Түркі тілдеріндегі сан есімдердің мағыналық топтары

Жоспар:
І.Кіріспе
1.1 Сан есім туралы түсінік
ІІ.Негізгі бөлім
2.2 Түркі тілдеріндегі сан есімдердің мағыналық топтары
2.3 Сан есімдердің ерекшеліктері
ІІІ. Қорытынды
ІV. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Сан есімнің қазіргі түркі тілдеріндегі сипатын ашуда семантика-морфологиялық принциптеріне қарай бөлінетін топтарына жеке-жеке тоқталып, әрқайсысының ерекшеліктерін көрсеткен. Бұл тұрғыда күрделі сан есімдерге байланысты өзгешеліктер, чуваш тілінде реттік сан есім жасауда –меш, тува тілінде –кы, -ки аффикстерінің қолданылуы, көне түркілік жинақтау сан есімінің –ағу/-егу жұрнағы негізінде қалыптасқан жұрнақтардың түркі тілдерінде әр түрлі орнығуы, бөлшектік сан есімдердің құрамындағы сөздердің бірінші сыңары шығыс немесе жатыс септіктерінде болуы сияқты нақты-нақты ерекшеліктерді дәлелді мысалдармен көрсеткен. Мысалдар көне жазбалардан, ал қазіргі түркі тілдеріндегі сипатын беруде қыпшақ, қарлұқ, бұлғар, оғыз, ұйғыр-оғыз, қырғыз-қыпшақ тілдерінің мысалдары пайдаланылған.
Түркі тілдері бір негізден тарағанымен, қазіргі өмір сүріп отырған туыстас тілдерде фонетикалық-лексикалық, грамматикалық тұрғыда өзгешеліктері мен айырмашылықтары орын алатыны сөзсіз. Себебі әр тілдің даму, қалыптасуында ерекшелік кездеседі және ол сол тілдің заңдылығына қатысты болуы мүмкін. Бұл мәселелер тарихи-салыстырмалы зерттеулерге негіз болады.
Түркі тілдерінің барлығында да сан есімдер заттың немесе заттық ұғымды білдіретін сөздердің санын, ретін, мөлшерін білдіру үшін қолданылады. Сан есімдер өзінің лексика-грамматикалық функциясы бойынша түркі тілдерінде бәріне де ортақ. Бұл сан есімдердің ерте дәуірден-ақ жалпы түркі тілдік қасиетке ие болғандығын дәлелдейді. Орхон-Енисей ескерткіштеріндегі сан есімдердің қолданылуын қазіргі түркі тілдермен салыстырсақ, жалпы тектестік сақталғандығы байқалады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Томанов М. Қазақ тiлiнiң тарихи грамматикасы. – Алматы: Мектеп, 1988. – 264 б.
2. Томанов М. Түркі тілдерінің салыстырмалы грамматикасы. – Алматы: Қазақ университеті, 1992. – 190 б.
3. Айдаров Ғ., Құрышжанов Ә., Томанов М. Көне түркі жазба ескерткіштерінің тілі. – Алматы: Мектеп, 1971. – 272 б.
4. Есенқұлов А. Көне түркі жазба ескерткіштеріндегі қосымшалар. – Алматы, 1976. – 239 б.
5. Исседования по сравнительной грамматике тюркских языков. Часть вторая. Морфология. – Москва: Изд. АН СССР, 1956. – 334 с.
6. Серебренников Б.А., Гаджиева Н.З. Сравнительно- историческая грамматика тюркских языков. – Москва: Наука, 1986. – 302 с.
7. Нұрмаханова Ә. Түркі тілдерінің салыстырмалы грамматикасы. – Алматы: Мектеп, 1971. – 288 б
        
        Жоспар:
І.Кіріспе
1.1 Сан есім туралы түсінік
ІІ.Негізгі бөлім
2.2 Түркі тілдеріндегі сан есімдердің мағыналық топтары
2.3 Сан есімдердің ерекшеліктері
ІІІ. ... ... ... тізімі
І. Кіріспе
Сан есімнің қазіргі түркі тілдеріндегі сипатын ашуда ... ... ... ... топтарына жеке-жеке тоқталып,
әрқайсысының ерекшеліктерін көрсеткен. Бұл ... ... сан ... ... ... тілінде реттік сан есім жасауда –меш, тува
тілінде –кы, -ки ... ... көне ... ... сан
есімінің –ағу/-егу жұрнағы негізінде қалыптасқан жұрнақтардың түркі
тілдерінде әр түрлі ... ... сан ... құрамындағы сөздердің
бірінші сыңары шығыс немесе жатыс септіктерінде болуы сияқты ... ... ... ... Мысалдар көне жазбалардан, ал
қазіргі түркі тілдеріндегі сипатын беруде қыпшақ, ... ... ... ... тілдерінің мысалдары пайдаланылған.
Түркі тілдері бір негізден тарағанымен, қазіргі өмір сүріп ... ... ... ... ... мен айырмашылықтары орын алатыны сөзсіз. Себебі әр тілдің
даму, қалыптасуында ерекшелік кездеседі және ол сол ... ... ... ... Бұл ... ... зерттеулерге негіз
болады.
Түркі тілдерінің барлығында да сан есімдер заттың немесе заттық ұғымды
білдіретін сөздердің санын, ... ... ... үшін қолданылады. Сан
есімдер өзінің лексика-грамматикалық функциясы бойынша түркі тілдерінде
бәріне де ортақ. Бұл сан ... ерте ... ... ... ... ие ... ... Орхон-Енисей ескерткіштеріндегі сан
есімдердің қолданылуын қазіргі түркі тілдермен ... ... ... ... ... бөлім
Түркі тілдеріндегі сан есім – көне ... келе ... ... бірі. Сан есімге салыстырмалы-тарихи зерттеу жүргізу барысында
аталған сөз табының мағыналық топтарының жасалу жолдарына ... ... ... ... ... ... ... жасалу жолдарына байланысты фонетикалық,
грамматикалық өзгешеліктерін М.Томанов [1, 2], Ғ.Айдаров, Ә.Құрышжанов [3],
А.Есенқұлов [4], Ф.Е.Исхаков [5], ... ... ... [7]  ... ... ... ... мен
ұқсастықтарын, өзгешеліктерін көрсетуге болады.
Көптеген ... ... ... ... ... сан ... түрліше бөледі. Қазақ, қарақалпақ, ұйғыр
тілдерінде сан есімдер алты, өзбек тілінде жеті, түрікмен тілінде екі түрге
бөлінеді. Сол сияқты ... ... үш, ... ... ... ... тілінде
беске бөлінеді. Сан есімдердің есептік сан мен реттік сан түрлері барлық
түркі тілдерінде ... мен ... ... және ... ... бірдей. Ал басқа түрлері бірінде аталса да, екіншісінде аталмайды,
оның үстіне жасалу тәсілдері де біраз ... ... ... сан есімдер көне түркі тілінде жұрнақсыз-ақ дара (бір, ікі, отуз,
сегизон) және күрделі (бір он, беш йегірмі, ікі ... ... ... қазіргі түркі тілдерінде есептік сан есімге қатысты ... ... ... ... ... ... атауларына
байланыстылығы көрінеді. Мысалы: 3 – үч (әзерб., қырғ., түрікм., ұйғ.), уч
(өзб.), оч ... үш ... ... шор, ... үс (як., ... ... 7 – едди (әзерб.), еди (түрікм., түрік), жиде (тат.), чеди (тува),
етти (құм., өзб.), сэтте (як.), четти ... ... ... жеті ... ... қырғ.), ете (башқ., ноғ.); 9 – доггуз ... ... ... ... ... ... ... таххар (чув.), тоқуз (як.), ... тос ... ... (қаз, ... ... (башқ., тат.); 30 – үш ... үжен ... тоуз ... қырғ., құм., түрік, түрікм.), оттуз
(ұйғ.), ... ... одус ... шор), отыз ... ... ноғ), ... ... ватар (чув.); түртон (с.ұйғ.), дөртен (тува), ... ... ... және ... варианттарымен); елу, эллик, еліг
(басым тілдерде), биэс уон ... ... ... ... ... ... чеден (тува), дьетен (алт.), ... ... құм., ... өзб.), иәтмиш (ұйғ.), етпис (ноғ.), етмеш (башқ.), ... ... ... жетимиш (қырғ.), ситмел (чув.).
Реттік сан есім көне түркі тілінде ... ... ... -інч, ... ... -нті ... ... арқылы жасалған:
екінті, үчінч, бісінч, онынч, бірінчі, екінчі, төртүнчі, үчүнчі т.б. 
 Қазіргі түркі тілдерінде реттік сан ... ... ... ... -ыншы (бірінші, алтыншы); құмық тілінде –инчи –ынчы, -юнчю (-үнчү)
–үнчу, -нчи, -нчы ... ... ... ... тілінде –енче, -ынчы,
-нче, -нчы (беренче, икенче, алтынчы); түрікмен тілінде –инжи, -ынжы,
-үнжи, ... -нжи, -нжы ... ... ... ... тілінде –енса,
-ынсы, -нсе, -нсы (беренсе, икенсе, өсөнсе); чуваш тілінде –меш (перремеш ... ...... ...... якут ... –ис, -ыс, ... -с (сүүс, тыһыннча); тува тілінде –кы, -ки, -чы, -чи, -ку, -кү, ... ... ... ... ... ... ... реттік сан есімнің жұрнақтарының қазіргі түркі
тілдеріндегі сипатында фонетикалық өзгешеліктерді есепке ... ... тува ... ... ... сан ... көне түркі тіліндегі жұрнағы ретінде -егү (бірегү,
икегү, үчегү) жұрнағын айтсақ, қазіргі ... ... ... өзгерістерімен сақтағандары да, жаңаша қолданыстары да ... ... ... ... –ау, -еу ... екеу, үшеу); ноғай,
құмық тілдерінде -ав, -ев (бирев, экев, ... ... ... оо, ... ... ... якут тілінде -ыа, –ыан, –йақ (алтыа, алтычан, алтау-
ақ); тува ... ... ... –елээ, -алаа (үжелээ-үжелээн; бежелээ-
бежелээн); шор тілінде ... -еле ... ... ... ... ... ... ұйғыр тілінде –үлән, -лән (үчүлән, бешүлән ... ... -ан, -ен ... ... түрінде қолданылады.
Қазіргі түркі тілдерінде топтық сан есімнің жұрнақтарын қазақ, қырғыз,
қарақалпақ, ... ... ... -ден, -тан, тен (екіден, бирден,
учтадан); башқұрт, татар, құмық, ... ... ... ... -шәр, ... –сар, -сер, -ар, -ер (унар, икешер, алтышар); хақас тілінде -лар,
-лер, -ар, -ер (пірер, кілер, ... якут ... ... -лии, ... -тыы, -тии, -туу, -түү, -дыы, -дии, -дуу, -дүү, -ныы, -нии, -нуу,
-нүү (биирдии, ... ... ... ... ... болады. 
Болжалдық сан есім көне түркі тілінде есептік сан ... –ча, ... ... ... ... ... ... тілдер сол ... ... ... болжалдық сан есімнің жұрнақтары –даған, -деген, -лаған,
-леген, -таған, -теген, -дап, -деп, -лап, -леп, -тап, -теп; ... ... -тей ... ... ... ноғай тілдерінде (ондаған, йөзләгән,
меңләгән, уьшевлеген, алтавлаган, онавлаган); –ча, -чә, -ча, -че ... ... ... ... ... ... ... он писче, йүзләрчә);
–лап/-ләп башқұрт тілінде (унлап, утызлап, ... ... ... ... ... ... унлаб, юзлаб) болып келеді.
Қазіргі түркі тілдерінде бөлшектік  сан есімнің ... ... ... ... ... сыңары атау түрінде қолданылу қазақ, башқұрт,
татар, қырғыз тілдеріне (өчтән ике (2/3); йөздән биш (5/100)) және ... ... ... ... сыңары атау түрінде қолданылу түрік,
әзербайжан, құмық тілдеріне (үчдә ике (2/3); йүздә беш (5/100)) тән ... ... ... ... шор, ... ... тілдеріне (үштүң ийизи
(2/3), дөрттүң үжү (3/4); четтининь алтызы (6/7)), ... ... ... алтай, тува, шор тілдеріне (еттини эки боьлуьп бир пай (3
½), бирни етти ярып, бир пай (1/7), дөрт ... бир ... ... (1/4)) ... ... ... қазіргі түркі тілдеріндегі сан есімнің қысқаша сипатын ... ... ... ... ... ... қорытынды жасауға болады:
1. Қазіргі түркі тілдерінде сан ... ... ... ... де, ... пен ... да бар. Мысалы, бүкіл түркі
тілдерінің ішінде өзбек тіліндегі есептік сан есімдер -та жұрнағы арқылы ... ... ... түркі тілдеріндегідей жұрнақсыз да, -та жұрнағы
арқылы да қолданылу бар: бир-битта, уч-учта, турт-туртта, беш-бешта.
2. Қазақ ... ... ... ... ... кей тілдердегі 20,
30, 40, 50 сандарын білдіретін сөздер 2, 3, 4, 5 сан ... ... ... айтуға болады: Ійгон (20), үжон (30), тортон (40) т.б.
3. Реттік сан есімге қатысты ерекшелікті чуваш, тува, тофалар ... ... ... ... ... сан есімнің жасалуына барлық түркі
тілдерінде –нч (варианттарымен) жұрнағы қызмет етсе, чуваш ... ... ... жұрнағы, ал тува, тофалар тілінде –қы жұрнағы арқылы беріледі.
4. Топтық сан есімдер түркі тілдерінің бәрінде ... ... ... ... бұл түрі ... қарақалпақ, өзбек, ұйғыр, башқұрт, құмық,
ноғай, татар, хақас, чуваш, якут ... ... ғана ... ... сан ... қатысты ерекшелік олардың сыңарларына ... ... ... ... қатысты болып келеді. қазақ тіліндегі
сөздердің ... ... ... ... ... ... атау ... бөлшектік сан жасаса, бұл башқұрт, татар, қырғыз, ... де тән ... ... Ал ... әзербайжан, құмық т.б. тілдерде сөздің бірінші сыңарындағы сөз
жатыс септігі болып келеді. бұл тілдің тарихына байланысты ... ... ... ... ... ... жүру кезеңіне сәйкес келеді.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1.          Томанов М. Қазақ тiлiнiң ... ...... 1988. – 264 б.
2. Томанов М. Түркі тілдерінің салыстырмалы ...... ... 1992. – 190 ... ... Ғ., Құрышжанов Ә., Томанов М. Көне түркі жазба
ескерткіштерінің тілі.  – Алматы: Мектеп, 1971. – 272 б.
4.    Есенқұлов А. Көне ... ... ... ...
Алматы, 1976. – 239 б.
5. Исседования по ... ... ... ... ... ...  – ... Изд. АН СССР, 1956. – 334 с.
6.    Серебренников Б.А., Гаджиева Н.З. Сравнительно- историческая
грамматика тюркских языков. – ... ... 1986. – 302 ... ... Ә. ... тілдерінің салыстырмалы грамматикасы.
                            – Алматы: Мектеп, 1971. – 288 б

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сын есім10 бет
Тілдік санадағы мәдениет ұғымы64 бет
Араб және қазақ тілдеріндегі коммерциялық хаттардың түрлері және тілдік сипаты21 бет
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі жануар атаулары бар фразеологиялық бірліктер (салғастырмалы талдау)77 бет
Мақал-мәтелдерді қазақ тілінен ағылшын тіліне аудару кезіндегі құрылымдық, мағыналық ерекшеліктері, ұқсастықтары26 бет
Неміс және қазақ тілдерінің құрамында “ақ” және “қара”атаулары бар фразеологиялық бірліктер (салыстырмалы-салғастырмалы тұрғыда)51 бет
Түркі тілдерінің салыстырмалы гарамматикасы24 бет
Aғылшын және қaзaқ тілдеріндегі келер шaқ63 бет
«Қыз Жібек» жырындағы сын есімдердің танымдық сипаты114 бет
Астық дақылдарының бірінші және екінші топтарын ажырату белгілері5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь