Бастауыш сынып оқушыларының ертегілер арқылы қиялын дамыту

МАЗМҰНЫ

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1 Ертегілер арқылы оқушылардың қиялын дамытудың теориялық негіздері

1.1 Бастауыш сынып оқушыларының қиялын
дамытудың зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5
1.2 Ертегілер арқылы оқушылардың қиялын дамыту жолдары ... ... .12
1.3 Ертегілерді оқыту барысында жүргізілетін жұмыстың түрлері ... ... ... ..29

2 Ертегілер арқылы оқушылардың қиялын дамытуға бағытталған педагогикалық . тәжірибелік эксперимент ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...39

2.1Анықтаушы экперимент материалдарын дайындау, жүргізу, қорытындылау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...39
2.2 Қалыптастырушы эксперимент материалдарын ... ... ... ... ... ... ... ... ..44
даиындау, жүргізу, талдау, салыстыру
Қортынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 57
Қолданылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 61
Қосымшалар
КІРІСПЕ

Тақырыптың өзектілігі Қазіргі қоғам дамуының жалпы білім беру мазмұнына қоятын талабы - жас ұрпаққа әлемдік ғылым мен прогресс деңгейінде білім беру, олардың ойлау мүмкіндігін, қиялын жетілдіру, шығармашылық тәжірибесін, дүниеге қарым-қатынас нормаларын қалыптасьру болып отыр. Бұл міндет Қазақстан Республикасының «Білім туралы» заңында және «Тәлім - тәрбие тұжырымдамасында» нақты көрсетілген.
Осы негізде бастауыш сынып әдебиеттік оқу пәнінің тіл туралы оқушының қажетті білім алуына, ауызекі сөйлеуін дамытып, ойын жазбаша сауатты жеткізу біліктерін қалыптастыруға, дүниені көркем сөз өрнектері арқылы бейнелеп қабылдауына кеңінен жол ашатын, танымдық қиялын, дамытушылық мүмкіндіктері мол.
Осы тұрғыдан қарағанда ана тілін оқытудағы елеулі ерекшілік бұрынғыдай оқушыларға түсінік беру мен оқу техникасын меңгертіп қана қоймай, көркем шығармашылық қабілетін дамытып, эстетикалық талғамын тәрбиелеуге, қиялын, дүниетанымын кеңейтуге мән беру болып отыр.
Әдебиеттік оқу сабағы әдебиет әлеміне апаратын баспалдақ тәріздес. Сондықтан бұл оқу құралында бастауыш сыныптан бастап оқитын жанырларға ( ертегі, мысал, әңгіме, өлең, т.б.) қысқаша сипаттама беріліп көркем шығарманы талдай білуге қортынды жасай білуге үйрету көзделеді[1,3].
Қазақстан Республикасындағы 12-жылдық жалпы орта білім беру тұжырымдамасында айтқандай, 12-жылдық білім берудің басты мақсаты: өзінің және қоғамның мүддесінде өзін-өзі белсенді етуге дайын, өзгермелі даму үстіндегі ортада өмір сүруге бейім, бәсекеге қабілетті және құзыретті, шығармашыл, қиялшыл, білімді тұлғаны дамыту және қалыптастыру [2,4].
Мектептің бастауыш сатысында оқушылардың қиялын дамыту, тәрбилеу мәселесі ең негізгі талаптардың бірі болып саналады.
Баланың қиялын, танымын кеңейтетін тамаша үлгінің бірі-ертегі. Ол халықтың ойынан, қиялынан туған ұшқыр, бейнелі шығармасы [3,7].
Жас ұрпақ ата- бабамыздан қалған мәдени мұра ертегілерінің өн бойындағы мәнділігі мен маңыздылығынан, ойшылдығы мен қиялшылдылығынан, тапқырлығы мен шешендігінен, әсемдігі мен алғырлығынан, тәлім тәрбисі мен үлгі өнегесінен, нәр алары анық. Ертеңіміз жастар деп білетін болсақ, сол жастар жас шыбық, қалай исең солай иілуге әзір [1,3].
Сондықтан бастауыш сынып оқушыларын ертегілерді оқу барысында әдістемелік нұсқаулар баршылық дегенмен, оқушының ертегі арқылы қиялын дамыту жолдары жеткілікті зерттелген деуге болмайды. Осыдан тақырыптың өзектілігі шығады.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1.Қалиев С. Халықтың қарасөз ғибратының бірі –ертегі // Тәрбие құралы,№1, 2005.
2. Қ.Р. 12- жылыдық орта білім беру тұжырымдамасы.
3.Әбдірасілов Л.Ә. Әр түрлі жанырлығы мәтіндерді оқыту. - Астана, 2003.
4.Молдағалиев Б:А. Педагогика сөздік.- Орал, 2004.
5.Жарықбаев Қ. Жантану негіздері.-Алматы, 2002.
6.Сәкенова Р. Оқушылардың шығармашылық қабілетін дамыту// Бастауыш мектеп, №5, 2004.
7. Алдымұратов Ә. Жалпы психалогия. – Алматы, 1996.
8. Тәжібаев Т. Жалпы психалогия.-Алматы, 1993.
9.Жарықбаев Қ. Психалогия.- Алматы, 1976.
10.Бап-баба С. Жалпы психология.-Алматы,Дарын, 2003.
11. Құсайынов А.К. Қазақ тілі термендерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Педагогика және психология.-Алматы, Мектеп, 2002.
12. Педагогика негізгі ұғымдар, анықтамалр, сызбалар мен кестелер, ықшам сызықтар. – Ақтөбе, 1998.
13. Намазбаева Ж.И. Психология.- Алматы, 2005.
14. Қоңыратбаев Ә. Қазақ фольклорының тарихи. – Алматы, 1991.
15. Ғабдулин М. Қазақ халық әдебиеті. – Алматы, 1974.
16. Жукеева А. Ертегілердің тәрбиелік мәні // Бастауыш мектеп,№4,1998.
17. Атекенова А. Ауыз әдебиеті – рухани адамгершілік айнасы// Тәрбие құралы,№6, 2005.
18. Қалив С., Есенжанов А. Қазақтың ұлттық құндылықтары жайында // Білім беру жүйесіндегі этнопедагогика , №6, 2006.
19. Кенжеғұлқызы А. Қазақ балалар ауыз әдебиеті. – 1995.
20. Рахметова С. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы, 2005.
21. Бітібаева Қ. Әдебиетті оқыту методикасы. – Алматы, 1997.
22. Силыбаева О.Қ. Қазақ мектебінің ұлттық тәрбие жүйесі // Білім беру жүйесіндегі этнопедагогика, №5, 2006.
23. Әдістемелік оқу бағдарламалары / 2-4 сынып / .- Алматы, РОНД, 2003.-
24. Еділов М. Ертегілер еліне саяхат // Бастауыш мектеп, №1, 1987.
25. Әуезов М. Әдебиет тартуы. – Алматы, 1991.
26. Қабылова А. Халық педагогикасының бала тәрбиесіндегі рөі // Бала тәрбиесі, №4, 2005.
27. Едігенова С. Танымдық қызметін қалыптастыруда халық ертегілерінің мүмкіншілігі // Қазақстан мектебі, №11, 2003.
28. Белгібаева Г. Патриоттық тәрбие беруде ауыз әдебиеттің атқаратын рөлі // Бастауыш мектеп, № 8, 2005.
29. Рүстемова Ж. Оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамыту // Бастауыш мектеп, №1, 2003.
30. Әбілжанов С. Әлем халықтар ертегілері. –І том, 1992.
31. Ана тілі : Жалпы білім беретін мектептің 2-сыныбына арналған оқулық /Рахметова С., Жаманқұлов П., Қабатова Б.- Алматы, Атамұра, 1998.
        
        МАЗМҰНЫ
Кіріспе.....................................................................
...............................................3
1 Ертегілер арқылы ... ... ... ... ... ... ... қиялын
дамытудың
зерттелуі...................................................................
................5
1.2 Ертегілер арқылы оқушылардың қиялын дамыту ... ... ... ... жүргізілетін жұмыстың ... ... ... ... ... дамытуға бағытталған
педагогикалық – ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... дамуының жалпы білім ... ... ... - жас ұрпаққа әлемдік ғылым мен прогресс
деңгейінде білім ... ... ... ... ... жетілдіру,
шығармашылық тәжірибесін, дүниеге қарым-қатынас ... ... ... Бұл ... ... ... ... туралы» заңында
және «Тәлім - тәрбие тұжырымдамасында» нақты ... ... ... ... ... оқу ... тіл туралы
оқушының қажетті білім алуына, ауызекі сөйлеуін ... ойын ... ... ... қалыптастыруға, дүниені көркем сөз
өрнектері арқылы бейнелеп қабылдауына ... жол ... ... ... мүмкіндіктері мол.
Осы тұрғыдан қарағанда ана тілін оқытудағы ... ... ... ... беру мен оқу ... ... қоймай, көркем шығармашылық қабілетін ... ... ... ... ... кеңейтуге мән беру ... оқу ... ... ... ... баспалдақ
тәріздес. Сондықтан бұл оқу ... ... ... ... ... ( ... ... әңгіме, өлең, т.б.) қысқаша сипаттама
беріліп көркем ... ... ... ... ... ... көзделеді[1,3].
Қазақстан Республикасындағы 12-жылдық жалпы орта ... ... ... ... ... берудің басты мақсаты:
өзінің және қоғамның ... ... ... ... ... даму ... ... өмір сүруге бейім, бәсекеге
қабілетті және құзыретті, ... ... ... ... ... ... [2,4].
Мектептің бастауыш сатысында оқушылардың ... ... ... ең ... ... бірі болып саналады.
Баланың қиялын, танымын кеңейтетін тамаша ... ... ... ойынан, қиялынан туған ұшқыр, бейнелі шығармасы [3,7].
Жас ұрпақ ата- ... ... ... мұра ... ... ... мен ... ойшылдығы мен
қиялшылдылығынан, тапқырлығы мен ... ... ... ... ... мен үлгі өнегесінен, нәр алары анық.
Ертеңіміз жастар деп ... ... сол ... жас ... қалай
исең солай иілуге әзір [1,3].
Сондықтан бастауыш сынып оқушыларын ... оқу ... ... ... ... оқушының ертегі арқылы
қиялын дамыту ... ... ... ... ... Осыдан
тақырыптың өзектілігі шығады.
Зерттеу обьектісі: бастауыш сыныптың оқу процесі.
Зерттеу ... ... ... ... ... оқушыларынң қиялын
дамыту.
Зерттеу мақсаты: бастауыш сыныпта ... ... ... ... ... ... ... міндеттері:
- бастауыш сынып ... ... ... ... ... ... – психологикалық әдебиеттерді талдау;
- тақырыпқа қажетті ... ... ... ... ... ... жүргізу,
талдау;
- қалыптастырушы экспериментке материалдар ... ... ... егер ... ... ертегіні оқыту ... ... онда ... ... ... ... дамыта
аламыз.
Зерттеу әдістері:
- ғылыми- теориялық, ғылыми - ... ... ... ... ... ... ... – тәжірибелік эксперимент жүргізу.
Дипломдық ... ... ... ... кіріспе, екі
тараудан, әр ... ... ... ... қорытынды,
әдістемелік нұсқаулардан, әдебиеттер ... ... ... өзектілігі, мақсаты, міндеті, обьектісі,
пәні, болжамы, әдістері ... ... ... ... ертегілер арқылы оқушылардың қиялын ... ... ... ... ... ертегілер арқылы оқушының қиялын дамытуға
арналған ... ... ... ... ... ертегілермен жүргізетін жұмыстардың әдістемелік
нұсқауы бар. Соңында дипломдық ... жазу ... ... тізімі берілген.
1 Ертегілер арқылы ... ... ... ... ... ... ... қиялын дамытудың зерттелуі
Қиял- бұл елестерді қайта құру және ... ... ... оның ... асуы жаңа материалдық және рухани
байлық жасауға ... қиял ... ... бар, ... адамның
жеке тәжірибесінде кездеспеген обьектінің бейнесін жасау [4,55].
Қиял басқада ... ... ... ... ұзақ ... ... ... бастап творчестволық қиялға дейінгі
кезеңнің қалыптасуы нақты әрекетке байланысты. Қиял ... ... ... сыйы, әрі құнды рухани ... ... қол ... ... ... Ол ... ... ізденеді, дүниені өзгертугу, жаңғыртуға тырысады. Болашағын
болжайды ... ... ... ... күні бұрын
санасында ... ... ... ... ... рөлі ... иесі ... Ол бізге бағынышты, ... ... ... да ... байланысты. Қиял өзінен - өзі пайда ... ... ... ... Қиял ... ... тануынан, оның
жасайтын ... ... алға ... мақсаттарынан
туады да, оған қызмет етеді. Қиялда сайып келгенде бір –ақ ... ол – ... сүю. ... ғана қанатты қиял, жүректе ... ... Бұл үшін ... өмір бойы оны ... ... ... білу ... сиқыр күшінің өзі оның шындықпен еңбекпен, ... ... ... ... ... ұлы ... Шыңғыс
Айтматов « Ақтық демі таусылғанша ой ... қиял ... де адам ... адам ұлы» деп ... философиялық ой
қортындылайды. Қиялы әлсіздің өзі де ... ... – бала ... ... ... рөл ... Мұндағы
оқылатын сабақтардың мәніне ... ... ... ... ... суреттейтін, немесе қандай да болсын оқиғаны баяндайтын
бір ... ... ... ... тәсілдер арқылы
оқушылардың ... ... Қиял ... бала ... ... бейнелерді
көз алдына елестеткендей, қолымен ... ... ... ... ... әдебиет шығармаларын талдағанда, ... ... ... ... ... ... әр ... көрініп отырады.
Төменгі сынып оқушыларында ... ... ... дамуы
айтарлықтай болмайды. Мәселен, бірінші сыныптағылар ... ... ... өз бетімен жаңадан бейне жасай аламайды. Өйткені
осы ... ... ... ... ... Олар оқиғаны
кездейсоқ, ... – бірі ... ... ... ... ... ... жасау қиялын дамыту үшін алдымен ... ... ... дұрыс. Осы салада ... ... ... ... екен дейік. Онда оқушылар әрбір ағашты,
өсімдік түрлерін көздермен ... ... ... ... ... балалардын көрмеген ормандары туралы айтып беріңдер ... ... ... ... көп пайдасын тигізеді.
Өмір тәжірибесінің артуы, ... ... ... түсіуі
балалардың қиялын да дамыта түседі. Бала ... ... ... не ... ... өзін қатыстырып, оның икемділігі
мен дағдысын дамытып ... ... ... ... ... ... ... мен техникасын үйренбейінше баланың осыған орай
көрінетін қиялы да ... ... ... ... ... дамыту олардың эстетикалық
сезімдерін оятады. Мәселен, көркем әдебиет кітаптарын оқу, ... ... ... кино көру, ұйымдасып музыка тыңдау, ... жаңа ... ... ... ... жас, дара
ерекшеліктерін ескере отырып, қиялын күшті дамыған ... ... ... ... ... орындарына экскурсиялар жасау,
түрлі ... ... ... отырғызу, оқу барысында ... ... ... ... т.б. осындай әдістер бала қиялын ... ... ... [6,2]. ... қиял ... ... ... Қиял
дегініміз – бізді қоршаған сыртқы дүниедегі заттар мен құбылыстардың
образдарын ... ... ... ... ... тек адамға
тән психикалық процесс.
Қиялды ерекшеліктеріне қарай ... етіп ... ... адамның қиялы оның жеке басының қызығуы мен ... ... ...... ... болып отырады;
ә) қиялдың мазмұн – мәнісі, түр – ... ... жас ... қиял ... барлық психикалық ... ... ... ... ... ... ... іс- әрекет үстінде дамып ... ... Т. ... ... ... ... қиял ... қабылдаған елес бейнелерін өзгертіп бір – ... ... ... ... ... Дүниедегі ... ... ... келтіретін тікелей әсері арқылы пайда
болатын қабылдаулар, ... ... ... ... бір ... -ой ... ... өзгертіп, бір- біріне қосылудың нәтижесінде
бейнелеудің ... қиял ... ... ... Ол қиялдың басты екі функциясын
атап көрсетеді. Бірі – оның ... ... іске ... оның ... ... және барлық ... ... туып ... не істейтінін ерте бастан ой, қиял ... ... ... онда ... ... ... әдебиетте болсын,
ғылымда болсын бір орында тұрып, алға ... ... еді. ... болу ... ... ... және ... қиял деп екіге
бөлуге болады. Егер ... ... ... ... жәй нәрсені
ойлап, кездейсоқ қиял бейнелерін тудыратын ... – бұл қиял ... ... Егер ... ... ... жұмсап алдамызға
мақсат қойып қиялданатын болсақ, мұндай қиял ... қиял ... ... ... ... ... пайда болуымен, ... ... ... ... ... 6-7 ... бала анасы бір
жаққа кетіп қалса, жан- жағына ... ... ... Бұл факт
балада қиял элементтерінің бастауы ... ... ... ... болуы, оның түрлі әрекетпен айналысуы, сурет ... ... ... ... ... ... бала қиялын
дамытуға қажетті шарттар болып табылады. Балада ең ... ... ... ... ... ... ... болады. Алғашқыда қиялдың
ырықсыз түрі, кейіннен ырықты белсенді ... жиі ... ... дейінгілердің қиялының ... ... ... орны ... Бала ертегі тыңдауға, оны айтуға
өте әуес келеді, осы ... ... ... ... ... ... қиялында оның барлық түрлері жаңа мазмұнға ие ... ... ... ... ... мен ... мақсат –
тілектерін, армандарын ескеріп ... ... Бала дәл ... ... іс ... ... алмаса да, келешекте оны іс ... ... мол ... ... Бала әр кез өз ... болуына сын көзбен қарап, қиял біткеннің ... ... оны ой ... ... отыруға дағдылануы тиіс. Бала
тұрмысына үлеспейтін, ... ... күш – қуат ... ... ... ... болмау жағын мұғалімдер ... ... ... ... мол ... оның ақыл – ойы мен ... де бай болып келетініне баланың көзін жеткізу – аиа ... ... ... ... ... ... ... эстетикалық
тәрбие қиялдың дамуына үлкен әсер етеді[8,93].
Шәкірт ... ... ... тәрбиелеуге бізде ... бар. ... қай пән ... ... ... көбірек берумен бірге олардың өмірімен ... ... ... ... ... Бала ... дамытуда кластан
және мектептен тыс жұмыстар үлкен орын алу ... Бұл үшін ... ... ... жолға қою қажает. Келе ... ... ... ... ... ... қатыстырып,
мейрамды қалай өткізу жайында олармен бірге жоспар ... ... ... жөн. Қиял ... ... мен ... да ... Бала театрдан, кинодан ... ... ... ... ... өмір ... келетіні хақ [9,207].
Біз бұрын қабылдаған заттар мен ... ... ... еш ... ... ... де санамызда ... ... ... ... болған оқиғаларды ... оқып ... не ... көрмеген алыстағы елдер
туралы әңгіме ... не ... ... ... ... ... пайда болады. Бұл қиял процесінің жемісі болып ... ... ... ... заттары мен ... ... ... ... ... бейнелеуде
көрінетін, тек адамға ғана тән ... ... ... тән ... ... ... ... адамның қиял ерекшеліктері оның жеке ... ... ... ... ... ... ... келеді.
2.Қиялдың мазмұны мен формасы адамның жас және дара ... ... ... де байланысты. Мәселен, көргені де, түйгені
де көп, өмір ... мол, әр ... ... бар ... ... мен енді ғана ... аяқ басайын деп тұрған жеткеншектің
қиялын бір ... ... ...... ... ... құбылыстарымен ұштасып жататын
процесс. Мәселен, ... ... оны ... ... ... ... қиялсыз мүмкін емес. Бұл – ... ... ... ... Өйткені ойлау белсенділігі ... ... ... Ал ... ... ... өте
күшті дамуын қажет етеді.
4. ... ... ... ... іс ... ... ... шығып,
дамып отырады. Мұндағы негізгі ... ... ... болуы,
болашақты болжай алуы, істейтін еңбектің нәтижесін күні ... ... яғни оны ... өзгертіп, елестете алу – адам ... ... ... ... - ... қоршаған объективті шындық. Тіпті
қиялдың ... ... ... да ... бар ... ... су ... ( жарртылай әйел, жартылай ... ... ... ... ... көрмеген жағдайда
болмаған болар еді.
Қиял процесінің адам әректінің қандай ... ... ... бар. ... өзі осы әрекет арқылы өзгеріп, дамып отырады.
Тіпті бала
қиялындағы ... ... өзі де оның ... ... ... меңгеруге жағдай жасайтыны, мұның
өзі баланың ... ... әсер ... байқалады.
Қиялдың адам қажетіне асуы, оның ... пен ... ... ... ерекше ... ... ... ... ... Халық «Қыран жетпеген жерге қиял ... ... ... ... түрлері елестеулердің өзгеріп, ... ... ... Қиялда анализ, синтез әдістері,агглютинация,
схематизация түрлі ... мен ... ... ... ... белгілерін жасау) тәсілдері жиі қолданылады. Қиялдағы
елестерді ... ... түрі ... деп ... ... арқылы мифолагиялық бейнелер (кентавр, сфинкс, жез тырнақ) ... ... ... конструкциялары (судан өте
алатын жеңіл танк, аэрошана – суға ... ұша ... ... ... жасауға қатысатын әдістердің бірі – гипербола.
Гипербола деп нәрсенің жеке ... ... ... айтады. Сөйткенде образ ашық, ... ... ... ... бір ... бір ... алға ... айқын
байқалуына жағдай жасалдалы. ... қиял – ... ... ... көп ... Қиял бейнелерін жасаудың енді бір
әдісі
– нәрсенің бір жағын ... ... ... ... ... ... осылайша жасалынады. Егер ... ... оның ... ... көңіл бөлінетін болса,
схематизация әдісі қолданылады. ... ... ... ою ... осыған мысал болады [11,87].
Бейнелер арқасында адам ... пен ... ... ... ... ... әлеміне есік ашады. Адам ... және ... ... ... ... ... сипатын құрайды. Әдетте, күнделікті ... қиял ... мәні ... осы ... берілетін ұғымдардан
басқашалау. Тұрмыста біз ... сай ... ...... ие ... ... қиял не фантазия деп атай
саламыз. Ал, шынында, қиял ... ... іс - ... ... ... ... ... және техникалық ой туындыларына ... ... ... ... ... көрінеді. Бұл тұрғыдан
табиғаттың ... ... адам ... ... ... ... бәрі дерлік қиял мен осы қиялға нгізделген шығармашылықтың
жемісі. ... қиял ... ... ... бермесін, (жеке адам
қиялы, не ұжымдық қиял) өздік ерекшілігін жоймайды әрі тек ... ... ... ие. Қиял ... естегі суреттемелерден негізгі
айырмашылығы – олардың ... ... ... қатынасынан
туындайды. Ес бейнелері - өткен тәжірибенің ... ... ... ... ... ... өткен тәжірбие нәтижелерін мүмкіндігінше
өзгермеген ... ... ал қиял ... қай ... болмасын,
өгеріске түседі, осынысымен де қиял әрқандай шығармашылық ... ... ... қиял - алда ... проблемалық жағдайлар анық болмаған
кездерде оқиғаның ... ... күні ... ... түзеуге
жәрдемдесетін психикалық процесс.
Адам қиялы бұрын көріп, білмеген заттар мен ... ... ... сол ... әлемде жоқ нәрселердің
бейнесі ... ... ... ... ... ... ... қосындысынан жасалады. Қандай да ... ... ... ... өзі ... жүрген бөлшектер мен
материалдардан өз ойында құрайды. ... ... ... ... өмір ... ... өзі ... және сезімтал келсе, оның
қиялы ғажайып әрі қызық бейнелер жасауға бейім ... ... ... мен ... ... екі белгімен анықталады:
1) қиял туындысы мәндік және мағыналық ... асып ... қиял ... ... болған деректердің ... ... ... тиіс ... екі ... сай ... қай қиял да ... тәжірибелік жағынан пайдасыз. Барша ... ... ... да ... ми ... қабығының өнімі. Қиял бейнелері оң және
сол ми ... ... ... ... Оң ми ... ... қарапайым түрге келтіріп, олардың біртұтастығы мен
үйлесімділігінен, ... ... ... береді, осыдан
адамда әрқилы бейнелер нгізінде эстетикалық ... ... ... ... ми ... келіп түскен ақпаратты реттеп, оларды
сөзбен өрнектеу ... ... ... бейне мен ой ажырамас
бірлікте екенін байқаймыз.
Өзіндік ерекшеліктері мен ... ... ... қиял ырықсыз, ырықты болып екіге бөлінеді.
Ырықсыз қиял ... ... ... ... ақ ... ағытылып, бірінен соң бірі өтіп жататын ... ... бұл түрі ... ... ... жиі ... Ұйқылы –
оқу кезде де ырықсыз ... ... ... ... ... ... түрі түс көруден байқалады. Көрген ... ... ... болатыны да – осы ... ... ... ... ... өз ойының тізгінін
босатып ... ... ... ... ... ... оны ... ұқсату, немесе біреу әңгіме айтып отырғанда, оның басынан
кешіргендері ... көз ... ... өтіп ... Осы ... ... жағдайында қарапайым қиялдау затты қабылдаса, ал
екінші ... ... ... елес ... ... Елес – ... ... саналы әрі жемісті түрі – ырықты ... ... ... ... ... ... қоя ... әдейі бейнелер жасау
мен қажетті бейнелер тудыруы. Қиялдың бұл түрі ... ... де ... ... ... ... т.б. болып
ойнауларына қарап, олардың ырықты қиял еңбектену ... ... ... ... мен ... ... алдын- ала көз
алдарына елестетеді. Оларды ... ... ... ... ... ... міндеттейді. Ырықты қиял түрлерін топтап
қарастырудың жолдары бар. Олар – ... ... ... және ... ... ... адамның өмір тәжербиесінде кездестірген,
бұрын ... ... ... ... ... ... байланысты туындайды. Қайта ... ... жаңа ... жасау емес, сол қалпында қайта елестету болып
табылады.
Қайта ... ...... ой- ... ... отыратын
психикалық үрдіс. Қиялдың бұл ... ...... ... ... бар.
Қиялдың ең жоғарғы түрі – жасампаздық қиял. Қиялдың ... ... жаңа ... ... ... қиял – ... ... жаңа, соны өнімдер ... ... ... қызмет атқаратын
психикалық ... ... ... екі ... айрыуға болады:
жаңғыртушы, ... қиял деп. ... ... алған бір ... ... ... қайта тірілтсек, ондай қиялды жаңғыртушы ... ... ақ ... бір ... ... ... соң, есіме қайта түсіремін. Бірақ мен бұрын ... де ... ... болады. Мен қиялымда « Алтын тауды»
туғызуым ... ... ... ... ... бірақ алтыннан
жасалған тауды көргенім жоқ. Міне, ... ... ... қиял ... қиял деуге болады. Айырма сол: ... ... ... ... ... екіншіде нәрселерді аударыстырып,
шабыстырып, ... ... ... бір ... – бір ... ... ... Бұл түрлі қиялдың жемісі, кәдімгі ... ... да ... ... ... ... ( ... болады. Еш
уақытта күш әуіегіге жетпейді. Берне дегеніміз – ... ... әсер ... дәл өзі ... қиял. Бұл қиялдың қызмет ... ... ... ... ... ... –салағын алып, шығарып тастаумызға
мүмкін. Мәселен, кеме жүретін суды алып ... ... ... әуені
қоямыз. Біз дәуді, періні, жез тырнақ, ... ... ... ... ... ... ... қаңбақтай деп қиялдауымыз
мүмкін. Сол сықылды, ... ... жоқ ... ... ... адам ... ... бөкселі жануар
жасаймыз. Екі ... ... екі ... ... ... ... қанат бітіреміз. Және ойдағы нәрселрді құрастырамыз. ... әр кісі ... ... ... ... ... балық,
алтын алма, сүт өзен, кәусар көл, аққу – пері қыз, ... ... ... аяқ сұмырай, тажал жасаймыз.
Мұндай құрастыру ... ... дін ... ... қиялдың қызметі не оңашаландыру, не үйлестіру, не
құрастыру, ... ... ... ... ... ... а) субьектінің саттық іс- ... мен ... ... ... ... ә) ... ... болғанда мінез- құлық бағдарламасын жасайды; б) ... ... ... оның ... ауыстыратын бейнелерді
жасайды; в) обьектінің суреттелуіне ... ... ... Қиялдың
маңызды мәні іс- ... ... ... ... ... беріп, адамды сол арқылы іс- әрект процесінде ... ... ... қабылдау, ес сияқты аналитикалық- синтетикалық
сипатқа ие. Қиял ... ... ... ... ... тыс басқаша
байланыс пен үйлесімдікте ... ... ... ... ... түрлері: белсені, енжар.
2. Психологияда сыртқы ... мен ... ... ... ... өңдеп бейнелеуде көрінетін тек адамға
тән психологиялық процесс. Адамның басында қиял ... ... ... қабығында бұрын жасалған уақытша байланыстар түрлі өзгерістерге
түседі де, жаңа ... мен ... ... туып ... байланыстарды қайта тудырып өңдеу процесінде екінші сигнал
жүйесі ... рөл ... ... ... қиял ... ... ... қызығуына, жеке басының ерекшеліктеріне, ... ... ... Сондай-ақ қиялдың мазмұны мен түрі
адамның жас ерекшеліктері мен ... ... ... Қиял – ... ... психикалық құбылыстарымен ұштасып
жататын процесс [12,129].
1.2 Ертегілер арқылы оқушылардың ... ... ... ... ауыз әдебиетінен мол орын алған және жазу
– сызу өнері ... ... ... ... ... шығармасының
бір түрі – ертегілер. ... ... қара сөз ... оны ... ерте ... ... көркем әңгімесі
деп қараймыз.
Халық ... ... ... ... ... де ... еңбек – кәсіп ету, тұрмыс- тіршілік құру ... ... ... құбылыстарын, табиғат ... ... ... ... ... ... түсінбеген ертедегі
адамдар әр ... қиял ... ... ауыр ... жеңілдету
жайын қарастырған. Бұл жайындағы ұғым – ... ... ... ... ... болған. Сөйтіп ертегі -әңгімелердің ... ... ... ... бұл түрі «ертегі» деп ... ақ, онда ... ... есте ... ерте заманда
туғандығын аңғартады.)
Бірте келе, экономиканың ілгері ... ... ... алға басу, адам баласының дүние танымының, ой-өрісінің,
сана-сезімінің ұлғайып өсуі ... ... ... ... ішінде
ертегілерге көп әсер еткен. Осы ... ... ... әр түрлі өзгерістерге ұшырап жаңа ... туа ... онда адам ... ... ... ... ... күтетін
үміті суреттеледі. Осы ретте туған ертегілерден адам ... ... ісі ... орны ... ... мәні ... көтеріледі. Бұлардың бәрін ... ... ... образдар арқылы бейнеленген.
Бұл ... ... ... ... де ... деуге болады. Алайда, қазақ ертегілерін сөз еткенде, ... ең ... ... ... ... ... ... қандай
болғандығы жайын анықтап айта ... ... ол ... ... ... ... отырып, біздің дәуірімізге жеткен емес. Ауыз
әдебиетінің басқа ... ... ... ауызша шығарылып,
ауызша тарағандықтан әр түрлі өзгерістерге ... бір ... ... әңгімесі қосылып араласқан. ... ... ... ерте ... ... ... ертегілердің алғашқы
үлгілердің, олардың оқиғаларын бойына ... да ... ... тағы бір жайды ескерте ... ... ... ... ... ертегілердің барлығын
бірдей қазақ халқы ... жоқ. ... ... ... аралас, көршілердің, атап айтқанда: ... ... ... ... ... қарақалпақ халықтарынан алынған, бізге
сіңсіп кеткен, өзіміздің ... ... ... де бар. ... ... ... кездейсоқ түрде ... ... Ол ... көршілердің арасында көп ... ... ... ... ... қатынастардың негізінде енген. ... ... бұл ... ... мазмұны алып, мәнерлеп ... тума ... етіп ... ... да біз ... ... ертегісі деп қарауға тиістіміз [14,129].
Қазақ ертегілерінің ел ... ... ... ... жүзіне шығуы ХІХ ғасырдың екінші жартысынан басталады ... Бұл ... Ш. ... ... ... ... ... еңбек сіңіргені байқалады. Олар ... ... ... ... ... ... аталған адамдар Орынборда, ... ... ... ... ... газет – журналдар бетінде ... ... ... ... Олар ... ... ертегілерді не орысша, не
қазақша бастырады, кейде бір тілде ғана ... ... ... шығаратын болса (сөзі қазақша, әрі орысша), онда ... ... ... ... жинаған материалдары өткен
ғасырдың ... ... ... «Дала уалияты» газетінде, «Торғай
обылыстық ведомосында», «Ақмола ... ... ... «Орынбор губерналық ведомосында», «Астрахань газетінде» т.б.
үзілмей басылып тұрады. Қазақ ауыз ... ... ... ... ... ... Омбы мен ... шығатын
газеттерде молырақ жарияланады.
Жоғарыда аталған адамдардың ... ... ... ... ... ... еткендер – ... ... ел ... ... материалдарын төрт-бес
газетке бастырып отырған және жеке ... етіп ... ... ... ... ... ... тарихи даму жолдарын зерттеді, ертегілердің әдеби
тарихынан ... ... ... ... ол ... ... ісіне қайта оралды да, «Ертегілер» атты ... ... Онда ... ... ... алып ... ... тақырыпқа бөледі, көркемдік ерекшеліктерін анықтайды.
Ертегілерді бас ... күші мен ... ... ... және оның ... деген сенім дәріптеледі.
Барлық қиындықтарды жеңіуге дайындық ... ... ... ... мен ... ... ... рисаздық, адам сүйгіштік, жақынға
аяушылық білдіруімен дәріптеледі. Ең ... ... ... ... [16,44]. ... қарасөз ғибратының бірі. Халық
әдебиетінің ... ... ... ... де адам ... ... тұрмы-тіршілік құру тәжірибесімен байланысты туындаған.
Ертегі -ауыз ... ... ... бірі. Ертегілер-
бірнеше ғасырлардың жемісі. Өз халқымыздың ... ... ... ... ... ... ... десек,
ертегілерді аттап өтуге болмайды, ... ... ... ... кеңінен шолып, мол қмтылған ауыз әдебиетінің
ең көлемді, бай түрі ... ... ... ... фольклорындағы
ертегілерінің сан алуан түрлері бар.
Ертегілердің қай түрі ... да ... ... ... санасына сіңіп кеткен сюжеттер. Онда бір елден екінші ... төл ... ... ... ... ... да аз ... Төменгі
тап ортасынан шыққан ертегілерде сатира, демократия сарыны ... ... ... ... ... ... ... бірге қазақ
ертегілерін тек қана феодализм дәуірімен тұйықтап, оны 1968 ... да ... ... ... генезисімен кежелету деп санады.
Шыншыл ертегілер ... ... ... ... сол
жеткілікті[17,98].
Ертегі- өмір шындығын баяндайтын фантастикалық негізге ... ... Онда ... ... ... бойы жасап келгне
өмір тәжірибесі, оның мәдениеті мен ... ... мен ... ... ... ... ... өрнектері қамтылған.
Табиғаттың адам баласына жұмбақ болып
келген неше ... ... ... Үстем тап өкілдерінің зұлымдық,
қастандық ... ... ... күлкі мазаққа ... ... ... ... ... ақыл-парасатты
баяндайды. Адам арманының жарқын болашағына жөн ... ... ... ... балалардың сүйіп тыңдайтыны, ... ... тән ... ... көп. ... ғасрлар бойы
балалардың ықыласын өзіне қызықтыра тартып, жас жанына әсер ... ... ... ... ... ... бай ... ойына қозғау салып, өмірдің неше алуан ... ... ... қызметінің ерте дамуына, ерте қалыптасуына
жәрдемдеседі.
Ертегілердің ... ...... ... ... ... ... тыңдайтыны, оның ғасырлар бойы ұрпақтан-
ұрпаққа айтылып, әбден ... ... ... ... ой-пікірлері
жинақталып, әрі көркем, әрі жеңіл ... ... ... ... ... ... ... болып келеді де, ... ... ... ... ... [18,74].
Ертегілердің балалардың қызықтыратын тағы бір ... ... адам ... ... жағынан әбден жетілген түрлері –типтері
фольклорда еңбекші халық ауыз-әдебиетінде жасалған.
Ертегі-халықтың ... ... ... ... ... түрлері секілді ертегі де адам ... ... ... құру ... ... ... ... әдебиетінің көлемді саласының бірі. Ертегілер-
бірнеше ғасырлардың жемісі. Өз ... ... ... ... ... танушылық көзқарастарын білеміз ... ... ... ... ... ... елесі.
Қазақтың тұрмыс-салтын кеңінен шолып, мол ... ауыз ... ... бай түрі ... ... ... ... фольклорындағы
ертегілерінің сан алуан түрлері бар.
Ертегілердің қай түрі ... да ... ... өтіп,
халық санасына сіңіп кеткен сюжеттер. Онда бір ... ... ... төл ... болып жүрген мотив образдар да аз ... ... ... ... ... ... ... сарыны елеулі
болатынын кезінде ... ... ... ... ... ... қазақ
ертегілерін тек қана феодализм дәуірімен тұйықтап, оны 1968 ... да ... ... ертегі генезисімен кежелету деп санады.
Шыншыл ... ... ... ... ... ... өмір ... баяндайтын фантастикалық негізге ... ... Онда ... ... ... бойы жасап келгне
өмір тәжірибесі, оның мәдениеті мен ... ... мен ... ... түрлері, тілінің ... ... ... адам ... ... ... келген неше ... ... ... тап ... ... қастандық әректтері әшкере
етіледі, күлкі мазаққа ... ... ... ... тыңдаушысына ақыл-парасатты баяндайды. Адам арманының ... жөн ... өмір ... бастайды.
Ертегілер ішінде балалардың сүйіп тыңдайтыны, олардың ... тән ... ... көп. ... ғасырлар бойы
балалардың ықыласын ... ... ... жас жанына әсер ... ... ... ... ... Ертегілердің бай фантастика
балалардың ойына қозғау салып, өмірдің неше ... ... ... ... ... ерте ... ерте ... ... ... – балалардың сүйіп оқитыны,
барлық ... ... ... оның ... бойы ... айтылып, әбден екшелеп, халықтың даналық, тапқыр ой-пікірлері
жинақталып, әрі көркем, әрі ... ... ... ... оқиғасы қызықты, ұшқыр қиялды ... ... де, ... ... ... ... жетеді [18,74].
Ертегілердің балалардың қызықтыратын тағы бір ерекшелігі ... адам ... ... ... ... жетілген түрлері –типтері
фольклорда еңбекші халық ... ... ... әр ... ... қоғамдық өмірі,
ой-арманы, дүние ... мен ... т.б. ... ... айтылатын әңгімелердің қайысысы ... ... ... ... әділ ... ... ... нені
ұнататындығын, нені жек көретіндігін суреттейді. ... ... ... байланысты туған ертегілерді алайық. Бұл
тақырыптағы ... ... ... ... ... басқа да эпостық түрлері секілді, ертегілердің
де өзіндік құрылысы, көркемдік ерекшеліктері бар. ... ... та, ол ... бір ... ... ... басталуы,
аяқталуы болады.
Ертегі ауызша ... ... ... ... оған ... ... мән береді, әңгімесін ... ... ... түсу жағын ойлайды, кейде ертекші әңгімесін:
Ерте-ерте ерте екен, ... жүні ұзын ... жүні ... ... ... ... екен,
Қырғауылы қызыл екен, ... ... ... екен, жоқ екен,
Бөрі бөкеуіл екен,
Түлкі жасауыл екен...-
деп тақпақтай ... ... әрі ... ... ... кіріседі.
Ал кейде ертекшілер айтатын әңгімесіне ... ... ... ... ... ... ... («Баяғыда бір кедей
болыпты, оың үш баласы болыпты»...т.б.) ... ... осы ... ...... құрылысына тән басты
ерекшелігі болып табылады [19,53].
Шындығында,ертегі айту ... ... ... ... сөз ... мен ... ... тәрбиелеу мектебі болып саналған.
Ертектің тартымды, қызықты, ... ... ... оны ... өнер ... болғандықтан, репертуарына ... ... Ол ... ... ... ... өнер адамы санаған»-десе, М.Әуезов «Ертек айта ... ... ... жыр ... ақындармен, жыршы, жыраулармен
пара-пар бағалаған»,-дейді. Ал көрнекті фольклорист ғалым ... ауыз ... ... ... орындаушылар ғана емес, тың
сюжетті ертегілерді туғызушы шығармашылық ... ... ... аңыз ... ... кейіпкері халық арасынан шыққан сөз
тапқыш ақылды ... ... он ... ... адамдар. Олар
жауыздықпен, күресіп жеңіп шығушы, әділдікті жақтаушы алып ... ... ... мен құрлымдық ерекшеліктеріне қарай; а) қиял-
ғажайып ... ә) ... ... ертегілер; б) тұрмыс салт
ертегілер; в) аңыз әңгімелер деп , 4 топқа бөліп ... ... ... ... бұл түрі көне
заманда, ... ... ... ... ... ... сырының
мән-мағынасы себеп-салдарын толық түсінбеген, бірақ соны білуге ... ... ... кезінде туған. Күн, ай, от, судың
жойқын ... ... ... ... ... ... сиынып табынған бірінен ... ... ... Оларды
адамша ойлап, әрект жасайтын ... деп ... ... ... ... ... ... пен птрихат дәуірінің
ауысу кезеңдерінде туса ... ... ... өмір сахнасынан шыққан
кезде адамдар аң-құстардың сырын танып біліп, олар ... ... ... ... ... мыстан кемпір, жезтырнақтар
матриархат дәуірінің ұғым ... ... ... кәсіп ... ... ... ... ... ... ру
қоғамның салт-санасы қалыптасып, ... неке ... Бұл ... қиял-ғажайып ертегілерінде адамға жат ... ... ... ... көрінеді [21,96].
Патрихат дәірінде адамды ең басты киелі күш деп ... ... ... ... ... ... ... образдап,
соған адам әрекетін ... ... ... ... осы ... Мұндай ертегілерде реалдық адам ... мен ... ... ... ... ... ... ертегілеріндегі
үлгілері-«Ер Төстік», ... ... ... «Аламан мен
Жоламан», т.б.
«Ғажайып бақ» ертегісі балаларды адал ниетке, ... ... ... ... ... ... бұлдыр сағым жоқ, айқын, ашық айтылған. Жүйелі
мақсаттар көрінеді. Үстем тап өкілдеріне ... ... ... кісілігі, кеңпейілділігі, әлдеқайда жоғары тұратынын оның ... адал ... ... ... үлгі етіп көрсетеді.
Халық қиялы еңбек адамын ардақтайды, оның ... мол ... ... ... бұл түрі, біріншіден, таза ... ... су ... туындаса, ал екіншілері шығыс
пен ... ... ... ... ... мазмұндық өзгерістерге
түскен ертегілер. Мәселен, «Еділ-Жайық», «Құла ... ... ... т.б. ... ... ... ертегілерінде көбінесе,
халық сүйген батыр ұлдар сипатталады. Мұндай ертегілер ... ... ... ... де ... [22,95].
Бір халықтың ертегі, аңыздардың екінші елде де ... ... ... келуі, сол елдердің шаруашылық кәсібі, ... ... ... ... «ай десе аузы, күн десе көзі ... ... ... ... ... құс басты кейіпкер ... ... ... айналасында өрбиді. Сол қызға ғашық болған ... ... ... жолындағы тосқауылдар: алып күштің иесі жалғыз
көзді дәу немесе айдаһар, ... жеті ... ... мыстан
кемпір болып келеді. Ал жағымды ... ... ... ат, ... құс, ... ... киік, т.б. бейнеленеді.
Ертедегі батырлардың ғажайып ерлік іс-әректтері жердің үстінде
ғана ... ... ... жеті дарияның ар жағында, жеті ... да өтіп ... Екі ... ... талас-тартыста, күрес-
соғыста кездескен топтың ... ... ... достықты
жақтаушылар болып келіп, ... ... ... Бұл ... әділдік жеңеді» деген халықтың даналық ұғымының ... ... сөз ... ... ... көрсем,
меңгерсем деген асыл арманы адамзат ... ... ... ... ... ой-қиял ғарышындағы асыл арманның іске
асуына сөйтіп, ғылым мен ... ... ... жетуіне,
шындыққа айналуына себепкер болып отыр.
Қиял-ғажайып ертегілер адам баласына ... ... ... ... адам ... ... Суырдай бір ғана сайыңды біліп, ... ғана ... ... інде ... ... Қиялға қанат сермесең, аспас асау, алмас қамал жоқ. Ол ... пен ... ... ... ... жетуге деген таудай талап
бойыңда болсын. Әр нәрсеге көз жұмда, ... ет, ... деп тас ... болады» дегенді тыңдаушы жастардың санасына сіңіруді, сөйтіп,
әр жасты қиялдай ... ... ... ... ... пен кеңестік өлшеміне сыймайтын, адам ... ... ... ... есте жоқ ескі ... еске түсіріп,
дүниенің есігін ашады.
Ертегінің бойына бүгіп ... сыры да, ... ... мен ... да, ... шыңы ... осы: адам жанының
табиғатпен ұласуын, ... ... ... Алла ... ... «Сөз атасы ертегі, Құраннан сыр шертеді» ... ... екен ... тағы бір ... ... ... және
хайуанаттар туралы ертегілер. Хайуанаттар туралы ... ... ... ... ... жан-жануарлар болса да, реалистік
сипаты бар қазақ ... бір ... ... ... ... Олардың өзін мал шаруашылығына және хайуанаттарға
байланысты туған ертегілер деп екі ... ... ... ... ... бірі ... ... «Бармақтай бала», «Қотыр торғай», «Мақта қыз ... ... ... ... ... түйі», «Кім неден күшті», «Күшік
пен мысық», «Қоянның ... ... мен ... «Түлкі мен ... мен ... тағы осы ... ертегілер өмірде кездесетін
жәйттерді аңғартумен ... ... ... ... ... білудің жолдарын үйретеді.
Хайуанаттар ... ... ... әр ... өзі қызық. Сол күлкілі, қызықты кейіпкерлердің өмір
сүру, өмірге ... ... ... ... жасөспірімдерге
өмір жолын танытады.
«Кішкентай болымсыз тірлік ... ... ... көрсету тақырыбы балаларға ... ... ... ... Бұл ертеіглер адам мен оаны қоршаған табиғаттың арасындағы
шекті елемейді, Балаға ... ... адам ... ... де ... әдеттегі қалпынан бөлек небір
күлкілі ... ... ... құйыршық тәрізді болады. Бұлар жас
баланың ... ... ... ... ... әсер етеді»,-дейді
академик Мұхтар ... ... ... ... қай ... ... та, соның
бәрі де балалардың ұғымына сай, түсуіне ... ... де ... ... ... жайындағы ... ... және ... ой ... екі сипат бар. Оның ... ... ... сырт ... ... Ертегілерден
естулері арқылы оларды енді ... ... ... ... ... арта түседі.
Мұның екінші жағы хайуанаттар жайындағы ... ... ... ете ... ... ... болатын, тартыстардың сыр-сипатын
байқайды. Үстем тап ... ... ... елді қалай
алдайтынын, арбайтынын, күш ... ... неше ... ... ... көреді.
Мал күту мен еңбек ... биік ... ... ... ... «Қуыршақ» сияқты жас балаларға арналған қысқа ертегілердің
мазмұны да аса ... ... ... ... ... ... ... жоқ деп ойлайтын
қырғауыл, одан жаңбыр, жер, шөп, ... ... ... ... ... екенін айтады. Ал оқтың пілтесін жеп қоятын тышқан,
тышқаннан із ... алты ... ... ... жеті ... ... құмырсқа болып шығады, өйткені ол-еңбек сүйгіш, ұйымшыл. ... ... ... ... ... төзімді болуға
тәрбиеленеді. Бұл ертегілерде ... ... ... тұрмыс-
тіршіліктері суреттеледі. Оларда қойшы-малшы, тазшалардың ... ... ... мүмкін жайттарға қиял-ғажайып, оқиғалар
араластыра ... ... және ... ... ... ... өзіне тән қасиеті, ерекшілігі, «ертегі» деген сөздің өзінде
осы ұғым бар. ... «Аю ... және ... ... ... аю ... ... ойлап, тіл білетіндіктері ... ... ... ... ... ... болып көрсетіледі. Хайуанаттар, жануарлар
кейде адамдар мен ... ... ... өз ... ... жекелеп бейнелейтін ертегілер де аз ... ... және ... «Аю, ... ... ... інген» сияқты ертегілердің танымдық жағы бір болса,
екіншіден ... ... біз ... зары ... ... ... ... махаббатын ғажап ... Ал, ... мен ... айлакер түлкі ... ... ... ... қояды.
Апанға абайсызда түсіп, шыға алмай шарасыздығынан түлкі су
іздеп ... ... ... сол апанға алдап түсіреді. Қу, әккі
түлкі «ешкі ... ... ... далаға шығып», аңқау ешкіні
қалдырып кетеді. Осы ... ... ... ... ... ... ... бәлеге душар болады». Шағын ертегі, ғибраты мол. Қулығы
мен сұмдығы құрық ... ... ... ... жек ... де ... қу, ... жандар ара-тұра болса да ... ... ... ... ертектерде халық солардың
мінездері арқылы адамдардың бойындағы ... ... ... ... ... ... ... мінездегі ерсілік-
оғаштықтарды тұспалдаған. Мысалы, ертегілерді түлкі –айлакер, қу, ... ... ... ... қоян – қорқақ; қой –момын; қасқыр
–зұлым, жауыз ... ... ... ... ... ... ... әшкрлеген.
Қазақ ертегілерінің ең мол түрі-шыншыл ертегілер. Халық өзінің
дүниетануындағы, ... ... үй ... іс-әрекетін,
барлық мұң-мүдесін, күрес-тартысын, ... осы ... жиып ... ... ... әлеуметтік теңсіздікке
қарсы еңбекшіл ... ... ... ... ... ... ертегілердегідей туған бейнелер
емес, күнделікті өмірдегі еңбек адамдары. Олар көк ... не ... жер ... ... жерде өмір ... ... ... Шыншыл,
ертегілердегі жауыздық иелері де көбіне нақтылы адамдар: хан, ... ... ... ... ... ... «Айлалы тазша»
әңгімесінде тазша бала айла-амалымен, тапқырлық, ақылдылығы мен ... оның ... да кек ... Жалпы тазша жайындағы ертегілер
жауыздық иелері күлкі-ажуа етіледі, олардың ... ... ... реалистік ертегілерде ең әділ, ең ... ... ... шығады. Мұның ғажап үлгісі-Аяз би [26,98]
Бұл ... өмір ... ... ... реалдық бейнелер
басым. Олар кейде өмір шындығына ... бас ... ... хан ... ... ... «Хан мен ... ертегісінде хан
күндіз тақта отырса, түнде үстіне ... киім ... ... ... ... ... ... ертегілердің бас қаһармандары ақылды қарт, тапқыр ... шал, ... ... ... ... Шіңкілдек, айлалы тазша,
кедей, жауыз бай, сұғанақ ... ... ұры ... ... ... көп ... тазшалар бейнесі сырт
пішіні жағынан сондай ... ... ... жан боп ... ақыл айласы, сөзге тапқырлығы, қулығы бәрінен де асып ... ... ажал ... ... да, ... жол ... ... беретіні балаларды қатты сүйсіндіріп, көп ... ... ... қиыстырп айту арқылы да ... ... ... ... хандарыд, би сұлтандарды ... ... мәз етіп ... Осы ... балалар оқи отырып, шешендікке,
тапқырлыққа тәрбиеленеді.
А.Кенжеғұлова ... ... ... ... ... осы ... түрлеріне кеңірек тоқталған. Енді, осы
ертегілердің ... ... мән ... ... ... ... айтқан кезде мына ерекшіліктерді сақтап ... ... ... ... ... ... ерте ... ешкі
жүні бөрте екен», «Қрығауылы қызыл екен, құйрық жүні ұзын ... ерте ... дін ... ... ... ... жоқ, ескі
заманда» деп келеді.
Екінші ерекшілк: ... ... ... ... жат жандар
туралы айтарда ... ... ... келдің балам-ай?» немесе
«Адамзат иесі шығады!» деген сөздер айтылады.
Үшінші ерекшілік: ... ... ... ... ... басына жетіп,
сақалы сирағына жетіп, бір жан өтіпті» деген сөздермен аяқталады.
Хайуанаттар жайындағы ... екі түрі бар. ... ... дәл ... өзін суреттеу үшін айтпай, ... ... ... ... Екіншісінде хайуанды анық
хайуанның өзі ретінде суреттейді.
1-сызба
|Хайуанаттар жайындағы ертегілер ... ... ... ... |
|сынап,әжу ету үшін ... ... анық ... ... ... суреттеу |
|үшін қоданатын ертегілер. |
Қиял-ғажайып ... мен ... ... ... ертегілер мүлде басқаша, ерекше болып ... Бұл ... ... пайдалы өсиет, ақыл үйренесің. Кейіпкерлерде ақылды жігіт,
асыл қыз, елін ... ... әке мен бала ... ... ... батырлық ертегілер бар. Ол ертегілер екі топқа
бөлінеді:
1. Көне ... ... ... ... Мысалы, ондай ертегілерге «Ер
Төстік», ... атты ... ... ... ... ... ... ертегілер. Мұндай ертегілерге «Қамбар
батыр», «Алпамыс батыр» ... ... ... ... жатады.
Осы ертегілер арқылы адам өзінің әрбір ойына, ... ... ... отырады. Ізгі ойы, ізгі ісі адамда ... ... Адам осы ... ... ... ... ... ізгілікке ұмтылу керек екенін түсінеді [25,39].
Баланы жетілдіре тәрбиелеуде көне ... келе ... ... ... ... ... ... ертегілеріне әуестендірудің
пайдасы өте зор. М.Жұмабаевтың ... да: ... қиял ... Бірақ оынң жанында суреттеулер аз болғандықтан, қиял да ... ... ... ... ... емес ... жоқ, бәрі ... Бала ертегінің бәрі шын деп ... бала ... ... жандандырып, суреттеп алып келсең ұғады. ... ... тым ... ... ... айтқанда, ой мен сөздің отын маздататын
самал жел. ... ... ... ... дамытатын
жұмыстардың бір түрі - ойдан ертегі құрастыру. Балалар ... ... ғана ... ... олар ... де ... ... Ертегі
шығару-мұғалім үшін балалар мен рухани қарым-қатынас жасау болса, ал
балалар үшін ... жоқ ... ... ... Олар ... Белгісіз, түсініксіз нәрсе, әсіресе ғажайып, фантастикалық
нәрсенің бәрі ... ... ... ... ... балаларды
өздерінің байқағандарынан ... ... ... ... берілген ертегілермен танысқаннан кейін, осыған ... ... ... ... ... ... ... аяқталатындай етіп өзгерту баланы шығармашылықпен үйретумен
қатар ... ... ... Өз ... ... ... басынан өткізеді.
Айтылған ертегілердің суретін салу оқушылардың көз ... ... ... ... ұзақ ... ... балаларды қиялдауға, шешен сөйлеуге, ойын жеткізуге ... ... ... ... балаларды ертегі оқуға қызықтыру, жақсы қасиаттерді
меңгеруге жетелейді, ... ... ... еңбекті сүюге, қоршаған
дүние ... ... ... ... ... адам ... гүл бақшасы, бақытты
жарқын тұрмысы, келешегі барлығы көрінеді. ... ... ... алуан жақсы сезімдерді, тапқырлықты байқаған ... ... ... ... ... ... етіп ... Ертегілер
оқушыларды адамгершілікке тәрбиелейді. Сонымен қатар логикалық ойдың
даму ... ... ... ... әдебиетінің басқа эпостық түрлері секілді, ертегілердің де
өзіндік ... ... ... бар. ... ертегіні алсақ
та, ол белгілі бір сюжетке ... ... ... ... ... маңызы туралы былыай дейді: «Халықтың
ұмытылған ... ... ... Олай ... ... тіл
жағынан керек нәрсе. Бала әдебиеті жоқ ... ... ... ... ... нәрсе. Бала әдебиеті жоқ жерде ... ... ... ... зор ... бар ... Баланы қиялдандыруға,
сөйлеуге үйретеді. Бұрынғылардың ... ... ... жағынан
дерек берумен керегі бар ... ... ... ... ... ... пернелі,
кестелі сөздерін тастап, баланың өз сезімін қайта айтуға ... ... ... ... ... пен ... ... тартыс, орындалған арман, т.б. бәрі-бәрі ... ой, ... ... елесті қажет етеді. Бәлкім, содан ... ... жас ... ... әуес болады, балалар нағыз өмірімен,
табиғатпен таныс ... не ... ... ... қоса ... бөгет жоқ. Олар қиялмен жасаған нәрсе өмірге ... ... ... «Психалогия» атты еңбегінде [26,81].
Халық өзінің ертегілерінде қиял ... ... да, ... ... ... жайнда ой қозғайды. Оларды халық тілегі,
қоғам мүддесі тұрғысынан сөз ... ... нені ... нені ... ... пікір білдіріп, баға беріп отырады.
Бір топ ертегілерде жауыздық пен ізгілікті,
еңбексүйгіштік пен ... ... пен ... ... сөз ... ... кейіпкерлердің іс-әрекеті арқылы ишарамен
мегзей отырып, жақсыдан үйренуді, жаманнан жиренуді өсиет ... ... яғни ... ... ... қарай
бірнеше жанырлық түрге бөлініп жіктеледі. Мұны ... ... ... ... ... | ... жанырлық түрлері ... | | ... ... ... ... |
| |ып |тар | |
| | ... | |
| | ... | |
| | | ... ... |күй |- |
| | | | |гі | ... | ... ... |сы-қақ |нове-л| |батыр-лы|
|[20] |-ып |тар | | ... |қ |
| | ... | | | | | |
| | ... | | | | | |
| | | | | | | | ... А.Байтұрсынов қазақ ауыз ... ... ... 2 ... ... ... ... үшін айтылатын сөздер);
2. Сарындама (жұрттағы келе ... ... ... сөздер
кіреді).
Сауықтам (сауық) сөздің өзін 2-ге ... ... ... мен ... (ермек сөз), ал ертегі жыр (батырлар) деп ... ... үшін ... ... ... «Ертегісімек деп ертегіге ұқсас, бірақ ертегіден ... ... ... ... ... ... ... ықтималды
молырақ түрде шығарған өлеңбер, әңгңмелеуді айтады»,-дейді.
Сонымен қатар, ертегісімек әңгімелерге ... ... ... ... ... ... сияқты адамар ... ал ... ... «Қар ... ... батыр», «Нөрікұлы
Шара», «Алпамыс батыр», «Ер Тарғын», «Ер Сайын», «Едіге», ... ... деп ... ... ... ... жанырлық түрлерін жіктеуде ғалым
С.Қасқабаев жүйелеген ... ... ... ... жеке-жеке
тоқталатын болсақ, ертегінің түрлері төмсендегідей етіп салыстырыла
түсіндіріледі [29,84].
2-кесте
|Ертегілер-д|Қиял-ғажайы|Жануар-лар |Нове-ллалық|Сық-қақ ... ... |п ... ... |ертегі-лер |ертегі-лер |
|жанырлық |ертегі-лер |ертегілер | | | ... | | | | | ... ... | | | | ... | | | | | |
| ... | | | | |
| ... | | | |
| |ды ... | | | | |
| ... | | | | |
| ... | | | | |
| ... | | | | |
| ... | | | | |
| ... | | | | |
| ... | | | | |
| ... | | | | |
| ... |1) ... ... би», |« |1) «Ер |
| ... ... |«Үш өсиет» |Жиренше |Төстік», |
| |«Ер ... ... ... ... |
| ... ... | ... |атты |
| ... ... ... |Кенді-бай» |
| |бала», |р» | ... ... |
| ... |2) «Бес | |» т.б. ... «Ер|
| |құс» |ешкі», | | ... |
| | ... | | |т.б. |
| | ... аю» | | | |
| | |3) | | | |
| | ... | | | |
| | |мен ... | | |
| | |т.б. | | | ... ... ... түрлерімен сусындаған, білімді ... те, ... зор ... ... үшін ерекше есте қалып,
оларды мейірімділікке, адалдыққа, ... ... ... ... ... ... әдептілікке, үйретеді.
Жамандықтан, қулықтан, өтіректен, зұлымдықтан ... ... ... ... ... жеңетінін көрсетеді [1,24].
Халық әділдік пен адамгершілікті, ақылдылық пен ... өте ... ... ... ... ... етіп ... ауыздан-ауызға тарап, бізге жеткен ертегі, аңыз әңгімелерінің
барлығында да ... пен ... және ... жақсылық пен
жауыздық қатар көрсетіледі.
Ертегілердің тәрбиелік маңызы ... зор. ... ... балалар қарапайымдылық, адалдық, сияқты қасиеттерді ... ... тілі ... қатты сөздер мен бейнелі
тіркестерге бай ... ... ... ертегілерді оқытуда ... ... ... ... оқу барысында «бұл ойдан шығарылған, өмірде кездеспейді»
деудің қажеті жоқ, ... ... ... ... де ... біраз ертегілерде кездесетіндерді қиялдау ... ... ... кейіпкерлерге қарапайым мінездеме беруге үйретуде
ертегілердің ... мол. ... ... ... ... бір-екі айқын белгілерді көрсетіп, ... ... ... ... ... ... тек іске жақын үлгімен
мазмұндалады. Кейде ертегіні ... ... оның ... қызықты
етіп айтып береді. Егер артистердің ... ... ... жақсы.
Ғалым А.Байтұрсынов: «Ертегі ... ... ... ету ... ... ... Ертегінің ішіндегі
оқиғалар, оқиғаға қатысқан нәрселердің көбі ... жоқ, ... мен ... ... ... ... ... мағынасыз
болмайды, көбінесе, ішкергі астарлы ... ... ... ... ... ... анықтап береді.
Ертегілер мақсаты.
- жақсылық пен жамандық;
- достық пен қастық;
- арамдық пен ... ... пен ... ... пен ... ... пен жалқаулық;
- қулық пен аңқаулық т.б. ... өнег ... ... ... ... ... ... жағдайына қарамай, ертегіде
жаны жоқтар жанды ... тілі ... ... ... Бір ... ... түріне түсіп кетеді.
Ертегінің қадірі қанша деп ... ... ... ... ... ... ел ... жиналып, хатқа түсуі,
баспа ... ... ХІХ ... ... ... ... ... Бұл ретте Ш. Уәлиханов, Ә.Диваевтың ... ... ... ... ... ... Олар ... С.Сейфулин,
О.Әлімжанов, Ж.Айманов, Б.Досымбеков, М.Ибрагимов т.б[15,83].
Осы аталған адамдар Орынборда, Омбыда, ... ... ... ... ... – журналдар бетінде қазақ ертегілерін үнемі
жариялап отырады. Олар ... ... ... не ... ... ... кейде бір тілде ғана шығарады. Ертегілер қазақ
тілінде ... ... ... ... әрі ... онда қысқаша
мазмұнын орысша аударады. Бұлардың жинаған ... ... ... жылдары басталып, «Дала уалияты» газетінде, «Торғай
обылыстық ... ... ... ... ... ... ... ведомосында», «Астрахань газетінде» т.б.
үзілмей ... ... ... ауыз ... ... ... ... үлгілері, әсіресе, Омбы мен Орынборда шығатын
газеттерде молырақ жарияланады.
Жоғарыда ... ... ... ... ... ... айтарлықтай еңбек еткендер – ... ... ел ... жинаған материалдарын төрт-бес
газетке ... ... және жеке ... етіп ... Мысалы,
академик ... ... ... ... ... даму жолдарын зерттеді, ертегілердің ... ... ... ... ... ол қазақ ертегілерін
зерттеу ... ... ... да, ... атты ... ... Онда қазақ ертегілерін жан-жақты алып тексерді, ... ... ... ... ... ... бас кейіпкердің күші мен ... ... ... және оның ... ... ... ... қиындықтарды жеңіуге дайындық жасалынады. Ертегілер ... ... мен ... ... қайрымдылық, рисаздық, адам сүйгіштік, жақынға
аяушылық білдіруімен дәріптеледі. Ең ... ... ... ... [16,44].
Ертегі-халықтың қарасөз ғибратының ... ... ... ... ... ... де адам ... еңбек кәсібімен,
тұрмы-тіршілік құру ... ... ... ... ... ... ... бірі. Ертегілер-
бірнеше ғасырлардың жемісі. Өз халқымыздың ... ... ... ... ... ... білеміз десек,
ертегілерді аттап өтуге болмайды, ... ... ... ... ... ... мол қмтылған ауыз әдебиетінің
ең көлемді, бай түрі ертегілер ... ... ... ... сан ... түрлері бар.
Ертегілердің қай түрі болса да ... ... ... ... ... ... сюжеттер. Онда бір елден ... ... төл ... ... ... ... ... да аз ... ... ... шыққан ертегілерде сатира, демократия сарыны ... ... ... жақсы айтқан болатын. Сонымен бірге қазақ
ертегілерін тек қана феодализм ... ... оны 1968 ... да ... ... ертегі генезисімен кежелету деп ... ... ... ... ... ... ... өмір шындығын баяндайтын фантастикалық негізге құрылған
көркем шығарма. Онда еңбекші ... ... бойы ... ... ... оның мәдениеті мен ... ... мен ... кәсібінің түрлері, тілінің шебер ... ... адам ... ... ... неше ... ... айтылады. Үстем тап өкілдерінің зұлымдық,
қастандық әректтері әшкере етіледі, ... ... ... ертегілерінің негізгі өзінің тыңдаушысына ... Адам ... ... ... жөн ... өмір
күресіне бастайды.
Ертегілер ішінде балалардың сүйіп ... ... ... тән ... сондай көп. ... ... ... ... өзіне қызықтыра тартып, жас жанына әсер етіп,
көңілді ... ... ... ... ... бай ... ойына қозғау салып, өмірдің неше ... ... ... ... ... ерте ... ерте қалыптасуына
жәрдемдеседі.
Ертегілердің ерекшеліктері сонда – ... ... ... ... ... ... оның ғасырлар бойы ұрпақтан-
ұрпаққа ... ... ... ... ... ... ой-пікірлері
жинақталып, әрі көркем, әрі жеңіл тілмен ... ... ... ... ... ... ... келеді де, баланың
ойын бірден ... ... ... ... ... ... тағы бір ерекшелігі –
ондағы адам бейнелері барлық жағынан ... ... ... ... еңбекші халық ауыз-әдебиетінде жасалған.
Ертегіде халықтың әр ... ... ... ... дүние танымы мен көзқарасы т.б. көрініп отырады.
Ертегілерде айтылатын ... ... ... ... ... жасап, әділ бағасын ... ... ... нені жек көретіндігін ... ... ... тұрмыс-салтына
байланысты туған ертегілерді алайық. Бұл тақырыптағы ... ... ... ... ... ... жүргізілетін жұмыстың түрлері
2-сызба
|Ертегінің керек орындары ... ... жоқ ... ... ... рухын, |
|қиялын тәрбилеу-ге зор |
|керегі бар нәрсе. Баланы |
|қиялдындыруға, сөйлеуге ... ... сана ... ... ... ... ... |
|керек нәрсе. |
|Халықтың ұмытылған |
|сөздерді ертегіден |
|табылмақ. Олай болса|
|ертегі тіл ... ... ... ... жұмыс түрлері жүргізіледі:
1.Ертегілерді оқыту алдындағы дайындық жұмысы. ... ... ... ... ... ... Дайындық әңгіме ... ... ... болу ... әңгіменің ұзақтығы оқылатын ертегінің ауыр-жеңілдігіне
байланысты. Сонымен ертегіні оқуға ... ... ... ... ... ... ондағы кейіпкерлердің ... ... ... ... ... ... ... мазмұнына
қызықтыру мақсатынад жүргізіледі. Бұл ... ... ... ... да ... түпкі мақсаты-балаларға
ертегіні толық та саналы қабылдауға туғызыу.
2. Түсініксіз ... мен ... ... ... ертегінің
ішінде кездесетін кейбір қиын ... ... ... ... мағынасын түсінуге ауырлық етеді-ау деп ойға ... ... ... ... шетінен түсіндіре беру ... ... ... ... ... ... кезінде ертегінің жалпы мәнін ... ... ... ғана іріктеліп алынады. Ал ... ... ... ... өзінен-өзі белгілі болатынын да
ескеру қажет. Сөз мағынасын оқу ... ... әуес ... ... ... үзіп тастап, сөзді түсіндіруге кірісу ... ... ... мен ... ... онан әрі ... ... оқылған ертегіні тыңдамйады. Кейбір ... ... ... әлі ... ... үшін немесе оқушылырдың сөздік
қорын байыту үшін ... ... ... ... ... ертегі
оқығаннан кейін, яғни ертегінің ... ... ... ... ... мазмұнына сай суреттер берілсе, оларды
оқуға дайындық кезіңінде пайдалануға ... ... есте ... ... ... ... алдын-ала көрсетіп, оқылатын ертегінің
мазмұынын ... ... ... Ол ... ... оқуға дайындау
үшін емес, ертегіні оқып ... соң ... оқу ... оның
мазмұны жөніндегі түсінікті тереңдете түсу үшін ... ... ... ... ... біткеннен кейін балалар
ертегінің мазмұнымен ... ... ... ... ... ... ... айтқанда тыңдаушының ... ... ... ... ал нақышына келтіре үлкен шабытпен айтылуы
тиіс.
Ертегімен танысқаннан ... ... ... ... Оны
кейде мұғалім өзі оқып ... ... ... оқитын
оқушыға оқытады. Оқығаннан кейін бөлімге бөліп, әр ... ат ... ... ... ... ... ... керек. Ертегі бөлімдеріне
ат қою күрделі жұмыс, ... ... ... ... ... жоспар жасауда, қайсысына мұғалімнің көмегі қажет екенін
мұғалім алдын-ала ... ... ... ... барысында біз баланы ... ... ... ... оқытуға жаттықтырамыз. Кей жағдайда ертегіні шапшаң
оқимын деп, өзінің мөлшерлі оқу ... ... ... ... ... ... ... оқытамын деп, дұрыс оқудың ... ... ... ... ... ... оқу дегеніміз-сазына ... ... сөз. Бұл, ең ... ... ... оқу, ... оқу және
белгілі дәрежеде жылдам оқу шарттарын сақтап ... ... ... осы шарттарды толық ... оқу ... ... ... келістіріп, мәнерлеп оқи ... ... ... оқи білу ... ... ... ... түсініп оқуға
машықтандырады.
Мұғалімнің басшылығымен оқушылар ертегіні ... ... ... ... ... ... оқу ... сұрыптап, ойластыра отырып ала білсек, сабақ бір сарынды
болмай ... ... ... оқу ... ... ... ... Оқу кезінде ... ... ... ... ... сөзін мазмұнды, мәнерлі етіп сөйлеугу ... ... ... оқу ... жаңа ... қызығушылығын
арттырып, кейіпкер бейнесін дұрыс суреттеуге жәрдемдеседі. Ол ... ... ... рет ... оқу ... көрсетеді. Барлық
елдің ауыз әдебиетінен мол орын алған және жазу – сызу ... ... ... ... ... шығармасының бір түрі ... ... ... қара сөз ... айтылатындықтан, оны
халықтың ерте заманда шығарған ... ... деп ... ... басқа түрлері сияқты, ертегілер де ... ...... ету, ... ... құру тәжірибесіне
байланысты туған. Жаратылыс құбылыстарын, ... ... ... ... ... ... ... түсінбеген ертедегі
адамдар әр нәрсені қиял ... ... ауыр ... жеңілдету
жайын қарастырған. Бұл жайындағы ұғым – ... ... ... ... айтатын болған. Сөйтіп ертегі -әңгімелердің алғашқы
үлгілері туған. (Халық шығармасының бұл түрі ... деп ... ақ, онда ... әңгімелердің есте қалмаған ерте ... ... ... экономиканың ілгері дамуы, қоғамдық ... алға ... адам ... ... ... ой-өрісінің,
сана-сезімінің ұлғайып өсуі жалпы халық ... ... ... көп әсер ... Осы негізде ертегілердің алғашқы
үлгілері әр түрлі ... ... жаңа ... туа ... онда адам ... ... мүддесі, ой-санасы, болашақта күтетін
үміті ... Осы ... ... ... адам ... ... ісі басты орны алады, ... мәні ... ... ... ... ... ... көркемдеп
суреттеу, образдар арқылы бейнеленген.
Бұл секілді ... ... ... де ... ... болады. Алайда, қазақ ертегілерін сөз еткенде, ... ең ... ... ... ... ... ... қандай
болғандығы жайын анықтап айта алмаймыз. Өйткені ол ... ... ... ... ... ... дәуірімізге жеткен емес. Ауыз
әдебиетінің ... ... ... ... ... ... тарағандықтан әр түрлі ... ... бір ... ... ... ... Бергі заманда туған
ертегілер ерте ... ... ... ... алғашқы
үлгілердің, олардың оқиғаларын бойына ... да ... ... тағы бір ... ескерте кетелік. Қазақ тілінде ауызша
айтылып келген ... ... ... ... ... шығарған
жоқ. Қазақ ертегілерінің ішінде ағайындас- аралас, көршілердің, атап
айтқанда: ... ... ... ... ... ... ... алынған, бізге сіңсіп ... ... ... ... де бар. Бұл ... ... ... кездейсоқ түрде
келіп енбеген. Ол ... ... ... ... көп заманға
созылған экономикалық, ағайын –достық қарым- қатынастардың негізінде
енген. Сөйтіп, ... ... бұл ... ... ... ... ... өзінің тума шығармасы етіп жіберген. Сондықтан
да біз ... ... ... ... деп ... ... ертегілерінің ел арасында жиналып, хатқа ... ... ... ХІХ ... ... ... ... деуге
болады. Бұл ретте Ш. Уәлиханов, ... ... ... адамдардың
айрықша еңбек сіңіргені байқалады. Олар Б.Дауылбаев, ... ... ... ... ... аталған адамдар Орынборда, Омбыда, Қазанда, Астрахань мен
Ташкентте шығатын ...... ... қазақ ертегілерін үнемі
жариялап отырады. Олар ... ... ... не ... не
қазақша бастырады, кейде бір ... ғана ... ... қазақ
тілінде шығаратын болса ... ... әрі ... онда қысқаша
мазмұнын орысша аударады. Бұлардың ... ... ... ... жылдары басталып, «Дала уалияты» газетінде, «Торғай
обылыстық ... ... ... ... «Орынбор
газетінде», «Орынбор губерналық ведомосында», «Астрахань ... ... ... ... ... ауыз ... ... ішінде
ертегілердің көптеген үлгілері, әсіресе, Омбы мен Орынборда ... ... ... ... ... рөл ... ... Әрбір оқушы өз
рөлін оқығанда ... ... ... ... ... ... сәйкес ой екпін, кідіріс, ... ... ... ... Осы ... ... сөзсіз. Мұндай оқу оқып тұрғандар
үшін де, тыңдаушылар үшін де ... Кей ... ... ... ... хорға қосылып оқуға да болады. Хорға қосылып
оқуды да ... өзі ... ... Ертегіні оқытудың бұл түрі ... ... ... ... Оқылатын ертегі өзінің
мазмұнына, құрылыс ... ... ... ... ... бір ... ... оқушы қосылып оқуы ... ... ... оқу ... ... ... ... болуы ықтимал.
Ертегінің қай жерін дара, хормен, қандай ... оқу ... ... ... ... ... ... ертегінің болса да
кейіпкері болады. Сол ... ... беру ... ... ... ... ... талдау бергенде, мазмұнаду мен
мінездемені шатастыруға болмайды. Мазмұн желісінде ... ... ... әңгімеленеді. Ал мінездеме топшылау, бағалаудың элементі
болады. Онда ... реті ... ... ... ... ... ... әлденше белгілерге бөлініп, кейде
салыстырыла баяндалады.
Мінездеменің өзі ... ... және ... ... үш
формада жасалады. Дара мінездеме жасау бастауыш форма ... ... ... ... ... ... соң балалар оларды
салыстырады, топтайды, жіктейді. ... ... ... ... сол ... ... отырып қана күрделі ... ... ... ... ... ... өзі жол ... өзі ... ... ... ... ... ... қарапайым
мінездеме-мінез-құлқы мен істерніе, реніші мен ... ... ... көз ... ... ... ... қандай екенін ажыратады.
8. Ертегінің көркемдік қасиетін таныту. ... ... ... сөз ... ... аударып, аңғартып ... ... ... ... тиіс ... мен ұғымдарды іріктеп ... ... ... құралын пайдалануға болады.
9. Оқылған ертегі бойынша ... ... ... ... ... да оқушылардың тілін дамыту мақсатымен ауызша ... ... ... ... Бұл тек тіл дамыту ғана ... оқу, ... ұғу ... көзделеді. Ауызша мазмұндау
бірнеше түрге бөлінеді: толық мазмұндау, қысқартып мазмұндау.
10. Ертегінің ... ашу, ... ... ... ... ... тереңірек, саналы меңгерулеріне жәрдемі ... ... ... ... ... ... түрде
ойластырылған, негізгі түйініне көңіл аударатындай шағын ... ... ... Яғни ... қызу жүру үшін ... ... ойлануға мәжбүр ететіндей, ... ... ... қамтитындай, тұжырымды, бір-бірін толықтыратын ... ... ... ... ... ... меңгеруге мүмкіндік
туғызса, екіншіден, өз ... ... ... ... ... ... ... баяндалса, өзін соның орнына
қойып айтуы тиіс. Бұл ... ... ... мен ... ... меңгерсе ғана іске асады. Егер ертегі І жақпен ... оны ІІ ... ІІІ ... ... ... оны өз ... ... мазмұнын аз-кем өзгертіп, аяғын өз ... ... ... ... ертегінің мазмұынын ескеру керек, себебі кез-
келген ертегіні ... ... не ... ... ... ... ... істелетін жұмысты сұрақ-жауап арқылы
бағыттау керек.
Еретгілерді ... ... ... өзге ... ... ... ... да тікелей мұғалімнің басшылығын,
көмектесуін, ... ... ... ... жоспар жасауға үйретеу үшін де өте қолайлы. Оны
бөлімдерге ... ат қою, ... ... ... ... ... ... жұмыстарды 2-3 сынып оқушылары ... ... Ал ... ертегіге өз беттерімен жоспар ... ... ... ... ... ... ... онша керегі жоқ.
2. Кейбір ертегілерді пьесаға айналдырып, ... ... ... ... ... ... ... композициялық ерекшеліктеріне қарапайым түрде бақылау
жүргізіп үйрету ... ... ... ... ... ... ... игереді. Сондықтан бірқатар ертегілерді оқығанда жалпы
идеясын ғана ... ... ... оқуға тапсырып беруге болады
[32,74].
Оқулықтарда ертектердің қара сөзбен жазылған ... ... ... түрлері де бар. Қай жанрда ... ... ... оны ерекше қызығушылықпен оқиды. Балаларды ... ... ... ... кейіпкерлерінің басынан ... ... ... ... ... сияқты қасиеттер. Оқиға
қызығымен ... ... ... ... ... ... ... икем-дағдысына қандай талаптар қою керек? Міне, бұл ... ... ... ... ... оқытуда тағы мынадай ... ... ... - ... жанырлық ерекшелігін таныту, яғни әдеби-
тиориялық ұғымдар беру;
- ... пен ... ... ... өзіндік
ерекшеліктерді білдіру:
- тіл құрылысы ұйқаспен тақырыппен келуі, баяндау, суреттеу, портреттеу
шеберлігі, ... ... мол ... ... ... ... ... бай тілі- ... ... ... ... тарихи тілі екендігі;
- ертегі негізінде халқымыздың асыл ... ... ... ... ... тыныс тіршілігінің айнымай көрінуі. Қай ... ... ... тілегініне сай жақсылық пен бақытқа жетумен
аяқталады.
Ертегілерді оқытуда қандай ... оқу ... ... ... саналады.
Ең алдаымен, оқушыларға ертегіні ... ... ... ... ойластыру керек. Мазмұнын меңгерте отырып, оның негізіндегі
идея, ... ... ой ... сөз ... ... ... оқу, ... баяндау, мазмұнын
толық сақталынған толық ... ең ... ... негізделген
тапсырмалар жүйесін ойластыру, оқушылардың қабілеті, икем ... ... ... ... жүргізу [33,114].
Бастауыш мектеп қазақ әдебиет оқулықтарына ... ... ... ... ертегілер болып, ... ... жас ... әр ... жеке қарастыруға
болады.
Төменгі сыныптарда (1-2 сыныптар):
1.Ертегілерді ... ... ... ... дағдыландыру керек.
Төменгі сынып оқушылары ертегінң қай түрге ... оңай ... ... ... ... қай ... ... беру керек және ... ... ... ... ... жаңа сөздердің ... ... ... ... ... беру ... оқып ... кейін оқушыларды қайта-қайта ... ... ... ... ... мән беру қажет.
4.Мәтінді идеялық мазмұнын баяндап түсіндіруге, ондағы ... ... ... ... ... бөлу ... сыныптарда (3-4 сыныптар):
1. Бұл сыныптарда оқушылардың дербес оқып ... ... ... ... Бұл сыныптарға ертегілерді оқытуда, алдымен оқытушы
ертегінің ... ашып бере ... ... ... ... сол
сұраулар бойынша оқып, қайталап айтып бере ... ... ... ... беру ... ... ... берілген тапсырманың орындалу жағдайын тексеріп
көру, онан соң оқытушы ... етіп ... ... сол ... қызықтыра отырып оқуға және әңгімелеп беруге ... ... ... ... ... қою керек. Оқиғаны ... ... ... ... қоры ... беру ... Осы
тұрғыда басты сөз, сөйлемдердің мағынасын түсіндіріп ... ... ... ... ... әр ... мақұлықтар,
жануарлар суреттелгенімен, іс жүзінде шынайы ... ... ... ... керек. Жын, албасты, дию, пері, жалмауыздар
адамзаттың жауы ретінде алынып, жаман ... ... ... ... ... ... ... ағаш ат сияқтылар мен
алатын орда, миуалы бау-бақшалар ... ... ... ... ... ... ... Оқыту барысында ертегілердің
осындай ортақ бейнелеу ... ... ... оқушыларды жан-
жақты бақылауға, құбылыстан ... ... ... сол түрдегі
образдардың шынайы мәнін түсінуге көмкетесу керек. Ең ... ... ... ... сол ... ... ... жинақтап, бір жүйеге түскен, айқын да ... ... ... ... керек. Ерекше көңіл бөлуге керекті бір
мәселе, ертегілерді оқытуда оны есте ... ... ... ... қызықты болатындай ерекшеліктерін толық пайдаланып,
оқушылардың мәтін мазмұнын қайталай ... ... ... ... ... Міне, бұлар ертегілерді оқытудағы басты ... ... ... ... ... ... ... болып табылады
[34,39].
2-4 сыныптарда «Әдебиеттік оқу» ... ... ... ... ... озық үлгідегі шығармаларын ... ... ... ... ... әдеби сауатын ашу, рухани
дүниесін ... ... ... ... ... дара ... тәрбиелеу.
«Әдебиеттік оқу» пәнін оқытудың міндеттері:
1. Көркемдік шығармаларды оқуға сүйіспеншілігін ... ... оқу ... қалыптастыру:
- қазақ және әлем балалар әдебиетімен таныстыру:
2. Көркем ... ... ... ... тақырыбы мен идеясы (негізгі ойы, ... ... ... әрекеттері, қарым-қатынасы);
-сюжет пен композиция (жағдай, оқиға үзгі, оқиға жүйесі мен ... ... ... ... ... кейіпкер (қатысушы, кейіпкер, іс-әрекет, кейіптеу, тіл);
- әдеби-тиориялық ұғымдар(теңеу, метафора, эпитет ... ... ... тілі ... бейнелілігі, көп мағыналылығы т.б.);
- жанр түрлері (әңгіме, өлең, мысал, мақал-мәтел, жұмбақ-жаңылтпаш, ... ... ... сөз ... ... ... автор-шығарма-тақырып-кітаптар;
- алғы сөз бен сөз соңы;
- жазушы өмірінен ... ... ... мерзімді басылым.
4. Сөйлеу тілін жетілдіру:
- ауызекі сөйлеу тілін;
- ... ... ... ... ... әрекеттік баулу:
- өз әрекетін бағалай білуі;
- өзіндік ойын ... ... ... ... ... көз ... ... шығармашылық қабілеттерін қалыптастыру.
6. Оқушы тұлғасын тәрбиелеу:
- адамгершілік-ізгілік;
- елжандылық-отансүйгіштік;
- этика-эстетикалық;
- еңбексүйгіштік;
- салауаттылық [35,94].
«Әдебиеттік оқу» ... ... ... оқу ... 7 тарауды құрайды:
1. Туған елім-Қазақстан.
2. Асыл сөз.
3. Адам болам десеңіз.
4. Еңбек түбі ... ... ... ... ... ... тілегіміз-достық.
Оқу аясы 2 бөлімнен тұрады:
1. Көркем шығарма бөлімі.
2. Ғылыми- танымдық шығармалар бөлімі.
Көркем ... ... ... әдебиетінің 2 саласын қамтиды:
1. Ауыз әдебиет үлгілері.
2. Жазба балалар әдебиеті ... ... ... балаларға арналған тақпақтар;
- төрт-түлік жырлар;
- өтірік өлеңдер;
- мақал-мәтелдер;
- жұмбақ-жаңылтпаштар;
- ертегілер: хайуанаттар жайндағы ... мен ... ... ... «Байлық пен ақыл», «Ұр , тоқпақ», «Жақсылық пен
Жамандық», т.б.);
- аңыз ... ... ... ... ... оқу» ... берілген ертегілер
3-кесте
|р/с | ... |
| 1 | ... пен ақыл |
| 2 | Ұр, ... |
| 3 | ... пен Жақсылық |
| 4 | Сүт ... ... |
| 5 | ... пен ел ... |
| 6 | ... мен қозы ... ... ... берілген ертегілер
4-кесте
|р/с | ... |
| 1 | ... пен ... |
| 2 | Екі лақ |
| 3 | Ит пен ... ... ... ... |
| 4 | ... ... |
| 5 | ... |
| 6 | ... |
| 7 | Әке ... |
| 8 | ... қақпан |
| 9 | ... |
| 10 | ... |
| 11 | ... алма |
| 12 | Төрт ... |
| 13 | ... пен алма ... |
| 14 | Ең ... жеміс |
| 15 | Ай неге ... ... | Екі ... |
| 17 | ... кім күшті? |
| 18 | ... мен ... |
| 19 | Үш ұл |
| 20 | Екі ... ... |
| 21 | Ең асыл ... |
| 22 | ... қоян |
| 23 | ... ... ... ... ... қиялын дамытуда ... ... ... барысында мұғалім дәстүрлі әдіс-тәсілдерімен ... ... ... ... пікір білдіру, сурет салу)
жаңа техналогиямен оқытудың тиімді ... да ... ... ... өз бетніше оқуға, жеке тапсырма орындауға, топпен
жұмыс жүргізуге, ұжімдық ... ... ... ... ... ... ҚИЯЛЫН
ДАМЫТУҒА БАҒЫТТАЛҒАН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ-
ТӘЖІРИБЕЛІК ЭКСПЕРИМЕНТ
2.1 Анықтаушы эксперимент материалдарын дайындау, ... ... ... ... ... ауданы, Қарасу
елді мекені және Қаратал елді мекенінде ... ... ... атындағы орта мектебіндегі 2-сыныбы мен байқау
сыныбы ... ... ... мектебінің 2-сыныбы алынды. Ш.Берсиев
атындағы бастауыш мектебінің 2-сыныбында- 5оқушы , ... ... ... ... эксперимент
2кезеңнен тұрады: анықтаушы және қалыптастырушы эксперимент.
Оқушыларға ... ... ... Сөз ... ... ... ... даму деңгейін
анықтау (Р.С.Немов)
Оқушының ертегілер құрастыру барысында ... ... ... ... ... ... Қиял ... өзгешілігі, қайталанбаушылығы;
3.Фантазиясының байлығы;
4. Бейнелердің тереңдігі мен жан-жақты ... ... ... Бейнелердің сезімге әсері, эмоциялық көрінісі;
Балаға осы көрсеткіштердің әрқайысы бойынша 0-ден 2-ге ... ... ... ... ертегіде болмаған ... ... ... ... ... ... көрінген жағдайда қойылады.
2-ұпай-зерттеліп отырған белгілер ертегіде біршама ... ... ... бала 1 мин. ... ... ... ... таба алмаса,
онда экперимент ... ... оған ... ... ... ... ... шапшаңдығына балаға 0 ұпай қояды. Егер ... ... ... ... ... ғана ойлап таба алса, оның
қиялдау ... 1 ... ... бала ертегі сюжетін өте тез, алғашқы 30 сек. ... ... ... ... 1мин. ... әр ... 2 сюжет ойлап
шығарса, қиялдау шапшаңдығы 2 ұпаймен бағаланады.
Ертегі ... қиял ... ... ... ... ... бағаланады:
Егер бала бір уақытта біреуден естігенін немесе бір ... ... ... берсе, 0 ұпай беріледі. Ал бала ... ... ... оған ... ... қосса, оның қиялының
қайталанбаушылық ... 1 ... ... Бал еш ... ... ... мүмкін емес, өзгеше бір нәрсе ойлап тапса, оның
қиялының ... ... 2 ұпай ... ... ... ол пайдаланған бейнелердің ... ... ... ... бұл ... ... ... тіршілік иелерінің, заттардың, олар қатысатын ситуациялар
мен белгілердің саны ... Бұл ... ... саны ... асса, 2 ұпай қойылады.
Егер көрсетілген белгілер саны 6-9 ... ... 1 ... жоғарыда айтылған белгілер аз ... ... 5-ен ... жағдайда 0 ұпай қойылады.
Бейнелердің тереңдігі мен ... ... ... негізгі
роль атқарушы бейнеге қатысты/ адам, жан-жанура, фантастикалық ... зат, т.б./ ... мен ... ... ... ... ... Ертегіде орталық бейне ... ... ... жеке ... ... ... 0 ұпай алады.
Егер орталық бейнені сипаттауда бөлшектерге белгілі бір ... ... 1 ұпай ... ... ... ... жан-жақты
суреттеліп, оның жеке бөлшектеріне әр ... ... ... 2 ... ... ... әсері, эмоциялық көрінісі сол ... ... ... ... бағаланады.
Баланың ертегідегі ... ... ... ... ... болып, бірақ пайда болған ... ... тез ... ... 1 ... бағаланады. Бала қанық, өте
қызықты ... ... ... ... ... оянған
қызығушылығ әлсіремей, ертегі соңына ... ... ... қорқыныш
т.б. эмоциялық жауаптар түрінде күшейе түссе, бала ертегісіне 2 ... ... ... ... жинауы мүмкін ең жоғары ұпай
10-ға тең, ал ең ... ... ... ... ... ... тыңдай отырып, бала қиялының нәтижесін талдап бағалау үшін
төмендегідей кестеде ... үлгі ... ... ... туралы қортынды
8-10 ұпай – жоғары ... ... ... деңгей.
0-3 ұпай – төмен деңгей.
Оқушыларға нұсқау: «Екі дос» ... ... ... ... мына
мәселеге көңіл бөл.
1. Тақырып ... ... ... ... ... дос, ... ... бір күні, адамгершіліг мол, ... риза ... ... ... ... ... ерте, ертеде екі дос болыпты. Біреуінің аты Айдос, екіншісінің
аты ... Ол ... ... ... ... мол, ... Бір күні екі дос ... келе жатса алдарынан бір ... ... , ... ... ауыр ... бар әжей ... жатады. Екі дос әжейге көмектесіп бірі ... ... ... ... ... жеткізіп салады. Әже екі балаға риза
болып, рахметін айтыпты.
2-оқушы. Молдағұлова ... ... ... екі дос ... Ол ... адамгершіліг мол,
мейрімді сосын өнерлі ... Бір күні бір ата ... ... бара жатқасын екі бала көмек көрсетіпті. Екі ... ата ... ... ... ... ... ... айтып жүріпті.
3-оқушы ... ... ... ... екі дос ... Ол ... ... әрі өнерлі,
әрі ақылды, адамгершілігі мол қасиеттері болған. ... ... жан ... ... ... ... көмектері көп екен. Бірінің
жасаған көмегімен, екіншісі асырып ... ... ... ... екі дос ... Ол ... мейрімді, екіншісі өнерлі болыпты.
Екеуінің адамгершіліг мол. Екеуі ... ... ... ... күні ол ... ... ... риза болыпты[39,74].
«Ертегі құрастыр» әдістемесінің хаттамасы
5-кесте
|Бала қиялының ... ... ... ... ... ...... |
| | ... |
| | | |к | ... ... ... | 2 | 1 | 1 | 1 ... ... өзгешілігі мен | | | | ... |2 |2 |2 |1 ... ... ... 2 | 1 | 2 | 1 ... ... | | | | ... ... мен | | | | ... ... |2 |1 |1 |0 ... сезімге әсері, | 2 | 2 | 0 | 0 ... ... | | | | ... ... ... ... ... |төмен |
1 әдістемелік нәтижесі
6-кесте
|Деңгейі ... ... ... ... |
| ... ... орта ... ... мектебі |
| ... ... (5 ... ... (4 ... |
| | саны | ... | саны | ... |
| | | | | ... | 1 | 25% | 2 | 40% ... | 2 | 50% | 1 | 20% ... | 1 | 25% | 2 | 40% ... Сын. Ан. ... ... ... ... ... ... анықтаушы эксперимент оқушылардың сөз арқылы ... ... ... екенін анықтадық.
№2- әдістеме Ертегі бойынша ... сал ... ... ... ... әсерін қағаз бетіне түсіре
ала білудегі қиялын ... ... ... ... стандартты ақ парақ және түрлі-
түсті фломастер /6 ... кем ... ... 5 ... ... ... бір ... ойлап салу тапсырылады.
Суретті талдап, бала фантазиясын ұпаймен ... ... ... ... ... ... ... нұсқау: ана тілі хрестоматиясының ... ... ... ертегіде не түсіндің соны ... ... ... мына ... ... ... оқып шық
2. Алған әсеріңді қиялыңмен қағаз бетіне бейнеле.
7-кесте
| ... ... ... ... ... ... |
| |л ... |
| | | |ік | ... ... ... | 1 | 1 | 0 | 1 ... бейнелерінің өзгешіліг мен | | | | ... |2 |1 |1 |0 ... ... | | | | ... ... |2 |1 |1 |1 ... ... мен | | | | ... ... ... / |1 |1 |1 |1 ... | | | | ... ... ... | 2 | 1 | 0 | 0 ... ... | | | | ... ... |жоғары |орташа ... ... ... ... ... ... ... сыныбы |
| ... ... орта ... ... ... |
| ... ... (5 оқушы) |2-сынып (4 оқушы) |
| | саны | ... | саны | ... ... | 1 | 25% | 2 | 40% ... | 1 | 25% | 2 | 40% ... | 2 | 50% | 1 | 20% ... ... ... ... көрсеткіш
Қортынды: бұл әдістемеде де ... ... ... ... ... ... эксперимент нәтижесінен қалыптастырушы ... ... ... Қалыптастырушы эксперимнттің ... ... ... салыстыру
Қалыптастырушы эксперименттің мақсаты: ертегілерді оқыту ... ... ... ... міндеттері:
- қалыптастырушы эксперименттің материалдарын дайындау;
- қалыптастырушы эксперименттің материалдарын ... ... ... ... қорытындылау;
Эксперимент Л.Ә.Әбдірасылованың «Әр т үрлі жанрдағы мәтіндерді
оқыту» атты ... ... ... ... оқу ... әдістемесі негізге алынды[40,28].
Сонымен қатар біз әдебиеттік оқыту сабағында ертегілер ... ... ... ... ... ... Ертегіні жалғастыру;
2. Ертегі бойынша сурет салу;
3. Берілген тақырып, суреттер бойынша ... ... ... ... ... жоспарлары
Сабақ тақырыбы: Еңбекпен ел көгерер
Сабақтың ... ... ... ойды ... ... ... ... Ертегіден түсінгенін ... өз ... ... ... ... есте сақтау ... ... ... ... ... ... ... Қайрымдылыққа, іздемпаздылыққа, тапқырлыққа, тәрбиелеу.
Сабақтың түрі: Жаңа ... ... ... сұрақ-жауап, тіл дамыту.
Сабақтың көрнекілігі: Нақыл сөздер, плакаттар.
Сабқтың барысы:
І. Ұйымдастыру бөлімі.
- Саламатсыздар ма, ... ... ба, ... Отыра қойыңыздар. Қазір ана тілі ... ... ... ... ... ... ... Үй тапсырмасын тексеру.
- Қане, балалар, үйге қандай ... ... ... ... «Бидай мен Қаңбақ»
мсалын рөлге бөліп, мәнерлеп оқуға берілді.
- Кім, ... ... Мен, (2-3 ... ... Үй ... ... ... Бидайға не деп тіл қатты?
- Сен осы ... ... ... ... ... ... ... Қаңбақтың Бидайға айтқан сыны дұрыспа?
- Жоқ, дұрыс емес?
- Бидайдың ... ... сыны ... ... дәл ... ... ... өзінің берген бағасы туралы не айтасыңдар?
- Дұрыс ... ... ... ... ... ... Жаңа ... түсіндіру.
Ендеше бүгін біз Спандияр Көбееің «Еңбекпен ел ... ... ... 1878 ж. Қостанай обылысында туып ... ... ... ... ... ... Балаларға арнап ... ... ... мысалдар бар. Балаларға ... ... ... оқу ... жазды.
1-сызба
Спандияр
Жазушы
Педагог ... ... ... ел ... ертегісімен танысамыз. Ертегінің
өзіне тән жанырлық ерекшеліктерін ... ... ... ... ... қызғылықты, тартымды етіп ... ... ... сол ... ... ... ... ел көгерер.
(ертегі)
Ерте заманда ағайынды төрт ... ... ... ... ... жалқау, шаруаға қыры жоқ берекесіз екен. Ал ең
кішісі ... ... ... Сыншыл жұрт ағайынды төртеудің
мінезіне қарай, оларға жанама ат ... ... ... ең ... қурай басын сындырмай шалқасынан жатып
алып, шырт түкіріп ... ... ... ... ... ... ... оны «Түусонау» деп атапты. «Малымды ... ... ... ... қана, өзі дәйім үйінде жүретін жалқауға
«Көресал» ... ат ... ... тек ... ... ... деп, көргенді жұмсай салатын жігіт «Айдайсал» атаныпты.
Ағайындылардың кенжесі айранын ... ... ... ... ... «Түусонаудың» малынан түк қалмапты, «Көресалдың» малы
көп ... ... да малы аз ... Ал өзі бағып-күткен
еңбекшіл жігіттің малы ... ... аман ... елін ... ел ... деген нақыл осыдан қалыпты ... ... ... ұнады ма? Несімен ұнады?
- Кенжеғұлдың еңбек ... Оның ... ... ... Еріншек, кежалқау.
- Үш жалқауға жұрт қандай жанама ат қойды?
- Түусонау. ... ... ... ... ел ... ... ... сөз ертегіде қай кейіпкерге
қатысты айтылған?
- Кенжеғұлға.
Дұрыс-ақ, Кенжесінің ерінбей, еңбектенгенінің ... ... ... ғана ... Ел ... аман алып ... балалар осы сабақтан алған әсерімізбен «Үш ... ... ... Әр ... топ ... ... мына үш ... топ-Жалқау баланың суретін салу.
Оқушыларға нұсқау (Сұрақ-жауап ... ... ... ... ... балаларды жатқызуға болады?
- Сабақ оқымайтын, үлкендерге ... ... ... ... ... үстері қандай болады елестетіңдерші?
- Бастары кір, лас, киімдері жыртық, ұқыпсыз, ... ... ... ... не ... ... көреді?
- Бір заттарды бүлдіріп, сындырып, ... ... тек ... ... ... ... осы айтқанымыздай ... бала ... ... екен
суретін салайықшы.
ІІ топ-Еңбексүйгіш баланың суретін салу.
Оқушыларға ... ... ... ... ... еңбекқор балаға қандай балаларды жатқызуға
болады?
- Сабақты ... ... ... ... айтқан тілді
алатын т.б.
- Олардың ... ... ... Үсті басы ... ... алынған, ұқыпты, кітаптары таза, түгел
т.б.
- Ондай ... не ... ... ... ... ... таза жүргенді, сабақ оқығанды т.б.
- Өздеріңіз айтқандай еңбексүйгіш баланың суретін ... ... бала ... ... ... ... бойынша)
Оқушыларға нұсқау:
- Балалар мына суреттерге қарайықшы, суретте не салынған?
- Әр ... ... деп ... ... ... сол қайрымды бала ... ... ... ... ... ... Жолдас Аманжол
Қайрымды бала (ертегі)
Ертеде шал мен ... ... ... екі ұлдары болған.Біреуі
қайрымды, екіншісі қайрымсыз ... ... ... ... ... ... ... Қайрымды отын жарып, су ... шал ... ... ... Өсіп ... ... бала шал ... алғысын алып ... ... Ал ... өзінің
жасағанына өкінген.
2-оқушы. Молдағұлова Бибінұр
Қайрымды бала
Ертеде шал мен ... екі ... ... ... ... ... жалқау бопты. Үлкені шал мен кемпірдің айтқанын орындапты.
Ал ... ... ... ... ... Үлкені шал мен
кемпірдің алғысын алып мұратына жетіпті, ал ... ... ... ... талданады)
V. Оқулықпен жұмыс.
1. Мәнерлеп, іштей оқу.
2. ... ... ... ... ... және ... оқуға төсілдіру
VI. Жаңа материалды бекіту.
Ал енді, балалар, «Бәйге» ойынын ойнап ... 20 | 30 | 40 |
| 20 | 30 | 40 |
| 20 | 30 | 40 |
І ... ... І ... ... ... ІІ топ,
ІІІ қатардың сұрақтарына ІІІ топ ... т ... ... ... ... ... Ертегі кімдер туралы?
2. Ағайынды үшеуі қандай?
3. Кенжесі қандай?
30- нөмерінің сұрақтары:
1. Ең ... ... ат ... Не ... Ортаншысына қандай ат қойды? Не себепті?
3. Үшіншісіне қандай ат ... Не ... ... ... Төрт ... ... еңбекқоры кім?
2. «Еңбекпен ел көгерер» нақылын қалай түсінесің?
3. Кенжесіне мінездеме ... Үйге ... ... ... ... ... ... келу.
- Ертегінің жалғасын ойдан шығарып жазып келу.
VII. Бағалау.
Бүгінгі сабаққа өте ... ... ... ... ... ... сабақ аяқталды.
Сау болыңыздар, балалар.
Сабақтың тақырыбы: Арыстан мен ... ... ... ... да ... - ... ... аударған Ә.Нілібаевтың ертегісімен таныстыру және ертегі ... ... ... : ... ... ... жүйелі баяндап машықтануға, дұрыс
сөйлей ... ... Өз ойын ... анық ... ... ... ... қиялын дамыту, сөздік қорын ... ... ... бойын аулақ ұстауға
тәрбиелеу. Ақылды, қайрымды болуға, ... ... ... ... ... Жаңа сабақ.
Сабақтың көрнекілігі: Арыстан мен ... ... ... ... қағаздар, вен диаграммасы.
Сабақтың барысы:
І. Ұйымдастыру бөлімі.
- ... ма, ... ... ба, ... ... ... ана тілі сабағы. Сабаққа ... ... ... ... ... Үй ... ... Қане балалар үйге қандай тапсырма берілді?
- Орыс ақыны ... ... ... ... ... ... мәнерлеп оқу.
ІІІ. Үй тапсырмасын бекіту.
- Сонымен барлық зат ... не үшін ... Үсті таза ... Бала неге ... ... ... ... қайта оралды?
- Ол тапза болды.
- Сонда адамда ең бірінші не болу ... ... ... ... жеке бас ... сақтаймызба?
- Сақтаймыз.
- Жарайсыңдар, балалар!
IV. Мағынаны тану.
а) Ой ... ... ... ... қою ... ... ойынды
ойнатып, қиялын дамытамын)
- ... ... ... ... бос ұстаңдар. Ал енді
елестетіңдерші көктемде жердің түсі ... ... ?
- ... Күннің көзі қандай ?
- Шуақты, сары.
- ... түсі ... ?
- Ашық ... ... олай ... қазір біз сендермен «Қай түс ...... ... Әр ... ... ... таңдаған түстерін ... бір- ... ... ... жаңа ... ашу. ... ... мен
қозының суреті шығады.
V. Жаңа ... ... ... ... Балалар енді үлестірмелі қағазды алайық. Әр ... ... ... ... ... ... Ақылды қоян тақырыбына ертегі құрастыр.
(тірек ... аң ... бір ... ... қоян, бір қазан ыстық
су, сыйлық).
Оқушылардың ... ... ... қоян (ертегі)
Аң патшасы ... бір күні ... ... ... Алдына қайнатып бір қазан ыстық су қойып: ысы ... ішіп ... ... көп силық беремін,-депті. Барлық аңдар ішуге
қорқып тұрса, қоян ... мен ішем деп ... ... ... ... көрсетіп шығыпты сонда су суып қапты да, ... ішіп ... ... ... ... қапты. Қоян көп силықты өзі
алыпты.
2. Ашулы ит тақырыбына ертегі ... ... : ... ... дос болыпты, ит, арамдық жасапты, алтын.)
Оқушының жауабы. Молдағұлова Бибінұр.
Ашулы ит ... ит пен ... дос ... ... бірге өмір сүріпті. Бір күні
адамның ... ... ... ... кетіпті. Адам іздеп таба
алмапты. Содан ит пен м ... ... ... Ит ... ... көрсетіпті. Мысық арамдық жасап алып қашып өзі ... Міне ... бері ит ... ... екен.
3. Достар тақырыбына ертегі ... ... : ... ... қалыпты, піл, судан өте алмай,
маймыл, бойы жетпей, дос ... ... ... ... ... күні ... мен піл ... қалыпты. Екуінің де көңілдері
жоқ екен, бір-бірінен ... неге ... ... деп. ... судан өте ала ... ... деп. ... ағашқа өрмелеп
шығып алама алып беріпті, піл ... ... ... ... ... дос ... ... қасқырдың аш қалуы ертегі бойынша сурет сал.
(ертегілер ... ... ... аш қалуы
Өрісте жайылып жүрген ... ... бір арық қой ... ... ... ... арасынан бір қасқыр шыға келіп:
- Е,сүген асым, қайда жүрсің? Іздегенде ... ... ... ... дәмге дауа жоқ! Енді сені жеймін, -дейді.
Қой :
- Жейтін болсаң, ажалым ... ... ... өзің де мал ... ғой. ... ... аузыңда бір тісі жоқ, бір асым ет і
жоқ, тұла бойы ... мені ... Мені ... ... қойға
қайтайын, семіз қой әкеліп ... ... ... ... кім ... – дейді.
«Жылы-Жұмсақ» деген сөз қасқырды қызықтырады. Қойды босатып ... ... ... ... ... Қой да, бағалы да ... ... «Қой ... ... ғой, ... ... еді. ... ешкі антұрған азғарған шығар. ... ... ... ... ... ... ... алдында қызылшаны күрт-күрт
шайнап, бір ешкі жүр екен. Көп қой да, ... да ... ... ... сен ... ... ешкіні бас салады.
«Жанымды алып қалуға себеп болар ма ... деп, ешкі ... :
- Атаң да, анаң да ... еді ғой. Қой ... олар ... еді. Мен қарапайым ешкі емеспін. Тойда билеп, көзге түскен
ешкімін! –деп ... Ешкі ... ... естіген емеспін. Ондай өнерің болса, көрсет!-
дейді қасқыр.
Ешкі:
- Ендеше көз аудармай, ... қара да тұр, мен бір ... ... де, ешкі олай-бұлай секіре-секіре жалт беріп,
қойдың арасына ... ... Сол ... ... да ... ешкі аман ... енді, біз қазір Ленардо да Винчи- итальян ... ... ... ... мен ... ертегісінмен т анысамыз.
(Ертегіні дауыстап, мәнерлеп оқып ... айт ып ... мен ... ... ... ... ішіне жаңа туған қозыны ... Түк ... жаңа ... қозы ... ... орнына,
оның жанына жақын барып, ... ... ... ... өзімнің енем деп ойласа керек. Мұны ... аң ... ... бас салып жеудің орнына, аңқиып тұрып қалады. Ал ... одан әрі ... ... тоқтар емес, қайта оған жабысып,
жақындай түсті.
Айбатты арыстан жас ... ... сәби ... қайран
қалғандай тәкаппар ұлылықпен, әрі іштей бір ... ... ... ... Оны жей ... батылы жетпеді. Сөйтіп аш
арыстан еріксіз көзін ... ... ... :
- ... ... ... ... ма?
- Ертегіде қандай аңдар туралы айтылады?
- Арыстан ... ... Қозы ... ... ... ... ... дайын кестедегі ... іліп ... да ... ... ... жұмыс
(Оқушылардың шығармашылық қабілетін арттыру, қиялын дамыту мақсатында
топпен жұмыс ... : ... ... елестетіп көріңдер, арыстан ... ... ... Бұл ... қозы батыл екен, ал ол ... ... ... деп ... Және бұл ... жалғасында
не болуы мүмкін?
І. топ. Ертегіні жалғастыру.
ІІ. топ. Ашулы ... ... ... топ. ... қозының суретін салу.
( белгіленген уақытпен оқушылар орын ауыстырып ... Жаңа ... ... . Венн ... бойынша.
Арыстан ... ... Аң, төрт Үй ... ... ... аяқты ... ... ... біз ... ... ... ... Қозы арыстанды неге жатырқамады?
- Арыстан ... неге ... Үйге ... ... оқып мазмұнын айту.
- Қозының марқа ... ... ... ... ... өте ... қатысқан оқушыларды бағалаймын.
Аманжол-5, Бибінұр-5, Жансерік-4.
Осымен сабақ аяқталады.
Сау ... ... ... ... кім көп ... ... сабағы.
Сабақтың мақсаты: Білімдерін пысықтау.
Сабақтың міндеттері:
а) ... ... ... ... құмарлықтарын оятып, ертегінің
мазмұнын түсініп, өз сөзімен ... ... ... ... ... ... дамытушылық: танымдық қызығушылығын белсендіру, қиялын дамыту.
б) ... : ... ... ... ашып, адамгершілікке, еңбекке
тәрбиелеу.
Сабақтың түрі: дәстүрлі емес.
Сабақтың ... : ... ... ... ... ... ... :
- Балалар, бүгінгі біздің сабағымыз «Ертегіні кім ... ... ... Бұл ... 4 қатар болып жарысамыз.
Әрқатардың қайсысы шапшаң, тапқыр, білгіш ... ... 4 – ... ... ... ... Кім тапқыр ?
2. Кім шапшаң ?
3. Кім ойшыл ?
4. Кім ... ... ... ... ... бөлім. «Кім тапқыр ?»
І. қатар «Аю мен ... ... ... көрсетеді)
Шарты : ертегінң атын айтады.
- Е, сен не ... ? – ... аю ... Мен не ... ? Бір аюды ... ... кетіпті. Соын ғана ... ... ... ... :
- Егер ... ... ... сені жеп қоямын !- дейді.
- Ойбай, ендеше ешкімге айтпаймын,- дейді ... :- Бұл қай ... ... ме ... ... ... атын айтады)
2 бөлім. «Кім шапшаң ?»
ІІ қатар «Кірпі мен қоян» (қуыршақтар ... ... ... : ... атын ... ... : -Бұл қай ертегіден ?
( Оқушылар ойланып жауап береді)
3 бөлім . «Кім ойшыл ... ... ... ... ... сүйікті ертегі
кейіпкерінің ... ... : ... атын ... кейіпкерлердің ретімен айту керек.
Мұғалім : - Бұл қай ... ?
4 ... . «Кім ... ... Бір ... шығып қоржыннан карточкаларды алады.
Карточкаларда ертегі ... ... ... ... ... ... мінездеме бер, оны қандай деп ойлайсың ?
2. Қалған кейіпкерінің ... ... ... ... ... ... ... :
Міне сайысымызда тәм амдалып қалды, қорыта айтқанда ... ... ... ... ... ... әсмдік,
жамандық , қулық, өтірік, ... ... ... ... ... біз
жақсысын үйреніп, жаманынан жиренуіміз қажет.
Сонымен «Ертегіні кім көп ... ... ... аяқталады.
Барлығыңызда шапшаңдықтарыңды, тапқырлықтарыңды, ... Әлі де ... ... кітапты көп оқу қажет.
Жақсы жауап берген оқушыларды мадақтап, сыйлықтар ... әні ... ... ... Ертегі құрастыр
Оқушыға нұсқау : «Орманда» тақырыбына ертегі құрастыру. ... ... ... ... ... ... ... Тірек сөздерді қолдан :
Аңдар, қу, дос болыпты, аң патшасы, бір күні.
Оқушылардың жауаптары ... ... ... ... орманда аңдар дос ... т ыныш өмір ... ... ... мейрімді, қамқор болыпты. Бір күні қу түлкінің ... ... ... ... ... ... шу ... өзі
күліп жүріпті. Мұны ... аң ... ... қу түлкіні орманнан
қуыпты. Қу түлкі енді ... ... ... ... аң ... ... өмір сүріпті. Ол аң патшасы арыстан
аңқау болады. Бір күні қу ... ... ... ... ... ... айтып, қарсы қойыпты. Бұны біліп қалған ... ... өзін жеп ... ... ... ормандағы аңдарды аң патшасы ... ... ... дос ... Бір күні ... мен ... ренжесіп қалып, қу
түлкі қасқырдың ... ... ... ... ... ... көрсе
қуа жөнеледі екен. Олардың достығы кетіп ... ... ... орманда аңдар бір-бірінен қорықпай, ... дос ... ... қу түлкі білдірмей жүріп тышқандарға күш ... ... ... аң ... ... ... ... бергізіпті.
Міне содан бері түлкі торғайға жау ... ... ... хаттамасы
9-кесте
| | ... ... ... |ова |етов |ызы |
|Бала қиялының ... ... | ... ... |
| | | |к | ... ... шапшаңдығы | 2 | 1 | 1 | 1 ... ... ... мен | 2 | 2 | 2 | 2 ... | | | | ... ... бейнелердің | 2 | 2 | 2 | 1 ... ... | | | | ... ... мен ... | | | | ... бойынша / сипатталуы. |2 |1 |1 |1 ... ... ... ... | 2 | 2 | 0 | 0 ... | | | | ... ... ... |жоғары |орташа |орташа |
1-әдістемесінің ... ... ... ... ... |
| ... ... орта |Құрманов бастауыш |
| ... ... ... 2- сынып |
| Жоғпры | 2 | 50% | 2 | 40% |
| ... | 2 | 50% | 2 | 40% |
| ... | 0 | | 1 | 20% ... ... экспериментте эксперимент сынып оқушыларының
қиял даму деңгйінің ... ... ... ... ... ... ... : «Жақсылық пен ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... |
| | ... ... ... өлшемі | | |к | |
| | | | | |
| | | | | ... ... ... | 2 | 1 | 1 | 0 ... ... ... мен | 2 | 2 | 2 | 2 ... | | | | ... ... мен ... | | | ... ... ... |2 |2 |2 |0 ... ... ... мен ... | | | |
|/ ... ... ... |2 |1 |1 |1 ... ... әсері, эмоциялық | 2 | 1 | 0 | 0 ... | | | | ... ... ... |орташа |орташа |төмен |
|Деңгей |Эксперимент ... ... ... |
| ... ... орта ... бастауыш мектебі 2-|
| ... ... ... ... | 1 | 25% | 2 | 40% ... | 2 | 50% | 2 | 40% ... | 1 | 25% | 1 | 20% ... ... ... ... ... көрсеткіш
Қортынды : Қалыптастырушы ... ... ... ... және ... ... нәтижелерінің салыстырмалы
көрсеткіштері
13-кесте
|Деңгей ... ... ... ... |
| ... ... ... ... |
|Ан |Қал |Ан |Қал |Ан |Қал |Ан |Қал | |жоғары |1
25% | ... ... | ... |2
40% |2
40% |2
40% |2
40%
| |орташа | 2
50% | 2
50% | 1
25% | 2
50% | ... | ... | ... | ... | |төмен | 1
25% | -
| ... | ... | ... | ... | ... | 1
20% | |
Кестеден, диаграммалардан көріп ... ... ... ... ... оқушыларының қиял деңгейі
көтерілді.
ҚОРЫТЫНДЫ
ХХІ ғасырға аяқ басқан ... ... ... бет ... қоғамдық жаңартулар тұсында дамып келеді. Бұл ... ... ... жаңа ... айқындау көзделіп отыр.
Жастардың қиялын дамытудағы ... ... ... ... да ... күні саласындағы ғылымның ... ... ... ... ... арқылы көрсету, оның
негізінде балалардың ой-өрісін, қиялын, ... ... ... ... ... ... ... қызығуын артыру.
Ендеше оқу материалдарын сабақ мазмұнына сай етіп, ... ... ... ... ... ... дамуына ықпал ету.
Егер халық ертегілеріне педагогикалық-психалогиялық ... ... ... жеке ... ... ... жоғары. Өйткені онда
табиғи құбылыстардың және адам өмірінің алуан түрлі ... ... ... ішкі психалогиялық жан-дүниесін ... ... Осы ... ... ... ... ... қасиеттерді
қалыптастыра аламыз.
Бірінші тарау біз ... ... ... оқушылардың
қиялын дамытудың теориялық негізіне тоқталдық. ... ... ... дамытуда ертегінің алатын орыны жөніндегі түсінігіне
келетін болсақ:
1. ... тіл ... ... тіл ... ... ... әдебиеті жоқ жерде ертегі баланың қиялын, рухани тәрбиелеп,
қаруландыруға, жүйелі ... ... ... ... ... ... ой-өрісінен, салт-санасынан дерек беретінін ұғынған.
Сондықтан халық ... ... ... ... ... Олар ... мәнерлеп, тыңдаушыны ... ... ерте ... жүні ... ... жүні қызыл екен,
Құйрық жүні ұзын екен,
Мұзға ... ... ... ... ... ... ... бастауы
ертегі айтушының тілі, үні, ... ... қоя ... ... ... ... арасындағы атағы жайылған ертегі айтқыш ертекшілерді халқым
ерекше қадірлеген, оларды жыршы, ... мен ... ... Ертекшілер
ел аралап жүріп қона жатып, ертегі айтқанда бір түнде айтып ... ... күн ... ... ... және бір ... көлемі жағынан повесть немесе роман дәрежесіне жеткізген.
Мысалы М.Әуезовтың ... ... ... ... ... ... ... атты монгорафиясында қазақ ертекшілерінің
творчествалық еңбегін айтуға ... ... ... ... ... барлық түрінің ... ... ... ... ... жайындағы
ертегілерден құралған. Бұлар ... өте ... әрі ... ... те ... кетеді де, кәдімгі ақиқат ортадан бастап,
жәндіктер мен құстар ... ... ... ... дейін
жеткізеді.
Ертедегі «құйыршық», «Қотыр торғай» тәрізді ... ... ... ... да, ... ... да ... Құйыршық –ғажайып түрде ешкінің құйыршығынан ... ... ... Ол ... жоқ ... мен малға бала болады. Бұл
қаусаған ... қол ұшын ... ... ... ... Халық ертегілерінде адам болашағының гүл бақшасы, бақытты
жарқын тұрмысы, келешегі ... ... ... ... осындай
неше алуан жақсы ... ... ... ... ... ... ... өздеріне мақсат етіп қояды. ... ... ... ... қатар логикалық ойдың
даму процестерін жеделдете ... ... ... ... ... түрлері секілді, ертегілердің де
өзіндік ... ... ... бар. ... ертегіні алсақ
та, ол белгілі бір сюжетке құрылады, ... ... ... ... ... ... былыай дейді: «Халықтың
ұмытылған сөздерді ертегіден ... Олай ... ... ... ... нәрсе. Бала әдебиеті жоқ жерде ... ... ... тәрбиелеуге нәрсе. Бала ... жоқ ... ... ... қиялын тәрбиелеуге зор керегі бар ... ... ... ... ... сана, саңлау, қалпы-салты жағынан
дерек ... ... бар ... ... ... ... Аймауытовтың «Ертегілердің пернелі,
кестелі сөздерін ... ... өз ... ... ... ... ... ғаламат оқиға, жақсылық пен ... ... ... ... ... т.б. ... еркін ой, ұшқыр
қиял, ертегілік елесті қажет етеді. Бәлкім, ... ... ... жас ... қатты әуес болады, балалар нағыз ... ... ... не болса соның басын қоса беруге
ешбір ... жоқ. Олар ... ... ... ... ... ... Ж.Аймауытов «Психалогия» атты еңбегінде [26,81].
Халық өзінің ертегілерінде қиял ... ... да, ... ... ... ... ой ... Оларды халық тілегі,
қоғам мүддесі тұрғысынан сөз ... ... нені ... нені ... ... пікір білдіріп, баға беріп отырады.
Бір топ ... ... пен ... пен ... ... пен ... салыстырмалы
түрде сөз етіп, ертегідегі кейіпкерлердің ... ... ... ... ... ... ... жиренуді өсиет етеді.
Мұның бәрі адам қиялынын ... Әр ... ... әр түрлі.
Бір адамның қиялы бай, өрісі кең, ... ... ... ... ... ... ... ұштасып жатады. Ал екінші
біреулердің ... ... тар, ... ... ... ... ... мазмұны терең, олар өмір тәжірибелеріне, ... ... әр ... Ол ... ... және ... ертегілер.
Ертегінің қандай түрі болса да бала ... ... ... ... өрге ... ... ... қолынан келмейтін өнері жоқ
өнерлі, қайрымды ... ... бір ... болуға тәрбиелейді.
Яғни, ертегілер бала жанына жақын, тілі ... сөз ... ... ... ... ормандағы мен ... ... ... еліктіреді. Ертегілер балалардың өз күшіне
сенуде тапқырлыққа, ... ... ... Ертегіні үлкені де, кішісі де ... ... ... ... шек ... ... ... қауымнан бастап, бала қиялына ... әсер ... ... шығарған адамзат тарихында ертегілердің ... ... ... ... пен ... ... ... адамгершілікке, достыққа, еңбекке, өнерпаздыққа тәрбиелейді.
Ертегі барысында ... ... әр ... ... ... ... жеткіншек ұрпақтың әр уақытта ... ... ... ... ... ... ғасырлар бойы жасалған
халық шығармашылығы ... оның ... ... ... ... ... ... кейіпкерде табылады. Оның осы си яқты аса жоғары
идеялық оқып үйрену ... ... бар. ... ертегілерді
алатын болсақ, ол ел ... ... бойы ... ... ... Ал осы ертегілер арқылы бала айналасындағы өмірді,
адамдарды кеңірек ... ... ... ... ... ... сезініп, түсініп оған ... ... ... ерте тануына ... ... ... ... жер ... ... ... жер бетінің
көрністері, ертедегі батырлардың оларға ... ... ... ... ... ... мінген аты балаларға ... ... ... құралы болады.
Демек, жас ұрпақты жан-жақты тәрбиелеп, ... ... ... етіп ... халық ертегілерінің танымдық-
тағылымдық рөлі орасан зор[28,20].
Әр ... ... ... халық фольклоры бізге ... ... қана ... ... ... қиялын дамытуда, ... ... ... ... ... ... ... [29,14].
Екінші тарауда оқушылардың қаншалықты деңгейде ертегіні толық
түсініп ... ... және ... ... ... ... да ... болатынын анықтадық.
Баланың ертегі арқылы қиялын дамыту ... ... ... ... жүргізіледі.
Анықтаушы экпериментте «Ертегі құрастыр» ... «Екі ... ... ... ... ... ... деңгейде- 1, орташа деңгейде -2. төмен деңгейде -1
бала ... ... ... ... арқылы ертегі ... ... ... ... ... ... бойынша сурет сал» әдістемесінде оқушыға «Дүниеде кім
күшті ?» ертегі ... ... салу ... берілді [30,196].
Нәтижесінде жоғары деңгейде -1, орташа ... ... ... 2 бала сурет салды. Ертегіден алған әсерін суреттеуде де ... ... ... ... ... ... ... қалыптастырушы эксперимент жүргізу қажеттігі байқалады.
Жүргізілген қалыптастырушы ... ... ... тапсырмалар беріледі. Нәтижесінде, эксперименттік сыныпта 1-
әдістемеде жоғары ... ... ... -1 баланың
жоғарлағнын анықтадық, 2-әдістемеде ... ... ... салуда,
жоғары деңгей -1 бала, орташа-2, төмен -1 бала ... ... ... ... деңгейге бір баланың көтерілгенін байқадық.
Қалыптастырушы ... ... ... ... жоғарылады.
Осы жүргізген нықтаушы эксперимент пен ... ... ... ... қарасақ 1 ... ... ... ... ... ... жоғары деңгейге 1 баланың ... ал 2- ... ... ... ... экспериментте төменнен
орташа деңгейге бір баланың ... ... ... ... балалардың қиялының сәл көтерілгенін байқадық.
Жүргізілген анықтаушы эксперимент пен қалыптастырушы ... ... әлі де ... мектептерде ертегіні
оқыту жолдары тиімді қолданылса, онда ... ... ... ... ... ... болжамымызды дәлелдей отыра,
оқушылардың ... ... ... ... мұғалімдерге келесі
тиімді жолдары қолдануды ұсынамыз:
- ертегіні ... ... ... ... ... ... бойынша немесе сурет бойынша ... ... ... С. ... ... ... бірі ... // Тәрбие
құралы,№1, 2005.
2. Қ.Р. 12- жылыдық орта ... беру ... Л.Ә. Әр ... ... ... ... - ... Б:А. Педагогика сөздік.- Орал, 2004.
5.Жарықбаев Қ. Жантану ... ... Р. ... шығармашылық қабілетін дамыту// Бастауыш
мектеп, №5, 2004.
7. Алдымұратов Ә. Жалпы психалогия. – ... ... ... Т. Жалпы психалогия.-Алматы, 1993.
9.Жарықбаев Қ. Психалогия.- Алматы, 1976.
10.Бап-баба С. Жалпы психология.-Алматы,Дарын, 2003.
11. Құсайынов А.К. Қазақ тілі ... ... ... ... ... және психология.-Алматы, Мектеп, 2002.
12. Педагогика негізгі ұғымдар, ... ... мен ... ...... ... Намазбаева Ж.И. Психология.- Алматы, 2005.
14. Қоңыратбаев Ә. Қазақ фольклорының ...... ... ... М. Қазақ халық әдебиеті. – Алматы, 1974.
16. Жукеева А. Ертегілердің тәрбиелік мәні // ... ... ... А. Ауыз әдебиеті – рухани адамгершілік айнасы// Тәрбие
құралы,№6, 2005.
18. Қалив С., ... А. ... ... ... ... // ... ... этнопедагогика , №6, 2006.
19. Кенжеғұлқызы А. Қазақ балалар ауыз ...... ... С. ... ... ... әдістемесі. Алматы, 2005.
21. Бітібаева Қ. Әдебиетті оқыту методикасы. – ... ... ... О.Қ. ... ... ұлттық тәрбие жүйесі // Білім
беру жүйесіндегі этнопедагогика, №5, ... ... оқу ... / 2-4 ... / .- ... РОНД, 2003.-
24. Еділов М. Ертегілер еліне саяхат // Бастауыш мектеп, №1, ... ... М. ... ...... ... Қабылова А. Халық педагогикасының бала ... рөі // ... №4, ... Едігенова С. Танымдық қызметін қалыптастыруда халық ... // ... ... №11, ... ... Г. ... ... беруде ауыз әдебиеттің ... // ... ... № 8, 2005.
29. Рүстемова Ж. Оқушылардың шығармашылық қабілеттерін ... ... ... №1, ... ... С. Әлем халықтар ертегілері. –І том, 1992.
31. Ана тілі : ... ... ... ... ... ... /Рахметова С., Жаманқұлов П., Қабатова Б.- Алматы, Атамұра, 1998.
Қосымша 1
2 - сыныпта ... ... ... ертегілерді қосымша ... ... ... қара аю ... ... інін ... жатады. Сол кезде
бір адамның екі қолтығына екі ... ... алып бара ... ... деген осал екен. Екі қолтығына екі ... әрең ... Ал, енді ... ... неше суыр ... ...... ойлап, әрі қарай інді қаза ... ... ... да жетеді. Олардың ... ... ... сол ... ... ... қаза ... Суырлардың
бәрін қысып алып, артына бұрылғаны сол еді, қолтығынан лып, етіп шығып
кетеді. Осылайша ... аюға разы ... ... ... ... ... ... ертегісі)
Бір күні тауда жайылып жүрген екі бұғы шөпке таласып ... Мен ... ... Мен ... көрдім,- депті бірі.
- Мен жеймін. Мен бұрын келгенмін бұл ... ... ... ... сүзе ... Кейін шегіне түсіп,
сыртылдата кеп мүйіздесіпті. Олар осылай әбден ... ... ... ... ... ... мүйіздері ілінісіп қалыпты. Бірінен-
бірі ... ... ... ... өтіп бара ... аңшылар көріп қуаныпты. Дереу ... ... ... ... үйлеріне қарай жөнеле беріпті.
Түлкі мен ешкі
(халық ертегісі)
Бір түлкі жүгіріп келе ... ... ... ... ... Шыға ... ... бір ешкі су іздеп жүріп апанға ... ... ... Ей түлкі батыр, онда не істеп тұрсың? – дейді.
- Ой, не ... ... жай ... тұр. ... ... әрі ... өліп едім. Апанның іші салқын, түбінде ... бар ... - ... Мұны ... ешкі «Мен де ... ... ішейін» деп ойлап, секіріп апанға түседі. Ал, қу ... ... лып етіп ... Одан ... ... шығып, жөніне кетеді.
«Өтірікке алданба, басың бәлеге душар ... ... ... сөз
осыдан қалыпты.
Кептер мен қарға
(Халық ертегісі)
Бір кептер үлкен ... ... ... ... ... отыр еді. ... жағындағы бұтаққа жалпылдап ... ... ... ... соң ... бір ... бір төмен созады.
Өңешін ... ... ... барқылдақ дауысынан кептердің құлағы ... ... ... ... ... да өзі ... деп, үндемей шыдаап бағады.
Бірақ қара ... ... ... ... ... ... ... Оу, қарға! Таң атқалы балапандарыма жем тасып шаршадым. Мына
қайыңның ... ... дем ... деп отыр ... ... қоя тұршы, мазаны алмай,-деп өтінеді.
- Өзінің әніне ... ... ... ... түсіп
кетеді. Тұмсығы сорайып, кілмие қарайды ... Ей, ... ... ... көтерейін деп,
әдейі сайрап отырған ... ба? ... өз ... ... ... ... қарайды да, ұшып
кетеді.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 65 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 5 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысын қалыптастыру әдiстемесi (1-2 сынып)119 бет
5-сынып оқушыларының қиялын ертегілер арқылы дамыту27 бет
2-сынып оқушыларының математикадан шығармашылық қабілетін дамыту70 бет
3 - сынып оқушыларының математика сабақтарындағы есептеу дағдыларын дамытуға модульдік оқытудың әсері62 бет
«Батырлық ертегілер»14 бет
«Сөз құрамы» тақырыбын оқытуда көмекші мектептің 5-7 қазақ сынып оқушыларының грамматикалық білім және орфографиялық дағдыларының жағдайын анықтау57 бет
Ауыз әдебиеті арқылы бала қиялын дамыту66 бет
Ауыл мектебі оқушыларының адамгершілік қасиетерін қалыптастыру30 бет
Ауыл мектебі оқушыларының экологиялық тәрбиесін қалыптастырудың теориялық негіздері5 бет
Бірінші сынып оқушыларының математикалық білім, білік, дағдыдыларын қалыптастыру жолдары31 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь