Фольклорлық практика есебі

Мазмұны:
1 КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3.4
2 Қазақ фольклорының тарихы және оның зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5.6
3 Тарихи жырлар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7.9
4 Халық өлеңдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 10.12
5 Мал.мүліктеріне байланысты аңыздар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..13.14
6 Ертегілер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 15.16
7 Батырлар жыры ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .17.18
8 Айтыстар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 19
9 Ұлы Отан соғысы кезіндегі халық поэзиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...20.21
10 Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 22
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..23
Біздің бүгінгі тақырып кең көлемдегі, халық жадында терең сақталатын, әдебиет кеңістігінде ұзақ өмір сүретін мұра. Фольклор ағылшын сөзі «халықтың ауызша шығарған шығармасы» деген ұғымды білдіреді. «Ауыз әдебиеті» терминімен қатар қолданылады. Ал, ауыз әдебиеті (фольклор) халық арасында ауызша туындаған, ауызша тараған және ауызша сақталған шығармала жиыны.
Ауыз әдебиетінің ерекшеліктері:
Шығарманың авторы ауыздан ауызға көшу барысында біртіндеп ұмытылады;
Бір шығарманың бірнеше нұсқасы болады;
Синтаксистік, лексикалық, қайталаулар жиі кездеседі.
Бүгінгі күні жеке тұлғаны Қазақстандық патриотизм мен отансүйгіштік
Оның басты құндылықтары – ана тілі, ұлттық рух,
Президенттің Жолдауында ең мықты 50 елдің қатарына кіру
Қазақстанды Отаным деп таныған әр азаматтың осыған өз
Қазақстан Республикасының “Білім туралы” Заңында “Білім беру жүйесінің
Қазастан Республикасы Білім министрлігі ұсынған “Тәлім-тәрбие тұжырымдамасында” қазақ халқының ауыз әдебиеті үлгілері жайла деректер берілген.
Академик М.К.Қозыбаев бүгінгі ұрпақты ерлікке баулудың ұлтжандылыққа тәрбиелеудің
Қазақтың ұлан-байтақ даласын біздің ата-бабаларымыз сан ғасыр “Найзаның
Өз ұлтына деген патриотттық сезімді қазақ ағартушылары Ш.Уалиханов,
Елжандылық сезімінің объектісі мен қайнар көзі - Отан
Педагогика мен тәрбиенің, халықтың ұстанымын ғылыми тұжырымдаған орыс
Ғасырлар бойы дамып, қалыптасқан және өркендей беретін халық
Әр халықтың тәлім-тәрбиелік мұрасы – бұл ұлттық мәдениеттің
Ғасырдан ғасырға жалғасып келе жатқан халқымыздың озық тәрбиелік
Халқымыздың өзінің бүгінгі биік, озық мәдениетіне оңайлықпен жетпеген.
Халықтың бай мұрасын, соның ішінде қазақ фольклорын оқушыларды
Ерлік дегеніміз не? Ерлік адамның ерік-жігер қасиеттерінің ішіндегі
Ал ерлікке тәрбиелеу – жас ұрпақтың, қоғамның міндеті.
Адамзат баласының ежелден келе жатқан ортақ мүддесінің бірі
Қазақ халқының да сан ғасырлық тарихи мәдени жетістіктерінің
Халық педагогикасының озық үлгілері бала бітімін жетілдіру, ана
Қорыта айтқанда, патриоттық тәрбиені ойға алғанда бірінші санаға
Асылында, отансүйгіштік қасиетті қалыптастыруға әсер ететін факторлар –
Ұлттық сезім – өзінің ұлттық өкілділігін мойындай отырып
Ұлттық мақтаныш – ұлттық материалдың, әлеуметтік һәм мәдени
Ұлттық парыз – Отанға деген сүйіспеншілік, сыртқы жаулардан
Бағамдасақ, патриотизм – адамның туа біткен биологиялық қасиеті
Ұлттың сана-сезімімен ана тілін білу де, жері әм
Патриотизмнің маңызды бөліктерінің бірі: онымен етене байланысып жатқан
Патриоттық тәрбие, ұлттық намыс, ұлттық сана-сезім рухани байлықтан
Өркениетті елдер көшіне ілесуді асқақ мұрат тұтқан әрбір
Қай заманда болмасын, адамзат алдында тұратын ұлы мұрат-міндеттердің
Білімді, ойлы-пайымды, мәдениетті, іскер, еңбекшіл азамат тәрбиелеуді адамзаттың
Еліміздің көркейіп, өркениетті елдер қатарына қосылып, халықаралық деңгейге
Отанымыз аумағының бүтіндігін сақтау, халықтың тыныштығын алатын
Қазіргі уақытта қоғамның дамуына байланысты оқушыларға білім беру,
Өзге халықтар сияқты, қазақ елінің де бала тәрбиесі
Қоғамға, халқына тигізер пайдасы бар, өмірге деген дұрыс
Қазіргі халқымыздың рухани оянуы, рухани тәуелсіздік жолындағы іс-әрекеті
Бұл зерттеу жұмысының жазылу барысында қазақ фольклоры жанрларындағы
Ежелден тәрбие құралы міндетін өтеп келе жатқан халықтық
Халқымыз адамгершілік, сыпайылық, үлкенге құрет, кішіге қамқорлық сияқты
Әрбір халықтың рухани азығының қайнар бұлағы - оның
Ұлан байтақ жерін қорғап, елдігін сақтаудың басты шарттарының бірі болып табылады.
Түптеп келгенде фольклорлық мұраны жинау және жарыққа шығару халықтың тұрмыс- тіршілігін, әдет-ғұрпын, салт-санасын, наным-сенімін, дүниетанымын білудің негізгі дерек көзіне айналды. Ал 20 ғасырда фольклорды жинау мен жариялау жұмысы, мейлі ол идеологияның құралына айналса да, мемл. тарапынан қолдау тапты
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1. « Қазақ фольклористикасының тарихы».,- Алматы., 1988 ж, 302 бет. (96-98 бет)
2. Әділғазы Рахымжанов., «Айтыстар»,- Алматы.,2002 ж, 258 бет. (65-67 бет)
3. Тұрлыбек Сыдықов .,«Батырлар жыры»,-Алматы., 2000ж, 365 бет. (156-180бет)
4. Едіге Тұрсынов., «Ертегілер»,- Алматы., 1996 ж, 300 бет.(200-205бет)
5. Қ.Рахметова., «Қазақ мақал –мәтелдері», -Алматы 2007 ж,240 бет.(100-109бет)
6. М.Қазбеков., «Қазақтың би шешендері».-Қызылорда 1999 ж,156 бет(56-68 бет)
7. Әуезов М., « Әдебиет тарихы» ,- Қызылорда, 1927 ж, (25-27бет)
8. Ғабдуллин М., «Қазақ халқының ауыз әдебиеті, Алматы 1972ж., 400 бет (258-290 бет)
9. Жұмалиев Қ., «Қазақ эпосы мен әдебиет тарихының мәселелері», -Алматы., 1958
10. Мұхтар Әуезов энциклопедиясы - Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 656 бет (500-506 бет)
11. Сейфоллаұлы С., «Қазақтың ескі әдебиет нұсқалары»,- Қызылорда, 1931 ж. (65-69 бет)
12. Ысмайылов Е., «Ақындар»,- Алматы., 1956 ж, 205 бет (56-90 бет)
13. Қазақстан тарихы: Ә. Төлеубаев, Ж. Қасымбаев, М. Қойгелдиев, т.б. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2006. — 232 бет.
        
        А қосымшасы Форма ФП 042-13-1.20.10-2008-2
Оқу (фольклорлық) іс-тәжірибе есебі
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ... ... ... ... ... ... ____________________________
(атауы)
ІС-ТӘЖІРИБЕ ЕСЕБІ
______________________________________
(іс-тәжірибе түрі)
______________________________________________________________
(іс-тәжірибеден өтетін орны)
Студент____________ ... ... ... ... ... ... ... мерзімі)
(Аты-жөні)
Университеттен тағайындалған
жетекші ... ... ... _______________ _________________________
(қолы, мерзімі)
(Аты-жөні)
_________________
_______________________
(қолы, мерзімі)
(Аты-жөні)
_______________
_________________________
(қолы, мерзімі)
(Аты-жөні)
Бағасы___________________
Семей
2013
Мазмұны:
1
КІРІСПЕ.....................................................................
....................................3-4
2 Қазақ ... ... және ... Тарихи
жырлар......................................................................
..........................7-9
4 Халық
өлеңдері....................................................................
............................10-12
5 Мал-мүліктеріне байланысты
аңыздар..........................................................13-14
6
Ертегілер...................................................................
.........................................15-16
7 Батырлар
жыры........................................................................
.........................17-18
8
Айтыстар....................................................................
........................................19
9 Ұлы Отан соғысы кезіндегі халық
поэзиясы...................................................20-21
10
Қорытынды...................................................................
.....................................22
Пайдаланылған әдебиеттер
тізімі......................................................................
....23
Кіріспе
Біздің бүгінгі ... кең ... ... ... ... сақталатын,
әдебиет кеңістігінде ұзақ өмір ... ... ... ағылшын сөзі
«халықтың ... ... ... ... ... ... «Ауыз
әдебиеті» терминімен қатар қолданылады. Ал, ауыз әдебиеті (фольклор) халық
арасында ауызша туындаған, ауызша тараған және ... ... ... ... ... авторы ауыздан ауызға көшу барысында біртіндеп ұмытылады;
Бір шығарманың бірнеше нұсқасы болады;
Синтаксистік, ... ... жиі ... күні жеке ... ... ... мен ... басты құндылықтары – ана тілі, ұлттық рух,
Президенттің Жолдауында ең ... 50 ... ... ... ... деп ... әр ... осыған өз
Қазақстан Республикасының “Білім туралы” Заңында “Білім беру жүйесінің
Қазастан Республикасы ... ... ... ... қазақ халқының ауыз әдебиеті үлгілері ... ... ... ... ... ... баулудың ұлтжандылыққа
тәрбиелеудің
Қазақтың ұлан-байтақ даласын біздің ата-бабаларымыз сан ғасыр “Найзаның
Өз ұлтына ... ... ... ... ағартушылары Ш.Уалиханов,
Елжандылық сезімінің объектісі мен қайнар көзі - Отан
Педагогика мен тәрбиенің, халықтың ұстанымын ғылыми тұжырымдаған орыс
Ғасырлар бойы дамып, ... және ... ... ... ... тәлім-тәрбиелік мұрасы – бұл ұлттық мәдениеттің
Ғасырдан ғасырға жалғасып келе жатқан халқымыздың озық тәрбиелік
Халқымыздың ... ... ... озық мәдениетіне оңайлықпен жетпеген.
Халықтың бай мұрасын, соның ішінде қазақ фольклорын оқушыларды
Ерлік дегеніміз не? Ерлік адамның ... ... ... ... ... – жас ... ... міндеті.
Адамзат баласының ежелден келе жатқан ортақ мүддесінің бірі
Қазақ халқының да сан ғасырлық тарихи ... ... ... озық ... бала ... ... ... айтқанда, патриоттық тәрбиені ойға алғанда бірінші санаға
Асылында, отансүйгіштік қасиетті ... әсер ... ...
Ұлттық сезім – өзінің ұлттық өкілділігін мойындай ... ...... ... ... һәм мәдени
Ұлттық парыз – Отанға деген сүйіспеншілік, сыртқы жаулардан
Бағамдасақ, патриотизм – адамның туа біткен биологиялық қасиеті
Ұлттың ... ана ... білу де, жері ... ... ... ... ... етене байланысып жатқан
Патриоттық тәрбие, ұлттық намыс, ұлттық сана-сезім рухани байлықтан
Өркениетті елдер көшіне ілесуді ... ... ... ... ... ... адамзат алдында тұратын ұлы мұрат-міндеттердің
Білімді, ойлы-пайымды, мәдениетті, іскер, еңбекшіл ... ... ... ... елдер қатарына қосылып, халықаралық деңгейге
Отанымыз аумағының бүтіндігін сақтау, халықтың тыныштығын алатын
Қазіргі уақытта қоғамның дамуына байланысты оқушыларға білім беру,
Өзге ... ... ... ... де бала ... ... ... пайдасы бар, өмірге деген дұрыс
Қазіргі халқымыздың рухани оянуы, рухани тәуелсіздік жолындағы іс-әрекеті
Бұл зерттеу жұмысының жазылу барысында қазақ фольклоры ... ... ... ... өтеп келе жатқан халықтық
Халқымыз адамгершілік, сыпайылық, үлкенге құрет, кішіге қамқорлық сияқты
Әрбір халықтың рухани азығының ... ... - ... байтақ жерін қорғап, елдігін сақтаудың басты шарттарының бірі болып
табылады.
Түптеп келгенде фольклорлық мұраны жинау және ... ... ... тіршілігін, әдет-ғұрпын, салт-санасын, ... ... ... ... көзіне айналды. Ал 20 ғасырда фольклорды
жинау мен жариялау жұмысы, мейлі ол ... ... ... да, ... ... тапты. 20 ғасырдың басындағы Ә.Диваев бастаған бірнеше
экспедициялардан бастап, жер-жерден жинау жұмысы үздік-создық күні ... ... ... Көшпелі қоғамның мұндай қажеттіліктерін
жан-жақты әрі тұтастай атқарған өнер ауыз ... ... ... ... ісі оны ... ... ... қатар жүріп жатты. 19 -
20 ғасырлардың басында Қазан, Уфа ... ... ... жырлары,
діни және ғашықтық дастандары көптеп жарық ... “Ер ... ... ... “Бозжігіт”, “Мұңлық - Зарлық”, “Шәкір - Шәкірат” т.б. жыр-
дастандар дүркін-дүркін қайта басылып ... Ал, ... ... ... көптеген үлгілері белгілі бір түзетулер мен редакциялауларға
ұшыраса да, ... жол ... ... ... ... ... мақал-мәтелдер, айтыстар, шешендік сөздер, жұмбақтар т.б.
тізбелі болып та, жеке де ... ... ... ... ... ... ... Көрпеш - Баян сұлу”, “Қыз Жібек”, “Қамбар батыр”,
“Қобыланды батыр” ... екі ... ғыл. ... және ... ... фольклор текстол-сындағы ірі жетістік болды. Бұған қоса
ауыз әдебиетінің көптомдық ... (1997 ... ... 17 томы ... ... алынды. М.Әуезов, Е.Ысмайылов, ... ... ... Б.Кенжебаев, М.Дүйсенов, Н.Төреқұл, Р.Бердібаев,
М.Мағауин, С. Қасқабасов т.б. ғалымдардың ... ... ... ... Ауыз ... ... мен ... жан-жақты зерттелді. Қазақ
ауыз әдебиетініңнің озық үлгілері кәсіби ұлттық өнердің өзге ... ... ... кескіндеме т.б.) үшін де қайнар бұлақ, құнарлы тақырып
саналады. Ауыз әдебиетінің ... ... ... заманға сай жаңа
сипаттармен дамып келеді.
Қазақ фольклорының тарихы және оның ... ... ... ... ұғым мен зерттеу дәл өз мағынасында осы
уақытқа дейін ... ... күн ... ... ... Оның бірнеше
себебі болды. Біріншіден, ғылымда фольклорды жеке ... ... бар, ... ... ... ... деп түсінбей, оны көркем
әдебиеттің бір саласы деп ұғыну ... еді. ... ... ... - ... ... деп қарастырылып жүрді. Екіншіден, фольклортану
ғылымының өзі де көп ... бойы ... ... ... және сол
әдебиеттанудың теориялық, әдіснамалық амал-құралдарына сүйеніп, ... ... ... одан ол үлкен зиян шеккен жоқ, бірақ фольклордың
көптеген ... ... тани ... ... ... ... ... кезең-кезеңге бөлініп зерттелді де, фольклор синхронды түрде, бізге
жеткен қалпы бойынша сипатталып, оның тарихи даму ... ... ... ... ... ... ... ғана зерттеліп
жүрді. Әрине, фольклордың, дәлірек айтқанда, қай шығарманың нақ қай ... қай ... ... оның ... ... ... дөп басып айту
мүмкін емес. Сол себепті де ... ... ... ... ғалымдар да,
қазіргі кезеңдегі оқымыстылар да фольклордың тарихын ... ... көп ... ал ... ... ... ... шыға алмай, таптық ... ... ... мәжбүр
болды. Бірақ бұл жол тұрпайы социологияға ұрындырды. ... ... ... орыс ... ... орыс ... ... бірнеше еңбек жарық көрді. Бұл кітаптарда фольклордың тарихы
феодализм дәуіріндегі, капитализм кезеңіндегі, совет ... деп ... да, әр ... өзі ғасырлар мен нақты жылдарға бөлінді және
фольклордың тарихы ... ... даму ... емес, әлеуметтік тұрғыдан,
езілуші таптың шығармашылық қабілетін дәріптеу мақсатында зерттелді.
Кезінде ол ... ... ... да ... ... Қазақ ғалымдары да
қазақ фольклорының тарихына арналған алғашқы ... ... 1948 ... ... Бұл ... те ... күйінде-ақ) кезінде сынға ұшырады,
бірақ сын ғылымнан аулақ, ... ... ... да, ... «зиянды» деп танылып, ғылыми айналымнан алынып тасталды. Ал,
шындығына келгенде, бұл ... - ... ... ... ... ... сол тұстың өзінде-ақ қазақ әдебиетінің тарихын бірнеше том ... ... Сөз жоқ, бұл ... - өз ... тән ... ... сондықтан оның теориялық сапасынан гөрі ... ... ... болды. Дей тұрғанмен, бұл еңбекте фольклордың тарихын
жанрлар ... ... ... ... ... ... Мәселен,
тоғыз бөлімнен тұратын томның бірінші бөлімі қазақ фольклорының зерттелуіне
арналса, ... ... ... ... пайда болу мерзімі жағынан ең көне
деп есептелетін ғұрыптық фольклор мен ескі діни ... ... ... туған жанрлар құрайды: салт өлеңдері; мал,
шаруашылық туралы ... дін салт ... ... бақсы сарыны; бәдік,
арбау, жалбарыну; жарамазан және жарамазанның батасы; үйлену салт өлеңдері:
әдет, салт; ... ... ... ... мұң, шер ... ... ... айту; жоқтау. Осыдан әрі қарайғы бөлімдер:
ертегілер; батырлық жыры; ... ... ... ... ... ... ... қазақ совет фольклоры деп берілген. Аталған
бөлімдер, негізінен, фольклордың ХХ ... ... ... ... ... алайда, мұнда ол жанрлардың қай дәуірде ... ... сөз ... ... ... ... ... қалыптасу барысында
нелерге сүйенгені айтылмайды. Сондай-ақ «Қазақ совет фольклоры» деген жеке
бөлімнің болуы - зерттеушілердің сол ... ... ... ... тән ... ... ... айқын аңғартады. Мәселен,
осы бөлімнің тараушалары мынадай: революциялық күрес ... ... ... ... ... ... ... колхоз, өнеркәсіп
өміріне байланысты халық әдебиеті; терме, мақалдар; қазақтың ... ... ... ... ... ... жырлар; халық
әдебиетіндегі Аманкелді образы; Отан соғысы кезінің жырлары.
ҚОРЫТЫНДЫ Көріп тұрғанымыздай, ... ... ... ... таза ... шарттарымен қарастырылған және талданған
шығармалардың дені - авторлық өлеңдер мен ... Олар ... ... ... ... ... фольклорға ғана емес, бүкіл
әдебиетке тән көркемдік-эстетикалық құндылығы жағынан қарастырылмаған.
Сонымен ... бұл ... сол ... концепцияға сәйкес халық ақындары
шығармашылығы мен фольклордың ара жігі ашылмай, біртұтас халық әдебиеті ... орын ... ... ... ... Жамбыл, Сәттіғұл, Иса,
Нұрлыбек сияқты ақындардың ... ... ... үлгісінде қаралған.
Соның салдарынан бар деп есептелген ... ... өзін ... ... ХХ ... ... кезеңдерге сәйкестендіріліп,
фольклор өмір ағымына сай жедел өзгеріп отыратын рухани дүние емес ... Ал, ... ... ... ... ... ол ... шейін
ғылымда мойындалып келді.
Тарихи жырлар
Қазақ фольклорының тағы бір қомақты бөлігін ... ... ... ... ... ... ... тарих сарынына сәйкес баяндалса, екінші бір
тұста ... ... ... ... ... ... ... ноғайлы заманының тарихи жырларына Едіге батыр жайындағы жыр,
аңыздар жатады. Бұл жыр ... ... ... ... ... көшпелі
өзбектер, алтайлықтарда сақталған. Сәкен ... ... ... ... ... "кереметтерін" былай алып тастағанда, қазақтың
ескі ел әдебиетіндегі бұл ... ... ... ... Орда ... кездегі заманның оқиғаларына меңзейтін бірсыпыра жайттар
көрінеді". ... ... ... ... ... ... Қази
жайындағы жырлар, "Шора батыр", "Ер ... ... ... ... ... арналған жырлар.
Қазақтың тарихи өлеңдерінің қалың ... ... бірі — ... ... ... Рахманқұл Бердібайдың сөзімен айтқанда: "Бір
замандағы ел басына ... ... ... оқиғаның елесіндей бұл шығарма тек
көркем мұра ғана емес, саяси құжаттың орнына да жүргендей". Бұл ... ... 1723 жылы ... ... ... ... ... ауған
қазақтың "Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама" заманының тарихи ... бұл өлең ұзақ ... тек ел ... ... ... үзіндісі
деп есептейді. Осы жырдың тобықты Топыш ақын ... екен ... ... ... ... Жырда қазақ елінің кіндік жері ретінде Қаратаудың аталуы
тегін емес, өйткені XV ғасырдан бері "қазақ" ... ... ... халықтың
әкімшілік, мәдени, діни орталығы Қаратау, Түркістан болғаны ... ... ... яғни "Ақтабан шұбырындыдан" бұрын жоңғарлар қазақ
жеріне бірнеше жорық жасаған. Ол шабуылдарға тойтарыс берген ... ... Төле би, ... ... ... ... ел ... мен
хандарының ерлігі баяндалатын жырлар әлі Қазақ әдебиеті ... ... ... ... ... ... ... Абылайға арналған жырлар, "Қабанбай батыр",
"Бөгенбай", "Шақшақұлы ер Жәнібек", "Олжабай батыр", "Сырым ... ... т.б. ... Бұл ... ... ... қазақ
батырларының жоңғарларға қарсы күресіндегі ерлік жолы баяндалады. ... жыр ... ... басқа батырлар туралы да ... ... ... ... ... ... да мол. Оның ... бастаған халықтық қозғалысқа ...... ... "Кенесары — Наурызбай дастаны", "Кенесары поэмасы", "Қиса
Наурызбай төрені" ... ... ... ... ... ... қатысқан, барлық оқиғалардың куәсі болған Нысанбай
жырау шығарған. Кенесарыға арналған, оның ... ... ... ... белгісіз жоқтау, мақтау өлеңдері де аз емес.
XIX ... ... ... ... ... ... "Жанқожа",
"Досан батыр", "Еңлік—Кебек", "Қалқаман— Мамыр", ... ... ... ... ... болады.
Ығылман Шөрековтің "Исатай—Махамбет" атты шығармасында Жәңгір хан мен
Исатай, Махамбеттің арасындағы ... ... ... Кіші ... ... тарихы баяндалса, "Жанқожа батыр" жырында қазақтардың
Хиуа хандығы мен ... ... ... ... "Бекет батыр", "Досан
батыр" жырларында Маңғыстау өңіріндегі осы ... ... ... ... Бұл ... тарихи шындық эпостық өсірелеумен
астасып, араласып ... ... ... ... ... ... ... езгісіне қарсы
Есет Көтібаровтың, Жанқожа Нұрмағанбетовтің, Досан ... ... ... ... әбден күшейген кезде Шортанбай Қанайұлы, ... ... ... Кердері, т.б. өлеңдері тым мұңды, тым күйрек
сарындағы шығармалар еді. Шортанбай бастаған бұл ақындарды кезінде ... ... деп ... та, ... ... ... қатты наразы,
қазақтың, елдің, жердің, діннің болашағын ойлап күйзелген ... ... ... ... ... ... ... қолды салғаны.
Жайықты тартып алғаны —
Жағаға қолды салғаны, —
десе, Шортанбай:
Елді алды, елді алды,
Есілді алды, жерді алды,
Енді алмаған не ... ... ... ... одан соң Жамбыл Жабаев жырлаған "Өтеген батыр",
"Сұраншы батыр" жырлары Жетісу ... ... XVIII ... ... XIX ... ортасында Қоқан басқыншыларына қарсы күрескен
батырлар жөніндегі ... өлең ... ... ... көтерілісі жөнінде сол көтерілістерді көзбен көрген
Омар Шипиннің, Кенен Әзірбаевтың, Есдәулет Кәндековтің, Сәт ... ... ... ... ... бір бөлігін құрайды.
Сонымен, көне мифтер, аңыз-әңгімелер, эпостық жырлар, ... ... ... бәрі де ... тек ... туындылары ғана емес, әрқайсысында
еліміздің тарихының табы, бедері бар ... ... ... ... деп ... жөн. Бұл мәселелерді белгілі ... ... ... ... басқа маман тарихшылар
бұл телегей-теңіз деректерге қажетті мән бере ... ... ... ... зерттеушісі сендер деп білеміз, жас буын!
Әлеуметтік-тұрмыс эпосы
Қазақтың эпостық мұрасының қомақты бір бөлігі — әлеуметтік-тұрмыс ... ... ... ... ... Бұл ... ерлік, батырлық, ел
қорғау мақсаты емес, жеке бастың мүддесі — махаббат еркіндігі мәселесі алға
шығады. ... ... ... алып ... ... ... архаикалық,
қаһармандық эпостан кейін туындаған шығармалар. ... ... мұра көне ... ... романға өтер жолдағы
аралық саты, аралық деңгей.
ҚОРЫТЫНДЫ
Соңғы кезге дейін қазақтың ... ... ... — Баян сұлу", "Қыз Жібек", "Айман—Шолпан" секілді санаулы жырлар
ғана ауызға ілініп келген. Соңғы жылдары мұндай ... ... ... кең тараған, түп-төркіні шығыс елдерінен келсе де қазаққа төл
туындысындай етене жақын болып кеткен бір топ ... ... да ... ... ... ... "Құсрау—Шырын", "Сейфілмәлік",
"Таһир — Зухра", "Бозжігіт", т.б. ... ... ... ... ... ... жырлардан халықтың әдет-ғұрып, салт- санасы
туралы ұшан-теңіз мәлімет алуға болады. Әлі де ... ... өмір ... ... осы бір деректерін толық
пайдалана алмай келеді.
Халық өлеңдері.
Қазақ ... ... келе ... ... молш ... бірі ... ... ел басынан өткен үлкенді -кішілі оқиғалардың
сәулесідалай ықылым замандар туындысы.
Қазақ ... ... ... жасаса,сонша ғасыр ішінде туған өлең мен энде есеп
жоқ.Қазақ өлеңдері бір кезде күнделікті күн көріс ,тіршілік тірегі ... ол ... ... ... да, ... түр, ... ... да өз
алдына жекелеп жинап ,тексеруге ,зерттеуге тұрарлық күйде.
Қазақ халқының ауыз ... ... өлең ... ... ... 21
ғасырдағы М.Қашқаридің сөздігінен басталады. Алайда бұл еңбек пен Юсуф
Баласағұнның Қүдатғү білігіндегі ... ... ... емес ... Азияда
тұратын түркі тілдес өзге халықтарға да ортақ мұра.Сөйтсе де Махмуд Қашқари
сөздігіндегі қыс пен жаздың айтысын ,немесе ... ... ... дэл осы
күйінде таза қазақ өлеңі дей қоймағанымызбен оның тақырып образ жүйесінде
біраз ұқсастықтар ... ... ... азды - ... пікір айту ісі тек
18 ғасырдың 2 нші жартысывнан ғана басталды.
Қазақ өлеңдері туралы айтылған ең ... ... біз ... орыс
саяхатшысы - географ Н.П.Рычковтың 1770 жылы шыққан Күнделік жазбалары мен
П.С.Палластың Путешествие по ... ... ... ... ... ... 1768 -1774 ... Петербург акдемиясының
экспедициясын басқарған .Бүл экспедиция ... ... ... ... халықтардың тарихын,мэдениетін ,жер
әлпетін,әдет - ғүрпы мен ... ... ... ... қазақ халқының
өміріне ,тұрмысына байланысты берілген ауыз эдебиетінің біраз үлгілері
бар.Н.П.Рычков қазақ ... ... ... ... ... жөнелту салтын
сипаттайды.Ара - түра ... ... ... ... халқының 19 ғасырдағы өмірін, тұрмысын,жол -жоларғыларын
,ауыз эдебиетін жинап,зерттегендер,негізінен,орыс ... ... ... ... ... ... ... А.Левшиннің Описание
киргиз - казачьих или киргиз -кайсацких орд и ... ... ... ... ... кезінде торт жүз дана болып басылған екен,қазір мүны
уникальдық дүние ... ... таба ... 19 ғасырдың
бірінші ширегінде омір сүрген қазақ халқының тарихынан,көне замандағы ... ... ... ... ... ең ... жазба деректер
осы кітапта болатын.
А.И.Левшин бұл еңбегінде ... ... ... ... ... ... ... деп ,лирикалық өлеңдер деп, үш ... ... ... ... ... ... ... арнап
зерттемеген.Тек әдет -ғұрыпқа ,жөн -жосыққа байланысты жазып алган ... ... ... ... ... жүйелі сөз қозгамаган адам.
Әйтсе де А.Левшин қазақ өлеңдерінің суырып салып айтылатын ерекшелігіне
тоқтапып,:эрине ,олардың ... ... ... ... ... ... бірақ дүние жүзіндегі көне заман халықтары ... ... өз ... ... мадақтайтын ,махаббатты жырлайтын ,табиғатты
бейнелейтін позицияның ... ... ... -бір сауатты оқушы олардың
өлең шығарғыштығына ... ... ... мүндай пікірді А.Левшин қазақ өлеңдерінің жолма-жол аудармапарына
сүйеніп айтқан.Әрине 1820 жылдары қазақ ... ... ... ... өзінен де бірде -бір өлең үлгісі баспа ... ... ... ... сол ... үшін үлкен мэні
бар.Екіншіден,қазақ өлеңдерін орыс тіліне ... ісі 19 ... ... ... ... ірі мәселелердің
бірі болғанын көреміз.Мысалы:Орынбор губерниясындағы халық ... ... ... ... бір хатында былай
дейдіюрынбор архивін орналастыру мкомиссиясының председателі ... ... ... ... ... ... ... жолма -жол
аудармасынтапсырған еді.Мен өз тарапымнан сол өлеңнін мазмүнын орысшадлап
,мүмкімдігімше түпнүсқаға жақындатуға ... ... ... ... назарыңызға ұсынып отырып,осы өленді өзім баспага
дайындап жатқанмын деп ... ... енді бір ... ... бір ... ... кункөріс,тіршілік тірегі болған аң аулау мал
багу секілді кәсіпті ғана арқау етсе,кейін сол көшпелі ел ... ... өлең ... ... ... ол тақырып,мазмүн жагынан
да,жанрлық түр,сипаты жағынан да өз ... ... ... ... зерттелген.Және де әр галым өзінше
баға беріп,зерттеген
Мал түліктеріне байланысты аңыздар
Қазақтың көне аңыз- әңгімелерінде мал ... ... пірі ... ... иесі — ... ата, ... иесі — Қамбар ата, түйенің иесі —
Ойсыл қара, сиырдың қолдаушысы — Зеңгі баба деп түсінген. ҚазақОйсыл ... гөр", ... ата, ... гөр", ... ата ... ... Зеңгі баба,
жарылқай гөр", — деп, малдың жебеушілерінен көмек сұраған.
XIV ... Әмір ... ... ... ... ... жаңадан тұрғызуға
кіріскенде, Қаратау, Сырдария маңы қазақтары жиналып ... ... ... ... ... Әмір ... ... былай дейді: "Сақып қыранға
барып айтыңдар, алдымен Зеңгі бабаның басына күмбез тұрғызсын, ол ... ... ... ... көп заман бұрын өткен данышпан, өзі бақташы,
сиырды ... ... ... ... ... ... ... халық
ұйғарымын қабылдап, Зеңгі бабаның басына күмбез тұрғызған" дейді ескі аңыз.
Зеңгі баба күмбезі ... ... ... ... таяу ... алыбы Ойсыл қараның туған өлкесі — Жетісу, Қазығұрт, Қаратау. Оның
бейнесін тас ... осы ... ... ойып ... ... ата жатқан жер Маңғыстау түбегінде, кейін оның ... ... ... ... ... ... сақ, ғұн, ... жауынгерлері ұзақ жолға шыққанда,
беліне не күміс кісе, не тұлпар аттың тұяғын байлап жүретін ... ... ... ... бұл ... ... заманға дейін Кіші жүз
қазақтарында ... ... ... ... ... ... тасқа да мөрдей
боп түскен. Тұлпар ізі ... ... ... ... Абралы тауынан
табылған. Олар тұлпартас деп аталады. Геродот келтіретін сақ аңызы бойынша,
сақтар жерінде тасқа түскен "тәңірінің табан ізіне" ... ... ... ... адам ізі Бетпақдаланың Таңбалы жартасында, Сарысу ... ... ... Ұлытауда Арғанаты тасында кездеседі. Орта
ғасырлардағы ... ... ... ондай тасқа басылған адам ізі
қыпшақ және оғыз ... ... ... ... ... дүниені топан су басқанда Нұх ... ... ... ... ... ... ... аңызы бойынша: "Қазығұрт
тауының үстінде тоқтаған ... ізі — апан бар, оның асты ... ... қадаған, Қазығүрт атаның ордасының орны сол жерде болған", — дейді.
Бұл жерді қазақтар осы ... ... ... ... ... Қазығұрт ата,
Қазығұрттың жаңғақ қорасы, Қазығұрттың ақ қойлары, шудалы түйелері ...... ... ... ... болған жануарлар мен аңдар — бұқа, көк
бөрі, марал, т.б. ... ...... өз тегіміз, туысымыз деп жан-
жануарды қастерлеуі, оларға сиынуы. Рим жазушыларының ғұндардан жазып алған
бір ... ... ... ... ... аң аулап жүріп ... шыға ... ... ... бір ақ ... жол көрсетеді. Батпақтан
шыққан соң, ғайып болып жоғалып кетеді.
Ғұн елінде көк бұқа ... аңыз кең ... Бұл аңыз ... ... арасында жақсы сақталған. Өріден келе жатқан "Көк ... ... ... жерінде көпке дейін ұмытылмаған.
Қытай деректері бойынша, ғұндарда "Окр" деген ат ер ... жиі ... Өкір — өгіз ... бір түрі ... ... ... Осы ... келе жатқан дәстүрден наймандардың бір атасы — өкіреш наймандар
тарағанында күмән жоқ. Бұлардан ... окр, өгіз сөзі ... ...... атауына айналған.
Ғұндар балаларын әлпештеп, айналғанда былай дейді екен: "Ай ... ... ... ... ... сенікі болсын, қамыстай сүйір ... қара меңі бар, ... ... боз ... ... ... ... сенікі болсын, шудалары төгілген, түсінен кісі шошитын қара бурам
бастаған отарлы түйем ... ... ... ... бәрі ... оны
жармай тыныш алмайтын, көк бұқам бастаған ... ... ... бері ... басты діні Көк тәңірісінің болуы, шығып келе жатқан
Күнге мінәжат етуі, жаңа туған Айға сәлем ... ... ала ... ... ... ... әйелдерінің бет жыртып жылауы, үйленгенде
қалыңмал беру салты, түскен келінге отқа май ... ... т.б. ... ... ... бар ... Ғұндардың көп сөзі көне түркі
тұрмақ, қазіргі қазақтардың тіліне келеді. Мысалы, "жер" — жер, "су" — ... "төз" — ... ... ... ... совет ертегітану ғылымының тарихы жиырмасыншы жылдардан ертегілерді
жинап,оларға анықтама ... ... ... ісінен басталады.Ал,
ертегілердің ең ... ... ... ауыз ... ... жинаушы эрі
оны өзге халықтарға танытушы Әбубәкір ... ... ... ұстанған ғылыми бағыттың ерекшелігі - ол қазақтың
ертегілерін ... ... ... ... ... эдет ... ... халықтың дүниеге көзқарасын анықтауды ниет етеді.Өзі ... ... ... ... ... матпен жарыққа шығарып
жүруі де,ертегілерге қазақтың әдет -ғұрыптарынан мол анықтамалар беруі де
-соның ... ... ... мен ... аралаған
фольклорлық экспедицияның жазып әкелген материалдары жөнінде ... ... ... жэне ... ... ... ... аққан
өзен суындай келіп, қосылған қазақтың ертектік эпосының мақал -мэтелдері
сізге қазақ тұрмысының қыры мен ... жан ... ашып ... аса бай ... ... ... ... эпосы
салыстырмалы этнография үшін жемісті материал бола ... -деп ... бұл ... оның ... ауыз әдебиетінде ... ... ... кейбір ертегілер болғанымен,халық арасында
кең тараған ертегілердің басым ... ... ... төл ... дурыс ұғымнан туған.
Диваев қазақ ертегілерін тақырып жағынан :
Ақыл,алғырлық Ә)Әйелдер
Б)Шындық жэне эділеттік
Сараңдық жэне жомарттық
Г)Байлық және ... ... ... деп бес топқа бөлінген.
Бұл топтастырудың негізгі кемшіліктері -эр топтағы ертегілердің өзара жігі
айқын ашылмауында,негізінен тұрмыс ... ... ғана ... алуында
және сол тұрмыс -салт ертегілері ... өзін ... ... ... ертегілерін бұлай топтастыруы қазақ
совет фольклористикасының тарихындағы алғашқы қадам екенін ... ... ... ... ... едэуір еңбек сіңірген ғалымдардың бірі
М.Әуезов еді.М.Ол ертегілерді мазмұн жағынан алып қарағанда ,аңыз - ертегі
,салт яки үлгі ... ... ... ... ... әңгімелер деп
бөлінген.Әрине,бұл ... да кем ... ... ... ... мен ішкі ... ... бірге ,жас ғалымның сол кездің өзінеде
ертегілерімізді қазақ халқының қадім ... келе ... төл ... қарастыруы құптарлық жайт.Аңыз -эңгіме мен салт ертегілерінің түп
негізін ол жырақта жатқан бөгде ... ... ... ... қоғам дэуірінде өмір сүрген ата тегінің ауыз әдебиетінен
іздейді.Қазақ совет фольклористикасында ол ... бұл ... ... ... ... қазақ ауыз әдебиетін зерттеушілердің
арнаулы фольклористік дайындықтары жоқ еді.Сол себептен де ... ... ... ... ... ... бірдей болмады.Алайда,олардың
ішінде қаезақ ертегілерінің тілі,стилі жэне халық ... ... ... айтылған ұтқыр да өткір пікірлер аз ... ... ... отырыпД.Жансүгіров олардың тәрбиелік мэніне айрықша
көңіл аударады.Әңгіме желісі ... ... ... ... ... ... жерден амал тауып кететін айлакер ,тапқыр
кейіпкерлердің ... жас ... ... ... ... ... ... образ арқылы ойлау
қабілетін арттыра түседі,дееп жазады ол.С.Сейфуллиннің Қазақ әдебиеті атты
кітабында да ... ... орын ... ертегілердің
әлеуметтік -таптық мэніне баса көңіл аударумен бірге,ол қазақ ... ... де ... ... ... ... ... ертегітануында бір кезде қазақ ертегілері қазақтың тол
туындылары емес,олар озге ... ... ... ... келіп
құралған еді.Бүл пікірсымақты алғаш рет П.Фалев дәлелдеуге тырысты.Қазақ
тілі мен фольклорын ,тарихын жете біломеген ол орыс ... ... ... ... ,20 ... бас ... кең өріс алған сюжет
сіңіру теориясын қазақ ... ... ... де қолданып
бақты.Фалевтің ешбір дәлелсіз айтқан пікірі бойынша ,қазақ ертегінің басым
көпшілігі қазаққа көрші елдердің жэне ... ... ... жэне Монголия халықтарының ауыз әдебиеті ... ... 1936 жылы ... көсе жинағына жазған алғы сөзінде Ө.Тұрмаанжанов та сюжет сіңіру
теориясын қолдады.Ол жинаққа ... ... ... мен ... ... Шығыс ... ... ... ... ... ... ... қай ... ... - көпті
,жаманды -жақсылы ертегі жасайды,әр халықтың ... ... ... алып ... ертегі ,легендалары ,эпостары тағы басқа өнерлері
болады.Ертегі деген ... ... ... -әлеуметтік тұрмыс
-тіршілігінің ... эр ... ... ... ... ... сәйкес
мэдениетінің ,салт -сананың дәрежесіне лайық болады -деп бұған қайшы пікір
айтты.Сонымен ... ... ... ... ... ... ... жасай жүре ертегілердің де сюжеттерін бірінен -бірі ... де эр ... ... ... ... ... - ... келген сюжеттерді ғана алып отырған. Ол сюжесюжеттер кейін сол халықтың
фольклорлыО дәстүріне ... ... ... ... ... ... кете ... Міне, тұжырым еді.
ҚОРЫТЫНДЫ
Ертегілердің композициясын (басталуы, оқиғаның дамуы, шешілуі), көркемдік
тәсілдері мен ... ... ... отыра,Б.Кенжебаев ертегілерге тән
«оқиғаны кезегімен баяндау» ... ... ... ... ... ,бір типтес келетіндігін орыс
ғалымы В.Пропптан көп жыл бұрын айтты.
анықтауды ниет ... ... ... 6 ... ... ... тэсілдерін,бейнелеу
үлгілерін талдай отыра Б.Кенжебаев ертегілерге тән ... ... ... ... ... композициясының бір типтес екенін
айткан.Ертегілер өз ... ... енді бір түрі ... табылады.Ертегілерді эрғалым эр түрлі зерттеген.Диваев ертегілерді
этнографиялық материал ретінде ... эдет ... ... ... көз ... ... сала.
Батырлар жыры. Эпостық жырларды зерттеу мәселелері ¥лы Октябрь ... ... де ... ... ... ... эпосы жайында алғаш
пікір айтып, көніл аударған адамдар - В.В.Радлов, ... ... ... А.Е.Алекторов, А.Н.Васильев, Э.А.Диваев.
олардын, эр ... эр ... ... қазақ ауыз эдебиеттінің, оның ішінде
батырлар жырының байлығына қызығады, көркемділігімен ... ... ... Олар эпикалық шығармаларды ел арасынан ерінбей жинап,
толып жатқан жұмысты да қолынан өткізген. Эпостық жырларды ... ... ... ... ... ... тексереді, емлелік жақтарын барынша .
Белгілі бір жыр ... ... ... ... ... ... отыруды да ешбір естен шығармаған. Қазақтың батырлық жырлары жайында
келешек буынға олар бір қатар топшылаулар қалдырып кетті.Уалиханов, ... жэне ... ... ... ... ... ертеде Қазақстан
жерінде болған тайпалардың өз ара таласы кезеніне байланысты ... ... ... Алтын Орданы Тоқтамыс билегеннен кейін болған
аласапыран ... ... ... ... - ... Уалиханов. ХІХғ
асырда ғана емес, ХХғ асырдың бас кезінде қазақ эпосы ... ... ... ... ... Бұл ... ... айтқан пікірлері бізге белгілі. Торайғыров «Алпамыс» сияқты
жырлардың басылып шыққан үлгілері, сол ... қол ... ... ... ... ... -қолға таралып, ел оларды сүйсініп
оқитының, ықыласпен ... ... ... Ол осы ... ... ... 1913 жылы ... өзінің «Қазақ тіліндегі өлен кітаптары
жайынан» ... ... ... ... ... ел ішінде көп
айтылатындығын оны алғаш Батыс Қазақстанның ... ... сол ... ... да ... осы ... ... қазақ эпосы жайында біраз пікірлер айтып, келелі
мәселелерді қозғады. Соның ішінде қазақ эпосының шығу ... ... ... ... ... ... ... Батыс халықтарының жэне
Россия халықтарының эпосымен байланысы, эпос жырын ... ақын ... ... ... ... қазіргі жағдайы туралы мәселелер бар.
Қазақ эпосын дұрыстап күн тәртібіне қойып, жан—жақты зерттеу, ... ... ... ғана ... оріс алып, қанат жайды. Эпикалық ... ... ... беттерінде арнайы мақалалар жазылып, ... өз ... ... ... ... ... эдебиеті тарихында», «Қазақ әдебиеті
тарихының» бірінші томының бірінші кітабында, ... ... ... ... ... ... ... жырлары жеке талдауға алынып,
зерттелді. Батырлық жырлар қазақ эпосы жайында 1953жылы Алматы қаласында
болған ... да, ... ... ... ... ... ғылыми мәжілісте де кең эңгіме болды. Батырлық эпосты қазақ халқының
басқа жырлары мен қатар ... ... ... ... сөз ... «Казахская поэма » «Козу-Курпеш и Баян-Слу» деп аталатын
мақаласын бұл ... ... ... ... ... деп ... ... жылдары қазақ эпосы біраз тереңірек зерттеледі. ... ... ... ... арналған еңбектердің көпшілігнде қазақ эпосы
жайында пікірлер айтылды. Эпостар ... ... ... ... ... бастады. Мэселен, жазушы сәкен Сейфуллин «қазақ эдебиеті» деген
кітабында ... ... ... ... ... ... білдірді. Автор
эпостардың мазмұпың баяндау жолына түсіп кетіп, талдау жасаудан қашақтаса
да, кітапқа жазған алғы ... ... ... эпикалық туындыларын
зерттеуге дер кезінде тигізген зор пайдасы болды.
Академик-жазушы Сәбит Мұқанов, проф.Бейсенбай ... жэне т.б ... ... ... осы ... туды. Мәселен, С.Мүқанов қазақ эпосының
эр түрлі белгілерін, айырмашылықтарын ... ... ... пен ... ... салыстырып қарайды. Ол сонымен бірге ... ... ... ... де ... ... ... поэтика тілегіне үйлесіп, поэтика заңын қатты ... ... ... ... шешілуі әдебиеттің заңды жолына мықты
байланысқан поэмалар ескі әдебиетте көп кездеседі. ... ... ... ... композициялық жағынан Байрон, Пушкин,шығармаларынан кем
түспейді»,- деп жазды ол.
Қорытынды.Батырлар жыры сан ... ... бар жыр ... коптеген
қазақтың атақты батырлар тарихынан сыр шертетін шығармалар дәлел. 1930
жылдары қазақ эпосы біраз ... ... ... ... ... мәселелеріне арналған еңбектердің көпшілігнде қазақ эпосы жайында
пікірлер айтылды. Эпостар ... ... ... ... соз бола
бастады. Мэселен, жазушы сэкен ... ... ... ... ... ... қазақ эпосы жайындағы пікірін білдірді. Эпостық жырларды
баспаға даярлау үстінде жырдың текстің көбіне ... ... ... ... . ... бір жыр нұсқасын орысшаға аударған кезде
түсініктер, ескертпелер айтып отыруды да ешбір естен шығармаған.
Айтыстар.
Жанрлық жағынан ... ... ... ... айтыс -
көне түркі тілінде өз ара пікір ... ,сөз ... ... сыбаға -
салмағы батырлық жырлардан соңғы үлкен сала саналмақ.Көптеген зерттеушілер
көрсеткендей ,бұл жанрдың эдепкі ... ... ... ... Жар
-жардан басталады.Өйткені қыз ұзату тойы өткізілерде қыздар мен жігіттер
екі жарыла ... сөз ... ... ... ... кей ... ... сүйенгенімен эн эуеніне қосылып
орындалатын осынау бір ғұрыптылық ... ... ... ... ... ... ... фольклорында Жар -жар үлгісі
ертеректен ... ... ... ... ... атты ... Әлішер Науайдың метрике туралы жазған
Мизан -аль -аузан еңбегін негізге алып,Жар -жар өлеңдері 15 ғасырдың екінші
жартысынан бері ... бола ... ... ... мен ... ... ... да қолданылғанына Алпамыс,Қозы
Корпеш -Баян Сұлу поэмаларын мысалға тартады.Халықтың ... ... ... келген мұндай өнер сипаты өзбек,қырғыз,қарақалпақ елдерінде
ежелден өріс алғаны көлденең лдау тудырмайды.Өзбектегі Лапар,қарақалпақтағы
Йар -йар ... Жар ... ... ... ... түрі ... қазіргі толымды мағына алған кең қүлашты үлкен
жанрға ... ғана ... ... ... қарастыруымыздың жөні сонда
жатыр.Фольклорымыздың ,оның ішінде айтыстың алғаш үлгілерін жазып алғандар
да ... да ... бір ғана ... ... ... ... 1870 жылы шығарылған Образцы народной литературы
тюркских ... - ... ... ... ... де ... ... қақ
ортасынан ойып алып орын берген Радловты жалпақ қазақ ... ... десе ... ... ориенталистері,фольклористері қазақ
ауыз эдебиеті үлгілерін жинай отырып,қазақтың этнографиялық хал ... ... ... ... ... үміт арта ... ... жатқан ел емес, оның табиғи таланты, ерлігі, өнерпаздығы келешегінен
көп нәрсе дамететіндгін ашық айтқанды.Қазақ табиғатындағы ақпа ... ... ... түбегейлі шықпаса да,шалып-жүлып айтылған
жылы лебіздерді өткен ғасыр ... ... ... да ... ... онері қазақта ертеден ... ... ... шолу ... ... Отан соғысы кезіндегі халық поэзиясы.
Совет адамдарының патриоттық сезімі еселеп арта түскен ¥лы Отан ... ... ... поэзиясы ерекше қарқынмен ... ... ... ... жэне ... бастаушы Коммунистік
партия бұған идеологилық жұмыстардыц пәрменді бір саласы ретінде үлкен ... ... ... бұқараныц творчествалық қабілеті тасқындап,
идеялық көркемдік дәрежесі жоғары жырлар туындады.Енді осы ... ... ... жариялануы жэне зерттелуі жайына келсек, ең ... ... ... мақсат жеңіс мүддесіне бағындырылып,өзге мэселелер
екінші- үшінші кезекке ығыстырылған, қауырт-қарбалас кезендегі ... еді соны ... ... ... ... Үлы Отан соғысы
- халықтар творчествасында ... ... ... мәслихат өткізіліп,
бұл мәселеге айрықша маңыз берілгені мәлім. Ол ... ... халы ... эріі ... ... ... ... өзінің тыл
еңбеккерлері арасында атқарып жүрген зор қызметімен ... ... ... ... ... жайынан хабарлама жасады.Мәслихат
фольклористердің соғыс ... ... ... роль ... ... ... Одақтық халық творчествасы үйі 1942 жылдан
бастап ғылыми ... ... ... ... фольклорын жинауға
кіріскен болатын.Ал,біздің республикамыздың жағдайында мүндай ... ... ... ... ... ... 1948 жылға дейін
фольклор секторында үздіксіз қызмет істеген Бозтай Жақыпбаев былай дейді:
«1941 ... ... ауыз ... ... ... ... ... түрған экспедициямыз соғыс басталғаннан кейін тоқтап
қалды.Содан бүкіл төрт жыл бойы ешқандай ... ... ... кейін,1946 жылы ғана экспедиция жасақталып, Көкшетау, Ақмола
облыстарында ... ... ... ... ... ... Тіл, эдебиет жэне тарих институтында
халық творчествасымен айналысатын санаулы ... ... мен ... ... хат ... ... біреулер әкеп тапсырған материалдарды тіркеп,
сақтаумен ғана айналысты. Солдат жырлары мен ... ... ... ... облыстық,республикалық газет редакцияларына түсіп жатты.
Бірақ,олардың көпшілігін жариялауға мүмкіндік болған ... ... ... ел ... ауыз екі ... ... Сөйтіп, қыруар материал
халық аузында, редакция архивінде қалды. Бұларды бір ғылыми ... ... ... ... 1942 ... июль айында Тіл,әдебиет жэне ... ... ... ... ... алматыға шақыртып, одан
бес ай бойы Қырымның қырық ... ... ... ... жазып
алды.Соғыс кезінің туындысы болмағанымен қауырт ... ... ... ... ... ... игілікті іс болды. Алайда,бұл бір ғана
факті ... ... ... ... орындаушының аузынан дер кезінде
жазып алудың үлкен ғылымдық мэні ... ... ... майданда,
тылда туындап жатқан халық творчествасының ... ... ... ... ... жиі ... жүрген кезінде жазып алмады.
Сондықтан, бұл жағдай көп ... ... ... ... болу ... кейінгі зерттеушілердің нақтылап айтуына
едауір қиындық келтіретіні белгілі.Халық поэзиясының көп үлгілері мерзімді
баспа ... ... ... ... ... ... та
басылды.Алайда, мұның бари де сол кездің мүмкіндігіне қарай еді.Мысалы,
кітаптарды саусақпен ... ... ... ... ... томды
батырлар», «Майдан жырлары», «Отан әмірі», ... ... ... жыр», «Қамал бұзған қаһарман», Доскейдің «Толғауы»,Шашубайдың
«Сөйле,шашеке» ... ... ... ... ... «Аманкелді» дастаны жэне бір топ халық ақындарының өлендерінен
құрастырылған «Халық ... ... ... ... айтыстардың
жинақтары- міне Отан соғысы тұсындағы қазақтың халық поэзиясын азды-көпті
қатыған осылар ғана. Олармен қатар ... ... ... ... ... ... жэне эн текстерінің жұрнақтары да жарық
көрді.олардың барі де «Отан үшін» ... ... ... ... ... тым ... ... өте аз болды.Сондай-ақ, аудандық,
облыстық,республикалық газеттерде,көп ... ... жэне ... баспа сөзде ел ақындарының,солдаттардың өлең-жырлары жарияланып
тұрды.Дегенмен, сол кездің шама-шарқына қарай жүзеге асырылған бүл ... ... ... ... мол поэзиялық мүрасының жүзден бірін де
қамтымайтыны түсінікті.Ал ... сол ... ... ... зерттеудің
жайы қалай болды десек,бұлда ... ... ... іс ... болмайды.Рас,қаһарлы кезеннің халық поэзиясы бірлі- екілі
газет мақалаларында ауызға алынды.Авторлар негізінен ... ... ... ... ғылыми талдау берілмейді.
¥лы Отан соғысы тұсындағы қазақтың халық поэзиясы жайында сол кездің өзінде
ғылыми пікір ... ... ... ... ... ... Ол өзінің бұл саладағы алғашқы еңбегі «Соғыс кезіндегі
қазақ поэзиясының жайы мен міндеттері ... деп ... ... мақаласын
1942 жылыжазды.Ғалым мұнда жалпы қазақ поэзиясы жайында айта отырып, халық
ақындарының творчествасын да ауызға ... ... ... жэне соғыс кезіндегі жыр- дастандарына едәуір талдау жасайды,
олардың Отан ... ... ... ... ... ... Автор бұл ақындардың соғыс кезіндегі қаһармандық шығармаларын
бұрынғы эпикалық ... ... ... ... деп ... ... қарсы күресіп жатқан совет жауынгерлерінің образын жасауда
қандай идеялық-коркемдік жаңалық тапқанын сөз ... «Аз, ... ... ... жаңа кен ... бере ... эдіс арқылы осы дәуір
адамдарының ең үшқыр, ең тэтті сезімін ... ... ... Жамбыл
ақындығының,оның ақындық өнерінің бір ұлы қасиеті» екенін дәл тауып айтады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Ғалым ... ... ... ... ... ... ақындардың
суреттеу тэсіліндегі архайкалық бейнелеуді мін деп санайды.
күресіп жатқан совет, ... бойы ... ... және ... ... халықтың тәлім-тәрбиелік мұрасы – бұл ұлттық мәдениеттің
Ғасырдан ғасырға жалғасып келе жатқан халқымыздың озық тәрбиелік
Халқымыздың өзінің бүгінгі биік, озық мәдениетіне ... ... бай ... соның ішінде қазақ фольклорын оқушыларды
Ерлік дегеніміз не? Ерлік адамның ерік-жігер қасиеттерінің ... ... ... – жас ... ... баласының ежелден келе жатқан ортақ мүддесінің бірі
Қазақ халқының да сан ғасырлық тарихи мәдени ... ... озық ... бала бітімін жетілдіру, ана
Қорыта айтқанда, патриоттық тәрбиені ойға алғанда бірінші санаға
Асылында, отансүйгіштік қасиетті қалыптастыруға әсер ететін факторлар –
Ұлттық сезім – ... ... ... ... ... мақтаныш – ұлттық матери Қазақстан халық жазушысы ... ... ... ... келе жатқан жас буындар бойында ұлттық патриоттық
Егемен ел ... ... ... ... ... ... патриотизм – ол өзінің туған жеріне, ана
1.2 Қазақ фольклорындағы ерлік, елжандылық тақырыптары
Қазақ ...... ... ... ... тарихи
Халықтың дәстүрі – халықтың тарихы, халық ауыз әдебиетіндегі
Қазақ халқының тәрбие жүйесінде жас ұрпақты, қоғам мүшелерін
Қазақ ... ... ... ... ерлік, елжандылық
хикаясын
Өзінің мақалында туған жер, ел – Отанды жоғары
“Ер намысы-ел намысы”, “Ер намыстың құлы”, ... ... араб және иран ... ... ... ... ... ел қорғау, жау қамалын қиратқан, табан
Ат басына күн туса, ауыздығымен су кешер
Ер басына күн туса, етегімен су кешер
Халық ерлікке, ... ... ... ... ... ... ... ең бір үлкен саласы – батырлар
Қазақ эпостары балалардың бойындағы еңбек ... ... ... ... ... ... ... сөздер -жас
Батырлар жыры көбінесе Отанын сыртқы жаулардан ... ... ... һәм ... парыз – Отанға деген сүйіспеншілік, сыртқы жаулардан
Бағамдасақ, патриотизм – адамның туа біткен биологиялық қасиеті
Ұлттың сана-сезімімен ана тілін білу де, жері ... ... ... бірі: онымен етене байланысып жатқан
Патриоттық тәрбие, ұлттық намыс, ұлттық сана-сезім рухани байлықтан
Зерттеудің көкейкестілігіауынгерлерінің ... ... ... ... ... ... ... қарастырылған. Сонымен қарастырылған
тақырып мейлінше ұзақ тақыры.Әдебиет ұлттың жаны, тарихы онсыз қазақ қазақ
емес.Сонау ... бойы ата- ... ... ... ... жеткізу
біздің ісіміз.
Ауыз әдебиетінің тарихы да сан- салалы.Оның бізге қалай жеткендігі бір
тарих.Ертеңімізді білмей бүгін өмір сүре ... ... ... әдебиеті, салт-дәстүрі кен құлаш жайған өнері ... ... ... ... ... тізімі:
1. « Қазақ фольклористикасының тарихы».,- Алматы., 1988 ж, 302 бет. (96-
98 бет)
2. Әділғазы Рахымжанов., «Айтыстар»,- Алматы.,2002 ж, 258 бет. ... ... ... ... ... 2000ж, 365 бет. (156-
180бет)
4. Едіге Тұрсынов., «Ертегілер»,- Алматы., 1996 ж, 300 бет.(200-205бет)
5. Қ.Рахметова., «Қазақ мақал –мәтелдері», ... 2007 ж,240 ... ... ... би ... 1999 ж,156 бет(56-68
бет)
7. Әуезов М., « Әдебиет тарихы» ,- Қызылорда, 1927 ж, (25-27бет)
8. ... М., ... ... ауыз ... ... 1972ж., 400 бет
(258-290 бет)
9. Жұмалиев Қ., «Қазақ эпосы мен әдебиет тарихының ... ... ... ... энциклопедиясы - Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 656 бет
(500-506 бет)
11. Сейфоллаұлы С., ... ескі ... ... Қызылорда, 1931
ж. (65-69 бет)
12. Ысмайылов Е., «Ақындар»,- Алматы., 1956 ж, 205 бет (56-90 ... ... ... Ә. ... Ж. ... М. ... т.б. —
Алматы: "Мектеп" баспасы, 2006. — 232 бет.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Іс-тәжірибеден есеп беру
Көлемі: 26 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Олжабай батыр» жырының тарихи-фольклорлық сипаты3 бет
Алаштың ардақтысы Спандияр Көбеев43 бет
Ахмет Байтұрсынов - әдебиеттанушы12 бет
Аңыз әңгімелер6 бет
Б. адамбаев - фольклортанушы4 бет
Бала тәрбиесіндегі халықтық ұстанымдар4 бет
Балалар ойынының түрлері.Шығармашылық және ережелі ойындар.Сюжеттік рөлдік ойындар10 бет
Балалар фольклорлық музыкасындағы жанр ұғымы105 бет
Жамал Омарова5 бет
Жыраулық пен ақындық поэзиясының даму жолдары22 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь