәжірибе арқылы анықталады.
Түсініксіз сөздерді түсіндіру. Оқушылардың ... ... ... сабақтарында мұғалім жұмысының ойдағыдай орындалу шарттарының
бірі – оқу ... ... ... ... кездесіп қалған таныс
емес бірде-бір сөз ... ... ... ... түсіндіру сабақ барысында немесе арнауы бір
уақытта жүзеге асырылады.
Мұндай сөздер: а) ... мен ... ... ... фактілерді білдіретін сөздер; ә) дерексіз ұғымдарды білдіретін
сөздер (соның ішінде ... ... ... б) басқа тілден ауысқан
сөздерді; в) ... ... ... ... ... ... г) көркем
шығармаларда кездесетін диалектизмдер мен қарапайым сөздер.
Таныс емес ... ... ... ... сөзі ... ... керек.
Сөз мағыналары мынадай жолдармен айқындалады: а) заттың өзін ... ...... ... ә) ... мүшелеп, олардың
белгілерін санамалау; б) сөзді контекске енгізу; в) сөзді синонимдермен
ауыстыру; г) ... ... ... ... ... айырмашылығы;
д) сөзді құрамына талдау; е) энциклопедиялық ... ... ... ж) ... ... ... Көптеген орфограмманы қамтитын жекелеген сөздерді жазу
ұсынылады: қос сөз, біріккен, қысқарған сөздер. ... не ... ... ... ... ... орфографиялық сөздіктен алынады. Сөздік
диктанты үшін сөздер әдебиеттік оқу кітаптарынан да алынады. Жаңа сөздердің
мағыналары түсіндіріліп, қалай жазылатындығы ... ... ... ... жалғауындағы ережелер ескеріледі. Металл – метал+ға,
класс+ы- ... ... сол ... жазылуы; цирк, театр, санаторий гараж
т.б. Сөздік жұмысын грамматика, оқу ... және ... ... жүргізіледі. Қазақ тілі сабақтарында басқа пәндерден ... ... ... ... ... терминдер мен ... ... ... Ол ... а) жаңа ... ... ашу; ... төркінімен таныстыру.
Сөздік таблицалар. Оқушылардың сөздігін байыту және жеке ... ... ... ... ... ... ... А)
Сөздердің тақырыптық тізімі. Мысалы, Ғ.Мүсіреповтың ... ... ... ... ... ... ... өндірісіне байланысты сөздер; ә)бір ... ... б) бір ... әр ... ... жасалған сөздер; в) картина
сөздіктер; г) синоним, антоним, омоним ... ... ... ... ... қателері. Жеке сөздер, сөз тіркестерін қолдануда әр
түрлі қателер жібереді. Қателердің сипаты мына сияқты болып келеді:
1) тең ... ... ... әр ... ... ... ... біреу-әлдекім.
2) ұқсас, бірақ әр түрлі мағынадағы сөздерді шатастыру: үкімет-өкімет,
білім-ілім-ғылым.
3) сөздің толық мағынасын білмегендіктен оның шығу төркініне ... ... ... – екі пышақ.
Тіл дамытудың грамматикалық нормалары
| | ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... |
|үй-үйшік | ... ... ... ... тура мағынасы |Ауыспалы мағынасы ... көп ... ... ... ... дән ... ... |
|Дәмді тамақ ... сөз ... көзі ... су |Ащы ... ... ... көзі |
|Жуан ағаш ... ... ... көзі, байлықтың |
|Биік тау ... ... ... әкеснің көзі |
|Омоним ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... |
| | ... |
| | ... |
| | ... |
| | ... |
|Бейтарап лексика ... ... |
| |і ... | ... ... қой ... сай, ... сөз – жарым |
|Момын |шөп ... ... ... үзеді,|ырыс, |
|Бойы аласа | ... ... ән – жан ... | ... |азығы ... ... ... ... қоян|Еңбек түбі – |
|пысықай ... ... қақ ... жүні ... ... |
| ... ... аузымен |жастан сақта |
| | ... ... ... ет те, |
| | | ... ет ... ... ... – оқу әдістемелік кешендер арқылы жүзеге асады. Оқу
әдістемелік кешендер қазақ тілін оқытудың бірден-бір негізі ... ... ... Оқу ... ... қатарына оқу-әдістемелік
құралдар, дидактикалық материалдар, диктанттар ... ... ... ... жатқызуға болады. Олардың қазақ тілін
оқыту әдістемесінде маңызы орасан зор болып ... ... ... ... ... оқыту, оқушыларды жан-жақты тұлға етіп
даярлау мақсатында пайдаланылады.
Менің осы курстық ... ... ... ... ... ... ... туралы теориялық мағлұмат беру.
Курстық жұмыс барысында қазақ ... ... ... ... талдау жасап, олардың оқыту ... ... ... ... оқулықты оқу-тәрбие ісінде дұрыс пайдалануда ең
алдымен оның ... ... ... ... ... Оқулықтағы
теориялық материалдарды іс ... ... ... ... ... нақты көрсетіп отырады. Оқулықтарға әдістемелік нұсқау осындай
мақсат ... ... тілі ... ... ... ... толық әрі сапалы
білім беру мақсатында мұғалімдерге көмекші ... ... ... ... ... ... жинағы шығарылуда. Дидактикалық
материалдарды жазуға да оқулық авторлары, әдіскерлер, алдыңғы қатарлы
мұғалімдер қарастырылады.
Қолданылған ... ... ... Проф. Қ.Жұбанов және оның ғылыми-педагогикалық мұралары//
Қазақ тілі мен әдебиеті. 1958,№2
2. І.Кеңесбаев, Ғ.Мұсабаев ... ... // ... 1958, №6
3. Қ.Есенов Тұңғыш филолог – профессор // Лениншіл жас, 1964, 24 декабрь
4. Р.Сыздықова Құдайберген Жұбанов – тіл біліміздің классигі // ... 1964, ... ... ... ұстаз // қазақ университеті, 1964, 23 декабрь
6. Б.Кенжебаев Құдайберген жөніндегі есімдегілер//қазақ
университеті,1964, 23 декабрь, №41-42
7. Есенов Қ. Қазақ тіл білімінің беташары, // ... ... С. ... ... Жұбановтың қазақ тіл жөніндегі
зерттеулері//Қазақстан мектебі,1966,№9
9. Омарбеков С. Қазақ тіл ... ... ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 34 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ағылшын тілінде қарым-қатынас жасауға оқыту негіздері33 бет
Шет тілін оқытуда жаңа технологияларды пайдаланудың тиімділігін теориялық тұрғыдан негіздеу және оны тәжірибеде тексеру34 бет
Қазақ тілін оқыту әдістемесінің тарихи дамуына үлес қосқан ғалымдар еңбектерінің орны33 бет
8 – сынып оқушыларын химия пәнінің оқу-әдістемелік кешен арқылы оқыту72 бет
Adobe Flash-те «Информатика» курсы бойынша оқытудың электронды әдістемелік-оқыту кешенін құру78 бет
«Батыс-2» кешеніндегі бу қазандығының автоматтандырылуын жобалау24 бет
«Инвестициялық процестегі құрылыс кешенінің рөлі»13 бет
«Қаржы» пәні бойынша оқу-әдістемелік кешен188 бет
Ірі қараны үлкен өндірістік кешендерінде және бордақылау алаңдарында бордақылау26 бет
Автокөлік жолын СКЕБО кешенінде трассалау48 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь