Бастауыш сынып оқушыларының ой-өрісін мақал-мәтелдер негізінде дамыту.

Мазмұны

Kipicпe ... ... ...3
1. Бастауыш сынып оқушыларының ой . өрісін, адамгершілік
құндылықтарын мақал.мәтелдер қолдану арқылы жетілдіру ... ..6
1.1. Оқушылардың ой . өрісін дамытуда мақал .мәтелдің атқаратын
қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..6
1.2. Адамгершілік тәрбиесі мақсаты және негізгі міндеттері ... ... ... ... ... ... ..14

2. Қазақ мақал . мәтелдерінің мазмұны және олардың
педагогикалық міндеттері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 25
2.1. Қазақ мақал . мәтелдерінің мазмұны және бүгінгі таңдағы
педагогикалық мүмкіндіктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...25
2.2. Мақал . мәтелдер арқылы адамгершілікті тәрбие берудің қазіргі
бастауыш мектептегі жәйі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 39
2.3. Бастауыш мектеп оқушыларына мақал . мәтелдер арқылы
адамгершілік тәрбие беруге бағытталған педагогикалық
тәжірибелік эксперименттік жұмыстар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .43

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...57
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 59
Еліміздің болашағы - ұрпақ тәрбиесінде. Өркениетті қоғам мен құқылы мемлекеттің қалыптасуы өскелең ұрпақтың рухани байлығы мен мәдениеттілігін, еркін ойлау қабілеті мен шығармашылығын, кәсіби біліктілігін талап етеді.
Мақал - мәтелдер мен тұрақты тіркестерді үйрету барысында да оқушының тіл байлығы артады. Оқулықта берілген және басқа да мақал - мәтелдерді, тұрақты тіркестерді ұдайы үйретіп отыру – мұғалімнің күнделікті жұмысының бір түрі. Үйренгендерін ұмытып қалмауы үшін оны сөздік дәптеріне жаздырып, әр тоқсанда соларды көбейту кестесі тәрізді жатқа жаздырып, бақылау жұмыстарын алуға болады. Мақал - мәтелдерді қаншалықты білетінін анықтау үшін әрі мейлінше көп меңгерулері үшін осы бағытта сайыс сабақтар ұйымдастырылады. «Мың бір мақал, жүз бір жұмбақ» тәрізді сайыстар оқушының тіл байлығының артуына ғана емес, ой - өрісінің, танымының артуына ықпал етпек [1].
Саяси сынаржақтылықты көздегендер мектеп окушыларының шығармашылық қабілетін тежеп, еркін ойлау өрісін шектеп отырды. Ұзақ жылдар бойы әкімшілік әдісіне, жалаң ұрандарға негізделген тәрбие дәріптеліп, жастарымыз ана тілінен, ата тарихынан, төл мәдениетінен қол үзді.
Қазақстан Республикасының тәуелсіз мемлекет мәртебесіне ие болуы, қазақ тілінің мемлекетік тіл құқына көтерілі, Білім туралы, Жастар саясаты туралы Заңдардың қабылдануы келешек ұрпак тәрбиесіне үлкен жауапкершілікпен қарауды талап етеді. Бүгінгі күн талабына орай тәрбиенің мазмұнын, мақсатын, кағидаларын, міндеттерін қайта қарастырып, түбегейлі жаңарту қажет. Оның негізгі мұраты - баланы жастайынан әлемдік ортада мәдениетті қарым - қатынас жасай білуге үйрету, үлкенді сыйлау, кішіге ізет көрсетуге, елжандылыққа баулу.
Бүгінгі игі істі уақыт сынынан сүрінбей өтіп келе жаткан халықтың тәлім-тәрбие тәжірбиесінен уақыт талабына сай пайдаланған жөн.
Қазақ халкының өзіне тән ерте заманнан қалыптасқан ұлттык тәлім-тәрбиесінің асыл - қазынасы, мол тәжірибесі бар. Оның бүгінгі таңда ұрпақ тәрбиесінің негізіне алынуы - егеменді еліміздің мүддесіне, халкымыздың талабы.
Тақырыптың өзектілігі. Үшінші мың жылдықтың табалдырығын аттаған кезеңде мектептің алдына қоятын ең басты мәселе- қазіргі заманның өркениетті, прогресшіл бағытына сай, азаматтық-адамгершілік қасиеті мол, сондай-ақ ұлттық ділі мен тілін жоғалтпаған, өзге елдердегі замандастарымен тең дәрежеде бәсекеге алатын биік өрелі, терең білімді ұрпақ тәрбиелеу [2].
Бірақ дүние жүзінде, оның ішінде Қазақстанда толық жетілген тұлғаны тәрбиелеу және соған байланысты әлеуметтік-экономикалық, психологиялық, педагогикалық мәселелер күннен күнге күрделене түсуде. Қазіргі әлемде өршіп жатқан соғыс, ұрыс-керіс жағдайлары мен апаттарды болдырмаудағы барлық адамзаттың және әрбір жеке адамның рөлі мен жауапкершілігін күшейту өте қажет болып отыр. Сонымен бірге, бүгінгі күні темір қоршаудың
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Тәлім- тәрбие тұжырымдамасы.Қазақстан мектебі №8, 2000 3б.
2. Р.К.Төлеубекова. « Қоғам дамуының жаңа кезеңіндегі адамгершілік
тәрбиесінің теориялық – әдіснамалық негізі» Алматы 2001 295 б.
3. Р.М.Қоянбаев. Ж.БҚоянбаев. Педагогика - Астана. 1998 -114 б.
4. Н.К.Крупская. Таңдамалы педагогикалық шығармалары - Алматы. 1961 –
772 б.
5. А.С.Макаренко. «Мои педагогические воззрения».Москва, 1960 - 286 б.
6. Э.Диваев Тарту/Құраст. Ф. Оразаева.-Алматы: Ана тілі, 1992 - 256 б.
7. Қ.Жарықбаев, С.Далиев, М.Смайлова Тәлім - тәрбие тарихынан - Алматы:
Кітап 1992-224 б.
8. А.С.Ұзақбаева Тамыры терең тәрбие, - Алматы: Білім, 1995 -323 б.
9. «Ақ сандық, көк сандық: Балалар фольклоры / Құраст. Ш.Ибраев, -Алматы:
Жазушы, 1988 - 256 б.
10. А.А.Люблинская Детская психология.- Москва: Просвещение. 1960 -154 б.
11. В.В.Боголовский Жалпы психология - Алматы: Мектеп, 1986 - 370 б.
12. Қ.Жарықбаев Психология, - Алматы, 1970 - 270 б.
13. С.Мұқанов Жас және педагогикалық психология.Алматы:Рауан,1981-220 б.
14. Р.К.Теөеубекова Адамгершілік тәрбиесінің негіздері Алматы, 1991 -30 б.
15. Ғ.Қабекенов. Адамгершілік және имандылық мәселелерді.Ұлт тағылымы.
2001 ж .№396 б.
16. М.Жұмабаев Педагогика - Алматы: Ана тілі, 1992 - 270 б.
17. З.Төлеубеков Бала тәрбиесіндегі халыктың педагогика. Алматы, 1994 ж.
18. Адамгершілікке тәрбиелеу - басты міндет //Қазақстан мектебі №2, 2004 1-
80-Алматы.
19. И.АҚайыров Адамгершілікке тәрбиелеу әліппесі -Алматы: Мектеп, 1988-
345 б.
20. М.әлімбаев. Халық - ғажап тәлімгер. - Алматы: Рауан. 1994-114 6.
21. Қазақтың мақал - мәтелдері/Құраст. О.Тұрманжанов. -Алматы, 1980-35 б.
22. М.Балтабаев, Б.Өтемуратова. Елім -ай. -Алматы: Атамекен. 1993-1994.
23. С.А.Ұзақбаева, Қ.Ж.Қожахметова Использование материалов казахской
этнопедагогики при изучении педагогических дисциплин. -Алматы, 1997 -81 стр.
24. Жалпы білім беретін мектептің оқу бағдарламасы (I - IV) - Алматы, 1997-
152б.
25. О.Я.Польская Психологический практикум в школе Москва Просвещение
1981 -94 6.
26. Т.Әбдәрімова, С.Рахметова, Б.Қабатпаева. Ана тілі.Жалпы білім беретін
мектептің 3 - сыныбына арналған оқулык - Алматы,Атамұра 1999 - 304 б.
27. Ә.Әмірова Балаларды әдебиет арқылы адамгершіліке тәрбиелеу. -Алматы:
Рауан. 1998-98 б.
28. Р.Елеубаева Салт - дәстур арқылы оқушыларды адамгершілікке баулу. Ұлт
тағылымы. 2001 ж. №351 б.
29. Ғ.Дүкенбаева Мектеп жасына дейінгі балаларды ойын арқылы
адамгершілікке тәрбиелеу. - Алматы: Рауан, - 1992-59 б.
30. Ә.Қоянбаев Қазақ фольклорының тарихы. - Алматы, 1991-288 б.
31. Г.Р.Бақтиярова. Халық тағылымы - тәрбие қайнары. - Алматы: Ғылым,
2001-1077 6.
32. К.Ж.Қожахметова Мектептің ұлттық тәрбие жүйесі: теория жэне практика.
-Алматы: Республикалық баспа кабинеті, 1997-141 б.
33. С.Селеубаев.Қазақ педагогикасы бойынша ғылыми зерттеулердің даму
жайы. Ұлт тағылымы. 2000 ж .№ 638 б.
34. Педагогика / Под. Ред. С.И.Баранов, В.А.Сластенина. - Москва:
Просвещение, 1996 - 335 б.
35. Ә.Қоңыратбаев. Қазақ фольклорының тарихы,-Алматы
36. М. Әлімбаев. «Халық – қапысыз тәрбиеші». Алматы – 1976
37. Б. Адамбаев. «Халық даналығы». Алматы – 1976
38. С. Ұзақбаева. «Оқушыларға эстетикалық тәрбие беру». Алматы – 1988
39. С.Қалиев. «Халық педагогикасы хақында бірер сөз». Алматы – 2000.
40. Ж.Алтаев. «Ежелгі рухани таным және қазақ философиясы». Алматы –
1999ж.
41. Қ.Жарықбаев., С.Қалиев. «Қазақтың тәлімдік ой-пікір антологиясы»
Алматы – 1994
42. М. Әлімбаев. «Халқымыз қандай тәлімгер!«Мұрагер» журналы №1,
1992
43. «Қазақ тілі мен әдебиеті» журналы №5, 2004
44. «Қазақ тілі мен әдебиеті» журналы №4, 2004
45. «Қазақ тілі мен әдебиеті» журналы №1, 2005
46. Ө.Тұрманжанов. «Қазақтың мақалдары мен мәтелдері» Алматы – 2007
47. Аханов К. Тіл білімінің негіздері. -Алматы: Мектеп, 1978-495 б.
48. Ахманова О.С. Очерки по общей и русской лексикологии. -Москва:
49. Балақаев М., Жанпейісов Е., Томанов М., Манасбаев Б. Қазақ тілінің
стилистикасы. –Алматы: Мектеп, 1974. –191 б.
50. Байтұрсынов А . Тіл тағылымы. –Алматы: Ана тілі, 1992. – 448 б.
51. Государственное издательство Министерства просвещения РСФСР, 1957.
295 с.
52. Қайдар Әбдуәли. Бір мың әсерлі де бейнелі оралым (этнолингвистикалық
түсініктеме берілген қазақша-орысша фразеологиялық сөздік). -Астана:
Білге, 2003. –368 б.
53. Кеңесбаев І. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. –Алматы: Ғылым, 1977.
–712 б.
54. Сатенова С.К. Қазақ тіліндегі қос тағанды фразеологизмдердің тілдік және
поэтикалық табиғаты. –Алматы, 1997. –180 б.
        
        Қазақстан Республикасы Білім және Fылым Министрлігі
Дипломдық жұмыс
Бастауыш сынып оқушыларының ой-өрісін мақал-мәтелдер негізінде дамыту.
Ақтөбе 2013
Мазмұны
Kipicпe ... ... ... ... ой ... ... ... қолдану арқылы жетілдіру......6
1. Оқушылардың ой - өрісін
дамытуда ... ... ... ... ... және ... ... мақал – мәтелдерінің мазмұны және олардың
педагогикалық
міндеттері..................................................................
......25
Қазақ мақал – мәтелдерінің мазмұны және бүгінгі ... - ... ... ... ... берудің қазіргі
бастауыш ... ... ... ... ... - мәтелдер арқылы
адамгершілік тәрбие беруге бағытталған педагогикалық
тәжірибелік ... ... ... - ұрпақ тәрбиесінде. Өркениетті қоғам мен ... ... ... ... ... ... мен мәдениеттілігін,
еркін ойлау қабілеті мен шығармашылығын, кәсіби біліктілігін талап етеді.
Мақал - мәтелдер мен ... ... ... ... да ... ... ... Оқулықта берілген және басқа да мақал - мәтелдерді,
тұрақты тіркестерді ұдайы үйретіп отыру – ... ... ... ... ... ұмытып қалмауы үшін оны сөздік дәптеріне жаздырып,
әр тоқсанда соларды көбейту кестесі тәрізді ... ... ... алуға болады. Мақал - мәтелдерді қаншалықты ... ... әрі ... көп ... үшін осы ... сайыс сабақтар
ұйымдастырылады. «Мың бір мақал, жүз бір жұмбақ» тәрізді ... ... ... артуына ғана емес, ой - өрісінің, ... ... ... ... ... көздегендер мектеп окушыларының шығармашылық
қабілетін тежеп, ... ... ... шектеп отырды. Ұзақ жылдар бойы
әкімшілік әдісіне, ... ... ... ... ... ана ... ата тарихынан, төл мәдениетінен қол үзді.
Қазақстан Республикасының тәуелсіз мемлекет ... ие ... ... ... тіл ... ... ... туралы, Жастар саясаты
туралы Заңдардың қабылдануы келешек ұрпак тәрбиесіне ... ... ... ... ... күн ... орай ... мазмұнын,
мақсатын, кағидаларын, міндеттерін қайта қарастырып, түбегейлі ... Оның ... ... - ... жастайынан әлемдік ортада мәдениетті
қарым - ... ... ... ... үлкенді сыйлау, кішіге ... ... ... игі істі ... ... сүрінбей өтіп келе жаткан халықтың
тәлім-тәрбие тәжірбиесінен уақыт талабына сай пайдаланған жөн.
Қазақ халкының өзіне тән ерте ... ... ... ... асыл - ... мол тәжірибесі бар. Оның бүгінгі таңда ұрпақ
тәрбиесінің негізіне алынуы - егеменді ... ... ... ... ... мың жылдықтың табалдырығын ... ... ... ... ең ... ... қазіргі заманның
өркениетті, прогресшіл бағытына сай, азаматтық-адамгершілік қасиеті ... ... ділі мен ... жоғалтпаған, өзге елдердегі замандастарымен
тең дәрежеде бәсекеге алатын биік өрелі, терең білімді ұрпақ тәрбиелеу [2].
Бірақ дүние жүзінде, оның ішінде ... ... ... ... және ... ... ... психологиялық,
педагогикалық мәселелер күннен күнге күрделене түсуде. ... ... ... соғыс, ұрыс-керіс жағдайлары мен апаттарды болдырмаудағы барлық
адамзаттың және әрбір жеке адамның рөлі мен ... ... ... ... ... Сонымен бірге, бүгінгі күні темір қоршаудың бәрі алынып,
бүкіл дүние жүзі ... ... ... өмір сүруде, мысалы; ЮНЕСКО,
интернет желісі, компьютерлендіру бағдарламалары, ғарышты ... ... ... ... ... ... ұйымдар, әлемдік қаржы
институты, т.б. Яғни, әлем халықтары ... ... ... ... ... халықтары өміріне ғаламдастыру біртіндеп еніп келе жатқан уақытта,
өз тәуелсіздігіне кеше ғана қолы ... ... үшін өз ... ... ... ... айырылып қалмау, ұлт ретінде жойылып
кетуге апарып соқтыруы ... ... ... ... және ... ... ... бастау, әрбір адамның рухани байлығы мен
мәдениеттілігін ... ... мен ... ... ... ... мәселе.
Педагогиканың негізгі мақсаты, оқушыны жеке тұлға етіп қалыптастыру
болғандықтан, ол ... ... ... ала ... ... ... ... үрдісінің ең негізгісі: а) кез-келген тұлғаны тәрбиелеуде ... ... ... ... ... ... ... қарама-қайшылық
жеке тұлғаны қалыптастыруда қозғаушы күш болып табылады.
Осыған орай, бүгінгі күні әрбір ... жеке ... ... ... яғни ... ... ... фактор болуы заңдылық. Сондықтан,
қазіргі заманның педагогика ғылымында жеткіншек ... ... ... ең ... мүмкіндіктерін, жолдарын зерттеу,
қарастыру міндеттері қойылып отыр.
Зерттеу обьектісі-бастауыш мектептегі тұтас педагогикалық ... ... ... ... ... адамгершілік тәрбие беруде
мақал-мәтелдерді оқу-тәрбие процесінде пайдалану барысы.
Зерттеу мақсаты- мақал-мәтелдердің ... ... ... ... айқындап, оларды мазмұндық бірлікте,пәнішілік,
пәнаралық ... ... тыс ... ... амал-жолдарын
анықтау.
Зерттеу болжамы. Егер, мақал-мәтелдерді ... ... ... мазмұндық бірлікте, пәнішілік, пәнаралық байланыста, сабақтан тыс
уақытта мақсатты ... ... ... ... ... ... ... адамгершілік тәрбие беруге болады.
Зерттеудің міндеттері:
1. Оқушыларға мақал-мәтелдер арқылы адамгершілік ... ... ... ... ғылыми-теориялық талдау;
2. Қазақ мақал-мәтелдеріне мазмұндық сипаттама бере отырып, олардың
педагогикалық ... ... ... ... беру ... орай мақал-мәтелдерді
жүйелеу, саралау.
Зерттеудің әдіснамалық ... ... пен ... ... ... орта мен жеке ... ... даму заңдарына арналған
психологиялық және педагогикалық зерттеулер ... ... ... дипломдық жұмыс: кіріспе, екі тараудан,
тарау ... ... ... ... және ... ... тізімінен
тұрады.
Кіріспе бөлімде ұлттық тәлім-тәрбиенің асыл қазынасын бүгінгі ... ... ... ... және ... өзектілігі, зерттеу
объектісі, мақсаты мен міндеттері ... ... ... ... ... ... ғылыми-
теориялық зерттелу жағдайы қамтылған.
2-тарауда қазақ мақал-мәтелдердің педагогикалық мүмкіндіктері ... ... ... ... ... берудің жолдары қамтылған.
Қорытынды бөлімде мақал-мәтелдердің бастауыш мектеп ... ... ... ... ... ... ... даярлығы, оны ұйымдастыра білуіне байланыстылығы қамтылған.
1. ... ... ... ой – ... ... ... қолдану арқылы жетілдіру.
1.1 ... ой - ... ... ... ... ...... ғасырлар шежіресі. Мақал-мәтелдер ой дәлелдігімен,
тереңдігімен, ықшамдылығымен ерекшеленеді. Онда ... сан ... баға ... үлкен түйін жасалады. Халық даналығы үлкен ойды
аядай қалыпқа сыйғызып, асқан шеберлікпен танытқан. «Көп сөз-көмір, аз ... ... ... өн ... поэзияға тән жинақылық, үнділік,
саздылық, ұйқас, ырғақты кездестіреміз. Онда басы артық бір сөз ... өз ... ... ... ... жөнінде оларды дұрыс сөйлеуге үйрету
жолында өзімнің іс-тәжірибеме сүйене отырып, мынадай тәсілдер пайдаланамын
[3].
-сөздік жұмыс (әңгімелеу, салыстыру, қайталау, ... ... ... қолдану (сурет, бейне фильм т.б.)
Оқушының сөздік қорын молайту, жаңа ... ... ... ... ... ... жұмысы. Осы сөздік жұмысты жүргізуде, 
бекітуде, оны практикалық қолдана білуде ... ... ролі ... ... ... ... жағы да, сөздік қорды толықтыру
үшін теңдесі жоқ қазына. Мақал – сөздің ... ... – бір ... ... ... ... яғни қысқа да нұсқа айтылатын сөз, ... ... ... ... ... ... ... дегеніміз халықтың ғасырлар
бойы өмірден, табиғаттан көрген – білгенін бейнелейтін шағын шығармасы, ... ... ... ... сөз, тілі ... ... ... сөйлем. Сондықтан
да ол жаттауға, есте сақтауға, пайдалануға оңай. ... ... ... ... ... жуық, онда ұйқас бар, дыбыс үндестігі
бар [3]. 
Мен өз ... ... ... дамыту мақсатында мақал-мәтелдер
арқылы бірнеше жұмыс түрлерін қолданамын: 
антоним сөздерден жасалған мақалдарды тауып жазу, 
Мысалы:«Жақсыдан шарапат, жаманнан кесапат»
«Тамыр болдың  ... жоқ, ... ... ... ет,  ... ... ... ет.»
«Кәрліктің алды- жігіттіктің соңы»
«Адам бір терінің ішінде –  толады да солады да» 
антонимдердің қай сөз табынан жасалғанын айту, 
Мысалы: жақсы ... ... ... ... – сын ... - зат есім
Алғы-артқы - көмекші сөздер
Алды-соңы – көмекші сөздер
Толады- солады ( не істейді?) – ... сын ... бар ... ... ... ... ... маңырайды»
« Жақсы кісінің ашуы, жибек орамал кепкенше»
« Әдепсіз бала - аяққа басылған ... ... ... ... ... есім ... ... тауып жазу, 
Мысалы: «Ел іші – алтын бесік»
«Ырыс алды – ынтымак»
«Тау мен тасты су ... ... ... сөзі бар ... ... « Жолы болар жігіттің, жеңгесі шығар алдынан»
«жеңгесі» - оның жеңгесі – тәуелдік жалғау,жекешк 
түрінде, 3-жақ
« Жаманға айтқан ақылың, дала атқан оқпен тең»
«ақылың» - ... ... – т.ж. 2- ... ... мақалдардағы есімшелерді тауып және мақалдардың мазмұнын ашу, 
Мысалы: «Бүлінген елден, бүлдіргі алма»
«Көпті жамандаган – көмусіз калар»
«Ата көрген ок жонар, 
Ана көрген тон пішер»
мақал-мәтелдің қалған бөлігін тауып жазу және ... ... ... ... түбі ...» 
«Балалы үйдің ...»
«Ағайыныңды іске шакырма, ...»
мақал құрамындағы бір сөзді ғана атап, сол сөзі бар мақалды табу,
Мысал: « Тіл ...» «Тіл – ... ... Өнер алды ...» ... алды – ... ... орыс ... баламасын тауып айтып, жаттатқызу 
Мысалы: «Ердің атын еңбек шығарады» -
Человека прославляет труд,
« Біреуге ор қазба, өзің ... ... рой ... яму, сам ... ... ... ... век учись -
Сөздерді бір-бірімен байланыстыру үшін ең жие қолданылатын көрсеткіш –
септік жалғау, берілген мақал-мәтелдерді оқып, асты ... ... ... ... талдау жұмысын жасаймыз:
( Не? ) Оқу – білім бұлағы,
(Не? ) Білім – өмір ... ... ... ... ... ... жоқ,
( Кімге?) Жалқауға жарық жоқ.
(Нені?) Өнерді үйрен де жирен.
( Қайда?) Ұяда не көрсең, ұшқанда соны аларсың.
( Кімнен?) Ұстаздан шәкірт ... ( ... ... ... тапсырмалар жүргіземін [1]. 
Көрсетілген мақал мәтелдердің түрлі ойын элементтері арқылы берілгенін
байқағандай, осындай элементтерді пайдалана отырып, оқушылардың ... ... ... ... үшін өте тиімді - деп ойлаймын. Мұндай
тапсырмаларды қызыға орындап, әрі ... ... ... ... ... әрі мақал-мәтел арқылы сөздік ... ... Кез ... ... бір-бірімен байланыстыра, тіркестіре
салуға болмайтындығын жете түсіндірген жөн. Мұндай жағдайда ... ... ... қана ... оның ... ... ... талпынады. Әдетте, мақалдар жаттап алу үшін ғана бермеймін, әрбір
мақалдың тура ... мен ... ... ... түсіндіріп отырамын.
Мұндай жағдайда оқушылар мақалдарды құрғақ ... қана ... ... мағынасын ашуға, түсінуге талаптанады. Тіл дамыту үшін сөздік
жұмыстарына да көп көңіл қоя білу ... ... ... ... ... мен жазба тілінің бір-бірімен
байланыста. Адам бір-бірімен сөйлеу тілі арқылы тікелей ... ... ... тілі ... адам ... бір ... айтқан сөзін естейді,
тындайды әрі ... ... ... ... [4]. Адам ... сөйлеу
барысында тілдің түрлі көркемдік тілдік құралдарын пайдаланылады. Мысалы,
мақал-мәтел, теңеу, салыстыру, ... ... ... түсіріп айту, ымдау
тағы да басқа ... ... ... ... ... бір ... ... Сондай-ақ ауызекі сөйлеу тілінде адам ойын жай ... ... ... ... ... ... оңашаланған мүшелерін,
құрамдас сөйлем түрлерін ... ... Тіл ... ... зандықтармен байланысты жүргізілуі тиіс. 
Мақалдармен жұмыстың бірнеше түрі бар:
1. Мақалды үстеу.
2. Мақал мазмұны бойынша жұмыс.
3. ... ... ... ... ... тақтаға мақалды жазамыз. Алдымен мұғалім оқиды.
Сонан соң ... ... ... ... ... ... сөздерінің
мазмұнын синониммен түсіндіруге болады. Мақалдың мағынасын ашу ... ... Бұл ... ... жағдайын ұсыну арқылы
түсіндіруді ... ... ... мақалдың құрамында жиі кездесетін «ырыс,
несібе, құт» сөздерінің мағынасын ұлттық сипатта түсіндіру қажет. Өйткені,
бұл сөздердің ... ... дәл ашып бере ... [4,6]. Мысалы:
1. Батыр туса, ел ырысы, жаңбыр жауса, жер ырысы.
2. Байлық-мұрат емес, ... ұят ... Отан ... да ыстық.
Ауызекі сөйлеу тілін жақсы меңгерген, оған жаттыққан оқушы ... да ... ... бере ... ... бұл екі ... бір-бірімен
бірлікте, байланыста қаралғанда, жүргізгенде ғана дұрыс нәтиже береді. Тіл
дамытуға арналған жұмыстардың ... ... тіл ... ... сана сезімін, сауаттылығын дамытуға көмегі зор.
Білім беру тұжырымдамасында өмір талабы ретінде екі тілде сөйлеуді
одан әрі ... өзге ұлт ... ... ... ... ... міндеттері қойылады. Орыс тілінде жүргізілетін білім ошақтарында
оқушыларға қазақ тілін оқыту мәселесі ... ... ... ... ... мүмкіндік беретіндей болуы тиіс. Сөз тіркестері мен мақал-
мәтелдерді күнделікті өмірде пайдалана отырып, ... ... ... зор – деп ... ... да оқушылар алған білімдерін өз
қажеттілігіне ғана ... ... ... ... өзгелермен де бөліссе
ұтымды амал болып табылар еді. 
Өркениетті қоғам мен құқылы ... ... ... ұрпақтың
рухани байлығы мен мәдениеттілігін, еркін ойлау қабілеті мен ... ... ... ... белгілі [6].
Қазіргі таңда жалпы білім беретін мектептердің дамуында оң өзгерістер
байқалады. ... ... пен ... сияқты негізгі күштердің өзара
ұтымды байланысы ... ... ... көзқарастың қалыптасуына
мүмкіндік беріп отыр.
Педагогика тарихында бастауыш ... ... ... қоғамның әр түрлі кезеңдерінде де зерттеу нысанасы болды.
Бүкіл әлемдік педагогика классиктері Аристотель, Платон, Коменский,
Локк, ... ... тағы ... өз ... адамгершілік
тәрбиесі туралы өте құнды пікірлер ... ... 384-322) өз ... ... пен ... маңызды сипаттамасы деп таныды.
Әл-Фараби (870-950) этиканы ең ... ... пен ... ... ... ... деп қарады. Сондықтан оның ... ... ... мейірбандылық категориясы басты орын
алады. Жамандықты жақсылық жеңгенде ғана адам баласы ізгі мұратына жетеді
деп ... Ол ... мен ... ... үшін ... алғы шарт ... ... ар тазалығын қояды.
А.Я.Коменский балалар мен жастар ... ... ... ... ізгілік сапаларды тәрбиелеуді талап етті. ... ... ... жан-жақты жаңа пікірлер айтты. Оның еңбегінің
маңыздылығы сонда, ол – орта ... ... ... ... қарсы
болды, сонымен бірге, мұғалім оқушыларынан тиісті мектеп тәртібін талап ете
білуі керек деген тұжырым айтты.
И.Г. ... ... ... ... мақсаты мінез-
құлық қалыптастыру. Бұл тәрбие, баланың әр ... ... ... елестетулеріне негізделіп оқу арқылы жүргізіледі.
И.Г.Пестолиции еңбек адамгершіліке үйретеді, балалардың ... ... ... ... ... ... қалыптастырады деп
санады.
Адамгершілік тәрбиені мектепке ... ... ... басты
міндет деп санады. Оның ойынша тек адамгершілік тәрбиесі ғана ... ... ... ... ... ... ... еңбек біріншіден адам өмірінің негізгі,
өмірдің ... ... ... ... ... дене ... ... көзі.
Балаларда тәрбиелеуде мақал-мәтелдер, ертегілер, батырлар жыры, өлең
шын мәнісінде тәрбие құралы болатындығын ол жоғары бағалады.
Педагогика ғылымын дамытуда ... үлес ... ірі ... ... ... ... ... тәрбие беруде
елеулі еңбек етті.
А.С.Макаренко балалар ұжымымен тәрбие жұмысын жүргізудің теориясы ... ... ... ... ... тәрбиесін ұжым арқылы
ұйымдастыруға аса көңіл бөлді [11].
Соңғы жылдары ұлттық негізде білім мен ... ... ... жаңа ... мен ... ... ... әдет-ғұрыпы, салт-сана, дәстүр, ... ... ... сіңіріп, елін, жерін, ұлтын сүйетін адамзат болып өсуін
қамтамасыз етуі тиіс.
Халықтық педагогика ... ... және ... ... ол ... ... ... мен тәжірбиесі. Бұл салада қазақ халқының тәлім-
тәрбие мұрасына ерекше мән беріп зерттелген: ... ... ... ... ... ... арнайы халықтық
педагогиканы зерттеген: Г.Н.Волков, Е.Н.Ханбикоа, А.З.Исмаилов. С.Сафаров,
т.б.
Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... ... ... алатын орнын, оның тарихи даму жолын,
ғылыми тұрғыдан мәні, мақсатын, мазмұнын ашуда елеулі үлес қосқан көрнекті
ғалымдар: ... ... ... Х.Арғынбаев, С.Ұзақбаев,
А.Ұзақбаев, А.Мұқанбаева т.б. еңбектерін атап өтуге болады [12,13].
Бүгінгі таңда елімізде жүріп жатқан ... ... ... ... ... орта ... алдына әлемдік өркениеттің
барлық талаптарына сай келетін, парасатты, ... ... ... ... ... Бұл Отанымыздың келешек дамуымен, әлемнің алдыңғы
қатарлы елдер ... ... ... ... ... ... ... ойлай алу қабілеттерімен сабақтаса орайласады.
Осыған орай білім беру ... ... мен ... ... ... ... жедел қарқынмен жүруде.
Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі білім ... ... ... орта білім берудің негізгі міндеттерінің бірі
«…білім алушылардың еңбек рыногындағы бәсекеге қабілеттілігін қамтамасыз
ету» үшін ... ... ... ... ... тұрғыдан меңгерту қажет
[1]. Бұл оқушылардың ана тілінде жатық таза сөйлеуіне, өз ойын жүйелі, анық
жеткізуге әсер ... ... ... ... ана тілі сабақтарында мақал-мәтелдерді
оқытып, оқушылардың шығармашыл ойлауын қалыптастыру – бүгінгі өмір талабына
сай азаматты тәрбиелеудің негізгі жолдарының бірі. ... ... ... қолданылған мақал-мәтелдер оқушылардың сабаққа деген ынтасын
арттырады, сол ... ... ана ... терең қатпарларын игеруіне,
асыл маржандарын түсінуіне жағдай жасайды. ... ... ... ана тілі
пәндерінде мақал-мәтелдерді оқыту мемлекет тарапынан білім ... ... ... іске ... игі ... тигізеді.
Оқушылардың сабақтағы белсенділігі олардың сабаққа қызығушылықтарының
артуымен тығыз байланысты. ... ... ... ... жетілдіріп, өз пікірін дәлелдеуге, сыныптастарымен еркін
пікірлесуге ықпал етеді. Мақал-мәтелдер оқушыларды ... ... ... ана ... ... білімдерін бекіту, тереңдету үшін де
тиімді. ... өзі ... ... ... оқушыларының танымын
кеңейтіп, оның ойлау қабілетін, ізденімпаздығын, еңбекқорлығын жетілдіруде,
олардың жеке тұлғалық қабілеттерін ... ... рөл ... ... ... ... ... өздерін еркін
сезінеді, басқа ... ... ... оңай ... ... жеке тұлғалық қабілеттерін жетілдіруіне, сабақтың тартымды
өтуіне, жаңа ... ... ... ... ... ... ... мақал-мәтелдерді қолдану – қазақ тілі, ана тілі пәндерін ... ... ... жолдарының бірі [20].
Қоғамның қазіргі даму кезеңінде болып жатқан әлеуметтік, ... ... ... ... ұрпақ тәрбиесіндегі бетбұрыстардан білім
мен тәрбие жүйелерінің ісін жаңа сатыға көтеру қажеттілігі туындап отырғаны
мәлім. Осыған ... ... ... ... ... ... ... жас ұрпақты өз халқының рухани қазынасымен, ұлттық ... ... ... ... ... ... негізінде жеке
тұлғаны қалыптастырып, оның ... ... ... дамыту
көзделеді. Өйткені, еліміздің болашағы, оның материалдық және рухани дамуы
жас ұрпақтың білімі мен тәрбиесінің деңгейіне ... ... ... ... өзі ... өмірден сезінетін,
еститін, көретін заттары мен құбылыстары, оқиғалары үлкен орын алады. ... ...... ... ұлттық-мәдени құндылықтары.
Қазақ халқының сан ғасырлар бойы жинақтаған мол ... ... ... ... аңыз-ертегілері, жұмбақ, мақал-мәтел, өлең-
жырлары, ұлттық ойындары ерекше тәрбиелік мәні бар, баға ... асыл ... ... ... негізінде халық ауыз әдебиетінің
шығармалары, этнографиялық ... ... ... ... ... ... ... жатады. Бұл анықтамалардан тәрбие
мен оқыту жұмысы халықпен бірге өскен, бірге дамымағандығын, сан ғасырлар
бойы ... ... ... оның озық үлгілерін келер ұрпаққа мирас етіп
келе жатқанын білеміз. Халық ... ... ... ... ... бір ... екінші ұрпаққа ауысып отыратын
рухани мұра өмірінің дамуына сәйкес өзгеріп, ... жаңа ... ... ... ... ... қоғамдық тарихи өмірінде қалыптасқан
табиғи құбылыс. Ол тұтастай алғанда адам ... ... ... ... ғасырлар бойы жинақтаған фольклор мазмұнында
адамгершіліктің ... ... ... ... жасаған озық өнегелері бар
[18].
Балалар фольклоры қоғамдық сананың барлық сатысынан орын алады. Мысалы,
саясатта, қоғамдық өмірдегі ... ... ... ... ... ... көмек дәстүрінде, отбасы дәстүрінде, еңбек
дәстүрінде ... ... ... ... ... ... арқылы бала бойында
шынай адамгершілікті, имандылықты, ... ... ... ... ... ... сатыдан отбасынан бастап тәрбиелеудің мүмкіндігі
көп. Этнокомплекстік тәрбие ... ... ... жеке бастың
жетілдірудің барлық сатысын қамтиды. Адамның ... ... ... әр ... ... табады.
Адамгершілік теориясы мен практикасында аса маңызды бағыттарға сын
көзімен қарамайынша бүгінгі тәрбиенің негізгі бағыттарын ... ... ... ... ... орын ... ұлттық педагогика тұрғысынан
жалпы тәрбиенің, оның ішінде адамгершілік тәрбиесі ұғымдарының ғылыми
негізін алып ... әлі де ... ... ... ... бұл ... заңдылықтарын, негізін, ғылым мәнін ... ... ... ғылымдарында жинақталған зерттеу негізінде
айқындалған ... ... ... ... ... ... ... Қазақстандық психологтар Ж.Аймауытов, Ж.Мұқанов, А.Темірбаев,
Ж.Балаубаев, Ж.Намазбаева, бүгінгі ... ... ... ... адамның бойындағы қасиеттерін зерттеген кезде
мынадай қорытындыға келді:барлық қасиеттердің ... ... ... ... төрт ... ... тұрады: сезім, сана, сенім, мінез-құлық
дағдысы. Бірақ тәрбиелетін қасиеттеріне ... бұл ... ... ... рөлі ... тұруы мүмкін. Себебі, ол ... ... жас ... ... ... ... ... ортасына байланысты. Оқушылардың тілдік қорларының
жетілуімен олардың ... ... мен ... ... ... ... ... мол. Адамгершілік сезімдері
адамдардың ... ... ... ... ... ... да осы
қоғамда қалыптасқан адамгершілік ережелеріне бағынады [27]. Олар ... және ... ... ... әсерлерінен туады.
Мінез-құлықтарды жақсы бағалау адамда қанағаттану сезімін туғызады да,
жаман бағалау іштей наразылық тударады.
Адамгершілік сезімдерге ұнату мен ... ... мен жек ... мен ... ... пен ... ... зерттеулерде сезім дегеніміз-әлеуметтік және табиғи
өмірдің сан алуан жақтарына эмоциялық қатынас. «Сыртқы ... ... ... ... ... ... келу- келмеуінің нәтежиесінде
пайда болып отыратын психикалық процестің түрі түсіндіріледі. Алуан түрлі
сезім, қуаныш пен ... ашу мен ... ұят, ... ... ... ... және т.б осындай сезімнің түрлері болады.
Адамгершілік сезімдері адамның бірлесе жасаған ... ... ... да осы ... ... адамгершілік ережелеріне бағынады.
Олар басқа адамдардың және адамның өзінің мінез-құлық әсерлерінен ... ... ... ... ... ең ... ... А.Темірбеков, ... ... ... сана өз ... мен объективті дүниенің
мән жәйі, мазмұнын, ұғымын білуінде белсенді қызмет атқаратын психологиялық
процестердің (түсіну, сезіну, қабылдау, ... ... ... ... ... ауыз әдебиетінің негізгі жанры – мақал-мәтелдер арқылы бастауыш
сынып оқушыларының дүниетанымын ... ... ... ... ... мен ... өз ... зерттелмеген.
Демек, оқушылардың қазақ этнопедагогикасының негізгі құралы- мақал-мәтелдер
негізінде тәрбиелеуге ... ... мен оның ... ... зерттелмегені
арасында; оқу-тәрбие процесінде оқушылардың дүниетанымын дамыту қажеттігі
мен оны жүзеге асыруға байланысты ... ... ... қазақ ауыз әдебиетінің негізгі жанры мақал-мәтелдердің балалардың
дүниетанымын дамытудағы тәрбиелік мәні мен ... ... ... ... ақыл-ой, адамгершілік, ... ... ... ... жүйесінің жасалмағандығы арасында қарама-
қайшылықтың бар екені анық байқалады. Осы ... ... ... ... ... ... және тақырыпты «Қазақ мақал-
мәтелдерінің бастауыш сынып оқушыларының дүниетанымын дамытудағы ... ... ... ... ... [24]. 
Жеке адамның санасы мен қоғамдық сана еңбек ... ... ... шығуымен тығыз байланыста қалыптасады. Адамгершілік ... ... ... ... ... ... ... сезім
ұғымдарымен оны іс жүзіне асыру ұзақ процесс.
Сенім әрбір іс-әрекеттің, мінез-құлықта ... ... ... ... ... ... ... адамгершілік
ереже нормалар туралы түсінік ұғымдардың негізіндегі адамгершілік сенімнің
алатын орны ерекше.
Жеке адамның адамгершілік сенім дәрежесі оның ... мен ... ... ... бұл ... ... тұра ... Сондықтан,
тұрақты сенімді қалыптастыру қазіргі мектептің аса маңызды міндеті.
Ал, біздің зерттеу еңбегіміздегі қаралып отырған адамгершілік тәрбиесі
дегеніміз-оқушылардың бойында мініез-құлықтың ... бір ... және ... ... де ... ... ... мемлекетке, Отанға деген қатынасын анықтайтын ... ... ... дарыту жөніндегі тәрбиешілердің ... ... ... ... ... ... –бұл тәрбиеленушінің қоғамдық мораль талаптарына
сай санасына, сезіміне, әдет қылығына, мақсат бағытына жүйелі ... ... ... тәрбиесі жан-жақты тәрбиенің аса маңызды бөлігі болуымен
қатар, ол адамгершілік –қоғамдық дамудың ... әрі ... ... ... дамып жетіліп отыратын маңызды құбылыстар.
2. Адамгершілік ... және ... ... ... ... ... адамгершілік тәрбие
беру. Адамгершілікке тәрбиелеудің маңызды педагогикалық міндеттері
оқушылардың ... ... ... қоғамдық борышқа саналы
көзқарасын, сөз бен ... ... ... ... ... жол ... қалыптастыру болып табылады.
Адамгершілік тәрбиесінің өзекті міндеті-өзі өмір сүріп отырған
кезеңдегі қоғамның ... ... ... ... сай ... ... тәрбиелеу.
Адамгершілік тәрбиесінің негізгі міндеттері:
1. Ізгілік сана қалыптастыру;
2. Инабаттылық сезімдер ... мен ... ... ... ... мен ... қалыптастру [35].
Адамгершілік тәрбиесінің құрамы: адам және ... ... өз ... қоғаммен сәйкес болуы қажеттігін сезіндіру;
адамгершілік білімді адамгершілік нанымға ауыстыру; тұрақты адамгершілік
сезімдер мен ... ... ... ... ... ... мен ... әдептерді бекіту.
1. Қазіргі мектепте адамгершілік тәрбиесінің мазмұны жалпы адам құндылығын
жоғарылату қажеттілігінен көптеген өзгерісітерге бет ... ... ... төмендегі проблемалардың маңыздылын түсіндіру лазым: Адамға ең
қымбат-өмір;
2. Балар-өмір жалғасы;
3.Тәртіптілікпен байланысқан еркіндік;
4.Отансүйгіштік;
5.Ұлтжандылық;
6.Интернационализм;
7.Борыш,ар,намыс,ождан,тәртіп ... ... және ... адамгершілік тәрбиесінің мазмұнын шешетін көрсеткіштер-салауатты
өмір ... ... келе ...... ... ... Ғасырлар бойы
адамдар арасындағы қарым-қатынасты суреттеу, сол арқылы жастарға ... ... ... ... айтыс, өлеңдер адамгершілік
тәрбиесінің арқауы. Адамгершіліктің ең жоғары түрі бауырмалдық, бүкіл адам
баласын ... дос ... ... болу ... ... ... де ... толы процесс. Сондықтан
адамгершілікке баулу дегеніміз-ол ... ... бе, кіші ме, ... ... ... ... өзгелермен қарым-қатынасын ақылға салып, ар-
ұят таразысынан өткізіп, біліммен ұштастырып, ең әділ, ең ... ... ала ... ... ... ... деген еңбегінде баланы
адамгершіліке ұлттық мұрамен тәрбиелеуден бастау керектігі жайында өз ... ... ... ... ауыз ... ... тәрбиесінің
идеялары» - деген ғылыми зерттеу жұмысында «халықтық педагогика-ізгілік
тәрбиесінің көзі» деп түсіндіреді.
Жалпы, адамгершілік ... ... ... ... ... сана, сенім, әдет-дағды халықтық педагогиканың бай мұрасынан да
айқын көрінеді.
Жеке адамның, оның ... ... ... ... ... үшін барынша бағалы сапаларды тағылым
алатын үлгі болатын мәні бар ... ... орны ... ... ... даму ... ... біршене ғылыми
теориялық процестерді ұсынады. Солардың бірі Л.С.Выготский төменгі сынып
оқушыларының даму ... ... ... тән ... және солардың
үлкен сезімталдығы мен әсерленгіштігін анықтаған. ... бар ... -7 ... бал ... ықпалға оп-оңай беріледі. Оның жақсы оқушы,
жақсы мінез-құлықты бала атанғысы келеді. ... бұл ... ... тез тіл ... өзін жаңа ... ... ... еркін сезгіш,
мұғалімнің талаптарын, мектеп ережелерін орындауға қызығады [35].
Ал, басқа жас ... бұл бала ... ... ... ... ... ... болмайтындығы анықталған. Төменгі сынып оқушыларына ... ... өте ... Олардың дамуындағы алдын-ала болатын, озып
отыратын мүмкіндікті еске алу ... ... ... ... ішкі және ... ... ... жиынтығы деп
есептейді. Осыдан барып оның психикалық ... ... ... ... жаңа ... ... жол ... Орта мен
бала арасындағы қатынас құбылысын оның күрделігін ... ... ... ... әсерленгіштік сипат және ықпал
жасайтын жағдайларды баланың қабылдауымен байланыстырады. Бұдан олардың
ішкі рухани ... ... ... ... ... ... іс-
әрекетін зерттеуде осы кезеңдегі сентизивтік ерекшеліктерін ескерту
мұғалімнің маңызды міндеттерінің бірі ... ... мен ... ... ... С.Рахиетова,
Э.А.Орынбасарова, Л.Руднева, Л.С.Выготский, Л.Н.Леонтьев, Н.И.Болдырев,
Л.И.Божевич, А.А.Любинская төменгі сынып оқушылары сыртқы әсерге өте алғыр,
неге ... ... ... ... ... ... ... береді.
Дәл осы кезде балаларды жүйелі және дәйекті ... ... ... ... деп ... ... байқауымызша төменгі сынып
оқушылары мектепте болсын, мектеп ауласында ойнап жүрсін, еңбек етіп жүрсін
қандай ... ... ... әрекеттерінде не жағымды, не жағымсыз
барлық қасиет сапалары айқын ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру үстінде олардың адамгершілік қасиеттерінің
дамуына бағыт беруге ... ... Жеке ... ... ... қасиеттердің дамуын анықтайтын өзегі, балалардың адамгершілік
қарым-қатынасы мен өзара қатынастарын қалыптастыру болып ... ... ... ... жеке ... адамгершілік қасиеттерін
қалыптастыру үшін балалар фольклорына ерекше назар ... ... ... ... ... және олардың бақылауымен әрекет жасаған
кезде ең алдымен тілалғыштығын ескерту керек. ... ... ... тек даяр ... беруден аулақ болған жөн. Бұл тәжірбиені
өмірден алшақтауға соқтырады. ... ... ... бала ... ... ... ... жағдайларды алдын ала қарастыру
негізінде құрылу қажет. Мұнда жағдайлар өмірде мол кездеседі. Олар ... ... және ... ... ... ... ... да, өзінің іс-әрекеттерін түсіне білуге, адамгершілікпен өз
ісіне өзі баға беруге әдеттендіреді ... ... ... мен ... ... негізі. Баланы
тәрбиелеу, ең алдымен және негізінен оқыту процесінде жүргізіледі. Сабақ-
алуан түрлі қимылдар мен тербеністердің, ... ... ... ... ... ... өздігінен жұмыс істеуді үйренеді. Оны
ойдағыдай жүзеге асыру үшін өз ... ... күш ... ... ... таңдап түсінуді, өз білімін басқалардың білімімен салыстыру, өз
пікірін салыстыру, біреуге ... және оның ... ... ... ... ... жаңа білім алу процесінің өзімен бірге
қуануы, ал қателермен сәтсіздіктерге бірге күйінуі мүмкін [40].
Тәрбиелік жағынан алғанда ... ... ... ... маңызы
бірдей. Пәндердің алуан түрлілігі әрбір балаға оқуға ... ... ... ... ... ойы алғыр, екіншісінің қолы шебер, үшіншісі
ұқыпты, епті, төртіншісі, ... ... ... ... болып
келеді. Баланың бұл күшті жақтары ең алдымен оқу ... әр ... ... ... бір ... анағұрлым білгіштігімен, шеберлігімен
көрінеді. Осыдан біздер балалар ұжымының қалыптасуы мен дамуы, ... ... ... ... үнемі көңіл бөлуін талап
ететін күрделі және ұзақ процесс екенін байқаймыз. Төменгі ... ... ... ... жеке ... ... мен баллрмен қарым-
қатынасының шешуші маңызы бар. Тіпті, болымсыз ... де, ... ... өз ... ... Егер ... мен ... қарым-
қатынасына ізгілік, қамқорлық, сезімталдық тән ... ... ... да ... ... Бала ... ... оның
оқу, жазу, математика сабақтарындағы табыстарын қадағалағандай мұқият
қадағалау қажет. Оқушының оқу ... оның ... ... ... кездесуден қалыптасқан қарым-қатынастары орасан зор рөл атқарады.
Бастауыш сынып оқушылары ... ... ... ... еңбекте, қоғамдық пайдалы істе қалыптасады. Олардың қарым-
қатынастарында бірте-бірте өзара көмек, бүкіл топқа тапсырылған қоғамдық
жұмысының ... ... ... ... ... топтық жұмысын
басқару кімге тапсырылса, соған бағына білу, топқа ... ... ... ... тән ... ... ... мойын ұсына отырып,
атқара білу қалыптасады. Ал оқушылардың барлық қоғамдық ... ... ... ... ... ... ашып, әрбір оқушның
шығармашылық күшін, қабілеттілігін шешуге ... ... ... ... ... оқушыларының психологиялық ерекшелігінің бірі
бәрін ... ... ... нені ... тез ... ... болуы және ... ... ... жыл ... ... ететін ерекшелігі халық ... ... ... көрініс тапқан.
Жазушы, әрі педагог Л.Толстой «Балалрды ... ... ... тәрбиелеу түгелдей игі өнегеге саяды. Өзіңіз
жақсылап өмір сүргіңіз тым ... ... өмір ... талаптаныңыз, өмірді
неғұрлым жақсырақ өткізсеңіз, соғұрлым балаларыңызды жақсы тәрбиелейсіз»
дейді. ... ... ... ... парасатты мақал –мәтелдер
арқылы шебер бейнелеп тұжырымдағн. Оған мынадай сөздері дәлел: ... ... ... соны ... немесе «Өнеге күші өлшеусіз», бұған қоса
«Жақсы атты тай жағалайды» я ... ... бала ... ... ... ... «Адамның күні адаммен», «Кісі болар адамның кісіменен
ісі бар, кісі болмас баланың кісісімен несі бар», ... да ... да ... ... ... ... балаларға игі жақсылықты көп
көрсетіп, соған бой ұсындыру керек. Адамгершілік үлгісін көркемдейтін мына
бір мақал ... үшін аса ... Ұлық ... ұлы ... ауылдас бол»
[47,48].
Қазақ халқы «өнегенің өрісі кең» дейді. ... да ... ... көп ... ... ... тәрбиелік түйіні рухани
құлшынысқа шақырады. Жан жігерінің жалын атып, жарқырай көрінуін ... өз ... ... ... «Ағаштан ағаш рең алады, адамнан адам тәлім
алады». Өмірден ... ... ... ... ... сәйкес келіп отырады.
Мақал-мәтелдерде ұстаздық етуші үлкендердің ... зор ... ... ... ... ... жақсы біледі. Ұстаз өз
шәкіртінен әлдеқайда биік тұруы ... ... ... ... ... ... жете ... Қазақ халқы «Тоқытпасаң оқытпа» деп ... ... ең ... ... ... терең білім беру дей
келе мектептегі шәкірттерге «Оқығаныңды айтпа, тоқығаныңды айт» ... ... ... ... көбінесе ата кәсібіміз-мал
шаруашылығы төңірігінен көп алынған. «Мың малын болғанша, бір ... ... ... ... ... адам қаншалықты дарын дана, жетілген болсада, ол
әрқашанда халықтан ... ... ... ... да, орыс ... да ... үстінен шыққан, тек екі түрлі білдірген. «Көп білсенде де ... ... ... ... ... ... адамгершілік тұрғыда
білімнен гөрі біліктілікті бағалауға тәрбиелейік.
Адамгершілікке үндеу, қазақ мақал-мәтелдерінен ... ... кең ... саласы. Олар адамгершілікке тәрбиелеудің алғашқы
әліппесі, өмір табалдырығын аттаған бастауыш мектеп ... зор ... ... ... шыр етіп келуінен басталып, ақырғы деміне
дейін кезектесіп келе беретін процесс.
Халық мақалдары ұлт психологиясының ... ... ... ... ... ... ... игі дәстүрінен сақтаушы және
дамытушы ... ... ... көш бойы ілгері болуы шарт ... ... ... ... Осы ... Рим философы Б.Аниций
«Кто в учениках не бывал, тот учителем не ... деп ... ... ... ... ... жете бағалаған: «Оқу шала
естіні-бүтін, бүтін естіні-данышпан қылады», «Наданның ... ... оқу ... ... ... халық мақалының мазмұны ... ... ... ... ... білу ... «Білегі бар бірді
жығады, білімі бар мыңды жығады», «Білім инемен құдық ... де, ... да ... ... ... мен ... беру ... бірлікте қарастырылады. Бұл ... ... ... ... педагогикалық процесті танытады. Сан ғасырлардан
қалыптасқан мақал-мәтелдер бүгінгі ғылыми педагогикамен өзектес, ... оның ... дене ... ... ... экономикалық
тәрбие, экологиялық тәрбиеге қатысты ғибрат табамыз: «Жығуға дәмесі жоқ,
күреске ... «Көз ... ... ... жоқ» ... ... ... болмайды», «Көрмеген жерінің ой-шұқыры көп», т.б. [50]
Мақал-мәтелдердің ... ... ... ... халықтың
психологиясына, тәрбиесіне етене жақын. Мысалы, үлкендерді сыйлау, «Атаңа
не істесең, алдыңа сол ... ... ... міндет,» «Асырайтын
жас болса, өлетін кәрі жоқ», «Егдеге-ізет, жасқа –жол»; адамдармен ... болу ... ... ... ... ... ауылдасы
білмейді,істесі біледі», «Ақ көңілді ... ... ... ... ... ... ... ал», «Жақсыдан шарапат» жаманнан кесапат»,
«Тоқ адамнан сырқат көп қалады», «ықылас пен ынтымақбітер істе болсын тап»,
«Шешеннің тілі, ... ... ... ... ... ... өледі»,
«Тәрбие басы-тәртіп, береке басы-бірлік», «Би екеу ... дау ... ... ине де ... ... ... ... мақал-мәтелдер мектеп пен мұғалімнің, кітап пен
баспасөздің қызметін атқарды. Ол ... ... мол ... ... ... өзінше жиналған шағын энциклопедиясы ғана ... ... ... де ... адам ... жақсы қасиетті
асқақтатып, жамандықты күлге айналдырды [52]. Мұндағы ақыл-кеңестер қысқа
да нұсқа, әрі ... ... ... бала ... орны ... ... даналығы ата-анаға ұрпақ тәрбиесі жөнінде ... ... ... ... ... ... де шоғрландырып, бүкіл халықтың әлемдік
тәжірбиесін мирасқа ... ... ... ... ... ... ... мұраға жүргізілген
жан-жақты талдау ... жас ... ... ... берудің
педагогика тарихында түрлі кезеңдерде зрттеу нысанасы болып, әр қырынан
негізделген күрделі тәрбие ... ... ... екенін көрсетеді.
Мақал – мәтелдер ғасырлар шежіресі. Мақал-мәтелдер ой ... ... ... Онда ... сан ... баға ... үлкен түйін жасалады. Халық даналығы үлкен ... ... ... ... ... ... «Көп ... аз сөз-
алтын» дегендей, мақал-мәтелдің өн бойынан поэзияға тән жинақылық, ... ... ... ... Онда басы ... бір сөз болмайды.
Барлығы өз орнында.
Оқушылардың сөздік қорын молайту ... ... ... сөйлеуге
үйрету жолында өзімнің ... ... ... мынадай тәсілдер
пайдаланамын.
- сөздік жұмыс ... ... ... ... ... құралдар қолдану (сурет, бейне фильм т.б.)
Оқушының сөздік қорын молайту, жаңа сөздерді меңгеруде шешуші роль
атқаратын жұмыстың бірі-сөздік жұмысы. Осы ... ... ... оны ... қолдана білуде ойынның атқаратын ролі ерекше
[54,55].
Мақал-мәтелдің оқушыларға тәрбие берерлік жағы да, ... ... үшін ... жоқ ... ... – сөздің мәйегі. Мәйек – бір қазан
сүтті ашытатын (ұйтатын) ұйтқы, яғни қысқа да нұсқа айтылатын сөз, ... ... ... ... сөздің ұйытқысы. Мақал дегеніміз халықтың
ғасырлар бойы өмірден, табиғаттан ...... ... ... сөз ... ... ... ... сөз, тілі ұста, құрылысы тұрақты
сөйлем. Сондықтан да ол ... есте ... ... ... ... ... ... қысқа, өлеңге жуық, онда ұйқас бар,
дыбыс үндестігі бар.
Мен өз ... ... ... дамыту мақсатында
мақал-мәтелдер арқылы бірнеше жұмыс түрлерін қолданамын:
➢ антоним сөздерден жасалған мақалдарды тауып жазу,
Мысалы: ... ... ... ... ... ... ... жоқ, қолдан бердің қайтыс жоқ»
« Алғыға қарап пікір ет, артқыға қарап ... ... ... ... жігіттіктің соңы»
« Адам бір терінің ішінде – толады да солады да»
➢ антонимдердің қай сөз табынан ... ... ... ... ... –сұраққа жауап береді) – сын есім
Айтыс-қайтыс (не?) - зат ... - ... ...... ... солады ( не істейді?) – етістік
➢ қатыстық сын есімдерді бар мақалдарды жазу,
Мысалы: « Ақсақ қой түстен кейін ... ... ... ... ... ... кепкенше»
« Әдепсіз бала - аяққа басылған шала»
« Бақыр қазан қайнаса, бәріміздің бағымыз»
➢ құрамында көмекші есім кездесетін мақалдарды тауып ... «Ел іші – ... ... алды – ... мен ... су ... арасын ку бұзар»
➢ тәуелдік жалғаулы сөзі бар мақалдарды жазу,
Мысалы. « Жолы ... ... ... ... ... - оның ... – тәуелдік жалғау,жекешк
түрінде, 3-жақ
« Жаманға айтқан ақылың, дала ... ... ... - ... ақылың – т.ж. 2- жақ,жекеше түрінде,
➢ берілген ... ... ... және ... ... «Бүлінген елден, бүлдіргі алма»
«Көпті жамандаган – көмусіз калар»
«Ата көрген ок жонар,
Ана көрген тон ... ... ... бөлігін тауып жазу және сөздерге морфологиялық
талдау жасау,
Мысалы: ... түбі ... ... ... іске ... ...»
➢ мақал құрамындағы бір сөзді ғана атап, сол сөзі бар мақалды табу,
Мысал: « Тіл ...» «Тіл – ... ... Өнер алды ...» ... алды – ... ... ... орыс тіліндегі баламасын тауып айтып, жаттатқызу
Мысалы: «Ердің атын еңбек шығарады» -
Человека прославляет труд,
« Біреуге ор ... өзің ... ... рой ... яму, сам упадешь
«Өлгенше үйрен» -
Век живи, век ... ... ... ... ... үшін ең жие ... ... септік жалғау, берілген ... ... асты ... қай ... ... ... ... жасаймыз:
( Не? ) Оқу – білім бұлағы,
(Не? ) Білім – өмір ... ... ... алды жарық,
( Кімнің?) Білімсіздің күні ғаріп.
( Кімге?) Өнерліге өлім жоқ,
( Кімге?) Жалқауға жарық жоқ.
(Нені?) Өнерді үйрен де ... ... Ұяда не ... ... соны аларсың.
( Кімнен?) Ұстаздан шәкірт озар.
Оқу ( немен?) инемен құдық қазғандай – секілді тапсырмалар жүргіземін [41].
Көрсетілген мақал мәтелдердің ... ойын ... ... ... ... ... пайдалана отырып, оқушылардың
ауызекі сөйлеу дағдыларын дамытуға мұғалім үшін өте тиімді - деп ... ... ... ... әрі грамматикалық мағынаның
ерекшеліктері туралы білімдерін ... әрі ... ... ... толықтыруға ықпалды. Кез келген сөзді бір-бірімен байланыстыра,
тіркестіре салуға болмайтындығын жете ... жөн. ... ... мақалдарды құрғақ жаттап қана қоймай, оның мазмұнын, мағынасын
ашуға, түсінуге талпынады. Әдетте, мақалдар жаттап алу үшін ғана ... ... тура ... мен ауыспалы мағынасын қатар ... ... ... ... ... ... жаттап қана қоймай,
оның мазмұнын, ... ... ... талаптанады. Тіл дамыту үшін
сөздік жұмыстарына да көп көңіл қоя білу ... ... ... ... ауызекі сөйлеу мен жазба тілінің бір-
бірімен байланыста. Адам ... ... тілі ... ... қарым
қатынас жасайды. Сөйлеу тілі арқылы адам екінші бір ... ... ... ... әрі онымен пікір алысып сөйлеседі. Адам осындай сөйлеу
барысында тілдің түрлі көркемдік тілдік құралдарын ... ... ... ... әсірелеу, сөзге екпін түсіріп айту, ымдау
тағы да басқа әрекеттер ... ... ... екінші бір адамға ойын
жеткізеді. Сондай-ақ ауызекі сөйлеу тілінде адам ойын жай ... ... ... ... ... ... ... мүшелерін,
құрамдас сөйлем түрлерін қолдана бермейді. Тіл ... ... ... байланысты жүргізілуі тиіс.
Морфологияны оқытуда оқушылар тілін дамыту жұмыстарында ... сөз ... ... мәтін туралы тіл білімінің дәлелденген
тұжырымдары басты рөл атқарады. Осыған орай морфологиялық ... ... ... ... сай сөйлеу тәжірибесінде қолдануға септігі тиер
білім мазмұнын нақтылау көзделеді. Оқушылар тілін морфологияны оқыту ... ... сөз ... ... ... , сөйлеу кезінде дұрыс
пайдалануға дағдыландыру, сөздік қорларын ... – ең ... ... морфологияны оқыту арқылы тіл дамытуда лексикология ... ... ... ... ... тіл ... ... жүргізгенде жаттығу
материалдарында мақал-мәтелдер, ... ... ... ... ... ... ... сабақта мақал-мәтелдерді
пайдалану арқылы сөздердің лексикалық және грамматикалық мағыналарын
тапқызу ... ... ... ... әрі сөз байлығын
арттыруға мүмкіндік береді. Немесе, берілген ... ( ... ... ... ел, ... т.б. грамматикалық көрсеткіштер арқылы
түрлендіріп, сол сөздер ... ... ... ... да ... ... ... отырып, сөздік қорының жетілуіне әсер
етеді.
Мақалдармен жұмыстың бірнеше түрі бар:
1. Мақалды ... ... ... ... ... ... сөйлеу әрекетінде қолдану.
Үстеу кезеңінде тақтаға мақалды жазамыз. Алдымен мұғалім оқиды. Сонан
соң оқушылар қайталайды. Түсіндіру ... ... ... ... ... түсіндіруге болады. Мақалдың мағынасын ашу кейде
қиындық ... Бұл ... ... ... ... ... қажет етеді. Мысалы: мақалдың құрамында жиі кездесетін «ырыс,
несібе, құт» ... ... ... ... ... қажет. Өйткені,
бұл сөздердің аудармасы мағынасын дәл ашып бере ... ... ... ... ел ырысы, жаңбыр жауса, жер ырысы.
2. Байлық-мұрат емес, кедейлік ұят емес.
3. Отан оттан да ыстық.
Ауызекі сөйлеу тілін ... ... оған ... оқушы ойын жазбаша
да дұрыс, жүйелі бере алады. Сондықтан бұл екі үрдіс бір-бірімен ... ... ... ғана ... нәтиже береді. ... ... ... барлығы оқушылардың тіл байлығын, білім
деңгейін, сана сезімін, сауаттылығын дамытуға көмегі зор [40].
Білім беру тұжырымдамасында өмір ... ... екі ... сөйлеуді одан
әрі орнықтыру, өзге ұлт өкілдеріне қазақ тілін оқытудың сапасын жақсарту
міндеттері ... Орыс ... ... білі ... ... ... ... мәселесі олардың қазақша сөйлей алатындай
болып ... ... ... ... ... Сөз тіркестері мен мақал-
мәтелдерді күнделікті өмірде ... ... ... ... ... зор – деп білемін. Сондықтан да оқушылар ... ... ... ғана ... ... ... ... өзгелермен де бөліссе
ұтымды амал ... ... ... ... ... ... ... ақылдылығымен
ардақталады. Моральдық қасиеттер адамдардың қимыл әрекеттерінің қарым-
қатынасына шығады. Оларды адам ... ... ... ... ... етіп
қалыптастыру тәрбиеге байланысты.
Жеке тұлғаны дамыту мен қалыптастырудағы адамгершілік тәрбиесінің ... ерте ... ... ... ... ... адамгершілік тәрбиесі қазіргі
замандағы тәрбие жүйесінде де үлкен маңызға ие ... ... ... ... тәрбиелеу ісінде адамның ... ... ... ... даму, жетілдіруге байланысты істер жүзеге ... ... ... ... ... жас ... адамгершілік
тәрбиесін дұрыс жолға қою міндетін іске асыру басты нысан болып тұр.
Егеменді елдің ... ... ... ... ... ... ... көп. Солардың бірі –бастауыш мектеп оқушыларын
ұлттық рухани негізде тәрбиелеуге ... мән беру [33]. ... ... өзін-өзі танудың және ұлттық жігер қайратты жұмылдырудың, оны
белсенді әлеуметтік іс-қимыл, әрекетке ... ... деп ... ... ... ... ... пен мұғалімнің, кітап пен
баспасөздің қызметін алмастырады. Олар айналадағы дүние туралы білімнің
жинытығы, халықтың ... ... ғана ... ... ... де атқарған. Сондықтан, қазақ мақал-мәтелдерінің бала тәрбиесіндегі
орны ерекше.
Бала ұғымына ... ... ... ... ... рухани
мұраларының адамгершіліке бастайтын тұстрын іздестіру қажет деп ойлаймыз.
2. Қазақ мақал-мәтелдерінің мазмұны
мен педагогикалық
міндеттері
1. Қазақ ... және ... ... ... ... ... ... саяси-экономикалық
жағңдайымен тығыз байланысты дамиды, кемелденеді. Сондықтан ... ... ... ... ... ... түрліше деңгейде көрінетіні сияқты, әдеби
тілдің де даму шеңбері бірде кеңейіп, бірде тарылып ... Бұл ... ... барлық категорияларын өз ішіне алады. Бірақ ... ... ... ... ол ... ... арасындағы қатынас
ретіндегі қызметін өз дәрежесінде атқара біледі. Әсіресе ... ... ... ... ... ... кезде кемелденген кезінде
тілдің атқаратын қызметі орасан зор, себебі тіл неғұрлым кемелденген болса,
тіл мәдениеті сол тілді дүниеге ... ... ... де ... ... Ал бұл әдеби тілдің мәдениетін, байлығын, көркемділігін,
бейнелігін арттыратын ... ... де ... ... ... ... ... кезеңінде жас ұрпаққа терең де
жүйелі білім беруде, оларды қоғам ... сай ... етіп ... ... ... ... ... тіліндегі мақал-мәтелдерге қатысты материалдарға шолу жасау
барысында оларды жинақтау, сұрыптау, жүйелеу, жариялау ісінің екі ... ... оның ... - XIX ... екінші жартысы. Кеңес
дәуірінің 1948 жылдарына дейін мақал-мәтелдерді тек ... ... ... ... ... ... жұмыстары жүргізілген болса, екінші кезең-
оларды тілдік тұрғыдан ... ... ...... өн  ... поэзияға  тән  жинақылық,  үнділік, 
сазды-  лық,  ұйқас,  ырғақтылық  байқалады.  Онда  басы  ... ... ... өз   ... екшеленген,   сұрыпталған,   жымдаса 
 біріккен, ой-өрнек   ажыраспас   туыстық   тапқан,  ... ... ... сай  ... ... ... келеді.   «Ер  дәулеті -
еңбек» ... ... ... ... ... ... бірін  
де   өзгерту   мүмкін  емес. Мұндағы  негізгі  ой – еңбектің   құдіретін,
  ол  бүкіл  бүкіл  ... ... ... ... Ой   қазығы 
 «еңбек»   деген   сөз ... соң, ... ... ... ... ...   саздылық,   үнділік  беріп  тұрған да – сол.   «Дәулет» 
 сөзінің   мақал бітіміне ... де  ... ... Оның ... байлық,  молшылық»   т.б.  сөздердің  біреуін  де  ала  ... ... сол ... ... ...  ой  ...   ие.
 Сөздерді  ауыстырып   қолдансақ,  онда  бұл   мақал ... де,   мән – ... да  ... ... ... ... ... барынша  үнемдеп  қолданады.  Тіпті 
кейде  кейбір  сөзді   ... ... ... Мысалы,    «Ақыл –
жастан, асыл – тастан»    мақалында    «шығады»   ... сөз  ... ... одан   мақал   ойсырап   тұрған   жоқ.    Түсіп   қалған
   сөз    өз өзінен   ойға  оралып,    ... ... ... ... ... ... мағынасы  болады.  Мысалы, 
«Өнер  алды  – қызыл  тіл»,   «Ер  қанаты  – ат»,   «Елін  сүйген  ... ... ... ... ... ... деген  мақалдар 
ешқандай  тұспалдаусыз  тура  мағынада  айтылып  тұр. Ал,  «Қызым,  саған 
айтам,  келінім,  сен  ... ... ... ... киіз  қазық 
жерге  кірер»,  «Не  ексең,  соны  орарсың»,  «Жауырды  жаба  ... ... ... ой  ... ... ... ... ишарамен білдірілетінін  көреміз. 
      Мақалдарды  жасаудағы  көркемдік  тәсілдердің   бірі – ... ... ...... ... – ай   ... күндей,   әмбеге  
бірдей». Сондай-ақ   салыстыру  әдісі  жиі  ... ... ......   құндыз,   жақсы   жігіт – аспандағы   жұлдыз».   
Мақалдар  мен  мәтелдердің   үш  ... ... ... ...  ғалымдар ертеден-ақ  назар  аударып  ... ... мен  ...... ... ... ...  пайымдау  мен   ой - пікірдің   түйіні   ретінде   логикалық 
тұлға.  Үшіншіден,   ... ... кең  ... ... ... ... ... үлгісі. Мақал-мәтелдердің  осындай   үш 
жақты    қасиеті   оларды   тілдік   құбылыс  ретінде  ... ... ... бөлек-бөлек   зерттеуді   қажет  етеді.
          Мақал   мен  мәтелдер  сөйлеу  кезінде  тыңнан  ... ... ... ... ... ... ... Мақал-
мәтелдер – сан  ғасырлар  жемісі,  сондықтан  әбден  ой  ... ... ... ... сөз   оралымдары.  Мақал    мен  
мәтелдердің  ішінде  тура  мағынасында  ұғынылатыны  да  ... ... ... сол  мақалдарды  құрастырушы  ... ... ... тұрақтылығы   мағыналарының  астарлы  
келетінінде  емес,  керісінше,   олардың  даналық  қорытындылар  болып 
келуінде [50].                                 
       ... мен  ... де ... түрлі   дәуірдегі  нақты   өмір 
шындығына,   халықтың   ерте   кездегі   ұғымына,   ой-санасына ... ... ... фразеологизмдер  сияқты   құрамын  сақтап 
қолданылады,  олардың   сөздерінің  орнын  ауыстыруға  ... ... ... ... я   морфологиялық,   я  синтаксистік   тұрғыда
 болсын,   өзгеріссіз, даяр   күйінде   ... ... ... білмеген,  көптің  қадірін   қайтіп  білер»  ... ... ... ... ... мағынасы  сөз  болып  ... ... бір  ... ... ... сөз  ... тұр. 
       Мақал-мәтелдердің   игі   қасиеттерге  үндеу,   ... ... ... ... ... ішкі   мазмұнның   сыры
  олардың  өздеріне  ғана  тән, ... ... бар  ... ... ... ... ... бастапқы 
мағынасымен  жарыса отырып    дамиды   да,    келе-келе    астарлы    мәнге
   өтеді. Мысалы,    «Адам  аласы  ішінде,  мал  ... ... ор  ... ... ... ... ... мағынасымен 
қатар,  ауыспалы  мағынаға  да  ие. Ол   ... ... ... ... ... аласы»,  яғни   адамның  ... ... ... ... ... ...   сезе   алмайсыз. 
 Демек,  сөйлемнің  фразеологиялық  ... ... ... мағынасының   негізінде   қалыптасқан [51]. 
      «Біреуге  ор  қазба,  өзің  түсесің»   сөйлеміндегі  туынды  мағына 
 «біреуге  ор  қазу»  ... ... ... ... ... жамандық  жасау»  деген  ұғымды  білдіреді.  Ал  ... ... ... ... байланысты  туынды  мағынасын  дамытып, 
 тұтас   сөйлем   «басқаға   жамандық  жасасаң,  ... де  ... ... ... ... ... ... мақалдар  тура  мағынаны    ғана   білдіреді   дедік.
   «Көп   жасаған білмейді,   көпті ... ... ... ...   мәніндегі   өмір  тәжірибесінен  алынған,  ... ... ... ... қатар,  әрбір  мақалды   айтқанда 
 «адам»,   «кісі»  ... ... ... ... ... ... тура  ... ... ... ... ... астарға
  айналдыру  білініп  тұрады.   «Қамшыға бүлдіргі,   баға  үлгі  керек»  
дегенде   халқымыз   балаға  ... ... ... үйретпе  деген  мәнді 
қоса  ұғындырады.  Мақал-мәтелдер  ауыс   ... ... ... құрамындағы  барлық  сөздер  тұтас   мағынадан  қалыс  қалмайды.
 Мысалы,   «Қисық  ... ... ... адам ... деген  мақал 
жөн  білмейтін  адам   ешкіммен  тіл  табыса  алмайды   дегенді  меңзейді.
Дыбыстық   ... да,  ... ... да,  ... қатар
  мағынасының    кесек   ойға,   мәнге  құрылуы  жағынан   да  тиянақты
болып   келетін   мақал-мәтелдер  тілдік   тұлға  болып  ... ... ... ... ... ... ғалым –
ш.Уәлиханов. Ш.Уәлиханов пен Н.Н.Березин ... XIX ... ... ел ... ... алынған екі жүзден аса ... ... ... ауыз ... ... үлгілерімен бірге қазақ
мақалдары мен мәтелдерін де жинақтап, жеке ... ... ... тілі ... тіл ... ... дамуына зор үлес қосқан
ы.Алтынсарин, ... ... ... М.Терентьев , т.б. сынды
ағартушы, ... ... ... ... ... тұрғыдан зерттелуіне арналған іргелі
монографиялық зерттеулер, мақалалар да ... ... ... ... алғашқылардың бірі болып, аталмыш тұрақты тіркестер тобын арнайы
қарастырып, ... ... ... ... жанрлық ерекшеліктерін
анықтады. М.Ғабдуллин өзінің «Қазақ халқының ауыз әдебиеті» деген еңбегінде
қазақ халқының мал шаруашылығын, ... ... ... өмір ... мәні мен ... айқындаса, С.Нұрышев
оларды даму тарихы тұрғысынан қарастырды [52].
Мақал-мәтелдер –қалай, тура сол ойды ... ... ... үйрену
үшін берекелі мәлімет. Монолог және ... ... ... ... ... ... ... өзекті болып табылады. Мақал-мәтелдер
–ауызша халық шығармашылығынығ кең тараған ... Олар ... ... алып ... ... ... кәдімгі формасы, қысқалық сияқты мәнерлі
сөздер мақал-мәтелдерді тұрақты,есте сақтаулы, сөйлеуде қажет ...... ... көне ... Олар көне ... ... және өз пайда болу тарихымен тереңіне кетеді. ... көбі ... ... ... болған. Сондықтан олардың алғашқы қайнар-көздері туралы
мәселе ашық болып саналады. Ағылшын мақал-мәтелдер пайда ... ... ... ... ... ... басқа тілдерден алынуы және
мақал-мәтелдер ретінде Шеспир цитаталарының ... ... ... керек. Мақалдардың басты өзгешілігі болып оның бітімі
және дидактикалық ... ... ... ... мінезімен, ақылды
қорытындының бітімсіздімен айырылады.
Мақал-мәтелдер-сөздік құрамның халық ... ... ... пен ... құбылыстарды бейнелей сипаттайтын, көңілдегі ойды
шебер де ұғымды жеткізетін, қысқа да нұсқа тұжырым ... ... ... ... халық өмір шындығын, көңілге түйгенін ... өз ... ... етіп ... ... ... тілдік
бірліктер арқылы жас ұрпақты елін-жерін сүюге, ерінбей ... ... ... адал, кішіпейіл болуға үндеп, жалқаулық, өсек-өтірік, мақтаншақтық
тәрізді қасиеттерден бойын аулақ салуға ... ... ... өмір ... ... ... ... көркем шежіре іспеттес. Олар қоғам өміріндегі әлеуметтік
құбылыстарды, адамның ... ... пен ... сырларын, оның
қайшылығын таныта отрып, терең ғибырат, үлкен өнеге ұсынады.
Қазақ ауыз әдебиеті ... ... әрі ... ... ... «Мақал-мәтелдер-халықтың моральдық ... ... ... ... ізбарасарына қалдырған өнегелі өсиеті [50].
Мақал-мәтелдер   құрылысы  жағынан   сырттай   ... ... ... ... ... ... ... өзіндік 
ерекшеліктері, айырмашылықтары  бар.  Ол  айырмашылықтар  мен  ... ... ... ... да, ... ... ... «Ерге  жаттың  тізесі  батса,  ағайыншыл  болады»   деген 
мақалда  ердің  ... ... ... ... ...   байланыстырыла   білдіріліп   тұр.   Яғни,   іс - ... сөз ... ... ... Тағы  бір  мысал 
 талдап көрелік:    «Тоқпағы күшті  болса,  киіз  қасық  жерге  ... ... ... бұл  екі жай  ... ... ... ... екі  бөлімді  болатынын  көреміз.  Оның   үстіне  мақалда  ой
  тиянақты   ... ... ... ой   екінші  түйінді  пікірдің 
шарты  түрінде  келеді.  Киіз  қазықтың  жерге  кіруі  тоқпағының    күшті 
  болуына    байланысты   ... ... ... ... ... мұз  да  ... ... мақалдан   да   осыны
  байқауға  болады.   Мақалда   бір-біріне   қарама-қайшы    ұғымдар  мен 
 нәрселер ... ... ... ... ... ... ...   келеді.
Мысалы:       «Ақымақтың  ақылы  түстен  кейін  кіреді,
                        Ырысы  ... иті  ұры  ... ... ... ... ... ...      Ақыл  шықса  да  мақұл  шықпас», ... пен  ...... ... осы  ... ... ақымақтан  шыққан  ой-пікір  де  дұрыс  болмас   деген  ... ... ...  тұр.  Осы   келтірілген  мақалдардан  өмір 
құбылыстары   типтендіріліп,   дәлелдеу   мен   ... ... ... ... ... ... ... жағынан  мақалдан  өзгешерек. Мәтелде  қорытынды 
ой,  түйін  айтылмайды,  тұспал  ғана   болады. ... сөз  ... ... ойды   тыңдаушы    өзі   топшылайды,    тұжырым
  жасайды.
Мысалы,  «Көппен  көрген – ұлы  ... ... ... ... бар.  Бұл 
жерде   мағынаны   тыңдаушы  өзі   қорытуына  тура   келеді.   Мәтелде 
дәлелдеу  де,  тиянақты  ... да  ... ... ... ... ... жоқ [51]. ... Мақал  мен  мәтел  бір-бірінен ... ... ... әр  ... Олар   халықтың 
әлеуметтік,  ... ... ... түгел    қамтиды.   Мақал-
мәтелдердің  басты   тақырыбының   бірі –  Отан,  туған  жер,  атамекенге 
байланысты.  Елін,  Отанын   ... ... ... ... ... ... ... еткен.   «Ел-елдің  бәрі  жақсы,  өз  елің 
бәрінен  де  жақсы»,   «Туған  ... жер  ... ... елдей  ел 
болмас»,  «Өз  елің — алтын  ... «Өз  елім – ... ... «Ер 
жігіт  елі  үшін  туады,  елі  үшін  ... ... ... ... ... атамекеніне,  Отанына,   еліне  деген 
сүйіспеншілігі  терең  түйінделген.
Мақал-мәтелдердің   ... бір  ... ... ... ... әр  уақытта  ардақтап,  бүкіл  игіліктің  көзі  деп  ... ... түбі – ... ... ... ... «Ер  дәулеті –
еңбек»,   «Бейнет,  бейнет   түбі – ... ... ет  те, ... ... жарымасаң ,  маған   кел,  белді  бу  да  бейнет  қыл,  байымасаң,  
маған   кел»    деген  ... ... ... ... ... ... ... деп  қараған.   Адамды  ер  атандырып,  құрмет, 
қуанышқа  жеткізетін  де  еңбек  деп  ... ... ...... ...... ... ерлікке  жеткізер,  ерлік  мұратқа
 жеткізер»,    «Еңбек  еткен – ... ... ... ... ... «Еңбексіз  рақат  жоқ»,   «Бір  еңбектің  көп  рақаты 
бар»,  «Біткен  іс – ... ... ... ... ... ... Сонымен  қатар  жалқаулықты,  еріншектікті  мінеген.  «Тауық 
құс  емес,  жалқау  кісі  емес»,  «Ақымақ  күлкіге  ... ... ... «Жұмысы   жоқтық – ырысы   жоқтық»,   «Еріншектің  егіні 
піспес», «Еңбек  адамды  бүтіндейді,  жалқаулық  адамды  түтіп  ... ... ... ... ... ... жоқ,   жаман   болар 
жігіттің   еш  жұмысқа  қыры  жоқ»  ... ... ... ... ... ... беделін  биіктетіп  отырған.
Мақал – мәтелдің  енді  бір  саласы  ерлікке,  батырлыққа  байланысты 
туған.   Халық  ... ... ... ... көрген.   «Ел  үмітін  ер 
ақтар,  ер   атағын  ел  сақтар»,    «Батыр   туса – ел   ... ... – жер  ... «Ер  бір   рет  өледі,  ез   мың   рет   өледі»,  
«Ер  елімен   жақсы», «Елі  жоқ ер ... ері  жоқ  ел  ... ... ел  қорғаны  батырды  мадақтаған.  Мақал-мәтелдерде  ер  мен  ... мен  ... ... ... ... ... ... үлгі-өнеге 
етсе,  қоян  жүрек  қорқақты  ... ... ... ... ... ... етеді.
Ынтымақ – бірлік  туралы  да  мақал-мәтелдер  көп.  «Бірлік  болмай, 
тірлік   болмас»   деп,   қазақ   елді   бірлікке   үндеген.  ... ... ... ешкім  сындырмас»  деген  мақал  елді  бір  жағадан 
бас,   бір  ... қол  ... ... тұрғандай.  «Байлық – байлық 
емес,  бірлік – ... ... ... ... жерде  ырыс  бірге 
жүреді»,   «Ынтымақтың  арты – игі»,   «Ері  ынтымақты  елде  жоқшылық 
болмайды» ... ... ... ...   та,   ырыс-береке  де,  елдік
  те,  күш   те   бірлікте  ... ... ... ... ...  бір ...   достыққа,   жолдастыққа   арналған.
«Досы  көпті  жау  алмайды,  ақылы  көпті  дау  алмайды»,  «Ағаш 
тамырымен,  адам ... ... ... ... олжасы  көп», 
«Дұшпан  күлдіріп  айтады,  дос  жылатып  айтады»,  «Жолдасы  жақсы жолды 
болар,  жолдасы  жаман қолды  болар»   ... ... ... пен 
дұшпандық,  жақсы  жолдас  пен   жаман   жолдас   салыстырыла   отырып,  
адал    дос,   жақсы    жолдастың  ... ... ... ... ... күн  көрісі,   кәсібі,  тіршілігі  малға 
байланысты  болғанын  білеміз.   Сондықтан   ... ... ... ... де – өз  ... бір  сала.    «Мал –
баққандікі,  жер – жыртқандікі»,     «Ат – ер  ... ... ... ...   өзеннің  көркі  тал  болар»,    «Мал   өсірсең,  қой  өсір,  
пайдасы  оның – ... ... ... – осы  ... ... ... ... байланысты    мақал-мәтелдер  
аз  емес.  «Жердің  сәні – ... ... ... ... ...... еккен – орар»   деген   сияқты   т.б.   мақалдар  бар.
Енді  бір  ... ... ... ... ... Халқымыз  олардың  қоғамдық  өмірдегі  ... ... ... баласының   дүние  тіршілігіндегі  қол  ...... ... ...  жемісі. Сондықтан  халықтың 
 «Білімді  өлмес, қағазда   аты  қалар,   ұста   өлмес, ... ... ... – ағып ... ... білім – қайық»,   «Оқусыз 
білім  жоқ,  білімсіз  күнің  жоқ»  деген  ... ... ... ... ... де – ... ... ең  бір  қомақты  саласы.  Бұл  тақырыпты  ... ...... ... ... ... ... бол»,   «Жақсылыққа  жақсылық – әр  ... ісі, ... – ер ... ... ... ...   мақалдар  көптеп  кездеседі.
Қоғамдағы  қатынастарға,  әлеуметтік  мәселелерге,  ата- ана,  ... ... ... ... ... ... мақал-
мәтелдері  тілімізде  кең  орын   алған.        «Ата – ананың  ... ... ... ... ... жалалы  болғанда 
білерсің»,    «Бала – ата-ананың  ... ... ... нұры»,  «Ананың 
сүті – бал,  баланың  тілі – бал»,  «Баласыз  ана – гүлсіз  алма»,  ...... ата  ...... ... ... ... ата-
анаға  деген  құрметке,  сүйіспеншілікке  баулуды  көздеген.  Ал,   «Денің 
сау  болса,  жарлымын   деме»,    «Тазалық – саулық   негізі,   ... ... ... деген   мақалдарда   да   ғибрат   мол   екендігі  
даусыз [24].
Қазақ   өміріндегі   әлеуметтік-тарихи   ... ... де  ... ... өзгеріп  отырғанын  көреміз.  Әрбір
  тарихи кезең    мақал-мәтелдерде   өзінің  ... ... ... ... ... ...     сол  сияқты   «Ексең  егін, 
ішерсің  тегін»,   деген   мақалдар  қазақ   даласында   ... ... ...  енуіне  байланысты  шыққаны,   елдің 
экономикалық  тіршілігіндегі  өзгерістен  кеп ... ... ... ... ... ... ... құйылып 
отыратын сала-сала бұлақтар  бар. Олар – нақыл сөздер,  толғаулар, шешендер
сөзі  жеке,  сом  айтылған  ... ... ... ... ақын-
жазушылардың  кітабынан  шығып,  мақал-мәтелдер қатарына қосылып  ... ... ... ... ... ... сөйлемдер. Ақын –
жазушылар   шығармаларында   мақал-мәтел   болып   кеткен  жолдар  мол.
 Ыбырай  Алтынсарин  мен  ... ... ... ... ... ... айналып  кеткені  белгілі.  Мысалы, Ыбырайдың
«Шегірткем, бір  секірдің – құтылдың,  екі  секірдің – құтылдың,   үшіншіде
– тұтылдың»,   ... ... ... ... да,  ... ... жауғанда  қойнында,  күн  ашықта  ... ... ... ... да,  ... да  үкі  ... ... да»,   «Күшік  асырап,
 ит  еттім,  ол  балтырымды  қанатты»,  ... ... ... болсын  кез»,   «Тамағы  тоқтық,  жұмысы  жоқтық  аздырар  адам 
баласын» дегендері  мақал ... ...  өз ... ... ... әдебиетінің  көрнекті  өкілдері   Сәкен  Сейфуллин,   Бейімбет
Майлин,   Ілияс  Жансүгіров,  Мұхтар  Әуезов,   Сәбит  Мұқанов,   ... ... ... т.б.  ... да   ... ... ... аз  емес.
Мақал-мәтелдер – сан   ғасырлар  бойы  халықпен  бірге   өмір  сүріп 
келе  жатқан   қастерлі   қазына.  Мақал-мәтелдер – ел  ... ... ... ... ... бірі.   «Сөз  асылы – мақал» 
деп  тегін  ... ... ... – логикалық,  образдық  ойдың  қос 
қанаттасқан   ... ... ... ... ... ... ... ең  алдымен  мақалдан  іздеу  керек. Онда 
этикалық,  философиялық,  ... ... ...  Мақалдың  
 қорытындыларын  халық   еш   уақытта    теріске    шығара  ... ... ... [47].
Мақал-мәтелдердің   адамды   игі   қасиеттерге   үндеу,   уағыз-өсиет 
сипаты   бар   екені  баршаға  мәлім.  Бұл  ... ... ... ана, ... ұл,  елі  ... ер,  ... жүректі   әке 
қандай   болуы  керек,  осының  бәрін  тобықтай  сөздің  ... ... ... ... бай. ... халқымыздың
өніп-өсуіне,  мінез-құлқын  қалыптастыруға,  тіршіліктің  қыры  мен  сырын 
түсінуге, оның ... ... ... ... ...    
Мақал-мәтелді  кез  келген  адам  шығаруға  құқылы.  ... ... ... ... ... ...   мойымай  көтеріп, 
сөйтіп, қалың   елдің  мұқтажын   өтейтін   мақал-мәтелдер   ... ... ... шешен,   адуын   мінезді     ақындар   араласуымен 
 жасалған.   Қазақтың   мақал-мәтелдеріне   өз    үлесін    қосып, ...   ел   ... ...  тараған   М. Әуезов,   Б. Момышұлы,    Ғ.
Мүсірепов,    Ғ. Мұстафин    сияқты   ұлы  адамдар  ... ел  ... ... ... ... жан-жақты  тәрбие  беруде 
мақал-мәтелдің  мән-маңызы  өте  зор. Білім   мен  өнер   ... ... ... аз  ...   көп  тыңдаған,  көп  оқып,  білімін  байытқан
  бала   ғана өмірден   өз   ... ... өз   ... ... ... ... ... шығарып,   абыройын   асырған  айтулы 
ұлдардың  бірі – жазушы,  қазақтың  батыр   ұлы  Бауыржан   ... ...... ... ... ерді  шыңдайды,  қорқақты  қинайды»,  
«Азаматқа  ... ар  ... ... ұят  ... «Қорқақ – дөрекі, 
әрі  ақымақ», «Алғырлық  ойдың  ішкі   мазмұнын  нұрландырып  ... ... ... тірейді»   деген  ұлағатты   сөздері 
 қанатты   сөздер   қатарынан  ... ... ... ... ... заңды  құбылыс  десе  болады.   Осы  мақал-мәтелдерді   жастар 
оқып-үйренсек,  нұр  үстіне  нұр  болары   сөзсіз . 
        Бауыржан  ... ... ... ... ... ... ... аянба, ант  ұрады,
                             Балаң  үшін  аянба,  бетің  күйеді,
                             Елің  үшін  ...... ...          Жұртың  үшін  аянба – жігіттігіңе  сын»,
немесе:               ... тер  ... ... ... қан  ... ... ет»,
                             «Қайратыңа  әдісіңді  жолдас  ет,
                              Әдісіңе  ақылыңды  жолдас  ет»  - деген 
мақалдары ... ... ... ... ... ... қоймас.
Халық  ақыны  Қайып  Айнабековтың  ... ... ... ... ... ... ... қалмайды»,   «Ердің  сыны –
 сырында,  ... сыны – ... ... ... ... ерлігі  артады»,  «Ойлай  берсең,  дана  боласың,  ... ... ... деген  мақалдары – тәлім-тәрбиесі  мол  даналық.
Қазақтың  мақал-мәтелдерінің  өскелең  ұрпақтың  ... ... да  ... ... ... ... ата-бабаларымыздың  бүкіл  өмір  тәжирибесін  қамти  отырып,  жас 
ұрпақ  ... ... ... ... ... ... ... көптеген   ғалымдарымыздың   ... ... ... ... ... ... мәні 
жөніндегі  пікірлеріне  көңіл  аударып   көрелік. ...  Б. ... ... ... еңбегінде:   «Әр  халықтың  мақалы  мен 
мәтелі – сол  халықтың   өзі  ... ... ... ... Ол   кез-келген  оқиғаның,  мәселенің  тұсында  еске  түседі, 
тілге  оралады.  Сөйтіп,  көп  ойлануды,  ұзақ  баяндауды  керек  ... ... ...... ... ... сөзбен  түсіндіреді, 
ұғындырады»  деп,  мақал-мәтелдердің  мінез-құлық  мәдениетіне,  өнерге, 
әдебиетке,  деген  ... ... ... ... ... ... құбылыстарының  барлық  саласын  ... ... ... да  сан  ... ... ... ... әсерлі  жеткізу  үшін  көркемдеу  құралдары ... ... ...... ... ... қыз – аспандағы 
жұлдыз»,     «Жаман   тұқым   егінді   былғайды,    жаман   жігіт   елді 
былғайды»,  т.б. ... ... ... бейнелеу  құралдары
мақалдың  ажарын ашып, ой  өткірлігін  арттырады, ... ... ... ...            
 Қазақтың  жазба  әдебиетінің  негізін  салушы  ұлы  ақын  Абай 
Құнанбайұлы  ұлтымыздың  ... ... ... ... ... шығу  тегін  терең  зерттеп,  құнды  пікірлер  ... ... ... ... ... «Біздің  қазақтың  мақал-
мәтелдерінің  көбінің  іске  татырлығы   да ... ... ... ... ... не   адамшылыққа  жарамайтыны  да  бар»   дей  ... ... қар  ... ... ... ... ... жоқ»,   «Атың  шықпаса  жер  өртте»,   «Алтын  көрсе,  періште 
жолдан  таяды»,   «Ата-анадан  мал  ... ... ... жан  ... мақал-мәтелдердің  сұрамсақтық,    пәлеқорлық,    дүниеқоңыздық,   
қулық-сұмдық,    алаяқтық  сияқты   жат  мінездерді  уағыздайтын,  мағына-
мәні  қайшы  мақал-мәтелдер  ... ... ... ... ... ... ... үйрен,  үйрен  де  жирен»,  «Өнерліге  ... ... де  ... ала  ... ... ... ... түгел  болса,   төбедегі 
келеді»,    «Аз араздықты   қуған   көп  ... ... ... ... да   ... болмас»,   «Жол  қуған  қазынаға,  дау  қуған 
пәлеге  жолығады»,  т.б.  ... ... ... ... ... ... ... берді [54].
Қазақ  ата-бабаларымыздың   ақыл-парасаты   дүниежүзілік  алдыңғы 
қатарлы  ойлау  ... ... ... ... мақал-
мәтелдері  куәлік  ете  алады.  Шығыста: ...   іс ... ... ... ... ... тал  ... кісі  және  кітап  жазған 
кісі  ... ... ... сөз  ... Қазақ  халқының  «Ер  адамның 
алдында  ашылатын  есігі  болсын,  әйел  адамның  алдында  тербиелейтін
  бесігі  болсын»,   «Адам  ... ... ... ... бар  ... қуат  бар,  қызы  бар  үйде  шуақ  бар»   ... ... ... ...  саяды.
«Тәрбие   тілден  басталады»     дейтін  халқымыз  ана  омырауынан 
ажырамаған   кезден-ақ   ... ана  ... ақ  ... ауыздандыра  
бастау  керектігін,  ана  тілі – адамның  ғұмыр  бойғы  серігі,  рухани 
қуаты,  күрестегі  құралы  екендігін   меңзеп  отыр.
Қазақтың  ... ...... ... қалыптасып, 
қорлана  байып  келе  жатқан  ғылым.  Халқымыз  «Мақал – сөздің  мұнарасы» 
деп,  халық  ауыз  әдебиетінің  асыл  бір  ... ... ... ... ... биіктікке,   асқарлыққа,   парасат  асқарына  мезгейді. 
Мақал-мәтелдің   озық-артықшылығы   ойды  ... ... ... ... ... әрі  өткір,  әрі мәнді  айтып,  суреттеуінде. 
Халық  өзінің  ... ... ... ... ... ... ... Бір  естігеннен   жадыңда  қалады, 
тәлімгерлердің  де, ... де   ... ... ... ... ... ...   өзі  секілді  желісі  үзілмей, өркен  жайып, 
жыл  асқан  сайын  жемісін  елге  ұсынып  ... ... ... ... өз   ... ... ... Жаңа   дәуір   талабына  
сай   жаңаша  туындайтын  ... ... ... ... ... жатқан,   сұрыптала,   сұлулана   түскен   асылдарды 
сақтаушы  да – ... ... ... ... замандарда  жасаған  
сал-серілер  мен  ақылмандарымыздың   бізге   қалдырған   ой-парасат,  
мирасы   даңғыл   жол ... екен ... ... ұл  ... ... ...  қыз  өседі»,    «Әкесіне 
қарап,  ұлын  сына»   деген   мақалдардың   ұлағатына   ... ... ... өнегелі  ұл  өсіре  алмаған  әке  ұятты,  ал  абыройлы 
әкеге   тартып  ... ... ... болбыр   ұл   да   ұятты   деп  
тұрған   жоқ   па?
«Тектей  ... ... де  ... ... ... ... ертедегі  өткен  ата-бабалар  қасиеттерін  түптеп 
зерттеген   кісі  ... ... ... ... ... ... де   ...  түңіледі,  безеді,   тектісіне  еліктейді,  өзгелерді 
де  еліктіре  ертеді.
«Білімсіз  бүлдіреді,   ата-анасын  ... ...   бұл  да  ... ... Надандар,  намыссыздар әке-шешесін   ғана  емес,  бүкіл 
жұртын  жерге  қаратады. ... ... ... ... ... ...  тұнып  тұр. 
«Азамат – елдің  ажары»  деген  ақылды  мақалды  оқушыға  қайталаудан 
жалығуға  болмайды,  себебі  балаға  кішкентай  ... ... ... ер  ... ... ... құлағына   құя  
берудің  несі  артық?!    «Алты  қадам  алдын  көрмеген,  ... ... ... ... ер – ... орманменен  жер – сұлу»  деген 
мақалдар  бүгіннің  ығында  ғана  бүкжеңдей  беруге  болмайды,  ... ... ... ... ... ... жылжуға   болатынын  
меңзейді.  Бұл  ойды  «Арманды  адам – пәрменді»    деген   ... ... ... ... ... тау  да  ... «Ана – өмірдің  қайнар 
бастауы»,   «Ана  болған  дана  болады»,  «Ана – бала  ... ... ... кімге    болсын   ана   алдындағы   парызды  
ақтаудың   ... ... ... тұр.  Ержеткен  ұл,  бойжеткен 
қыздың  ешбір  жарғымен  бекітілмеген,  халық  ... ... ... парызы  бар.  Ол:  «Ана  ...... ата  ... ... Ана  ... өтеуден   артық   құрмет,  ата  парызын  өтеуден 
асқан   қызмет  жоқ  екенін   ... тұр  бұл  ... ... ... ... ... ұсынбайды»  деген мақалды  алайық ... ... ... ... көрініс  табатынын 
осылай   ... ... ... ... ... ... ...   өте  сыпайы   айтылса   да,   өткір   айтылған   айып.
  «Әкеңнің  төріне  сенбе,  маңдайыңның  теріне  сен»    деген   ... ... ... иек  ... өз  күніңді  өзің  көруге 
машықтан,  ешкімге  масыл  ... ... ... ... ... ... ... еңбегіне  ғана  сен  дегенге  саяды [53]. 
«Көпке   пайдаң   тисе,  ... ... ... ... ... ... ашып  көрейік.   Кез  келген  адамның  ... ... ... ... игілігі  емес  екені   белгілі.    Жеке   азамат
  тағдырының ... ... ... тигізетін  себімен,  көмегімен 
өлшенетіні  де  даусыз.  Ендеше  көпке  тигізген  пайда  арқасында  ... да  ... ие  ... да  айғақ  нәрсе  екені  ешқандай 
дәлелдеуді  қажет  етпейтін  сияқты.  ... ... ... жөн  сұрауға  намыстанар»  деген    мақал ... ... ... ... ...   сүйрейтін  мінездің 
бірі  жалған  намысшылдық  екен.  «Өзім  білем»,   «Мен  сенен  ...... ... қағу,  омырау   соқтық  орға  жығумен  тынатынын 
сезу  қиын  емес. 
Халқымыздың   кемеңгерлігін  дәлелдейтін  ... ... ... ... түгесу  мүмкін  емес. 
Ғасырлар бойы халықпен бірге жасасып келе жатқан ... ... ... ... мен мазмұнының тереңдігінде, сөзбен
көп мағына беру қасиетінде, балалардың ... ... ... ... тез еске ... қолайлылығында.
Ұрпағына ізгі тәрбие беруді халқымыз ... ... ... ойға ... ... қағидасын, ұсынар тағылымын мақал-
мәтелдер арқылы қорытындылап, тұжырымдаған. ... ... ... ... ... дәстүр қалдыр» деп аталы сөз айтқа.
Қазақ мақал-мәтелдерінің тақырыбы сан ... ... ... ... ... тәлім-тәрбие, батырлық, жақсылық, жамандық достық, тіл ... ... т.б.). ... ... ... ... жоғары, өзіне тән мазмұны, ерекшелігі бар. Олар болса бастауыш
мектеп оқушыларының жас ерекшеліктерін ... ... ... ... ... мен тәрбиелік мүмкіндіктеріне оралайық [40].
Жасы үлкенді құрметтеген ата-бабаларымыз «Қарт кісіні ... өзің ... ... «Ана ... ... ата-алдында қызмет», «Ана сүтін
ақтамағанды, ешкім мақтамайды», «Ердің анасы-елдің анасы»-, дей ... өз ... ... ... ... ... ан ... ақтау басты
парыз екенін ескертеді.
Сондай-ақ, «Ырыс алды-ынтымақ», ... жоқ ел ... ... ... ... «Ынтымақ түбі-бірлік», «Бірлік болмай,тірлік болмас», «Ынтымақ
істі бітірер» деген ... ... ... ... іс ... ... ... санасып отыру керектігін білдіреді.
Халық «Білегі жуан бірді жығады, ... жуан ... ... ... ... тон, ... ... кен» деп ілім –білімді
уағыздаса; «Білім қымбат, білу ... «Оқу ... ... ... деу
арқылы білім алуға, ғылымды меңгеруге қажымас қайрат, табандылық, таудай
талап керектігін айтып, ұл-қызын осы қасиеттерген ... ... ... туып ... ... ... сүюі,ерлікпен қорғай білуі
азаматтың борышы, ардақты міндеті болып саналады. Осы идея ... ... ... орын ... Оны кісі ... сұлтан болғанша, өз еліңде
ұлтан ... «Ер ... ел үшін ... ел үшін ... ... ... көркі жерімен», «Жауға жаныңды берсең де сырыңды берме», «Ел
үмітін ер ақтар, ер атағын ел сақтар», «Ерлік ... ... ... ... ... ... Кең ... ғасырлар бойы найзаның ұшы,
білектің күшімен қорғаған қаһармен қазақ халқы жас ... ... ерте ... ... ... осы ... аңғарылады.
Қазақ мақал-мәтелдерінің суреттеме құралдары көбінесе ат кәсібіміз-мал
шаруашылғы төңірегінен көп алынады. «Малдың жайын баққан ... ... ... білер», «Мал баққанға бітеді», «малы бардың назы бар», «малды
баға біл, бабын таба біл», ... ... ... ... ... ... адам елін табады», «Жаманға жан жуымас, жалқауға мал
жуымас».
Бауырмалдыққа, ... ... ... ... ... халық педаогикасының кең арналы саласы.
Адамгершілікке тәрбиелеудің алғашқы әліппесінің өзі де жаңа ... ... жас ... зор ... ... ... ... сәбидің ұғымына асқақ ой әуеліде ауыр, қиын, сол себепті халық
оңайдан қиынға, жеңілден ... ... ... ... ... әуелі
қарапайым көргенділікке үйреткенді жөн көреді. «Жақсы- ай мен күндей,
әлемге бірдей», «Күн ... ... ... ... ... жау ... ақылы көпті дау алмайды», «Атаңның баласы болма, адамның
баласы бол», «Жақсы ата орман,жақсы бала қорған», «Жақсыға кек жоқ, жаманға
тек ... ... ... ... ... ... ... «Жақсының аты өлмейді, жазушының хаты өлмейді» деп өз ... ... ... ... ... ... бұзар шытыр мінезділерді ойын үстінде, баланың күнбе-күнгі
тіршілігі үстінде тіршілігі үстінде көрсететін жас ... ... ... ... ойын ... ... жиын бұзар»,
«Ойнап сөйлесең де ойлап сөйле», «Сыйласаң ... ... ... ... ... ал», «Ашу –дұшпан, ақыл-дос. ... ақыл ... «Сіз ... ... ... деп ... ... адамгершілікке тәрбиелейді.
Сонымен қатар, «Қыз қылығымен көпке жағады», дей отырып қыз ... ... ... тәрбиелеген.
Халық тәрбиесінің қазығы-еңбекке баулу, ел ... ... ... «Еңбек ерлікке жеткізеді, ерлік елдікке жеткізеді», «Еңбек етсең
ерінбей,тояды қарның тіленбей», ... ... ... ... ... ... «Кім ... етсе-сол тоқ», деген мақалдар осының айғағы.
Саралап айтсаң, халық мақал-мәтелдеріне арқау ... ... ... ... ... ... ... түзу ұшар» деген қағиданы
басшылыққа алаған халқымыздың өз ұл-қызына дұрыс, жүйелі ... ... ... ... ... тәрбиесінің көзден таса қалдырмағаны айқын
аңғарылады.
Қазақ мақал-мәтелдері өзінің тақырыбына қарай түрлі тәрбие ... ... ... ... ... ... ... бағыт бағдар сілтеуде таптырмас тәрбие құралы. Мақал-мәтелдер ... ... ... өз ... ... ... халқын сүюді тәрбиелейді,
жаман қылықтардан аулақ болып, адамгершілік ... ... ... ... ... ... қарауға. Жақсы мен жаманды, қас пен досты,
сұлулық пен ... ... ... ... Балаларды өз халқының тыныс-
тіршілігінен хабардар етеді. Бастауыш мектеп баласының өмір тәжірбиесі аз,
сондықтан оған ... ... ... ... әрі ... ... ... болуы керек. [41]Сондай терең мағналы тұжырымдар халық
мақал-мәтелдерінде көрініс ... ... ... ... ... себебі: оқушыларға тіл ерекшелігін, оның қыры мен сырын
түсінудің, оның адамгершілікке баулу ... ... ... ... қамқорлық, баукырмалдылық сияқты асыл қасиеттерді бойына сіңіру
болып саналады. Өйткені,шәкірттеріңізді сөз өнерінің асыл ... ... және ... ... қолдануға пайдалана білуге дағдыландыру
бүгінгі таңдағы басты міндет. Осы ... біз ... ... ... ... бере отырып, олардың бүгінгі танымдық тәрбиелік
мүмкіндіктерін негіздеп беруге ... ... ... ... ... ... ... мен әдістері жүйеленеді.
1-кесте- Қазақ мақал-мәтелдерінің тәрбиелік мүмкіндігі
|№ |Тәрбие беру ... ... ... |Тәрбие әдістері ... ... | | |
|1 ... ... ... міндет. |Ақыл, кеңес беру, үлгі |
| |ізеттілік, |Қарт ... қарт ... ... |
| ... |боларсың.Адамдықтың белгісі |түсіндіру, |
| ... ... ... ... ... |
| | | ... ... |
| | | ... салт |
| | | ... ... |
| | | ... діни |
| | | ... ... ... | | ... ертегі аңыз |
| | | ... т.б. |
|2 ... |Ана ... ... |Ақыл, кеңес беру, үлгі |
| ... ... ... ... ... |
| | ... кісіні,баласы |түсіндіру, |
| | ... Ана ... ... |
| | ... ... мақтамайды. |ынталандыру, аталар |
| | | ... салт |
| | | ... ... |
| | | ... діни |
| | | ... ұлттық балалар|
| | | ... ... аңыз |
| | | ... т.б. |
|3 ... мен |Жақсы болсаң-жақын көп. ... ... ... үлгі |
| ... ... ... көп. ... көрсету, |
| |қас пен дост |Досы ... ... ... ... |
| ... білу ... дау ... ... дос |жігерлендіру, |
| | ... жан ... ... ... ... ... |
| | ... ... ... |өсиеті, салт |
| | ... ... кек жоқ, ... ... |
| | ... тек жоқ. Жақсыны ... діни |
| | ... ... ... жан |ілімдер, ұлттық балалар|
| | ... ... ... аңыз |
| | | ... т.б. |
|4 ... ... жігіт ел үшін туады,ел үшін |Ақыл, кеңес ... үлгі |
| ... сүю. ... ... ... |
| | ... ... ... ... ... |
| | ... ... елімен, жердің |жігерлендіру, |
| | ... ... ... ... ... аталар |
| | ... ... салт |
| | |Ел ... ер ақтар, ер атағын |–дәстүрлер, халықтық |
| | |ел ... ... діни |
| | | ... ... ... | | ... ... аңыз |
| | | ... т.б. |
|5 ... ... ақыл ... ... ... ... ... үлгі |
| |әдепті болу |ақыл қос. ... ... |
| | ... ... да сұрап ал. |түсіндіру, |
| | ... ... ... ... |
| | ... ... ... ... ... |
| | ... ... –анайылық. |өсиеті, салт |
| | | ... ... |
| | | ... діни |
| | | ... ... ... | | ... ертегі аңыз |
| | | ... т.б. |
2. ... ... тәрбие берудің
қазіргі
бастауыш мектептегі жәйі
Бастауыш ... ... ... ... ... мақсат,
міндеттерін жүзеге асыруда әр оқу пәнінің өз орны мен рөлі бар. ... ... ... кең ... ... ... «атамекен» ұлттқ тәлім
тәрбие –тәрбие бағдарламасы (А.Р.Құрсабаев), «елім-ай» ән-күй бағдарламасы
(М.Х.Балтабаев), «Кәусар бұлақ ... ... ... ... ... алып отырған тәрбие міндеттерін жан-жақты жүйеге асырылуда
басшылыққа алынуда. Аталған бағдарламалардың барлығында да халықтық тәлім
–тәрбие ... орын ... ... асыру жолдары кең мазмұнда қаралады.
Бағдарламалардың мазмұны ... ... мен ... ... ... ... оқушыларын адамгершілікке тәрбиелеу мақсатында
жетілдіре ... ... бар ... ... біз өз зерттеуімізге орай, негізінен бастауыш мектеп
тәжірбиесінде қазақ ... ... ... ... ... ... ... барысының қалай жүріп жатқанын бақылып талдау
жасауға талпындық. Бір кезеңдерде ... ... ... ... мен ... ... қызықтау орын алған, Қазіргі уақытта ондай науқандық
сипатта өткізілетін тәрбие ... ... ... пайымдауымызша мектеп мұғалімдері халықтың рухани мұрасының қай
саласын болса да терең тәрбиелік ... ... ... ... ... мұраларды оқушының ұғына білудің күнделікті қарым-
қатынасында пайдалануға ... ... ... ... туып ... ... ... беруде халықтың тәрбие жөніндегі мұраларын
кеңінен пайдалану, оның құрылымын, ... ... оқу ... пайдалану жолдары мен әдістерін жан-жақты зерттеп, қарастыруда
(Г.Н.Волков,А.Э.Измайлова, Қ.Жарықбаев, ... ... ... ... ... саласынан орындалған дипломдық жұмыстың
зерттеулерін ... ... ... ... топтасақ, онда оның
динамасын мына кестеден көруге болады.
2-кесте- Адамгершілік тәрбиенің түрлері
|Ұлттық ... ... | ... | |
| ... ... |1941-1950 ... ... ... 1997 ж. |31 |11 |36% |
| ... | | | |
| ... | | | |
| ... | | | |
| ... | | | ... ... 1998 ж. |38 |15 |40% |
| ... | | | |
| ... | | | |
| ... | | | ... |Атамұра 1999ж. |46 |15 |33% |
| ... | | | |
| ... | | | |
| ... | | | ... |Атамұра 2000 ж. |66 |20 |30% |
| ... | | | |
| ... | | | |
| ... | | | ... тілі ... ... ... ... туралы
мәліметтер
|Сынып |Баспасы, ... |% |
| ... |р саны ... | |
| | | ... | ... ... 1997 ж. |31 |11 |36% |
| ... | | | |
| ... | | | |
| ... | | | |
| ... | | | ... ... 1998 ж. |25 |15 |60% |
| ... | | |
| ... | | | |
| ... | | | ... ... 1999ж. |213 |34 |16% |
| ... | | |
| ... | | | |
| ... | | | ... |Атамұра 2000 ж. |39 |7 |18% |
| ... | | |
| ... | | | |
| ... | | | ... ... осы ... ... өз зерттеу жұмысына орай
мектептің бастауыш буынында ... ... ... ... қамтылуы өз дәрежесінде еместігі сезіледі. Атап
айтқанда: а) қазақ мақал-мәтелдерінің адамгершілік мазмұнынан гөрі сыртқы
көрінісіне ... ... ... ... ... ... ... мінез-құлық, тәртіп), б)адамгершілік бағыттағы
қазақ мақал-мәтелдерін мазмұндық бірлікте, пәнішілік, ... ... ... мектеп оқушыларына
мақал-мәтелдер арқылы
адамгершілік тәрбие беруге ... ... ... ... ... ... адамгершілік қасиеттерінің қалыптасу
деңгейі. Қазақ ... ... ... мектеп оқушыларына
адамгершілік тәрбие беру жолдарын анықтау және ... ... ... №1 орта ... 3 «а», 3 «ә» ... оқушыларынан барлығы
54 адам қамтылды. Анықтау ... ... ... ... ... мектеп оқушыларының қазақ ... ... оның ... ... ... қазақ мақал-мәтелдерін пәнішілік, пәнаралық пайдалана алу деңгейі;
Ізденіс барысында бастауыш мектеп оқушыларының мақал-мәтелдер арқылы
адамгершілік деңгейін ... ... ... ... арқылы
анықтадық:
-оқушының өзіне, ұжымға, қоғамға қарым-қатынас қасиеттілігінің бағдары;
-тәртіпті болу, ережені сақтау себептері;
адамгершілік қасиеттерінің ... ... ... негізінен бастауыш мектеп оқушыларына ... ... ... ... ... аз ... оның ... мазмұнына мән
бермейді.
Орта: мақал-мәтелдердің ... ... ... ... ... Тәртіпті болу үлкендердің белгілі-бір ережені сақтау
міндеттерінен туындайды.
Жоғары: адамгершілік мазмұнындағы мақал-мәтелдерді біледі; өзіне ... ... ... ... қарым-қатынасы достыққа, ... ... ... ... қарайды.
Оқушылардың мақал-мәтелдердің адамгершілік мазмұнын нақты ... ... ... мынадай тапсырма берілді:
Мына мақалдардың мазмұнын түсініп, тақырыбын белгіле:
1. Еңбек етсең емерсің.
2. Өнер алды-қызыл тіл
3. Ақыл азбайды, ... ... ... болма, елшіл бол.
5-кесте-3-сынып оқушылардың ... ... ... ... көрсететін кесте:
|Сыныптар |саны |% | |
| | | ... |
| | | ... ... ... ... |28 |100% |2(7,2%) ... |14(50%) |
|сыныбы 3 «а» | | | | | ... ... |100% |1(4%) |10(38%) |15(58%) |
|3 «ә» | | | | | ... ... ... ... дәрежесін анықтау үшін мынадай
тапсырма берілді:
Сен кітапханың кітабын оқып отырсың, кенет оның бірнеше беті ... ... Сен не ... ... ... Өзің қалаған жауабыңды
белгіле:
1. Көрсетпей қайта тапырамын, өйткені мен жыртқан жоқпын.
2. Кітапханашыға көрсетемін, өйткені ол мені кінәлайды.
3. Кітапханашыға сол ... ... ... ... ... ... және ... сыныбының көрсеткіштері
|Сыныптар |саны |% ... |
| | | ... ... ... |
|Эксперимент |28 |100% |(13)46% |(12)44% |(3)10% ... 3 «а» | | | | | ... ... |100% |(8)33% |(14)55% |(4)12% |
|3 «ә» | | | | | ... ... ... ... ережені сақтау деңгейлерін анықтау
үшін мынадай тапсырма берілді:
Сен кезекшісің, кенет ... ... бір дам ... Сен не ... ... ... Көңіл аудармаймын,өйткені мен оны мүлде танымаймын ғой.
2. Амандасамын,кімге келгенін сұраймын.
3. Амандасамын,кімге келгенін сұрап, мүмкіндігім ... ... ... және бақылау сыныбының көрсеткіштері
|Сыныптар ... |% ... |
| | | ... ... ... |
|Эксперимент |28 |100% |(5)19% |(21)77% |(2)4% ... 3 «а» | | | | | ... ... |26 |100% |(4)18% |(19)75% |(3)11% |
|3 «ә» | | | | | ... ... ... анықтау мақсатында мынадай тапсырма
берілді:
Мереке қарсаңында 3 ... ... ... ... ... бір оқушы ғана орындалды. Бірақ, газетте ол ... ... ... ... ... Сен ол баланың орнында болсаң, келісесің
бе? Өз жауабыңызды белгіле:
1. Келісемін.
2. Ол ... ... ... ... ... Келіспеймін.
8-кесте- Эксперимент және бақылау сыныбының көрсеткіштері
|Сыныптар |саны |% ... |
| | | ... ... ... ... |28 |100% |(4)17% |(12)45% |(12)47% ... 3 «а» | | | | | ... ... |100% |(4)15% |(11)44% |(11)44% |
|3 «ә» | | | | | ... ... ... бастауыш мектеп жасындағы оқушыларды
адамгершілікке тәрбилеу жеткіліксіз деп қорытындылауға дәлел бола ... ... бір ... оқушыға мақсатты түрде мақал-мәтелдердің
адамгершілік мазмұнын нақты көрсетіп, ... ... ... ... біз өз зерттеу ... сай ... ... ... ... ... келесі
сұрақта мазмұндап көрсетуге және ... ... ... ... шешімін негіздеп беруге талпынамыз.
Мақал-мәтелдер арқылы оқу үрдісінде ... ... ... ... адамгершілік тәрбие беру оқу ... ... ... ... ... ... ... оқушыларына адамгершілік тәрбие беру жолдарын анықтап,
әдістемесін жүзеге асыру.
Бірінші кезеңнің ... ... ... ... зейінін мақал-
мәтелдердің тәрбиелік мүмкіндіктеріне аудару;
Екінші кезеңнің мақал-мәтелдердің адамгершілік ... жеке ... ... ... кезеңнің міндетіне бастауыш сынып оқушыларының адамгершілік
қасиеттерді ұғыуын пәнішілік, пәнаралық байланыста меңгеру қарстырылады.
Бірінші кезеңнің міндеттерде жүзеге ... ... ... ... сынып оқушыларына мақал-мәтелдердің тәрбиелік мүмкіндіктерін ұғндыру
үшін арнайы әңгіме барысында мақал-мәтелдердің ... ... ... ... ... ... ... әр ұлттың өзіндік
қалыптасқан әдет-ғұрып,наным сеніміне байланысты мақал-мәтелдер ... ... ... ... ... ... оқушылардың жас
ерекшелігіне байланысты баяндалды. Оқушыларға өз халқының ... ... өзге ... мақал-мәтелдерін тану, мәдениетін иегру
қажеттігі түсіндірілді. Тәжірбиеде мақал-мәтелдерге, олардың адамгершілік
мазмұндарына ... ... ... ... өз
тәжірбиесінен мысалдар келтіре отырып оқулықтан, ... ... алып ... ... ... ... ... сынып оқушыларына мақал-мәтелдердің тәрбиелік мүмкіндіктерін
танытуға арналған сабақтан үзінді:
Мұғалім: ... ... ... ... ... ... «Оқу ... құдық қазғандай», «еңбек етсең ерінбей, тояды
қарның тіленбей», «Олақтан салақ жаман».
Мұғалім: Қалай ойлайсыңдар, мақалдар неліктен айтылады?
Оқушылар: ... ... ойын ... дәл ... үшін ... әңгімені
әдемі баяндау үшін; білім, өнерді білу ... ... ... Дұрыс айтасыңдар. Бүгінгі сабақта ... ... ... айтамыз, тыңдап, өз ойларыңды қосып отырыңдар.
Мақал-мәтел халқымыздың жан-дүниесінің, мінез-құлық, тыныс-тіршілігінің
айнасы. Мақал-мәтелдер, нақыл сөздер-«тоқсан ауыз сөздің ... ... ... ... ... ... ... айтылатын ой
түйіндері. Мақал негізінен екі бөлімнен құрылады. Бірінші бөлімде пайымдау,
айтылатын ... түп ... ... ... ой ... ... тура ... (еңбек етсең ерінбей, тояды қарның тіленбей»),
ауыспалы мағынада (Тікен гүлің қорғайды») айтылады.
Мақал-мәтелдер сонау ерте заманнан, сан ғасырлар бойы ... ... ... ... ... мұра болып келе жатқан ауыз әдебиетінің бай
саласының ... «Ер ... сөз, ел ... сөз, тіл ... сөз» ... ... қалған мақал. Мақалда елдің ... ... ... мінезі, өмірге көзқарасы тегіс ... ... ... ... деген мақал қазақ халқының әр дәуірдегі тұрмысы
мен өмірі туралы. Мақал-тұрмыс айнасы. Тұрмысты тануымыз үшін осы ... ... ... ... ... шағындығы, мазмұнының
кеңдігі, тілінің өткірлігі, мағынасының тереңдігі. Әрі ол барлық халыққа
бірдей ... ... ... ... ... қонымды, ұтымды келеді.
«Бөтен елде сұлтан болғанша, өз еліңде ұлтан бол»-дегенде ... ... ... біз оны ... ... дейміз. Қайта ұлтжандылығымыз
оянып, еркімізден тыс ... ... ... ... қай ... да ... ... тыныш
тіршілігінің айнасы. Өйткені мақал-мәтелдердің айтары ... ... ... береке басы-бірлік», « Ашу-
дұшпан,ақыл-дос, ақылыңа ақыл қос», ... ... ... ... халық жақсы мінез-құлық, тәртіптілік
қасиеттерге үйретіп, жамандықтан сақтндырып тиым салған.
Пысықтау сұрағы:
1. Мақал-мәтелдер дегенді ... ... Оны ... шығарған?
3. Ол не үшін керек деп ойлайсңдар?
Сабақтарда осы ... ... ... мақал-мәтел туралы
түсініктерін бақыладық. Келесі кезекте мақал-мәтелдердің әр-түрлі тақырыпта
болатындығына тоқталдық.
Мақал-мәтелдерді тәрбиелік мүмкіндіктерін жетілдіруге ... ... ... ... ... балалар, қазір бірнеше мақал айтып, олардың мазмұндарын ашып
байқайық. Мәселен, ... тоны ... ... ісі оқбас» деген
мақал не туралы айтылған?
Оқушы: Бұл жинақылық, тазалық, ұқыптылық туралы айтылған.
Мұғалім: Дұрыс, яғни, тәртіптілік ... ... «Жан ... жұмыс бітпес, талап қылмай мұратқа жетпес»,
«Жаманның малы ... ... ... малы ... ... ... қандай?
Оқушы: мақал еңбек тақырыбында.
Мұғалім: Дұрыс, «Отан оттан да ... ... ... ... ... не мағынада айтлған?
Оқушы: Отан туралы.
Мұғалім: «жігітті жолдасына қарай сына».
Оқушы: Достық, жақсы ... ... ... ... «Ит жеті ... бірі» , «Мал баққанға бітеді»- ... не ... Үй ... ... осы ... мақал-мәтелдер тақырыптарының алуан-алуан болатындғын
біліеді. Мұғалім әлі де болса оларды іздестіру қажет екендігі ... ... ... Үйде өз ... мақал-мәтелдер жинақтап, олардың
тақырыптарын анықтау тапсырылады.
Оқушылармен өткен адамгершілік мазмұнындағы мақал-мәтелдерді нақтылау
сабақтарынан үзінді.
Мұғалім: ... біз ... ... мақал-мәтелдердің не екенін,
оның неге қажет екенін, оның тақырыптарын анықтадық. Енді біз әрі ... ... ... ... біз ... ... үйренеміз. Алдымен адамгершілік деген не екенін білейік.
Адамгершілік адамның рухани байлығы. Ғасырлар бойы адамдар арасындағы
қарым-қатынастарды суреттеу, сол ... ... ... ... беру.
Мақал-мәтеледер адамгершілік тәрбиесінің арқауы. Адамгершіліктің ең жоғары
түрі-бауырмалдық, бүкіл адам баласын бауыр, до тұту, ... ... ... қасиеттері өте көп. Олар мыналар:
1. Адамға деген сүйіспеншілік 14. ... ... ... ... ... ... ... ... Имандылық ... ... ... ... ... ... ... салмақтылық
29.биязылық
30.қанағаттылық
31.тәртіптілік
32.жарқынжүздік
33.шыншылдық
34.үміттілік
35.мұраттылық
36.рахымшылқ
37.ерітілік
38.ризашылық
39.парасаттылық
40.сапалылық
41.мақсаттылық
42.қуана білушілік
43.көпшілдік
44.білуге құмарлық
45.арманшылдық
46.міндеттілік
47.ұятжандылық
48.жауапкершілік
49.талаптылық
50.баяндылық
51.қажырлылық
52.тынымдырылдылық
53.намыстылық
54.намыстылық
55.беріктік
56.сыршлдық
57.қиялшылдық
58. ізденімпаздық
59. шығармашылық
60.арлылық
61. кеңқолдық
63.мырзалық
65..жомарттылық
66. үнемділік
67.құлықтлық
68. сезімталдық
69. туысқаншылдық
70.ұқыптылық
71.іскерлік
72. мырзалық
Мұғалім: Балалар, мына көріп ... ... ... ... білесіңдер ме, кім не айтар екен?
1-оқушы: Мен «Жақсының жақслығын айт, нұры ... ... ... құты ... деген мақад\лды білемін. Мақал батылдық туралы деп
ойлаймын.
2-оқушы: «Кісі ... ... ... ,өз ... ... бол» ... мақал
елжандылыққа байланысты.
3-оқушы: «Ақпа құлаққа айтсаң ағып кетеді, құйма құлаққа айтсаң құйып
алады» ... ... ... ... ... « Көз ... қол ... деген мақал батылдық туралы
5 -оқушы: «Өнерлі жігіт өрге озар, өнерсіз жігіт жер ... бұл ... ... ... ... деп ... ... сендер мақал-мәтелдердің ... ... ... жас ... ... адал қарым-қатынасты
үйретеді.
«Адам жақсы жүрісімен-пұл болады, жаман жүрісімен –құл болады» деген
мақал балаларды кез-келген ... ... ... ... ... ... шақырып тұр, Ал, «Жамандар жақсымын деп айқайлайды,
жақсылар жақсмын деп айта алмайды» деп өзін ... ... ... Сол ... « Жақсы бала жаныңды тындырады, ... ... ... деп баланы тәртіпті ... ... ... ... ... үйретеді. «Жалғыз жүріп жол тапқанша, көппен жүріп адас»,
«көп қорқытады, терең батырады», деген мақал арқыл балаларға ... ... ... қалдыратындығын алдын-ала ескертеді, ұжымдылыққа
үйретеді.
Осындай мұғалім бірнеше мқалдар келтіре отырып,адамгершілік ... ... ... ... ... жасады.
Пысықтауға мынадай сұрақтар қойылды:
-Балалар, бүгін мақал-мәтелдердің қандай тақырыпта ... ... ... қалай түсінесіңдер, оның қандай қасиеттері
бар?
-Адамгершілік туралы мақал-мәтеледер ... ... ... ... ... қарым-қатынасқа)
Адамгершілік туралы мақал-мәтелдерді кітапханадан, ... ... ... өздеріне ұнағандарын жазып,
мақалдар кітапшасын жасау үйге тапсырылады.
Адамгершілік ... ... ... ... ... ... үзінді.
Мұғалім: Балалар, сендер «Сөйлем» тақырыбын өткенде қандай мақалдармен
таныстыңдар, олар қандай ... ... ... Біз ... жаттық жоқ», «жақсы адам көпшіл, жаман адам
кекшіл» деген макал - мәтелдерді таныдық. Олар ... ... ... ... ... үйретеді.
Мұғалім бүгінгі жаңа «Бастауыш» тақырыбын хабарлап, окушылар бастауыш
туралы білім алады, жаттыгу жұмыстарының бipi ... ... ... ... ... оның ... ... қасиетке жататындығын
талдатады. Мысалы «От басына карап бала өсер, қарағайға қарап тал ... ... ... ... туралы айтып талдайды. Осылайша сабақ соңында
«Бастауыш» тақырыбында да адамгершілік
мазмұнындағы ... - ... ... қорытындыланды.
Мұғалім: Балалар, «Бастауыш» тақырыбында үйренген мақал - ... ... ... ... ... – мәтелдердің ... бар ма? ... ... бар. ... ... ... адамгершілік
тақырыпта айтылған.
Адамгершілік қасиетке байланысты бip - екі мақал іздестіріп, солардың
iшінен бастауышты, ... ... ... келу үйге ... Бірнеше
тақырып жоғарыда көрсетілген ретпен жүргізілді. Әр оқушыға төмендегідей
кесте дайындалды.
Қалыптастыру эксперименті барысында адамгершілік ... ... ... ... ... ... арналған сабақтан үзінді.
Мұғалім: Балалар, сендер қазақ тшілі пәнінде «Сөйлем», «Бастауыш»,
«Баяндауыш», «Сөз кұрамы» ... ... ... - ... қандай қасиеттерін үйреніп едіңдер?
Оқушылар: Біз мақал - ... ... ... - ... ... ... ... Ана тілі пәнінің «Озық дәстүрлер», «Жер тарихы-ел
тарихы» тақырыптарын өткенде қандай ... ... ... ... не ... Біз ... елдің ажары», «Жүректің кілті ауызда», «Жасында
жалыны жоктың, қартайғанда тәлімі жоқ», «Қалжырағаннан былжыраган жаман»,
«Батыр - ... бай- ... ... ... ... ... тарлан», «Ақыл көпке жеткізер, өнер көкке жеткізер» тағы ... ... Олар ... ... елін ... қарым - қатынас,
жаман әдеттен сақтануға мінез - кұлык, тэәртіліптілікке үйретеді.
Мұғалім: Қазақ тілі мен Ана тілі пәндерінде ... ... ... ... ... ... бәрі қарым-қатынаска, жақсы мінез-кұлыкка, тәртіпке
үйретеді.
9- кесте- Адамгершілік мазмұндағы мақал-мәтелдердің пәнішілік байланысы
|№ |Сабақ тақырыбы ... ... |
| | | ... |
| | | ... |
| | | ... |
|1 ... |Жақсы адам ... ... адам ... |
| | ... ... |
| | ... жаны ... ... |
| | ... ... бала ... | |
| | ... ... тал өсер | |
|2 ... ... ат аяғынан қалады, жақсы | |
| | ... ... ... | |
| | ... ... жейді | |
| | ... ... ... | |
|3 ... ... өзің ... | |
| | ... ... | |
| | ... іздеме,мақсат ізде | |
| | ... ... ... нұры | |
| | |жоқ. | |
|4 |Сөз ... ... қасиет| |
| | ... ... | |
| | ... ... ... | |
| | ... сөзді тазарта | |
| | ... | ... тыс ... 3 - сынып оқушыларына мақал - мәтелдерді пайдалану
арқылы адамгершілікке тәрбие беру әдістемесі
Мақал - мәтелдерді мазмұндық бірлікте, пәнішілік, пәнаралық ... ... ... ... ... ... жеткілікті деу
орынсыз.
Сондықтан біз ... ... ... беруді жетілдіруде
сабақтан тыс уақыттағы тәрбие жұмысының сапасын арттыру қажет деп ... ... ... берідегі сабақтан тыс уақытта ... ... ... ... ... беруде тамаша жағдай жасайды.
Мақал - ... ... ... ... ... ... тіл ерекшеліктерін, оның қыры мен ... ... ... ... ... ... силау, кішіге қамқорлық
сиякты асыл қасиеттерді өз бойына сіңіреді.
Оқушыларды сөз ... асыл ... жете ... және ... ... ... білуге дағдыландыру – бүгінгі таңдағы басты
міндетт. Сондықтан 3 - сынып оқушыларына мақал - ... ... ... ... түсу мақсатында сабақтан тыс уақытта «Жарыс
-сұхбат» түрін жүргіздік. Ол темендегідей:
Kім көп мақал-мәтел біледі? ( ... ... ... ... айт ( ... бойынша әңгіме кұра («екі дос», «әке мен бала», «жақсы дос»)
Мақал - мәтелдерден ... ... ( ... ... – кесте-3 - сынып оқушыларын «Жарыс - сұхбат» кезеңіндегі ... ... ... ... ... сыныбы ... | |3 «а» - 28 |3 «э» - 26 |
| | ... ... |Экспери ... |
| | ... ... ... ... ... ... |
| | ... ... | | |
|1 ... |14 (50%) |4(14%) |15 (58%) |12(46%) |
|2 ... |12 (42,8%) |18(64%) |10(38%) |13 (50%) |
|3 ... |2 (72%) |6 (22%) |1 (4%) |1 (4%) ... ... ... ... ... ... қарағанда
белгілі-бір мөлшерде жоғары көрсеткіш бар екендігі байқалды.
Келесі кезекте 3 - сынып оқушыларына адамгершілік ... беру ... ... ... ... ... беруде мәтінді талдау жұмысының мәні зор.
Мәтінді талдау кезінде оқушылар кейіпкерлердің ... ... ... Өйткені, өмірде де , ... де ... ... ... ... ... ... болып жатады.
Сондықтан, баланы кейіпкердің,өзінің қоршаган адамдарының кңіл-күйіне
баға беруге үйретудің тәрбиелік, дамытушылық мәні зор.
Осы мақсатта мына ... ... ... ... болады, яғни ,
оқыған мәтін кейіпкерлерінің көңіл-күйіне сызба бойынша сипаттама береді.
Мысалы: 3 сыныпқа ... «Ана ... ... Н.Габдуллиннің «Дос
сөзі» мәтініндегі кейіпкерлердің көңіл-күйін карта бойынша толықтыру [26].
11-кесте-Оқыған ... ... ... ... ... ... ... |Әкесі ... ... ... ... ... |ренішті, |
| ... ... ... | ... |
| |дос ... | | ... ... мәтін кейіпкерлерінің көңіл-күйіне сызба бойынша
сипаттама.
|Мұғалім ... ... ... |Оқушылар |
|Толқулы ... ... ... ... |
| ... ... ... | | |
| |ДОС ... | | ... ... ... ... арқылы кейіпкерлер тұлғасына баға
беруге, ... ic – ... ... i ... ... ... ... үйретуге болады. Ал, ең бастысы баланың әр
мәтінді оқыган кезде өз жеке ... ... ... ... талдау жұмысын пысықтау мақсатында ... ... ... ... - ... тәртіп), мақал - мәтелдер айтылады.
1.«Ашу - дұшпан, ақыл-дос, ақылыңа ақыл қос».
«Сыйласаң, сыйымды ... ... ... ... сыйлайды».
«Атаңа не қылсаң, алдына сол келер».
5.Баланың ұяты әкеге, қыздьң ұяты - шешеге.
6. «Әдепті бала - арлы ... бала - ... ... ... ... ... ... кейін оқушылардың
адамгершілік құндылықтар жөніндегі таным – түсінік деңгейі қайта тексеріліп
сандық, сапалық көрсеткіш алынды.
13- ... ... ... ... ... ... ... деңгейі.
|№ |Деңгейі |Эксперимент сыныбы ... ... ... | |3 «а» - 28 |3 «э» - 26 |
| | ... |Экспери |Экспери ... |
| | ... ... |ментке |менттен кейін |
| | | | ... | |
| | ... ... | | |
|1 ... |13(46%) |6(21%) |8 (33%) |6 (23%) |
|2 ... |12 (44%) |17(61%) |14(55%) |15 (58%) |
|3 ... |3(10%) |5 (18%) |4(12%) |5 (19%) ... ... ... бойынша оқушылардың деңгейі кестеде
көрсетілгендей, алғашкы кезеңге қарағанда эксперимент ... ... ... ... ... - ... ... мақал - мәтелдер жөнінде меңгерген білімдерін
тереңдету, адамның адамгершілік қасиеттерін сипаттау және ... ... ... ... ... арнайы сауалнама жүргізілді.
Сауалнама мазмұны мынадай сұрақтарды қамтыды:
1. Мақал - мәтел дегенді калай ... ... - ... ... бір ... ... - ... халық ауыз әдебиетінің мол қазынасы.
б) ... - ... өлең ... ... Мақал - мәтелде не туралы айтылады?
а) ... ... ... Отан туралы.
э) санамақ туралы.
б) жаңылтпаш туралы.
3. татулык туралы мақал – мәтелді тап.
А) ... ... ... «таспен ұрғанды аспен ұр»
б) «білім инемен құдық қазғандай.
14 кесте-3- сынып окушыларының «Сауалнама» кезеңіндегі даярлық деңгейі.
|№ | | | ... | ... ... ... ... |
| | |3 «а» - 28 |3 «э» - 26 |
| | ... |Экспери ... ... |
| | ... ... ... ... ... |менттен кейін |
| | | | | | |
|1 ... |13(46%) |3(11%) |8 (33%) |5 (19%) |
|2 ... |12 (44%) |9 (32%) |14(55%) |17(69%) |
|3 ... |3(10%) |16(57%) |4(12%) |4(12%) ... ... ... ... ... – мәтелдердің
мазмұнын меңгеруге ынталы, ықыласты екені және әр мақал - ... ... ... барынша талдай білетіндігі анықталады.
Жоғарыда көрсетілген кесте мәліметтері бізге бұл кезеңде ... ... ... ... екендігін байқатты.
Бақылау эксперименті барысында жүргзілген жұмыс нәтижелері (жарыс
-сұхбат, мәтінді ... ... ... ... ... беруде оқушылардың бір-біріне, ұжымға деген қарым – ... және ... ... бірқалыпты, тұракты өciп отырғандығын
анық байқатты.
Жүргізілген тәжірибе эксперимент жұмыстарына сүйене ... біз 3 ... ... - ... ... ... ... тәрбие беруде
төмен және орта деңгейдегі оқушылар саны азайып, деңгейі жоғары оқушылар
саны анағұрлым артты деп ... ... ... ... эксперименті барысында оқушылардың 46 % төмен деңгей, 44%
орта деңгей ... ... ... ... ұйымдастырылған
жұмыстар мазмұнынан кейін өтілген ... ... ... ... ... % және 32% ... сыныбында айтарлықтай еөзгеру болмады. Қорыта айтканда, мақал –
мәтелдерді мазмұндық бірлікте, пәнішілік, пәнаралық байланыста, сыныптан
тыс уақытта ... ... ... ... беруге зор ықпал
етеді, Бастауыш сыныптарда ... ... ... жұмыстар
нәтижесі бұл ... ... ... бола ... ... ... тәрбие беру мүмкіндігі мол. Оны тиімді
пайдалану тиянақты және ... ... ... ... ... мақал-
мәелдермен таныстырып, мазмұнын түсіну дәрежесіне жеткізіп, ... ... және ... тыс ... ... алу меңгертіледі.
Мұғалімнің функциясы бірте-бірте оқушыға ... ... ... эксперименттік жұмыстың бірінші кезеңінде оқушының өзіне,
ұжымға қоғамға қарым - қатынас қабілетінің ... ... ... ... ... адамгершілік қсиеттерінің ... ... ... ... бағыттағы мақал – мәтелдерді
шектеулі білетіндігін, олар туралы ... ... ... байқатты. Мақал – мәтелдердің мазмұнын түсініп, меңгертуде
олқылықтар бар ... ... ... бастауыш білім беру сатысынан
бастап мақал –мәтелдердің адамгершілік тәрбиесіне бағыттап ... ... ... ... кажеттігін талап етеді.
Қалыптастыру экспериментінің әр кезеңінің ... ... әр ... ... жүйесінің қолданылуы мысалы мақал
–мәтелдердің әртүрлі тақырыптарының болатындығын ұғындыру ... ... ... ... ... тарту, өз тәжірибесіне мысалдар
келтіру, әдебиеттерден үзінділер алу, ... ... - ... ... ... ... іскерлігін қалыптастыру оқушылардың
танымдық тәрбиелік ... ... ... ... ... ... анықтау аныктау мақсатында
ұсынылған әдістемелер жүйесі мақал - мәтелдерді адамгершілік тәрбие беру
бағытында мазмұндьқ бірлікте, ... ... ... ... тыс
уақытта ic жүзіне асырудың тиімділігін дәлелдеп берді.
Педагогикалык тәжірбиелік жұмыс нәтижелері оқушыларды ... ... ... ... ... ... ... нәтижелері қазақ мақал - мәтелдері арқылы
адамгершілік тәрбие берудің мынадай шарттары ... ... ... ... сапасы ретінде адамгершілік тәрбиесі стихиялы түрде
қалыптаспайды, кұбылыстың ... сай ... ... ... ... ... ата - ... жұртшылыктың
ынтымактастығы жайында icкe асырылуы тиі.
Оқу және оқудан тыс ... ... ... ... барынша
белсенділігіне қол жеткізу керек.
Мақал - мәтелдерді оқу ... ... ... ... ескере отырып енгізген жөн.
Қазқ мақал-мәтелдерді рақылы адамгершілік тәрбие беру беру ... мен ... ... ...... ... ең  ... ең  көне  түрі.  Ол –
ғасырлар  бойы  халқымыздың  ұқыптап  сақтап  келген  ... ... ... ... ... арманының  арнасы,  өмір 
тіршілігінің  айнасы,  көнеден  жаңаға,  атадан  балаға   ... ... ... тот  ... ... өшпес  мұра.
Мақал-мәтелдер   көркемдік  бейнелі   сөз   айшықтарымен   әсерлі. 
Олардың  айтуға   оралымдылығы,   тілге  үйіріле  ... ... ... ... мақал-мәтелдердің   сапаларын  
анықтайды.  Мақал-мәтелдер  адамды  сөз  ... ... ... ... қас  ... ... айыра   білуге,   айналадағыларға  мейірбан,  
кеңпейіл   болуға,  сезімтал  болуға,  халық   шығармашылығының   інжу-
маржанын   бағалай  ... ... Өз ... ... ... сынып оқушыларының бойында  
мәдениет,  адами   қасиеттер  қалыптастыру  ... ... ... әрі  ... ... қалатындай  мәнді  мақал-мәтелдер,   ақыл-
насихат,    өнеге-өсиет төл  әдебиетімізден  көптеп  табылатынына  көзім 
жетті. Оқушфлар ... ... ... ... ... ... керек.
Осындай  игі  істе  біздің  таптырмас  көмекшіміз  ... ... ... ... ... ...... теңіз, ал  халқымыз – дана
ұстаз.  Демек,  өткен  замандарда  ... ... ... ... қалдырған   ой-парасат  мирасы  даңғыл  жол 
сияқты  екен!  Біз  бұрынғылардың  ... ... ... адаспай
- абыржымай,   жаңылмай,  жаза   баспай,   арман-тілегімізге   неғұрлым
  тезірек жетуімізге жол ... ...  сөз ... ... ... ізгілікке,  имандылыққа,   адамгершілікке,   адалдыққа,  
еңбексүйгіштікке,  ұлтжандылыққа,   отаншылдыққа   тәрбиелейді.  ... ... ... ... ... ...    қажеттілігін  
түсіне   отырып, санамыздың  өсуіне  ... ... ... ... ... ...  Халық    педагогикасының    қағидалары 
  қатарына   ... ... ... ... ... ... сусындап  өссек, жемісіміз  ... ... ... ... ... деген   халқымыз   тәрбиенің  түпкі 
мақсатын,   жемісін  меңзеп  отыр.  «Үлгілі  үйдің ... ... ... ... бір  даналығы.  Олар  адам  баласының  қарым-
қатынас,  әдет-ғұрып, ... ... бір  ... айтқанда, 
тұтас  адамгершілік  қағидалардың  дастаны  тәрізді.  Оларды  сусындап 
оқысақ,  өмірде  ұшырасатын оқиғалардың  ... де  ... ... ... ... адамгершілік тәрбие беру проблемасына
арналған психологиялық - ... ... ... ... ... нақтылауға, мақал - мәтелдердің бастауыш мектеп
оқушысы үшін адамгершілік қасиеттер ... жан - ... ... ... ... саты оқу ... оқулыктарына жан - жақты жүргізілген
талдау бастауыш сынып оқушыларының мақал - мәтелдердің ... ... ... пәнішілік, пәнаралық байланыста пайдалана білу
әдістемесі жетілдіру қажеттілігін анықтауға мүмкіндік туғызады.
Оқу бағдарламалары мен оқулықтардаа орын ... ...... ... негізінде адамгершілік қасиеттерде бала ... ... ... ... ... ... ... мазмұндык бірлікте
пәнішілік, пәнаралық байланыста icкe асыру ғылыми ... ... ... ... оқушыларын адамгершілік тәрбие беру тарихи қалыптасқан
педагогикалық талаптарды, әдіс-тәсілдерді, ... ... ... қарастырып, оған жаңаша келу жеке тұлғаны тәрбиелеуде дұрыс
шешім қабылдауға көмектесті.
Бастауыш ... ... ... ... адамгершілік тәрбие
беру мұғалімнің әдітемелік даярлығына, оны ... ... ... ... ... ... мектеп оқушыларына
адамгершілік бағытта лайықтап пайдалаудың өзіндік ерекшелігі бар.
Тәжірбиелік ... ... ... ... мүмкіндіктері және оны бастауыш мектепте пайдалану ... ... ... болжам дәлелденді: егер, мақал-мәтелдерді
адамгершілік тәрбие беру бағытында мазмұндық бірлікте, пәнішілік, ... ... тыс ... мақсатты түрде жүйелі пайдалансақ,
бастауыш ... ... ... ... ... ... болады.
Осы  зерттеу  жұмысының  қорытындысы  ретінде ... ... ...  көшінде,   алға  тартқан  легінде  халқымыздың  мерейін 
көтеруге, ... ... ... ... тіліміздің 
үстемдігін  көтеруге   үлес  қоссам  деген  тұжырымға  келдім. 
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Тәлім- тәрбие тұжырымдамасы.Қазақстан мектебі №8, 2000 ... « ... ... жаңа ... адамгершілік
тәрбиесінің теориялық – әдіснамалық негізі» Алматы 2001 295 ... ... ... - ... 1998 -114 б.
Н.К.Крупская. Таңдамалы педагогикалық шығармалары - Алматы. 1961 –
772 б.
А.С.Макаренко. «Мои ... ... 1960 - 286 ... ... Ф. ... Ана тілі, 1992 - 256 б.
Қ.Жарықбаев, С.Далиев, М.Смайлова Тәлім - ... ... - ... 1992-224 ... ... ... ... - Алматы: Білім, 1995 -323 б.
«Ақ сандық, көк сандық: Балалар фольклоры / Құраст. ... ... 1988 - 256 ... ... ... ... Просвещение. 1960 -154 б.
В.В.Боголовский Жалпы психология - Алматы: Мектеп, 1986 - 370 б.
Қ.Жарықбаев ... - ... 1970 - 270 ... Жас және ... ... ... Адамгершілік тәрбиесінің негіздері Алматы, 1991 -30 б.
Ғ.Қабекенов. Адамгершілік және ... ... ... ж .№396 ... ... ... - Алматы: Ана тілі, 1992 - 270 б.
17. З.Төлеубеков Бала ... ... ... ... 1994 ... ... - ... міндет //Қазақстан мектебі №2, 2004 1-
80-Алматы.
И.АҚайыров ... ... ... -Алматы: Мектеп, 1988-
345 б.
М.әлімбаев. Халық - ғажап тәлімгер. - Алматы: Рауан. 1994-114 6.
Қазақтың мақал - мәтелдері/Құраст. О.Тұрманжанов. -Алматы, 1980-35 ... ... Елім -ай. ... Атамекен. 1993-1994.
С.А.Ұзақбаева, Қ.Ж.Қожахметова Использование материалов казахской
этнопедагогики при изучении педагогических дисциплин. -Алматы, 1997 -81
стр.
Жалпы ... ... ... оқу бағдарламасы (I - IV) - Алматы, 1997-
152б.
О.Я.Польская Психологический практикум в школе Москва Просвещение
1981 -94 6.
Т.Әбдәрімова, С.Рахметова, Б.Қабатпаева. Ана ... ... ... 3 - ... ... ... - Алматы,Атамұра 1999 - 304 б.
Ә.Әмірова Балаларды әдебиет арқылы адамгершіліке тәрбиелеу. -Алматы:
Рауан. 1998-98 б.
Р.Елеубаева Салт - дәстур арқылы ... ... ... ... 2001 ж. №351 ... ... жасына дейінгі балаларды ойын арқылы
адамгершілікке тәрбиелеу. - ... ... - 1992-59 ... ... ... ... - Алматы, 1991-288 б.
Г.Р.Бақтиярова. Халық тағылымы - ... ... - ... ... ... Мектептің ұлттық тәрбие жүйесі: теория жэне практика.
-Алматы: Республикалық баспа кабинеті, 1997-141 ... ... ... ... зерттеулердің даму
жайы. Ұлт тағылымы. 2000 ж .№ 638 ... / Под. Ред. ... ... - ... 1996 - 335 ... ... фольклорының тарихы,-Алматы
М. Әлімбаев.  «Халық – қапысыз  тәрбиеші».      Алматы – 1976
Б. Адамбаев.  «Халық  ... ...... Ұзақбаева.  «Оқушыларға  эстетикалық  тәрбие  беру». Алматы – 1988
С.Қалиев. «Халық  педагогикасы  хақында  ... ... ...... ... таным  және  қазақ  философиясы». Алматы –
1999ж.
Қ.Жарықбаев., С.Қалиев.  «Қазақтың  тәлімдік  ой-пікір  антологиясы»
Алматы – 1994
М. Әлімбаев.  «Халқымыз  қандай  ... ... ... ... мен  ... ... ... 2004
 «Қазақ  тілі  мен  әдебиеті»  журналы        №4,   2004
«Қазақ  тілі  мен  әдебиеті»  журналы        №1,   2005
Ө.Тұрманжанов.  «Қазақтың  мақалдары  мен  ...... К. Тіл ... ... ... ... 1978-495 б.
Ахманова О.С. Очерки по общей и русской лексикологии. -Москва:
Балақаев М., Жанпейісов Е., Томанов М., ... Б. ... ... ... Мектеп, 1974. –191 б.
Байтұрсынов А . Тіл тағылымы. –Алматы: Ана тілі, 1992. – 448 б.
Государственное ... ... ... ... ... с.
Қайдар Әбдуәли. Бір мың әсерлі де бейнелі ... ... ... ... ... ... ... 2003. –368 б.
Кеңесбаев І. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. –Алматы: Ғылым, 1977.
–712 б.
Сатенова С.К. Қазақ ... қос ... ... ... ... ... ... 1997. –180 б.
                                    

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 68 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 6 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ мақал-мәтелдерінің бастауыш сынып оқушыларының дүниетанымын дамытудағы ролі41 бет
Бейнелеу өнері мен дүниетану пәндерін кіріктіре оқыту негізінде бастауыш сынып оқушыларына эстетикалық тәрбие беру220 бет
2-сынып оқушыларының математикадан шығармашылық қабілетін дамыту70 бет
3 - сынып оқушыларының математика сабақтарындағы есептеу дағдыларын дамытуға модульдік оқытудың әсері62 бет
5-сынып оқушыларының қиялын ертегілер арқылы дамыту27 бет
«Ойлау» фразеосемантикалық өрісіндегі тіларалық фразеологиялық баламалар типологиясы62 бет
«Сөз құрамы» тақырыбын оқытуда көмекші мектептің 5-7 қазақ сынып оқушыларының грамматикалық білім және орфографиялық дағдыларының жағдайын анықтау57 бет
Ауыл мектебі оқушыларының адамгершілік қасиетерін қалыптастыру30 бет
Ауыл мектебі оқушыларының экологиялық тәрбиесін қалыптастырудың теориялық негіздері5 бет
Ағылшын және қазақ мақал-мәтелдерінің аударылу мәселелері23 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь