География сабағында экологиялық тәрбие беру әдістемесі.

География сабағында экологиялық тәрбие беру әдістемесі.

Жоспар.

Кіріспе . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

1. 1. Экологиялық тәрбие берудің маңызы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

1. 2. Экологиялық білім берудегі «тұрақты даму» принципі . . . . . . . . . .

2. Оқушыларға экологиялық білім беру тәсілдері . . . . . . . . . . . . . . . . .
География сабағында экологиялық тәрбие беру әдістемесі.

Жоспар.

Кіріспе . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

1. 1. Экологиялық тәрбие берудің маңызы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

1. 2. Экологиялық білім берудегі «тұрақты даму» принципі . . . . . . . . . .

2. Оқушыларға экологиялық білім беру тәсілдері . . . . . . . . . . . . . . . . .

2. 1. Физикалық география курстарында экоглогиялыық білім және
тәрбие беру методикасы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

2. 2. Қазақстан Республикасының экономикалық және әлеуметтік
география және дүние жүзі экономикалық география курстарын.
да экологиялық тәрбие беру тәсілдері . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

3. Сыныптан тыс экологиялық тәрбие беру мәселесі . . . . . . . . . . . . . .

3. 1. Өлкетану жұмыстарында экологиялық тәрбие беру . . . . . . . . . . . . .

Қорытынды . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Әдебиеттер . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Қосымшалар . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

2. 1. Физикалық география курстарында экоглогиялыық білім және
тәрбие беру методикасы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

2. 2. Қазақстан Республикасының экономикалық және әлеуметтік
география және дүние жүзі экономикалық география курстарын.
да экологиялық тәрбие беру тәсілдері . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

3. Сыныптан тыс экологиялық тәрбие беру мәселесі . . . . . . . . . . . . . .

3. 1. Өлкетану жұмыстарында экологиялық тәрбие беру . . . . . . . . . . . . .

Қорытынды . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Әдебиеттер . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Қосымшалар . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
КІРІСПЕ

Ғылыми-техникалық прогрестің қарқындап дамуы биосфераға тікелей ықпалын тигізіп, жер шарындағы экологиялық жағдайдың күн сайын қиындап бара жатқанын көрсетіп отыр.
Соңғы жылдары республикамыздың табиғаты бұрын-соңды болмаған өзгерістерге ұшырауда. Экологиялық дағдарыстың неғұрлым қауіпті көріністері - аймақтың техногенді шөлейттенуі, топырақтың тозуы, су ресурстарының тартылуы, атмосфераның ластануы, ормандардың сиреуі, табиғаттың генетикалық қорының бүлінуі, тіршілікке қатер төндіретін қауіпті табиғи құбылыстар мен өнеркәсіп апаттарының белең алып, әрі улы қалдықтарының жинақталуы айналаны қоршаған ортаға терең зиянын тигізуде. Соған байланысты бүгінгі таңда жастарға, жаппай үздіксіз экологиялық білім мен тәрбие беру мәселесі мемлекеттік деңгейде қойылып отыр. Ол "Қазақстан - 2030" даму стратегиясында басты орын алады.
Экологиялық білім мен тәрбие беру өзіне кешенді зерттеулерді талап етеді: біріншіден, табиғат пен қоғам арасындағы қарым-қатынасты қалыптастыру үшін көпшілікке біртұтас ғылыми білім жүйесін беру; екіншіден, тұлғаның дүниеге деген гуманистік көзқарасын тәрбиелеу; үшіншіден, экологиялық мәдениетті дамыту; төртіншіден, қоршаған ортаны қорғауда белсенді бағытты ұстау және алған білімді тәжірибе жүзінде іске асыру.
Экологиялық білім мен тәрбие беру тәжірибелік табиғат қорғау ісінсіз жүзеге аспайтындығы белгілі. Соған байланысты дәстүрлі емес білім алудың жаңа бір түрі: оқу экологиялық соқпақ білім беру жүйесіне енді. Ол адамдардың демалыс уақытындағы табиғат туралы білім мен тәрбие алу мүмкіншілігін тудырады.
Оқу экологиялық соқпақта экологиялық білім мен тәрбие беру үрдісінің ерекшелігі дидактикалық тұрғыда үйрету ғана емес, оқушының еркін түрде
Пайдаланылған әдебиеттер

1. Ақбасова А.Ж. «Экологиялық энциклопедия». Алматы 2007.302 бет.
2. Асқарова У.Б. «Экология және қоршаған ортаны қорғау». Алматы 2004. 90 бет.
3. Әлімжанова Гүлсара. «География және табиғат».№5. 2007 17 бет.
4. Баешов А.Б. «Экология және таза су проблемалары». Алматы «Дәнекер» 2003. 224 бет.
5. Байғожина Амангүл. «Атамекен» газеті. 28 мамыр 2004ж. 4 бет.
6. Бейсенова А, Самакова, Т.Есполов. «Экология және табиғатты тиімді пайдалану». Алматы 2004. 328 бет.
7. Беркінбаев К, Ниязова Г. «Қазақстан мектебі» №6. 2006ж. 17 бет.
8. Болтаев А. «Қазақстан мектебі» №3. 2006ж. 31 бет.
9. Болтаев А. «География және табиғат» №1. 2006ж. 33 бет.
10. Ережугов Е. «Қазақстан географиясы және экология» №2. 2007ж. 12 бет.
11. Есмағамбетова Р. «Биология, география және химия» №2. 2001ж. 44 бет.
12. Жамалбеков Е. «Топырақтану және топырақ географиясы мен экологиясы». Алматы 2006ж. 248 бет.
13. Жангельдина Д. «Оқушыларға экологиялық тәрбие беру жолдары». Алматы 2001ж. 58 бет.
14. Жатқанбаев Ж. «Экология негіздері». Алматы «Зият» 2003ж. 212 бет.
15. Иманғалиева Г. «Қазақстан географиясы және экология» №1. 2007ж. 14 бет.
16. Карпекова, Бейсенова, Қалиев. «Қазақстанның физикалық географиясы». Алматы «Рауан» 1998ж. 160 бет.
17. Кохаева Е. «Қазақстан мектебі» №11-12. 2007ж. 22 бет.
18. Көшербаев Қ. «Минералдар әлемі». Алматы 1986ж. 136 бет.
19. Қапорова А. «Биология, география және химия» №1. 2000ж. 65 бет.
20. Қосалиева Р. «География және табиғат» №4. 2007ж. 61 бет.
21. Қоянбекова С. «Қазақстан мектебі» №2. 2007ж. 17 бет.
22. Қыдырбаева К. «Қазақстан мектебі» №2. 2007ж. 19 бет.
23. Мамбеталиев К. «Биология, география және химия» №2. 2001ж. 62 бет.
24. Манкеш Ақсауле. «Қазақстан мектебі» №8. 2003ж. 33 бет.
25. Муликова А. «Қазақстан мектебі» №1. 2007ж. 30 бет.
26. Мыңбаев Р. «География және табиғат» №4. 2007ж. 41 бет.
27. Нұрымбет Мақпал. «География және табиғат» №4. 2007ж. 65 бет.
28. Оспанова Г.С, Бозшатаева Г.Т. «Экология». Алматы 2002ж.
29. Сағымбаев Ә. «Экология негіздері». Алматы 1995ж. 292 бет.
30. Сәдуақасова К. «Биология, география және химия» №1. 2000ж. 43 бет.
31. Сихаева А. «Қазақстан мектебі» №3. 2007ж. 38 бет.
32. Сихаева А. «Қазақстан мектебі» №4. 2007ж. 35 бет.
33. Төлегенова Р, Шынарбекова Р, Жазылбекова Г. «Биология, география және химия» №2. 2001ж. 30 бет.
34. Тұрғанбаева О. «Қазақстан географиясы және экология» №2. 2007ж. 11 бет.
35. Шілдебаева Ж. «Қазақстан мектебі» №7. 2004ж. 21 бет.
36. Шілдебаева Ж. «Қазақстан мектебі» №8. 2004ж. 8 бет.
37. Шілдебаева Ж. «Оқушылардың экологиялық білім мазмұнының ғылыми-педагогикалық негіздері». Алматы 2004ж. 48 бет.
38. Уалиева Тыныштық. «Қазақстан мектебі» №11-12. 2007ж. 24 бет.
39. Фомин В.П, Невзоров Г.Г. «Қазақстан географиясы және экология» №5. 2004ж. 4 бет.
40. Хисым Ұ. «Қазақстан географиясы және экология» №5. 2004ж. 2 бет.
        
        География  сабағында  экологиялық  тәрбие  беру  әдістемесі.
Жоспар.
Кіріспе . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1. 1. ... ... ... ... . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . .
1. 2. ... ... ... ... ... принципі . . . . . .
. . . .
2. ... ... ... беру ... . . . . . . . . . . .
. . . . . .
2. 1. ... ... ... экоглогиялыық білім және
тәрбие беру методикасы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . .
2. 2. ... ... ... және ... және дүние жүзі экономикалық география ... ... ... беру ... . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . .
3. ... тыс экологиялық тәрбие беру мәселесі . . . . . . . . . .
. . . .
3. 1. ... ... ... тәрбие беру . . . . . . . . .
. . . ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... ... ... ... ... ... ... жер шарындағы экологиялық жағдайдың күн сайын қиындап бара
жатқанын көрсетіп отыр.
Соңғы ... ... ... ... ... ... Экологиялық дағдарыстың неғұрлым қауіпті көріністері
- аймақтың техногенді ... ... ... су ресурстарының
тартылуы, атмосфераның ластануы, ормандардың сиреуі, табиғаттың генетикалық
қорының бүлінуі, тіршілікке қатер төндіретін қауіпті табиғи құбылыстар ... ... ... ... әрі улы ... ... айналаны
қоршаған ортаға терең зиянын тигізуде. Соған ... ... ... жаппай үздіксіз экологиялық білім мен тәрбие беру мәселесі
мемлекеттік деңгейде ... ... Ол ... - 2030" ... ... орын ... ... мен тәрбие беру өзіне кешенді зерттеулерді талап
етеді: біріншіден, табиғат пен ... ... ... үшін ... ... ... білім жүйесін беру; екіншіден,
тұлғаның дүниеге деген гуманистік ... ... ... ... ... ... ... ортаны қорғауда
белсенді бағытты ұстау және ... ... ... ... іске ... білім мен тәрбие беру тәжірибелік табиғат қорғау ісінсіз
жүзеге аспайтындығы белгілі. Соған байланысты дәстүрлі емес ... ... бір ... оқу экологиялық соқпақ ... беру ... ... ... ... ... табиғат туралы білім мен тәрбие алу
мүмкіншілігін ... ... ... ... ... мен ... беру ... дидактикалық тұрғыда үйрету ғана емес, оқушының еркін түрде
ақпаратты қабылдауды, табиғи ... ... ... сақтауды
негіздейді. Бүның бәрі оқу экологиялық соқпақта демалу және танып білу
кезінде органикалық ... іске ... ... ... білім мен тәрбие беру мәселелері шешілуімен қатар олардың дұрыс
ұйымдастырылуы табиғатты қорғау ... ... Оқу ... ... ... ... табиғатқа зиянын келтірмейтін қауіпсіз
бағыттарды меңгеруге себебін тигізеді. Сонымен қатар оқу экологиялық соқпақ
белгіленген аймақтағы табиғат ... ... ... мүмкіндік
береді. Соның арқасында келушілерге бақылау жасауды және экологиялық соқпақ
орындалуын жеңілдетеді.
Оқу экологиялық соқпақ экологиялық білім мен ... ... ... ... ... ... бір ... таби-ғатты сақтауға,
т.б. мәселелерді шешуге бағытталған. Дәстүрлі түрде оқу ... ... ... ... бақтардың ландшафтық қорықшаларымен
жанаса жатқан ... ... ... ... ... қатар оқу
экологиялық соқпақтың салынуына орман ... ... ... қаланың
жасыл желек аймақтары, өндірістік қолданысы бар ормандар, ормансыз алқаптар
(дала, жартылай шөлейт) ... ... ... ... мектеп, лагерлер
төңірегінде оқушылар өз күштерімен де оқу табиғи соқпақтарын ұйымдастыруда.
Бұл үрдістің өзі оқушыларға ... ... ... ... қасиеттерін қалыптастырады. Жастарға экологиялық білім ... ... ... ... ... ... ... өзгертеді,
яғни табиғат-анаға саналы түрде қарым-қатынас жасайды.
Казіргі кезде адамзат алдында тұрған аса ... ... ... ортаны калыпты жағдайда ұстау. Табиғат ресурстарын қорғау және ... ... ... ... отыр. Қоғамымыздын " бүгінгі нақты
мүмкіндіктерін ескереотырып, Қазақстан ... ... және ... оқу, ... ... ... ... Онда табиғат
ресурстары - жерді, суды ауаны, пайдалы ... ... мен ... тиімді пайдалану, оларды қорғау мәселесіне айрықша мән берілді.
Әсіресе, республикамыздың "Табиғат корғау" Заңының" Елімізде табиғат қорғау
ісін ... ... құру ... ... ... ... мен ... дүниесіне, жер су ресурстары мен ... ... да ... ... ... тәрбиелеуге аса назар
аударылған.
Табиғат - адам тәрбиешісі. Адам болып туып, адам ... ... ... қарар ролі зор. Табиғат бөлшектері: жан-жануарлар дүниесі,
өсімдіктер әлемі. өзен-сай, биік ... ... ... сары ... ойына-сана, денесіне-қуат, бойына-күш, өнеріне-шабыт, көңіліне-
қанат ... ... бері ... өзінің тіршілігіне қажетті заттардың бәрін
табиғат қазынасынан алып келді. Сондықтан табиғат ... ... ... ... ... молайтып отыруымыз керек.
Қазіргі кезде ізгілендіру мен демократияландыруға бағытталған білім
стандарттарын, оқытудың озық технологияларын ... ... ... ... енгізу білім беру жүйесін дамытудың негізін.
Экологиялық сана мен экологиялық мәдениетті мектеп жасынан
қалыптастырып, кәсіпкерлік және ... ... ... міндетті түрде таныстыра отырып, экологиялық білім негіздерін
ұғындыру кезінде жеке тұлғаның шығармашылық ойлау қабілетінің дамуын
қарастыру ... ... ... ... жаңа саналық деңгейде
экологиялық тапсырмалар, шығармашылық жұмыстар жүргізу, окушылардың өз
бетімен ізденіп, жұмыстарына талдау жасауына өз септігін тигізеді.
Оқыту ... сай және ... бір жас ... ... ... меңгеру психологиясы, дайындығы, қызығушылығы ескерілуі
кажет. Оқушылардың экологиялық сауатылығын, мәдениетін, «танымдық
белсенділігін арттыруға мұғалімнің ... мен ... ... ... етеді.
Қазақстан Рсспубликасы Конституциясының 31 бабында "...мемлекет
адамның өміріне және денсаулығына қолайлы жағдай жасап ... ... ... ... " ... 1997 жылы ... Қазақстан
Республикасы "Қоршаған ортаны корғау ... ... 73-74 ... ... мен тәрбие берудің" жалпыға бірдейлігі және ... ... ... ... ... аттестациялау кезінде олардың
кәсіби экологиялық әзірлігін ... ... ... Бұл ... ... Қазақстан Рсспубликасы "Білім туралы" Заңында да көрініс тапқан.
Қазақстанда көпшілікке жасөспірімдерге экологиялық білім мен тәрбие
берудің ... ... ... ... Қазақстан Республикасы
Президентінің жарлығымен қабылданған "Қазақстан стратегиялық тұрақты ... ... 2030 ... (1996), ... Республикасының
экологиялық қауіпсіздігін сақтау тұжырымдамасы" (1997), ... ... ... мен ... ... ... ... "Экологиялық білім бағдарламасы" (1999ж) т.б. ... ... ... ... тиіс ... ... үлкен мәселе туындады.
"Экологиялық мәдениет" ұғымы нағыз көкейкесті мәселеге айналды. Бұл ... ... ... ... ... тұтас (2005—2015)
онжылдықты "Табиғатты аялауға оқытудың он жылы" деп жариялауының өзі соның
дәлелі. Елбасы ... ҚР ... және ... ... ... ... ... білімді, экологиялық мәдениетті ... жаңа ... күн ... тұрған басты талабы„- деген сөзі
мәселенің көкейтестілігін дәлелдей туседі.
Адамзат тарихында экологиялык білім мен тәрбие берудің маңыздылығы туралы
IX—XV ... ... ... Қожа Ахмет Яассауи, М. Қашқари, ... т.б. ... ... этика, психология. метафизика, тағы
басқа ғылымдары жайлы жазбаларында көрініс ... ... ... ... ұлы ағартушы ғалымдары, ақын-жазушылары Ы. Алтынсарин, ... Ш. ... М. ... М. Жумабаев, Ж. Аймауытов, ... ... ... ... ... ... елдің
өмірімен, ұлттық адет-ғұрыптарымен байланыстырылып берілді. Экологиялық
білім берудің теориялық - философиялық ... И. Кант И. ... В. ... ... ... алады. Олардың негізгі идеялары
қазіргі қоғамды тұрақты даму жолына ... ... ... ... И. ... ... экологиялық білім мен тәрбие
берудің мақсаты мен мәні қоршаған ... ... ... ... ... ... ... көзқарасы мен
сенімін қалыптастыру.
Ал А. Захлебный экологиялық білім берудің барысында коршаған ортаға ... мен ... ... ... жауапкершілік, қатынастың
негізінде экологиялық мәдениетін қалыптастыруға болатынын айтады.
М. Сарыбеков / / ... ... ... ... білім беру
ісіне даярлауда қоғамдық саяси-әлеуметтік және арнайы педагогикалық-
психологиялық ... ... ... оны іске ... ... берді.
Э.Тұрдықұлов экологиялык білім мен тәрбие беруде ... ... ... ... жөнінде сенімін, өмірлік дағдыларын, табиғат
ресурстарын қорғау және ... ... ... көзқарастар тудыруға
қажет білімді қалыптастыратын психологиялық үрдістерді талдайды.
1.1. Экологиялық тәрбие берудің маңызы.
Республикамыз ... жаңа ... ... ... жас ұрпақты
ізгілікке, эстетикаға, отан сүйгіштікке баулыйтын ... ... ... ... ... арта ... Себебі, "табиғат - қоғам -адам"
жүйесіндегі ... ... ... ... ... ... ... төндіріп отыр. Осыған байланысты
Қазақстан ... ... ... ... туралы" Заңы
(1999), "Айналадағы ортаны қорғау ... Заңы (1997), ... ... ... даму ... ... 2030
бағдарламасы" (1996), "Қазақстан Республикасы экологиялық қауіпсіздігі
тұжырымдамасы" (1997), "Қазақстан Реслубликасы ... ... мен ... ... ... (1998), "Экологиялық білім бағдарламасы"
(1999), "Қазақстан Республикасы орта ... ... ... (1998), ... ; Республикасы 2004-2015 жылдарға арналған
экологиялық қауіпсіздікті сақтау ' тұжырымдамасы" (2004) және т.б. ... ... ... ... ... Ә.Бейсенова,
Ж.Жатқанбаев, Н.Сарыбеков, К.Сарманова, ... ... / / т.б. ... ... мен ... ... теориялық
негіздерін, мазмұнын, ұйымдастыру жолдары мен әдістерін зерттеуде үлкен
үлес ... ... ... ... білім беру жүйесі туралы дүниежүзілік
тәжірибеге қарағанда оның әр түрлі моделі қолданылып ... ... көп ... жүйе ... пәнді өздерінің ортақ тақырыбына
сәйкестендіріп, ... ... ... ... жүйе ... ... бір ғана пән арқылы беріледі);
аралас (экология жеке пән ... ... ... оқу
жүйесінде экологиялық білім берудің мемлекеттік бағдарламасы дүниежүзілік
тәжірибелерді саралай ... ... ... ... ... мен ... ... көздейді. Ол төмендегідей оқу жүйесінен
тұрады:
мектептерге дейінгі мекемелерде экологиялық тәрбие беру;
мектеп қабырғасында экологиялық білім мен ... ... оқу ... ... ... беру (әр ... сала бойынша);
мамандарды қайта даярлау мекемелерінде экологиялық білім беру;
көпшіліктің экологиялық сауатын ашу.
Қазақстан Республикасының Білім және ... ... ... ... ... ... және арнайы білім беретін оқу жүйелері 2000 жылдан
бастап жаңа базистік оқу ... ... Ол - орта ... ... және ... мектеп (1-4 сыныптар). Жоғарыдағы оқу құрылымына
қарай әрбір пән мұғалімі оқушыларға экологиялық ... мен ... ... ... ... ... ... ғалымдар А.Захлебный,
И.Суравегина, Б.Лихачев еңбектерінде ... ... ... ... ... ... біз ... тәрбие беруде
оқушылардың "экологиялық сауатын" ... сөз ... жөн ... ... ... экологиялық білімділікпен тығыз байланыста
қалыптасады.. Экологиялық білім беру бағытында ... ... ... мен ... бар, олардың негізділері: "экологиялық сана",
"экологиялық сауаттылық", ... ... ... ... ... т.б. ... ұғымдардың мәнін әрбір оқушы ... ... ... ... ... ... ... ажырамас элементі, онсыз жан баласы дем алуы,
қоректенуі, жылу мен жарықты қабылдауы ... ... ... ... те, өмір де жоқ. ... да қоршаған ортамыз - ... ... ... ізгілік пен адамгершілікке ұласуы қажет. Осымен қатар
табиғат-адамдар үшін таным мен эстетикалық қарым-қатынастардың нысаны. ... ... ... ... өзі ... ... ... қалыптасуына
ықпал жасайды. Осыған орай, экологиялық мәдениетті адамның негізін қалаушы
бастапқы, ... және ... ... ... тиіс ... ... туындайды. Жоғарыда атап кеткендей, экологиялық сана толығымен
экологиялық білімді қамтыса, оның құрамдас бөлігі эстетикалық сезімдер мен
экологиялық ... ... ... сана ... ... ... ... ағартушылық функциясы;
* дамытушылық функңиясы;
* тәрбиелік функциясы;
* ұйымдастырушылық функциясы;
* болжаулық (прогностикалық) функциясы.
Аталған функцияларға сипаттама берсек, ... ... ... ... ... және ол ... тіршілік иелерінің өмір сүру
ортасы екендігін түсінулеріне көмектеседі. Өскелең ұрпаққа ... ... ... жол ... ... ... ... білімдерін пайдаланудың қажеттілігі туралы ой, көзқарастарын
қалыптастырады.
Жастардың жан-жақты үйлесімді дамып ... үшін ... ... ғана ... әсем ... тылсым дуние, жаратылыс күштерінің ықпалы,
сонымен қатар, жоғары мәдениетке қол жеткізген отбасы ... ... пен адам ... ... ... тығыз байланысты. Сондықтан,
адамзаттың табиғатқа, қоғамға, ... ... ... ... ... ізгі қатынасы сүйіспеншілік сезімінің дамуымен
айқындалады.
Экология - табиғатты ... ... ... - грекше oikos - үй, ... және ... ... ... ... 1866 жылы ... ғалымы биолог Э.Геккель ұсынған.
БҰҰ шешімі бойынша маусымның 5-ші жұлдызы қоршаған ортаны қорғаудың бүкіл
дүниежүзілік күні деп атап ... ... ... ... жас ... ... білім және тәрбие беруге ерекше көңіл бөлінуде. Бүгінгі таңда
табиғат ... ... ... ... қопарылыс жасап, ойран салудан
табиғат ... ... ... ... ... әлемдік
проблемаға айналды. Табиғи орта ластанған. Арал ... ... ... тұр. Өзен ... 20 ... ... ... т.б. зиянды өнімдер бар.
Теңіз тартылу зардабынан 34 түрлі ... ... ... ... ... ... Балқаш өңірі, Абай жері, Сыр өңірі бәрі де өзінің
келбетін жоғалтып ... ... да ... ... ... ... ұғындыру, тәрбиелеу мектептің міндеті. Экологиялық тәрбие
балалық шақтан басталуы тиіс. Баланың ... ... ... ... ... ... ... жауапкершілікті сезінумен
бірге тәрбиеленуі керек.
Әр бала өзін қоршаған ортаның құрлысын, оның ... ... ... жолдарын, табиғатты қорғаудағы ... ... ... ... тәрбиенің мақсат-міндеті жас
ұрпаққа өзі мекен еткен табиғи ортаның ... ... ... ауасын
бұзбауға, үйлесімділігін сақтауға, қамқорлықпен, ... ... ... жасауға тәрбиелеу. Жас ұрпаққа
табиғатты қорғау мен байлығын асырап етпеудің ... ... ... ... өз ... ... асыл қасиеттерін туған жерінің
табиғатымен, өскен ... ... ... ... ... ... ыстық ықыласын таныта білген данышпан
әрі ақылғой Асан қайғы бабамызды ... ... ... ... деп ... Оның ... іздеп жүріп, қазақ жерінің әрбір өзен-суына, кең
байтақ даласы мен асқар ... ... ... осы ... ... құнын
жойған жоқ. Ал Қорқыт бабамыздың "Асқар тауларын құламасын, саялы ағаш
сынбасын, қанаттарын қырқылмасын" деген ... ... бала ... сіңіру
және оның мағынасын түсіндіру - міндетіміз.
Халқымыздың салт-дәстүрлері бойынша, Наурыз ... ... ... ... ... ... үлесі зор. Бұл мейрамның басты
мақсатының өзі табиғат ... ... ... ... ... Айналаны тазарту, ағаш отырғызу, бұлақ көзін ... ... ... ... ... ... экологиялық тәрбие бере отырып, онымен келешекте ... ... ... ... ... ... және ... нәтижесін үш түрге бөлемін:
Оқушыға экологиялық білім туралы ой ... өз ... ... ... ... ... 1
Сабақ барысында қолданылатын кестелер.
БҰҰ қабылдаған "Табиғат қорғаудың ... ... ... "Біз ... ... мұраға алғанымыз жоқ, біз оны ... ... ... жер ... жүргендер бұл жердің соңғы ұрпағы емес ... ... ... келеді және олар өмір сүруге ... ... алуы ... ... болашағын жан-жақты қарастырғанда ғана бәрі ойдағыдай орынды
шешіледі.
Көптеген жылдар бойы жер қойнауындағы байлықты игеру бары-сында еліміздің
шикізат жүйесі Жер-Анаға зиянды салдарын ... ... жоқ. ... ... жылу ... ... ... және байыту
өнеркәсіптерінің ұлан байтақ жерімізді ластауы өте үлкен зиянын тигізді.
2000 жылдан бастап өндірістің ... ... ... ... ... өсе түсуінен тұншыға бастаған ... бар. ... ... ... ... ... Теміртау қалаларында ауаның
бүзылуы бұрын-ғысынан ... ... ... ... ... су ... мен ... де байқалды. Қазакстан
бойынша, әсіресе Ертіс, Іле, Нұра, Сырдария өзендері ластануда.
Біздің дәулетіміз де, сәулетіміз де, ... бен ... да ... ... ... ... ... кестесі орман-тоғайы, өзен-көлі,
оны мекендейтін аң мен құс, ... бәрі де ... ... Сол ... ... ... ... түрлері қаншама. Біз табиғаттың бұл
байлықтарын қорғап, қорын молайтқанда ғана оны ... ... ...... ... ... ұясы және аяулы бесігі, құтты қонысы мен
өніп-өсер мекені. ... - ... ... ... ... ... ұялататын
сүлулық пен өсімдік әлемі.
Туған өлке аумағы қанша кең болса, ондағы табиғат байлығы да сонша мол.
Тіпті, жол ... ... ... ... дәрілік, тағамдық өсімдіктеріміз
қаншама!
Қоршаған ортаның ластануы-қазіргі кезде адам ... ... ... ... ... ... Соңғы жылдары табиғат байлықтарын
пайдаланудың салдарынан ... ... ... ... ықпалы
өлшеусіз өсуде. Адам баласының табиғатпен үйлесімді байланысын қалыптастыру
үшін экологиялык ... ... зор. ... қорғауда өтілетін
тақырыптарға байланысты әр түрлі әдістерді қолданып, сабақты түрлендіріп
отыру ... - адам ... Адам адам ... ... адам ... ... ... атқарар рөлі зор. Табиғат бөлшектері: жан-жануарлар
дүниесі, ... ... ... биік ... сағым тербеген сары дала
бәрі-бәрі адамдардың ойына сана, денесіне - қуат, бойына - күш, ... ... - ... береді.
Ерте заманнан бері адамзат өзінің тіршілігіне қажетті заттардың бәрін
табиғат қазынасынан алып келді. Сондықтан ... ... ... ... ... ... молайтып отыруымыз керек.
Қазіргі кезде адам табиғат байлықтарын өз керегінше алып ... қана ... ... табиғи түріне ірі-ірі өзгерістер еңгізуде.
Сондықтан қазір ... ... ... ... ... ... ... тиімді қарым-қатынасының негізгі ұстанымдарын қайта қарау,
туған табиғатты аялап, оны қорғаудың ... ... ... ... ... ... ... аса жауапты міндеттерінің бірі
оқушылардың санасына қоршаған ... ... ... ... ... ... өлке табиғатының байлығын сақтау және молайта түсуге
бағытталған сезімдерін тәрбиелеу.
Оқушыларды экологиялық білім мен табиғатты ... ... ... ой-өрісін арттыру үшін балаларға арналған көркем әдебиетті тек сабақ
үстінде ғана пайдалану жеткіліксіз. ... тыс ... ... оқушылардың әрқайсысының қандай қабілеті бар екенін байқайды.
1.2. Экологиялық білім берудегі «тұрақты даму» принципі.
Экологиялық білім мен ... ... ... ... ... сол сияқты табиғатқа саяхат, экология үйірмесі
(жас натуралистер станциясына қамқорлық), факультативтік ... ... тыс ... жұмыстары оқушылардың азаматтық борышын қалыптастыратын
ғылыми білім болып табылады.
Экологиялық білім мен тәрбие беру 1970 жылы БҰҰ ... ... ... ... және ... деп аталған бағдарламаны қабылдаудан
басталады. Онда алғаш рет ... ... ... ... қорғау
және оны тиімді пайдалану туралы ... ... кең ... ... Ал 1971 жылы Швейцарияда Еуропалық ... онда ... ... ... орта және ... ... ... 1972 жылы Стокгольмде қоршаған ортаны қорғау туралы көпшілікке
білім беру ... ... 1977 жылы ... қаласында өткен БҰҰ
жанындағы ЮНЕСКО жане ЮНЕП ұйымдары экологиялық ... беру ... ... шешімдер қабылдап, оның ғаламдық стратегиялық жоспарларын бекітті.
Экологиялық білім берудің одан әрі даму ... ... ... (1982 ... (1983 ж.), Мәскеу (1987 ж.), т.б. қалаларда өткен конференцияларда
жалғасын тапқаны мәлім.
Экологиялық ... ... ... ... ... ... әрі ... педагог ағартушылары В. Белинский, А. Герцен, Н.
Чернышевскийдің есімдерімен тығыз ... Одан соң А. ... ... Д. ... т.б. ... ... ... мен қорғау туралы
мәселелерді көтерді.
XX ғасырдың орта шетінде педагогтер В.Натали, Н.Верзилин, В.Корсун-ская,
т.б. экологиялық білім беруді ... ... ... байланыстыра
отырып оқытуды ұсынған. 1947 жылдан бастап көпшілікке экологиялық білім
беру ... КСРО ... оқу ... ... ... ... 1947 жылы
Белоруссия мемлекеттік университетінде алғаш рет экология кафедрасы ашылды.
Одақтың көптеген оқу ... ... ... ... ... ... "Табиғат қорғау", т.б. экологиялық ... ... еніп ... ... ... беру бағытында экология ғылымында жаңа ұғымдар мен
түсініктер қалыптасты. Олардың ... ... ... ... ... ... "экологиялық этика", т.б.
Экологиялық ұғымдардың мәнін әрбір оқушы білуі тиіс. Ұғымдарды түсіну
оқушының табиғатқа деген ... ... ... ... жол ... және ... деген көзқарасын қалыптастырып, оған деген
қызығуды арттырады.
Экологиялық сана - адамның табиғатқа көзқарасының, білімінің, сенімінің
және дағдысының жиынтығы болса, ал ... ... - ... болып
жатқан өзгерістерге ғылыми негізде баға беру, оның ... ашу ... ... ... ... ... адам ... табиғат апаттарына
жол бермейді (Арал, Балқаш, т.б.).
Экологиялық сауаттылық - экологиялық білімді игере отырып, табиғат
қорларын ... ... жол ... ... ал ... этика - үйде,
түзде, табиғатта адамның өзін-өзі ұстай білуін, мінез-құлық дағдыларын
қатаң ... ... Олар ... ... негізінде
қалыптасқан.
Қазақ халқы туған өлкесінің табиғатын сүйе отырып, ондағы жануарлар
мен ... ... де ... ... ... мен ... өзен мен көлді,
шөл-шөлейтті жерлер мен даланың тіршілік үшін қажеттігін, біртұтастығын
байқаған. Табиғаттағы ... ... ... ауа райын, табиғат
апаттарын алдын ала болжап отырған.
Басқа ұлттар сияқты қазақтар да ... ... ... ... ... көп ... ... Сол арқылы жасөспірімдердің
табиғатқа деген сезімін оята біліп, оны сүюге, ал жат ... ... ... ... ... ... ... елі бай", "Күте
білсең - жер жомарт" деп жерді Анаға ... ... ... ... болмайды" деп жерді қорғауға шақырады.
Біздің жеріміз әлі де бай, әлі де шырайлы. Десе де, ... ... т.б. су ... мен ... ... қиын ... ... әйгілі. Бір кездері бұл өңірлердегі қалың тоғай жұтаған,аң мен
құсы азайып, жануарлардың көптеген түрлері жойылып кеткен. Табиғатымыздың
осындай халге душар болатынын ... ала ... ... бен ғалымдарымыз
да жоқ емес. Ертеде ит түмсығы өтпейтін ну тоғайлар Ертіс, Жайық, Сырдария,
Іле, Шу, Ырғыз, Есіл , Нұра ... ... көп ... Ал ... ... ормандар кең алқапты алып жатқаны туралы деректер көп.
Мәселен, 1892 жылы А.Қүнанбаев "Дала уәлаяты" газетінде экологиялық мақала
жариялаған. Онда Шыңғыстау өңіріндегі ... ... ... ... оның ... сол ... табиғаты тозып бара жатқаны
айтылады. Бұл деректің өзі-ақ қазақхалқының бойында экологиялық
сауаттылықтың ерте кезден-ақ болғанын айғақтаса керек. Ендеше ... ... ... ... экологиялық білім мен тәрбиені қайта
түлету - бүгінгі аға ... ... ... экологиялық тәрбие беру жер бетінің әрбір ... ... ... ... ... ... ... ортаны қорғау
мен оның байлығын тиімді пайдаланудың ... ... орын ... ... өкіметтік қаулы-қарарларының
қабылдануы, экологиялық тәрбие беру қажеттілігінің күннен-күнге арта түсуі
бала бақшадан бастап ... оқу ... ... ... ... ... ... әр түрлі формалары мен әдістерін пайдалануды міндеттен,
Мұның мәні оқушыларды табиғатқа ұқыпты қарауға үйретіп, оның ... ... ... ... мәселе екенін үғындыру, табиғатқа дұрыс қарым-
қатынас жасау жөніндегі қажетті біліммен, ... ... ... ... ... "...әрбір азамат табиғатты аялауға, оның
байлықтарын қорғауға міндетті" деген талаптар ... ... ... ... асырылып жатпағаны мәлім. Тоқырау жылдарындағы түрлі
жұмыстар еліміздің табиғатына зардаптарын тигізді.
"Жалпы білім беретін мектептерде табиғат қорғау ... ... ... ... ... ... экологиялық тәрбие берудің маңаздылығының
ашып көрсетілуі оқушылардың табиғатқа жауапкершілік қатынасын тәрбиелеу
ісіне ... ... ... ... ... ... ... кезеңінде оқушылардың табиғатқа-жауапкершілік қатынасын
қалыптастыру ... ... ... ... ... ... ... дәстүрді бұзып, ... ... ... алға ... ... Ал бұл ... ... ... ... және ... ... ... түрғыда негіздеуді қажет етеді.
Экологиялық тәрбие жұмысы ... жас ... және ... жақын қарым-қатынаста жүргізілсе ұтымды болатындығына
К.Ушинский ... ... ... Оның ... ... ... деп ... ... ... және ... ететін ... мен ... ... адам
және оның ... ... ... ... Ол адам мен табиғат арасындағы қатынасты педагогикалық
аспектіде ... ... ... ... да, ... да,
тәрбиешілер де, заң шығарушылар да аяғына дейін ... ... ... түйсінуге балаларды ... ... ... ... ... т.б. еңбектері
арқылы негізделген. В.Сухомлинский / / "Табиғат адам танып білгенде, себеп-
салдарын байланыстыра ой ... ғана ... ... ... көзі ... деп ... заңдарын жете меңгеру керектігіне ерекше мән ... ... ... ... ... сезімін дамытуды ешнәрсеге
аиырбастауға болмайтын эстетикалық, адамгершілік тәрбиенің ... ... ... азаматтығы мен патриоттық сезімін қалыптастырудағы
табиғаттың орны туралы ол ... жер ... бұл жәй ... ... және жерге алғашқы қадамдарын жасайтын орта ғана ... ол ... ... ... ... қуат ... шырынын бұтақтары мен жапырақтарын
тарататын құдіретті алма ... ... жаяр ... ... ... өмір ... ... етене араласып өтетін, оның аясында
өскен халқымыздың туған жерге ... ... ... ... ... ағартушыларымыздың даналық сөздерше ... ... ... ... еңбектерінде табиғатқа
көзқарастарының ғылыми әрі ... мәні мол. ... ... ... қатынасындағы әдет-ғүрпын, дәстүрін, этикасын зерттей отырып,
қазақтар арасындағы жамандық сенім олардың "табиғатты шексіз қадірлеуінен
туған" ... ... ... өз ... ... қатынас жасауда
ізгілікке баулитын халық педагогикасының тәрбиелік мәнін жоғары бағалайды.
Ол " табиғат көріністерінен ... ... ... ... әсемдік,
тартымдылық және ұнасым мен үндестік атаулыны ... ... ... ... ... ... ... тану адамдарға
рухани күш ... ... ... ... ... ... , ... деп үғып,
оларды өлтіруге, жоюға болмайтынын уағыздаған. Сонымен бірге ... ... ... ... ... ... деп ... Сондықтан адам
табиғаттан өз керегін ғана алып, қалғанына еш уақытта ... ... ... пен адам: өзінің айтыңызшы, тіршілікте одан ғажап,
олардан қүпия не бар?" дей келе ... ... ... ... ... ... кейбір жануарлар мен ... ... ... заттарды киелі деп қастерлейді. ... ... тұта ... жасап тұру, адам баласына байлық
пен ... құт ... деп ... ... беру ... отбасында, балалар бақшасында, мектепте,
орта арнаулы және жоғары оқу орындарында ... ... ... адам санасында табиғатты қорғау, оның байлықтарын сақтау жөніндегі
тиянақты көзқарасты қалыптастырып, жүйелі білім беруге ... Бұл ... ... ... халықаралық "XX ғасыр, әлем және ... ... ... ... ... өзінің "Арая жол"
мақаласында бізде экологиялық тарбие болған жоқ, ол ... де жоқ ... ... ... ең артта қалған, қараусыз қалған ... ... ... ... ... ... кеш ... деп айтқан
болатын.
Экологиялық тәрбие беруде оқушылардың табиғатқа ... ... ... ... мәні бар. ... ... адамның және
дүниесін қозғаушы жерге лайықты ... ... ... ... ... білу қасиетін ескермей, оқушылардың экологиялық санасын
қалыптастыру мүмкін емес. Өйткені, " ... ... ... де,
есте сақтаумен де ... ... ... қиянатты ақылмен
түсіну жеткіліксіз, ендеше оның қасіретін сезіне білу ... ... ... ... ... қорытынды жасап, болашаққа
көз жүгіртсек, өркениеттің жетістіктерін мойындай отырып ... ... және оның ... қажеттілігін есепке алмай өз
қызметімізді жоспарлау мүмкін ... ... ... экологиялық
білім мен тәрбиенің тұрақты даму моделіне өтуінің маңызы зор. Бұл ... ... - 2030" ұзақ ... даму ... басты
орын алады. Қазақстан Республикасының экологиялық білім бағдарламасында
экологиялық білім мен тәрбиенің жалпы уздіксіз ... асуы ... ... ... ... мүмкіндігі көрсетілген. Экологиялық ... ... бір ... барлық кезеңдер мен деңгейде жетілуі мен енгізілу
қажеттілігі қазіргі уақытта ... ... ... ... ... ... ғана әлеуметтік-экологиялық нақтылықтың кезінде
жан-жақты қызметке бейімделген, XXI ғасырдың ... ... ... ... ... көшу, біртұтас ... ... ... ... ... даму ... ... елдің даму механизімі мен мақсатын анықтайды.
Қолданбалы жоспардағы тұрақты даму моделі - бұл ... және ... жою мен ... ... ету, ... ... мемлекеттің қоғамның қызмет етуі мен ұйымдастырылу әдісі.
Барлық қызмет түрлері мен қайта оқытудың нақты ... ... ... ... ... дамуға кезеңді көшуі ұлттық стратегия болып
саналады.
Тұрақты дамудың принциптері:
-прогрестің ... - ... ... ... деңгейі -
бұл оның әлеуметтік-экономикалық саясатының, мемлекетінің, қоғам
қалыптасуының шарасы;
-ұлттық игілікті тұрмыс деңгейінің жоғарылауы, ... ... ... ... ... ... ... сақтау жүйесінің даму .
басымдылығы - халық шаруашылығының эволюциясы, халық ... ... ... ұзақ ... өсу :
факторлары қоғамның рухани өмірінің маңызды сферасы;
демографиялық ... ... ... ... ... ... инновациялық даму типі ... ... ... ... өту;
экология және экономика байланысының күшеюі, экономи- ... ... ... ... ... ... ... дамуы;
- қалдықтарды қайта ... ... ... ... ... ... ... жатпайтын ресурстарды тұты-
нуды азайту мүмкіндігімен шығынды азайтуды ... ... ... ... ... ... мен қорғау ... ... пен ... ... ... ... ... есебіндегі мораль, тәрбиемен білім
жүйесіндегі ... ... ... ... ... ... мен жүзеге асыры- луы,
басқару ... ... ... даму ... мен мақса-тын жүзеге
асырудағы мемлекеттің басты рөлі;
- азаматтық қоғам мен жеке ... ... ... мен ... ... ... ... қамтамасыз ететін экономикалық, ... ... және жеке ... өмірінің элеуметті позитивтік образы мен
үйлесімді ... ушін ... да ... адам ... ... құқық әлемдік одақта мойындалуын жүзеге асыруды құрудың
маңызды факторы болып табылады.
Қазіргі қоғамның ... ... ... мен ... ... ... өмір ... ұстанатын, жан-жақты
үйлесімді дамыған дені сау, білімді және рухани тұлға типі
сәйкес ... ... ... мен ... дамуы экономика мен
қоғамның келешекте дамуына, күшті мемлекетті қалыптастыру
азаматтық қоғамды ... ... ... ... ... болып табылатын әлеуметтік кон-
солидацияны қамтамасыз ету.
'Адам - қоршаған орта - экономика" үштігіндегі тұрақты дамуды ... ... оған үш ... ... қоршаған орта, табиғи ресурстық потенциал;
- қоршаған орта мен адам қарым-қатынасының процесі;
-қоғамның өмір ... ... ... ... ... ... асыру, экологиялық саясат.
Бірінші аспект-тұрақты даму моделіне өту кезінде табиғи потенциалдың
динамикасы мен бағалау жағдайын тұрақты қадаға-лауды ... ... - адам ... сақтау мен био әртүрлілікті қорғау.
Қазақстанның табиғи экожүйесін ... құру ... ... ... ... жасау, қоршаған орта тұрақты-лығының кепілі, табиғи ортаға
антропогендік ... ... ... бойынша шараларды жүзеге асыруды
қарастырады.
Үшінші аспект - әлеуметтік-экономикалық даму мақсаты мен экологиялық
мақсат келісімінің талаптары - ... ... ... ... ... ... өңдеу процесінде барлық экологиялық
компоненттердің мінездемелік жүйесі ... ... ... асуын
қорытындылайды.
Экологиялық императив келесі талаптарды ... ... және ... ... ... бар адам ... ... болу
керек;
қазіргі уақытқа, болашақ ұрпаққа қоршаған ортаны ... мен ... ... ... ... ... жалпы әлеуметтік-экономикалық процестің ... ... ... ... экологияландыру бойынша шараларды жүзеге асыруда,
табиғат ... ... ... ... ... ... ... кезекте теріс техногендік іс-әрекеттердің себептерін
жою;
әлеуметтік-экономикалық дамуы экожүйе сыйымдылығының шаруашылық шегінде қол
жеткізудегі адам ... ... ... бағытталу қажет;
экологиялық сана мен адам көзқарасы, білім мен тәрбие жүйесі.
Бұл талаптар тұрақты даму ... ... ... әлеуметтік қарым-қатынас органикалық пен ұздіксіз
экологиялық императивтің мәнін көрсетеді.
2.1. Оқушыларға экологиялық білім беру тәсілдері.
Окушыларға экологиялық білім мен тәрбие беру ... ... ... қырлы және өте маңызды болғандыктан, алдыңғы ... ... ... назарын ерекше аударып отыр.
Жалпы білім беретін мектептерде окушыларға білім беру мен ... ... атап ... ... ... ... ... Н. Сарыбеков. Оның табиғат қорғауға тәрбиелеу жайлы көптеген
еңбектері ... ... ... білім беретін мектептерде, орта
және жоғары оқу орындарында ... ... ... ... ... ... қоғамның
табиғатпен қарым-қатынасыи қамтамасыз ету бағытында, ... ... ... ... ... ... теориямен
байланыстыра оқыту арқылы жүзеге асырылуы керек.
Адамзат ... ... ... ... ... ... ... адам мен
табиғаттың дәстүрлі өзара әрекетінің салдары үлкен ... ... ... ... ... ... ... дағдыландыратын
экологиялық тәрбиені мектеп жасынан бастау қажет.
Прус королі Вильгельмнің бүл армияның жеңісі ... ... ... ... ... ... сөзі ... белгілі. Басқаша айтқанда,
австриялықтарды жеңген прустің білім беру жүйесі ... сөз. Осы ... ... ... ... ... қорғау саласының мамандары
ғана емес, арнайы экологиялық білім беру жүйесі шешеді деуге болады.
Соңғы 20 жылда ... ... ... беру мен ... ... көңіл бөлулері айтарлықтай өсті. Мәселен, Н.Верзилин,
А.Захлебный, И.Зверев, Б.Иоганзен, И.Матрусов, А.Мамонтова, ... т.б. өз ... ... ... ... пайдалы еңбекті
ұйымдастыру мен оқу-тәрбие үрдісінде оқушыларға ... ... ... берудің түрлі аспектілерін қарастырады.
Экологиялық білім беру мынадай үш ... ... ... Адекватты экологиялық көріністерді формалау, яғни "адам табиғат"
жүйесінің өзара байланыстары ... ... ... ... формалау.
3. Табиғатпен қарым-қатынастағы әдеп, дағдылар мен біліктіліктер жүйесі мен
стратегиясын формалау.
Оқушыны табиғатқа жауапкершілікпен ... ... - ... әрі ... ... ететін үрдіс. Оның нәтижесі анықталған білім мен біліктерді
игеру ғана емес, табиғи ортаны ... ... ... ... ... ... қатынастардың дамуы болуы тиіс.
Экологиялық тәрбие ... ... ... ... ... ететін,
экологиялық мәдениеттің негізгі бөліктерінің бірі болатын түлғаның жеке жан
дүние саласына әсер етуді күшейту ... ... Ал ... түбегейлі өзгерту қазіргі заманғы философтар мен мәдениеттанушылар
айқындаған қоғамдағы экомәдениет құндылықтарының ... ... ... ... ... шешу ... іске асырылады.
Экологиялық тәрбие берудің негізгі мәселелері мыналар жатады:
экологиялық білімді тереңдету және кеңейту;
танымды, мінез-құлықты төрбиелеу;
экологиялық әрекет барысында ... ... ... танымдық
екпінділігін дамыту;
табиғатты қорғау сезімін ояту, т.б.
Экологиялық білім әмбебап, пәнаралық сипатқа ие. Сондықтан ол ... ... ... ... өнуі ... пікірінше, экологиялық білімнің негізгі мақсаты - оқушылардың
табиғат ерекшеліктері, оған ... ... ... және оларды өндірісте, тұрмыста оңтайлы шешу үшін теориялық
білімдерді игерту.
Б.Лихачев экологиялық білім мен ... беру ... мен ... ... ... ... ... Ойлау мен танымды дамытудың мектептік
және мектептен тыс әдістері, бағытталған тәжірибелік қызмет ... ... ... ... жауапкершіліктің дамуы, т.б.
А.Захлебный экологиялық бағдарлама жасауда оқушыны оқыту мен тәрбиелеуде
тұлға ретінде қалыптастыру факторларына көбірек ... бөлу ... ... ... беру ... ... ... жиі қолданып жүрген
тәсілдерінің бірі – пән мазмұнын экологияландыру. Бұл - мектеп оқушыларына
оқытылатын ... ... ... ... мен тәрбие ... сөз, яғни ... ... ... бұрыннан оқытылып келген
тақырыптардың мазмұнын қосымша экологиялық мәліметтермен толықтыра ... ... ... беру жүйесінде жүргізіліп жатқан реформа оны
сапалық түрғыда нарықтық экономика, қоғамдық-эко-номикалық ... ... ... ... ... өтуі ... қайта
құруға бағытталған.Қазақстан Рес-публикасы тұрақты дамудың жаңа ... ... ... беру мен ... ... арта ... Бұл
білгірліктер Президент ... ... "2030 ... ... ... тұр. Экологиялық білім - қазіргі білім ... ... ... бірі.Білім беру үрдісінде экологиялық білім
және тәрбие беру үздіксіздігі мен сабақтастығының ... ... ... ... асыру үшін білім жүйесін тұтасынан және оның жеке кезеңдері
мен деңгейлерін кешенді түрде жетілдіретін ... ... Бұл ... бірден-бір жолы экологиялық білімді жеке түлғаны қалыптастыру
екенін ... ... өз ... айтқан.Экологиялық білім беруді
ЮНЕС-КО-ның жіктелуі бойынша формалды (мектептегі білім), ... ... тыс) және ... оқудан тыс (бос уақытта кітап оқу,
көпшілікке таралатын ақпарат, тұрмыстағы қарым-қатынас) бөліктерден тұратын
оқыту жүйесінде жүзеге асады деп ... ... ... ... ... ... - үздіксіздікте. Үздіксіз білім беру О.Аббасова,
А.Владиславлев, В.Махлин, ... ... ... ... ... ... т.б еңбектерінде түйінделген.
Табиғй экологиялық жүйе - экосфера - тірі жануарлардың және жер
бетінің ... ... ... ... ... ... өнімі.Химиялық-экологиялық білім берудің ат-қаратын басты
қызметі - ғылым мен ... ... және ... ... ... ... пайда болған заттар-дың тірі организмге тигізер
әсерін, зиянды ... ... ... сол зиянды болдырмау жолдарын іздеу,
тиіп жатқан залалдан құтылу жолдарын табу.
Қоршаған ортаның ... ... ... ... ... және ... зерттеулер жүргізуге, кадрлар даярлауға және
әр түрлі пәндердің мазмұнын экалогияландыруға жәрдемдеседі,
екіншіден, ... ... даму ... ... мен ... ... жағымсыз экологиялық құбылыстарды бол-
дырмау жағына қарай бағыттауға мүмкіндік береді, үшіншіден, химия
негізіне сүйене отырып, өлі табиғат тірі табиғат арасындағы ... ... ал ... ... ... зиянды жақтарының биологиялық
мәні ашылады.
Мектепте экологиялық білім мен тәрбие берудің орталығы -сабақ.Сабақ
арқылы мүғалім мен ... ... ... оқу-тәрбие жұмыстары әдіс-тәсілдер
арқылы жүзеге асады.
Қазақстан географиясы пәнінде экологиялық бағытта жургізілетін өзіндік
жұмыстар оқушылардың ... ... ... ... мәдениетін көтереді.
Экологиялық бағыттағы өзіндік жұмыс туралы айтқанда, біз оқушыларға
қойылатын және орындай алатын мынадай ... ... ... ... ... орта ... ... ұдайы кеңейтіп, пәнге деген
қызығушылығын арттыру ;
* ой-өрістерінің шығармашылық белсенділігін дамыту;
* зерттеушілік қабілетін ашу, ... ... ... және ... шешуге дағдыландыру;
- окушылардың практикалық іс-қабілетін дамыту және оны ... ... ... ... ... экологиялык проблемаларын шешудегі ... ... ... ... ... ... ... устанымды сақтай отырып,
төмендегідей баспалдақтар ... ... сана мен ... ... ... ... географиясы бойынша оқушыларға өзіндік
жұмыс арқылы экологиялық сананы қалыптастыру жолдары.
|Кезеңдер ... ... ... ... түрлері |
|1. Бейімделу |Белгілі құбылысты ... ... ... |
|кезеңі ... ... ой ... ... ... |
| | ... ... |
| | ... ... әр ... ... | ... ... ... ... білім | |
| ... ... ... ... | |
| ... | ... |Әр ... ... экологиялық | ... ... ... ... ... | |
| ... оқу ... | |
| ... ... қадағалайды | ... ... ... ... | ... ... ... ... | ... ... ... оқиғаға өз ойын| |
| ... ... ... ... | |
| ... | ... кезеңдерді оқушылардың жас ерекшелігін ескере отырып, бірінен соң
бірі уздіксіз орындалу барысында ... мен ... ... ... ... ... бойында экологиялық сана, мәдениет қалыптасады. ... ... ... өз ... баға бере ... пайымды
ой қорытып айта алатындай дәрежеге көтеріледі. Өз жолдастары мен жүрген
ортасына экологиялық саналы іс-әрекетімен оңды
ықпал етеді.
Мұғалім бұл ... ... ... ... құнды
ұстанымдар жүзеге асады:
* ғылымилық (құбылыстар мен үрдістер, оқу материалдары, адамның, табиғатқа
әсері);
* байланыстылық ... мен ... ... және әр ... ... ... тепе-теңдік;
* қызығушылық;
* үздіксіздік;
* дамытушылық;
* интеграциялық;
- өлкетанушылық байланыстардың барлығы да орындалады.
Қорыта айтқанда, ... ... осы ... экологиялық
бағыттағы өзіндік жұмыстарды жүргізгенде, оқушы бо-
йында жетіспейтін құнды қасиеттердің бірі - ... ... ... ... қалыптасып, болашақта бәсекеге қабілетті,
мәдениетті ұрпақ, жеке тұлға дамиды.
Сабақтың ... ... ... ... Материктегі табиғи зоналық ерек- шеліктерінің
климат жағдайларына байланыстылығын оқушыларға
ұғындыру, табиғат зоналары орналасуына әсер ... ... ... адамдардың табиғат зоналарына тигізетін әсерін
меңгеруін қамтамасыз ету.
ә) ... ... беру ... ... ... және өмір
салтын, экологиялық көзқарасын қалыптастыру.
б) Табиғат зонасында тірі ... пен өлі ... ... ... салыстыра білу және дамыту.
Сабақтың көрнекілігі: Дүние-жүзінің табиғат ... ... ... ... ... суреттері, схемалар
және т.б.
Сабақтың барысы: Бүгін сабақта Евразияның ішкі ... ... ... ... Ішкі суға не ... ... ... бұлақ, минералды
су, жер асты сулары.
а) Өзен дегеніміз не? ә) Өзеннің қандай элементтерін ... ... ... ішкі су қалай бөлінген, жеткілікті ме?
Материктің өзендері қандай бассейндерге жатады? (Солтүстік ... ... ... ... ... ішкі ... ... Солтүстік мұзды мұхитының өзендерін ата.
ә) Тынық мұхитының бассейніне жататын өзеңдерді ата?
б) Үнді мұхитының бассейніне жататын өзендерді ата?
в) ішкі ... ... ... ... ... ... диктант
1. Қандай өзен Бенгал шығанағына құяр кезінде, ұлан-байтақ атырау
құрайды? (Ганг)
2. Қандай өзен Охот теңізіне құяды? (Амур)
3. ... өзен ... ... ... бассейніне жатады? (Лена)
4. Қандай өзен Гималай тауынан басталады? (Ганг)
5. ... өзен Сары ... ... ... ... өзен ішкі ... бассейнге жатады? (Амудария)
Көл дегеніміз не?
Евразияның колдерінің орналасу ерекшелігі қаңдай көл:
а) Дүние жүзіндегі ең терең көл? (Байкал-1620 м).
ә) ... көл ең ... ... ... көл ең ... ... ... көл опырынды қазан шұңқырыңда орналасқан? (Байкал)
Міне, оқушылар, біздің көптеген өзен, көлдеріміздің ... ... ... ... ... ... Арал тағдыры қиын. Қазір
Арал туралы видеокассета көрсетіледі. Сондық-тан біз ... таза ... ... ... керек. «Судың да сұрауы бар», «Су ішкен
құдығыңа түкірме», «Бұлақ көрсең-көзін аш» деп халық ... ... Жаңа ... ... ... Біз ... әдеттегідей жаңа тақырып өтеміз.
Сабақтың тақырыбы Евразияның табиғат зоналары. Тақырыпты тақтаға ... ... ... ... ... не?»-деп анықтамасын сұраймын.
Табиғат зонасы деп температура жағдайларының ылғалдануы, топырағы,
өсімдігі, жануарлар дүниесі бірдей болып ... ірі ... ... ... табиғат зоналарының орналасуында ендік зоналық заңы
байқалады.
Табиғат зоналары картасын талдау мынадай ... ... ... Евразияның табиғат зоналары анағұрлым алуан түрлі, материктің
солтүстігінде ... ... ... алап болып созылып жатады, тайганың
оңтүстік ... ... олар сол ... ... ... ... ... зоналардың материкте орналасуы климатқа, жер ... ... ... ... үш ... ... (үш қатарға, тиісті жұмысты бөліп ... ... ... ... ... ... кі- ... және
алдарындағы картамен жұмыс атқара отырып толтырып шығасыңдар.
І-топ: Арктикалық шөлдің таблицасын толтырады.
ІІ-топ: Тундра, орманды ... ... ... ... ... зонасының кестесін толтырады.
Келесі зонамыз қоңыржай белдеудің үлкен кеңістігін алып ... ... ... ... ... ... мен жалпақ жапырақты ормандардың
табиғат зоналарына өзім қысқаша тоқталып шығамын.
III. «Көңіл толқыны» күйі ойналып жатады. Мұғалім енді ... ... зона ... деп ... ... дала мен дала ... ... Дала
зонасымен сіздермен қандай материкті өткенде танысып едік? Солтүстік
Америка, онда ол зона ... ... ... ... деген
мағынаны білдіреді. Сіздер бұл табиғат зонасының климатымен толығырақ 8
сыныптың «Қазакстанның физикалық. ... ... ... ... ... біз сіздермен бұл зонаның қасиеті, ... ... ... және даму ... ... Дала табиғат зонасында
Қазақстанның 26 % территориясы, орманды дала зонасында 7 % ... ... осы ... ... әдепғүрпы, салтдәстүрі, мәдениеті ұқсас
болған түркі тілдес халықтар мекендеген. Олардың ... ... ... мал ... ... ... дала зонасын ғалым Қаныш
Сәтбаев жаяу аралап, ... ... ... ... ... өндірісін
дамытып. экономикасын котеруге үлес қосқан жер осы. ... үш ... ... біріккен жер осы. .Ал енді 1950-54 жылдарға тоқталатын болсақ,
осы зонада тың және тыңайған жерлерді игеру ... ... ... ... ... ... дамыды. Бірақ мұның кері әсері де болды,
көптеген құнарлы жерлердің топырақтары бүлініп, эрозияға үшырады.
Ал енді біз бұл зонаның болашағын ... ... ... ... ... ... ... кішкентай Қорғалжын қорығы болса, болашақта XXI ғасырға
аяқ басқан ... 2030 ... дала ... ең ... қорық болып, онда
емдік қасиеті бар өсімдіктер көп өсіп, таза экологиялық аймаққа айналады.
Түркі тілдес ... ... ... ... ... ... ... малы табын-
табын өсіріліп, адамдар түгел қымызбен емделеді. Қымыз адамға әрі қуат, әрі
шабыт беріп, адам жаны сая табатын жер осы жер ... ... ... ... ... шөл мен ... ... біз
шөлдердің түрлеріне тоқтала кетейік. Біз ... ... ... ... Құмды шөл, сазды шөл, тасты шөл. Осылардың ішінде адамға
біршама қолайлысы сазды шөл. Евразия материгінде және ... ... ... ... ... топырағын мұғалім өзі сипаттап шығады. Ал ... ... ... ... ... шөл мен ... ... білесіңдер? Оқушылар бірнеше өсімдіктердің аттарын атап шығады. Шөл
зонасының кеппе ... ... ... ... құрылысына, ерекшелігіне
тоқталады. Олардың бойлары аласа, тікенекті, тамырлары ұзын ... ... оған ... орта әсер ... ... ... терминдер.
1. Эфемерлер.
2. Эрозия.
3. Табиғат зонасы.
V. Қорытынды. Жауын-шашын өте аз, өсімдіктері сирек, кейбір жерлерінде
мүлдем кездеспейтін табиғат зонасын ата. Ал енді ... ... ... ... ... не үйрендік, соны тексеріп шығайық.
Евразия материгінде табиғат зоналары қалай орын ауыстрады екен?
Солтүстіктен оңтүстікке ... ... ... ... Әр ... ... тән ерекшеліктері болады.
2.2. Физикалық география курстарында экалогиялық
білім және тәрбие беру методикасы.
" Казакстанның физикалық географиясы" пәні ... ... ... экологиямен байланыстырып өткізуге болады. Оқушыны өз өлкесінің
табиғат жағдайымен таныстыру оның туған жеріне деген ... ... ... ... ... мүмкіндік береді. Табиғат
байлықтарын ысырапқорлықпен пайдалану айналадағы ортаның ... ... өлі ... элементтері арасында қалыптасқан табиғи тепе-теңдік күйіне
ықпалын тигізеді.
Орталық Казақстанда жабық және ашық әдіспен кең өңдіру ісі кең ... ... ... ... ... ... ... екіге бөлінеді:
оқтын-оқтын шаң-тозаң болып шығаратын кездер және шаң-тозаң болып шығаратын
көздер. Тау-кен ... ... ... тағы бір көзі ... аса ұсақ минерал бөлшектерінің аэрозоль түрінде қалқып атмосфераға
шығуы. Ауаның ластануына қарсы күрес жүргізген кезде биологиялық әдістерге
газдарды жұту және ... ... қалу үшін ... ... ... ... ... назар аударған жөн. Атап айтқанда, Жезказған,
Балқаш өндіріс орындарында өнеркәсіптік ... ... ... ... ... іске ... мен ... географиясы пәні бойынша «Әлем Халықтары —
Қазақстанда» тақырыбында өткен мәслихат сабақтың мақсаты — ел Президентінің
Қазақстан халқына ... ... әлем ... ... ... ... ... мәслихатын» өткізіп, жерімізді, елімізді келген қонактарға
таныстыру және ... ... ... ... ... ту, ... — 2030» — Ел ... халқына Жолдауы, Дүниежүзілік саясикарта, Қазақстанның физикалық
картасы, Жарты шарлар картасы, Зоогеографиялық карта, «Солтүстік ... ... ... ... ... «Евразия», «Антарктида»
материктеріне арналған альбом, «Гидросфера», «Литосфера», ... ... ... ... ... ... — география-биология пәнінің мұғалімі
жер бетінің түкпір-түкпірінен Дүниежүзілік «жас географтар мәслихатына»
келген қонақтарға ... кең ... ... ... ... таныстырып, соңғы кезде Қазақстанда болған өзгерістерге
тоқталды. Кеңестер Одағы ыдырап, Қазақстан егеменді ел ... Ата ... өз ... Елтаңбасы, Туы, Әнүраны, теңгесі пайда болды.
«Қазақстан — 2030» —
Ел ... ... ... ... ... ... халқы 1999
жылдың қаңтар айыңда Н. Ә. ... ел ... етіп ... ... ... ел қатарына қосу үшін халық шаруашылығының жан-жақты
дамуы қарастырылып жатыр.
Қазақстан — Туымен ... ... ... Әнұранымен айбатты.
Қазақстан Мемлекеті Туының авторы — ... ... ... ... туы» ... ... ... авторлары танымал суретшілер— ... ... ... Е ... ... ... ... оқылды.
Жер бетінің салтыңда қай жерде, қандай елде болсаң да сол ... ... ... ... — әр азаматтың міндеті.
Сондықтан қонақтар Қазақстанның Әнүранын орындайды. Жас ... ... биін ... ... Екі оқушы кезектесіп, Жұбан
Молдағалиевтің «Мен қазақтың» өлеңін оқыды.
Келесі кезекте ... ... ... Мәслйхатқа қатысып
отырғандар - үңдіс, американ, үнді қызы, абориген, ағылшын, ... ... ... ... пигмей, жапон, испандықтардың рөліндегі оқушылар. Барлығы
өздерінің ұлттық киімдерін киген.
Дүниежүзілік «жас географтар мәслихатының» соңы ... ... ... шыққан— үңдіс, абориген, пигмей, үнді қызы бір әріптен
басталатын географиялық атауларды қағазға жазып, картадан керсету ... ... ... ... ... ... ... шетті. Сыныптағы барлық ... «Сіз ... ... ... қатысты.
Сабақ соңында дүниежүзілік «жас ... ... ... ... (5) және ... (4) ... марапатталды:
Олсм халықгарыньщ тыныс-тіршілігінен, салт-дәстүрінен аз да ... ... ... ... ... ойт-өрісін дамытып, Отан туралы
үғымдарын кеңейтеді, өз елі, жері туралы көп ... ... ... ... дамудың. жаңа жолына түскенде
экалогиялық білім мен тәрбие берудің маңызы арта ... Бұл ... ... Н. Ә. ... ... «2030 стратегиялық бағ-
дарламасында» басты орында тұр. .
XXI ғасырда өмір сүретін қазіргі және ... ... ... ... жері мен оның қойнауларын, су ресурстарын,
өсімдік пен ... ... ... ... ... ... ... мен суды таза сақтауға жан-жақты дайын болу үшін олардың экологиялық
мәдениеттілігін ... ... ... % ... ... Бұл -
қазіргі оқу үрдісіне қойылатын басты талаптардың бірі.
Қазіргі ғылыми-техниканың даму жағдайында ... ... ... ... ... басты мәселе. Осыны ескеріп, ғалымдардың
бірқатар аймақтардағы табиғи ортанын қалжағдайына, ... ... ... шеккен жұртшылықтың жерге, оның байлықтарына, көлдер
мен өзендерге, ... мен ... ... ... ... ... дұрыс. Ғалам шарға экалогиялық қауіп ... ... ... үшін бұл ... ... ... табиғи жағдайы кері бағытта өзгерді де өзгеріп те
барады. Оның себептері ... ... ... ... ... ... біліктілік те, уақыт та керек.
Осы орайда заман талабына сай жас ұрпаққа экологиялық білім мен ... ... ... ... жөн:
1 Табиғатты қорғау, табиғаттың құрам бөліктерін жеке - жеке ... ... т,б.) ... қорғау.
2. Экология негіздерін арнайы сабақ ретінде беруде ... ... ... және т.б. ... ... ... арттыру.
3. Экологяны оқушыларға тек табиғатты қорғау ғана емес, техникамен
өндірірістің өсуінен өзгерген табиғаттан ... ... ... деп
түсіндіру.
4.Оқушылардың, табиғатқа әлеуметтік құнды көзқарас қалытастыру,
әсіресе ... ... ... дегенде қажетті табиғат жағ-дайды
сақтауды түсіндіру.
Мұны жүзеге ... ... ... мен тәрбие беруге мынадай
элементтер кіреді: табиғат пен қоғам қарым-қатынасының ғылыми ... ... ... беру), табиғатты қоргауға ... мен ... ... үйрету.
Қазір өмірдің өзі экологиялық білімді адамдардың бойына жас кезінен
үйретуді талап етіп ... ... жас ... ... ... сүюге, қоршаған ортаның амандығын қорғауға
тәрбиелеудің маңызы зор. ... ... ... ... ... ... білімін жастай қалыптастыру. Осы міндеттерді
шешуде оқушылардың экологиялық білімің арттырып, олар-
дың табиғатқа жаңа қарым-қатынасын қалыптастыруда ... ... ... ... маңызды орын алады.
Физикалық география жер бетіндегі табиғи жағдайлардың ... ... Әр ... ... ... ... сол жердегі бар
заттардың байланысынан, одан ... ... ... ... ... Ал ... жағдайлар жер бетіндегі табиғи
жағдайлардың ішіндегі кімге болса да, неге ... да ... ... ... ... үшін ... ... біліктіліктерін
қалыптастырып, дамыту керек. Онсыз табиғатты қорғау мәселелерінің негізі
де қаланбайды.
Экологиялық мәдениеттілікке негізделген экологиялық ... ... ... ғылымында маңызды орын алады, бұл мәселенің
ерекше пәнаралық және курсаралық мәні де зор. Себебі ... ... - ... ... ... ... және әлеуметтік мәселелерді
қамтушы, табиғат және ... ... ... ... ... бірден-бір ғылым. Сондықтан табиғатты таныту,
оқушылардың экологиялық біліктіліктер жүйесін ... - ... өте ... міндеттерінің бірі.
Физикалық географияны оқытуда экологиялық біліктіліктердің рөлі зор
және алуан түрлі. ... ... ... ... курсы мазмұнын
міндетті түрде толық меңгеруге жататын дербес бөлігі ... ... ... ... физикалық география ... ... ... ... оқырмандар назарына ұсынуды жөн
көрдік.
Кесте 3
Физикалық география
курстарындағы ... ... ... |Пән ... ... білім мен біліктіліктер |
| | ... | |
| | | | ... ... ... ... ... ... оң және теріс|
| |география | ... ... ... ... ... |
| ... | |маудың мүмкіндіктері. ... ... |
| | | ... ... |
| | ... және ... қолайсыз экологиялық жағдай- |
| | ... ... ... ... Шаруашылық |
| | | ... ... ... ... |
| | | ... ... ... және ... |
| | | ... . ... |
| | ... ... жер ... өзгертуі, эрозияның |
| | | ... және оны ... Өз ... |
| | | ... пайдалы қазбалардың пайдаланылуы.|
| |- | |Жер ... ... ... . ... |Пән ... ... білім мен біліктіліктер |
| | ... | |
| | ... ... ... ... ... ... | | ... ... ... ... |
| | | ... ағыстардың рөлі. Материктердің ішкі |
| | | ... ... ... зардаптардың |
| | | ... ... ... Суды қорғау шараларын |
| | | ... ... |
| | ... |Қалаларда ауа-райының өзгеруі, ластаушылардың |
| | | ... ... ... іс-әрекеттің |
| | | ... ... ... ... ... жүзеге|
| | | ... |
| | ... ... мен ... ... ... ... және |
| | | ... кету ... ... ... шараларын |
| | | ... ... |
| | ... |Табиғат кешендерін адамның өзгертуі. |
| | ... |Өз ... ... кешенінің шаруашылық |
| | | ... ... ... ... ... | | |сыз ... ... Экскурсия ауданының |
| | | ... ... ... ... дайындау. |
|2. |Материктер |Жер ... ... адам мен ... |
| |мен ... ... әсер ... ... қабаттың |
| |мүхиттар ... ... ... жағдаиын зерттеу. |
| ... ... |5-6 ... білімін жүйелеу.. |
| ... | | |
| | ... ... экологиясының ерекшеліктері. |
| | | ... ... ... және ... |
| | | ... ... проблемалары, теңіз балық |
| | | ... ... ... ... ... |
| | | ... табиғат ресурстарының |
| | | ... ... ... ... |
| | | ... ... дәлелдеу. |
| | ... ... ... ... |
| | ... ... мен ... өзара әрекет ету ерекшелігін |
| | | ... |
| | ... ... ... ... ... |
| | ... ... ... ... тиімді және тиімсіз |
| | | ... ... ... Жеке |
| | | ... ... ... ұтымды пайдалану және|
| | | ... ... ... ... |
| | ... ... ... ... ... | | ... ... пайдалану мен қорғау ісінде |
| | | ... ... ... |
| | | ... |
| | ... ... ... аралас ормандар табиғат аймақ- |
| | ... ... ... проблемалардың байқа- |
| | ... |луы ... ... ... |
| | | ... ... әр ... деңгейдегі |
| | | ... ... ... ... болу |
| | | ... және шешу ... ... | | ... |
| | ... |5-7 ... ... білімді жинақ- |
| | |лық ... |тау ... Өз ... ... табиғат |
| | | ... ... ... ... ... |Пән |Бағдарлама |Экологиялық білім мен ... |
| | ... | ... ... ... - адам - ... ... геогра- |
| |- | | |
| |ның ... |фия және ... ... ... ... |
| ... | | |
| |лық ... |мен экологияның негізгі даму бағыттары, эко- |
| ... | | |
| ... ... ... ... ... Географиялық орта. |
| |(8-сынып)|табиғатты |Адам денсаулығының қоршаған ... ... |
| | ... |ділігі. Табиғат ресурстары және оларды қорғау |
| | ... | |
| | | ... ... ландшафтар. Ласта-нудың |
| | | ... ... және ... жіктеу. Табиғатты |
| | | ... ... ... ... және |
| | | ... ... қорғау қүжаттары. Қорғалатын |
| | | ... ... Жеке ... ... |
| | | ... естелігін дайындау. |
| | ... ... ... ... және ... |
| | |ның ... адамның жеделдетуі. Эрозияның үдеуі. |
| | ... |Жер ... ... және ... ... |
| | ... ... климатқа әсері. Климат және адам |
| | ... ... ... атмосфераны ластаушылар және |
| | | |оны ... ... ... Су ... оларды|
| | | ... ... ... ... және |
| | | ... проблемалары. Суларды қорғау. Жер |
| | | ... ... ... ... және |
| | | ... Адам және биосфера. Биоресурстардың |
| | | ... ... және ... ... ... |
| | ... ... ... ... ... және |
| | ... ... ... ... |
| | ... ... ... экожүйелерде табиғатты |
| | ... ... ... ... ... |
| | ... ... ... ... ... |
| | | ... және оларды өз жерінде брлдырмаудың |
| | | ... ... ... ... ... қызметін жетілдіру, сол арқылы жогарғы сынып
оқушыларының экологиялық білім деңгейлерін одан әрі жетілдірумен, ... ... ... ... мәселеде облыстық (аудандық) балалар мен жасөспірімдер туризм және
экология орталықтарындағы ... ... ... ... ... ... Бұл біздің көзқарасымыз бойынша то-лық анықталды ... ... ... жағдайларға байланысты ... ... ... ... ... осы ... ... жұмысты бәсендетуге болмайтындығын дәлелдеп отыр.
Бүкіл дүниежүзілік Денсаулық сақтау ... (БДҰ) ... ... адам ... 20 %-ы ... орта жағдайынан
(экалогия), 50 %-ы салауатты өмірде кездескен жағдайларға ... ... 10 %-ы ... ... ... даму деңгейінің төмендігінен
екендігі анықталды. Жарақаттанғандар мен ... ... ... ... ... ораи жалпы денсаулық сақтау мәселесінде
оның ықпалы болып отыр.
Қазіргі экологиялық баспасөз мәліметтер Тәуелсіз ... ... ... алып ... болсақ, 2005 жылға қарай экологияның адамға әсері
мынадай тұжырым жасалынып отыр: экологияның адамға әсері 40 %-ға дейін
өспек, ал ... ... ... ... ... сай ... қуалау
факторының әсері 30 %-ға дейін өседі. Осы айтылған деректерге сүйене
отырып, өз денсаулығының 25 %-ға, ал медицинаның өмір салты әсерінің 5 ... ... ... адам мен ... ... ... ... отырып, басқа
әлем кабаты туралы армандап, жалпы айналаны қоршаған ... ... ... ... түсті.
Ю.Горский мен басқа авторлар экологиялык жағдайды шешудің жолдарын
былайша түсіндірді қоршаған ортаны корғау және оны қалпына келтіруді басты
мақсат ... ... ... ... құру және ... ... ... табиғатты корғауды әр жеке
адамның ісіне айналдыру, осы бағыттағы ұлттық-мемлекеттік білім ... ... ... ... яғни ... даму, өмір
сүру, басқару үрдістерінде басқа да ... ... роль ... ... ... қорытындылармен басқалар келіспеуі де мүмкін, бірақ үшінші
мыңжылдыкқа қадам басқалы тұрған жас ... ... ... ... ... ... үшін бұл қоршаған ортаны корғауды одан әрі жетілдіру, ... ... ... ... ... ... мен қалыптастыру қызметінде
өскелең ұрпақпен жұмыс жұргізудің негізі болуы тиіс.
Алдыңғы қатарлы ... ... және ... ... ... ... жалпы білім беретін мектептердің
барлық түрлері мен мектептен тыс ... ... ... ... ... ... туралы пікірдің қалыптасуы —
бұл бағыттағы оңды нәтижелерге тек жоғарғы сынып оқушыларымен жүйелі ... ... ... қызметі арқылы ғана. қол
жеткізуге болады.
Мектептер қызметі мен мектептен тыс ... ... ... осы ... ... ... ... көптеген
көрнекті оқымыстылар, алдыңғы қатарлы, озық ойлы халық ... ... С.Т ... ... ... ТА.Семашко,
В.А.Сухомлинскийлер дәлелдеп береді.
2.3. Қазақыстан Республикасының экономикалық және ... ... ... жүзі ... ... курстарында
экологиялық тәрбие беру тәсілдері.
Қазіргі қоғам адам тағдырына жаңа көзқарас пен ... ... ... жеке ... ... ... халықтық әдет-ғұрыптар мен
салт-дәстүрлердің негізінде ұлттық ... ... ... сапасын жетілдіруді талап етуде. Сондықтан қазіргі ... ... ... мен ... беру ісін халқымыздың озық дәстүрлерімен
байланыстырып, ұлттық ... ... баса ... аударылып келеді.
Ұлттық нәрмен сусындаған ұрпақты адамгершілік, ... ... ... тәрбиелеу қажеттілігі айқындалуда.
Ел Президенті Н.Назарбаевтың ... ... ... жерді, өзінің
халқын суюге тәрбиелеу - мұғалімнің аса ... да, ... ... ... ... білім беретін мектептердің жас ұрпақты ұлттық игіліктер
мен адамзат мәдени мұрасының ... ... ... ... ... ... ... жеке тұлға ретінде жан-жақты дамуына мүмкіндік жасау
бағытындағы мақсаттарымен сабақтасып ... ... - ... ... табиғи қорларға бай ел, олай
болса, қазақ жерінің байлығын бағалайтын, ... ... ... мен біліміне көбірек көңіл бөлу ... өмір ... ... ... ... деген сүиіспеншілік пен құрмет сезімін, ... ... ұлы ... белсене араласу үшін туған елге деген патриоттық
сезімде тәрбиелеу, табиғатқа ұқыпты қарау сезімін дамытумен ... ... ... ... ... ... бойынша сабақ беру
оқытудың әдіс-тәсілдері кунделікті ... ... сай ... ... ... Жаңа әдіс-тәсілдерді пайдалану, әрбір тақырыпқа және әр ... жас ... ... ... ... сай ... Республикасының экономикалық және әлеуметтік гео-графиясын оқып-
үйрену өз Отанымыздың, өлкеміздің табиғатын, шаруашылығын, халқын, ... ... ... білу ушін ... ... географияның күрделі мәселелерін дұрыс талдауға,
республикамыздың халық; ... мен ... ... ... ... ... ... табиғат және еңбек қорын орынды
әрі: тиімді пайдаланудың маңызын саналы түрде ... ... және ... ... ... екі ... байланыста адам
қоғамы мен табиғаттың өзара әрекеттесуін зерттейді, табиғат жағдайлары мен
байлықтарына шаруашылық ... баға ... ... ... ... олар қайда орналасқан, оларды қалай барынша тиімді пайдалануға
болады, адамның ... ... ... ... ... әсері
бар, табиғат жағдайларының жиыны адамға, оның өмірі мен ... ... ... - деген сияқты сұрақтарға жауап береді.
Қазақстанның экономикалық және әлеуметтік географиясы пәні бойынша жаңа
мағлұматтар әр түрлі ... ... ... ... ... география сабағында жаңа ақпараттар пайдаланып, интернет жүйесін
техникаға сүйене отырып жүргізу, сабақты әр ... ... ... ... үшін ... жаңа мағлұматтар мұғалімнің әңгімелесуі
арқылы ғана емес, өз бетінше жұмыс ... ... да ... ... ... жаңа қолданып жүрген термин сөздерді,
жаңа экономикалық ұғымдарды география пәнінде де пайдалану қажет.
Білім берудегі басты міндет - ... ... ... ... ... ету, жаңа талапқа сай, шеберлікті арттыру ... ... ... мен ... ... ... ... үлгілерді оқу-тәрбие үдерісіне енгізу, соның ... ... ғана ... техникалық құралдарды, слайдфильм, диафильм,
видеофильмді, ... ... ... жас ... ... ... ... берілетін барлық оқу-тәрбие жұмыстары сабақ үрдісінде ... ... ... ... алға ... ... ... -
оқушыларға терең де тиянақты білім беру. ... да ... ... қазіргі заманғы озық тәжірибелер негізінде сабағын түрлендірсе,
оқушының пәнге ... ... ... ... ... ... қиын ... тұр, ал оны дұрыс шешу
үшін экологиялық білім мен тәрбиенің маңызы аса зор.
Табиғи ресурстардың толықтай ... ... ... ... ... ... ... топырақ, су жүйесінің құрғауы, коршаған
ортаның ластануы Қазақстандағы табиғи ортаның жалпы экологиялық жағдайының
бұзылуын сипаттайды.
Аралдың ... ... ... т.б. су ... ... энергетика
мен ауыл шаруашылығы арасындағы байланыс барлық елдегі эколог-мамандардың
біріккен жұмысы үшін ... ... ... табылады. Мұндай қарым-
қатынастар суды сақтау, суды пайдалану және су ... ... ... ... ... ... ... экологиялық жағдайдың қалыптасуы халықтың денсаулығына әсер
етпей қоймайды, ... ... ... ... ... - ... аймақтарының стратегиялык міндеттерінің бірі, ерекше
атап айтқанда, халықтың ... ... ... мен ... өмір
сүруін қамтамасыз ету. Экологиялық жағдайдың нашарлау ... ... ... білім деңгейінің төмендігі немесе жеткіліксіздігін
көрсетеді.
Ең бастысы, экологиялық мәселелер басқару ... ... ... қажет, олай болмаған жағдайда қоғам оның себептерімен емес, ал
олардың туындауымен күреседі.
Экологиялық білім берудің ... ... - ... мен ... ... қамтамасыз ететін құралдардың бірі.
Тұрақты даму ұстанымдарында экологиялық капитал қорларын болашақ ұрпаққа
жеткізу мен ... ... ... ... құнарлығы, таза
ауа, белгілі климат, азондық қабат, генетикалық биотүрлер. ... және ... ... ... ... ... экологиялық
дайыңдығының санасы маңызды деңгейде анықталуы тиіс.
XXI ғасырдың күн тәртібінде экологиялық білім өзіндік ... ... ... қамтамасыз ету үшін қажет, ... ... ... өзгертудің негізгі механизмі ретінде қарастырылады. ... ... адам ... ... қалаушы болып есептелінеді.
Экояогиялық білім беру төмендегідей адам іс-әрекеттерінің дамуына
негізделген: — ... ... ... ... ... ластануын тоқтату;
— табиғи экожүйені сақтау;
- қабылданған экологиялық этиканы, тәртіп кодекстерін және халықаралық
одақ нормаларын ... ... ... ... және ... ... ... жүзеге асыруға белсенді
түрде қатысу, толық дайындықты қалыптастыру;
ТМД мемлекеттеріндегі біріккен экологиялық саясатты ... ... ... ... ... ... жүргізу.
Экологиялық білім беру - ерекше ... ... ... ... мен ... және алғышарттарын сақтау, жер ... ... ... ... ... қоғамның жүзеге асырылуы.
Экологиялық білім дегеніміз - үздіксіз оқу ... және ... мен ... ... қалыптастыруына бағытталған. Сонымен қатар ол
тұлғаның дамуы мен тәрбиеленуінің, экологиялық өмір салтын қалыптастырудың,
тұрақты табиғатты пайдалану мен ... ... ... ... ... мен ... ... бағдарлары болып табылады.
География — тек теориялық білім беріп қана қоймай, ... ... ... ... ... ұғындыратын бірден-бір ғажайып пән.
Сондықтан сабақта топырақ туралы өткенде, табиғатқа ... ... ... саяхат),топырақ қабаттарын көріп, оны зерттеу үшін ... ... ... қазу ... ... ... өзі ... білуі шарт.
Бұл сабақтың оқушыларға өз беттерінше ... ... ... ... ... жұмыстармен ұштастырып, экологиялық тұрғыда
саралап, талдап және корытынды жасай алуларына ... ... ... ... ... өзім ... бұл ... әріптестеріме
ұсынып отырмын.
Сабақтың дамытушылығы: оқушылардың дүние-танымын кеңейту, географиялық
қызығушылығы мен ғылымға деген ынтасын, зерттеу, ... ... ... ... білуге кабілетін дамыту.
Білімділігі пәнаралық байланысты ұштастыра ... ... ... ... және ... ... өздері қорытынды жасап талдай білуге
баулу.
Тәрбиелілігі табиғатты сүюге, тірі ... ... ... ... ... ... ... оятып, рухани-адамгершілікке тәрбиелеу
және эстетикалық, экологиялык-экономикалык тәрбиені ... ... ... дала ... ... өзіндік жұмыстар. .
Сабаққа керекті құрал-жабдықтар: ... ... ... басты күрек, дәптер,
қарындаш, қаламсап, шағын қорапша, жиналмалы метр, сызғыш және целлофан
қалталар.
Ұйымдастыру ... ... ... ... ... ... таныстырып, оқушыларға мектеп ауласында қандай жұмыс
жүргізілетіндігі ... ала ... ... ... ... ... ережесі қатаң сақталуына баса көңіл аударылады.
Сонымен бақылау шұнқырларды қалай қазу және ... ... үшін ... қалай алу керек.
Жұмысбарысы.
Шұңқыр (шурф) қазбастан бұрын топырағы зерттелген жерді қарап шығу
қажет. Егер ... беті әр қилы ... ... ... және ойыс ... оның ... жамылғысы әр түрлі болса, онда сыртқы түрлі жағынан
айырмасы бар жерлерде екі-үш ... қазу ... ... шұңқырдын
ұзындығы, әдетте, 150 см, ені 70-80 см терендігі ең терең деген ... 100 см ... ... ұзын ... ... онтүстікке
карай жүргізілуі тиіс. Топырағын бақылап, үлгісін алуға белгіленген ... бірі ... ... түсуі үшін оңтүстікке карағаны жөн.
Қазғанда топырағын ұзын жағына тастау керек. Бір қабырғасын саты ... ... ... Осы ... ... ... түсіп шығу қолайлы болады.
Жұмыс барысы кезінде жер бетінің тар ... ... ... ... бүлініп қалмау үшін, қадағалау керек. ... ... ... ... ... ... ... даяр болған соң топырақ
кесіндісін мұқият қарап ... ... ... ... ... ... ... беріп тұруы тиіс. Мұқият қарап шыққан соң әрбір қабатынын
қалындықтарын өлшеп, ... Оны ... ... ... ... ... мақсаты:
а) Айналадағы ортаның ластану жолдары, ондағы қоғамның рөлі, қазіргі
кездегі экологиялық ... шешу ... ... ... сот,
сот процестері туралы түсінік беру.
б) Айналадағы ортаның ... жол ... ... ... ... өлке ... ... сүюге баулу.
Әдісі: сот сабақ.
Көрнекілігі: Қазакстанның саяси және ... ... ... ... ... Арал ... картасы, әр түрлі көрнекті
плакаттар.
I. Сабақтың жүрісі:
1. Ұйымдастыру кезеңі.
2. Жаңа сабақ: айналадағы ортаның ластануы ... ... Сот ... ... ... мүшелерін тағайындау.
Хатшы: Сот келе жатыр, орындарыңыздан тұрыңыздар.
Сот төрағасы: Біз бүгін коғам мен табиғат ... істі ... ... мақсаты айналадағы ортаның ластануы мен ... Іс екі ... ... Біріншісі, табиғат қоғамды кінәлайды.
Екінші бөлімде, құрып бара жатқан табиғатты қалпына келтіретін ... ... бұл ... Мен осы екі жақты куәгерлерді тыңдай отырып, әділ шешім
шығаруға шақырамын.
Хатшы: ... сөз ... Жер ... адам ... ... 1 ... астам уақыт өтті.
Ғылыми-техникалық революция нәтижесінде ... ... ... болды,
атлдына «пайдалан да басқар» принципін қойды.
Сот төрағасы: Айыпталушыны әкеліңіздер.
Хатшы: Айыпталушы қоғамды шақырамын.
Қоғам: ... ... ең ... ... түрі — ... Алғашқы қауымдық кұрылыста адам аң аулап, тіршілікпен айналысты және
табиғатқа бағынышты болды. Техниканың дамуымен адам ... ... ... ... ... төрағасы: Енді жәбірленуші мен куәгерлерді тындаймыз. ... ... Адам ... ... ... үшін жер ресурстарын пайдаланады.
Жыртылған жерлер З6 млн. га, ... 186 млн. га ... алып ... ... ... ... онда топырақ бұзылады. Эрозияға ұшырайды, тұзданып
кетеді. Адам жыл ... ... ... ... ... ... ... өндіреді. Пайдалы қазбаларды өндіру жер рельефінің ... ... ... ... ... төрағасы: Минералды тыңайтқыштардың адам денсаулығына зиянын қандай
факторлармен дәлелдейсіз?
Табиғат қорғаушысы: Тамақ ... ... мен ... ... ... әкеліп соқтырады. Ауылшаруашылығында үй жәндіктерімен
егістік жәндіктерін ... үшін ... ... ... ... 1988ж. 1га ... 1,9 кг ... себілген.
Сот төрағасы: Минералды тыңайтқыштардан болатын аурулардың алдын алу ... ... ... ... қорғаушысы: Қазіргі кезде пестицидтерді қолдану мөлшерін азайту
жолдары қарастырылып жатыр.
Хатшы: 1-ші ... ... 2-ші ... ... З-ші ... ... 4-ші ... шақырылсын.
Биосфера.
Сот төрағасы: Адам өз қатесын мойындай ма?
Қоғам қорғаушысы: Иә, адам өз қатесін мойындайды. ... ... ... ... ... ... Көптеген парктер, қорықтар, қорықшалар
жасалған.
Қоғам: Жүз мыңдаған жылдар бойы адам даму үстінде болды. Жүз ... бойы адам ... ... ... ... ... жер ... 6
млрдқа жуық халық бар. Жыл сайын халық саны 85-90 млн. адамға көбейіп отыр.
Халық санының мұндай деңгейде көбеюі минералды, ... және ... ... көптеп пайдалануды қажет етеді.
Жоғарғы сот шешім кабылдайды:
Қазіргі ... ... ... ... ... және ... туындап отыр. Осы проблемаларды болдырмау үшін жоғарғы сот
мынадай шешім қабылдайды:
1. Тазартқыш ... ... ... аз отын ... ... ... ... технологияға көшу.
3. Егістік жерді ... ... ... ... ... Табиғат байлықтарын ұқыпты пайдалану.
5. Жойылып бара жатқан ... мен ... ... қалу ... көбейту.
III. Жаңа сабақты қорытындылау:
Арал, Балхаш, ... ... ... ... ... ... ... Үйге тапсырма: кайталау.
3.1. Сыныптан тыс экологиялық тәрбие беру мәселесі.
Қазіргі таңда оқушыларға экологиялық білім беру мен ... ... ... сыныптан және мектептен тыс жұмыстардың
орны ерекше. ... ... тыс ... ... ... көбіне
сабақтан тыс немесе сыныптан тыс жұмыс деп аталады. Бұл жұмыс мұғалім сабақ
үстінде жүзеге ... ... ... толықтыра және тереңдете отырып, ең
алдымен, балалардың таланттары мен ... ... ... ... ... бір ... ... мен ынтасын . оятудың құралы ретіиде ол
оқушылардың бос уақытын ұйымдастырудын формасы болып ... және ... ... ... ... адамгсршілік мінез-
құлық тәжірибесін қалыптастырудың негізі ретіндс кызмет атқарады.
Сыныптан тыс жұмысқа сабактан бос ... ... ... мен ... ... ... мақсаты мен бағыты бар сабақтар жатады.
Қазіргі ... ... ... ... тыс ... едәуір орын алады.
Сыныптан тыс жұмыстардын өзіндік ерекшеліктері бар. Бірінші ерекшелігі,
оқыту сабақтарына ... ... тыс ... ... ... ... ынта мен ... байланысты өз беттерімен әр ... ... ... тыс ... өз ... бойынша көп болып
және жеке атқаратын жұмыстарға ... ... тыс ... екінші ерекшелігі, оның міндетті бағдарламалар көлемімен
байланысты болмайтындығында. Оның ... мен ... ... ... ... мен ... жергілікті жағдайларға
байланысты болады.
Қазіргі жағдайдағы сыныптан тыс тәрбие жұмысының мәні ... ... ... ... ... ... Егер ... уакыт
бұрын сыныптан тыс жұмыста өзара сөйлесу және көңіл көтеру формалары басым
болып келсе, казір ол қоғамға пайдасы мол ... ие ... ... тыс жұмысқа қойьлатьн талаптардың ең маңыздыларының бірі: оның
өмірмен тығыз байланыстылығы. Кез келген үйірменің, ғылыми коғамының ... ... ... ... және оны ... ... катысуға
себепші болуы тиіс.
Сыныптан тыс экологиялык тәрбие беру бағытында жүргізілетін жұмыстардың
түрі өте көп. ... ... де ... - ... жан-жақты жетілдіру, оның
бойында табиғатқа деген сүйіспеншілікті қалыптастырып оны ... ... және ... ... ... Тек ... қай түрін
оқушылармен жүргізу керек дегенде міндетті түрде ... ... жас ... ... ... ... ... тәрбиенің
өз мүмкіндіктері.
Бүгінгі күннің негізгі талабы мен мақсаты табиғатты ... ... ... ... ... ... қорғауға тәрбиелеу, яғни жас
жеткіншектерге экологиялық тәрбие ... ... ... ... ... ... ... арасындағы байланысты білдіреді. Олай болса
табиғатты қорғау осы экологияның негізі емес пе? ... ... ... ... ... ... Мектептерде табиғатты қорғауға
байланысты кеш, апталық, дәріс, т.б. ... ... ... ... ... ... жеке пән ретінде жүргізіледі, ал біздің оқу
жүйемізде экология ғылымының тек ... ... мен ... ... ... қосымша берілуде.
Ертедегі нақыл сөздер, мақал-мәтелдер, жастарды табиғатты сүюге, ... ... ... ... құрал болып саналады.
Осындай ұлттық дәстүрімізге негізделген табиғатқорғау жұмыстарын біраз
уақыттан бері ... ... ... ... асырудамыз. Бұл үйірме
жұмысына оқушылармен қоса ... ... ... да ... ... Жетісу ауданына қарасты №151 орта мектепте ... ... ... ... жағдайы нашар «катерлі
нүктелер атласы» атты тақырыпта аудандық семинар ... ... ... ... тәрбие ісі жөніндегі орынбасарлары қатысты.
Семинар барысында үш ашық іс ... ... ... тәрбие ісі жөніндегі орынбасары Иманғалиева ... «Жер ... — ел ... атты ... тыс ... және
директордың тәрбие ісі жөніндегі орынбасары міндетін ... ... ... мен ... пәні ... ... Ғалия Елтайқызы
«Өз планетанды сақта! Өз республикаң Казақстанды сақта!» атты экологиялық
кеш дайындап, «Экологиялық ...... беру ... ... ... ... ... тақырыпта баяндама жасады. Семинар
соңында іс-шаралар талқыланып қорытындыланды. Семинарға қатысушылар №151
орта ... ... ... ... беру жұмысы талапқа сай деген
шешім кабылдап, семинарды өз мақсатына жетті деп таныды.
Өзім дайындаған «Жер ... — ел ... атты ... тоқталып
өтейін. Мен осы мектепте қазақ тілінен тіл ... үш ... ... 1 ... сабақ беремін. Семинарға неге қазақ сыныптарын
қатыстырмасқа ... ... 5е, 6е,7д ... сыныптарының окушыларымен
дайындыққа кірістім. Жалпы біздің мектеп аралас мектеп деп саналғанымен,
(50 сыныптың 7-і ғана ... ... Бұл ... зая ... ... ... ... білдіріп, алғысын айтты. «Жер тағдыры — ел
тағдыры» тақырыбын алудағы басты мақсат оқушыларды табиғатты ... ... ... ... ... беру еді. ... мынадай жоспар бойынша
жүргізілді.
1. Табиғат — ... ... ... білім жайлы кіріспе.
а) Адам мен табиғаттың өзара қарым-қатынасы. ә) Қоршаған ортаны корғаудың
жолдары
2. ... ... ... ... а) ... ... ... қорғау — салт-дәстүрлерімізден
4. Қорытындылау. Табиғатты қорғаудың маңыздылығы
Көрнекілік: . Нақыл сөздер, ... ... жем ... ... ... С. ... ... «Табиғаттағы тіршілік», «Көгалдандыру, ағаштар мен
бұтақтар», «Табиғатты ... ... т.б. ... ... ... ... ... картасы «Қатерлі нүктелер».
4. Оқушылар шығармашылығынан суреттер, табиғат, туған ел туралы ән. ... ... ... ... ... ... ... (Семей полигонынан зардап шеккендерге ... ... ... ... ... тарихы Олжас Сүлейменовтін
сөйлейтін сөзі. ... ... ... ... ... (деректі
фильм). Қазакстанның Қызыл кітабына кірген кұстар мен жануарлар суретінен
стенд.
1-шара экологиялық білім жайлы кіріспеден басталады. ... ... жер ... ... ... ... туған жердің тобықтай
тасы мен бір уыс топырағын қастерлей білгені, елі, жері үшін ... ... ... кең даласын қалай қорғағаны жайлы айтылады. Бүгінгі
Жер-ананың мүшкіл халін оқушылар тебірене ... ... ... ... ... Арал ... бүгінде бүкіл планетаның бас
ауруына айналғаны (ол туралы және ... ... ... ... ... ... маңындағы жарылыстан әлі күнге дейін зардап шегіп келе
жатқан ел туралы «Полигон зардабы» деген ... ... ... ... ... Олжас Сүлейменовтің «Семей —Невада» қозғалысын басқарып,
Семей полигонын жабуға өз үлесін ... ... Н.Ә. ... ... полигонды жабуға арналған қаулы туралы деректі фильм
көрсетілді
Табиғаттағы экологиялық жағдайға байланысты құрып кету ... ... мен ... ... да сөз ... ... ... Мұқағали Макатаевтың «Аккулар ұйықтағанда» поэмасынан көрініс
көрсетілді. Іс-шараның окушыларға танымдық және тәрбиелік маңызы зор болды.
Олар әрбір адамнын табиғатқа деген қарым-қатынасы ... ... ... ... ... ... ... одан рахат алу біздің
экологиялық мәдениетіміздің басты көрсеткіші екенін, табиғатты қорғау
еңбасты мақсатымыз бен парызымыз болуы керек екенін ұғынды.
3. 2. Өлкетану жұмыстарында ... ... ... ... Күн ... ең сулы ... біздің ғаламшардағы су
қоры шамамен 1500 миллион шаршы шақырым. Бұл ... көп ... суы ... мен ... ... ... тек екі пайыздайы ғана тұщы ... Су ... ... мен ... өте ... рөл атқарады. Белгілі
ғалым В. И. Вернадский судың маңызын айта ... «бір ... суда ... бар» ... ... ... бұл ... болжамы казір толық
дәлелденіп отыр.
Қазіргі кезде ірі өндіріс орындарының күрт ... ... ... ... улы заттар өзен, көл, теңіз, жер асты суларының
ластануына әкеліп соқтыруда. Ал ... ... әр ... ерекше аурулардың
тууына себепші болып отыр. Мысалы, Жапонияда ... ... ... ... ... ... бұғазына жіберу салдарынан миномата
ауруы таралып отыр.
Бұғаздан ұсталған балықты тағамға пайдаланудан адам бірнеше жыл бойы төсек
тартып ... ... ... ... қолданылмайтын жері жоқ. Әр адамға пайдалану үшін ... екі ... ... Ал ... ауыл ... су ... көп
қолданылады. Мысалы, 1 тонна шойынды қорытып, болат прокатқа айналдыру үшін
4000 м3, 1 тонна мыс үшін 500 м3, 1 ... ... ... үшін 3500 м3, ... ... 10000 тонна, 1 тонна бидайға 1500 тонна су жүмсалады екен.
АҚШ-тағы барлық көлдердің 2/3-сі. ... ... ... ... түгелдей іске жарамсыз болып немесе істен шығуға жақын тұр. ... ... ... ... ... — АҚШ, ... ... Италияға шектесетін теңіз жағалаулары адам айтқысыз ластануда.
Францияның өнеркәсіп орындарынан өзендерге жылына 6 ... ... ... ... ... ... айтпай-ақ өз өңіріміздегі өзен-көлдердің экологиясына көңіл
белейік. Еліміздің Оңтустік Қазақстан облысының Оңтустік ... ... ... алып ... Ауданңың халқы 77,6 мың адамнан астам (1994 ж.)
Орталығы — Темірлан селосы. Аудан солтүстігінде Түркістан және ... ... ... және ... ал ... мен ... аудандарымен шектеседі. Аудан релефі Сырдария алды үстіртіне ... ... ... жотасында 1000 — 1800 метрдей шектесіп жатыр.
Ал ... ... ... ... ... ... ... Ауданның езендері Арал теңізі бассейініне жатады және ... ... ... ... ... ...... және Арыс. Осы екі езенге Бадам, Бөржар,
Боралдай, Шұбарсу салалары ... ... Арыс ... ... ... оң жақ ... саласы. Ал Бөген езені Сырдария езеніне тек суы
көп болған жылдары жетеді. Ол ... ... ... ... ... кәдімгі оңтүстік күлгін топырақтан тұрады,
Топырақ. жамылғысы топырақ қалыптастырушы түрге және ылғалдану ... ... ... ... ... Өзен жайылымдарында шалғынды
және шалғынды батпақты топырақ таралған.
География ... ... ... ... ... ... сабақ ұйымдастырдым.
Сабақтың тәрбиелік мақсаты — оқушыларды айналадағы ортаның тазалығына
жауапкершілікпен қарауға баулу және қызықты деректер келтіру ... ... ...... ... білуге, бақылау нәтижелерін
талдап түсінуге уйрету экологиялық сауаттылыққа бағдарлау
Газет материалдары, ... ... ... әр турлі әдеби кітаптардан
көрме ұйымдастырылды. Қабырғаларда ... ... ... ... барысы.
Мұғалім сабақтың тақырыбы мен мақсатын түсіндірген соң қоршаған ортаның
қазіргі кезеңдегі ластануы мен одан ... ... ... ... ... әр ... ... пайдаланып дайындаған
қызықты баяндамаларымен жалғасты. Мысалы, «Экологиялық ... ... шығу ... ... бір оқушы қазақ жеріне көмек ... ... ... ... тез арада жабылуы қажеттігіне тоқталды.
Ел Президенті Н.Назарбаевтың Қазақстан халқына арналған ... ... ел" ... іске ... өрістетуді міндеттегені
баршаға аян.
Ауданымыздағы экологиялық ахуалды ... ... ... ... ... бірі - елді ... көркейту,
көгалдандыру.
Ата-бабамыз айтып кеткендей, "Ана көркі - алдындағы баласы, жердің көркі
- желкілдеген ағашы". Олай болса, туған өлкемізді ... ... ... ... үшін де, өзгелер үшін де, болашақ ... үшін де ... ... бір түп ... ... өзі ... ... оның ылғалдылығын
арттырып, шуды азайтып, елді мекенді желден, құмнан, ... ... улы ... ... ... оттегімен қамтамасыз етіп отырады.
Адамның табиғатты өзгертуі қауіпті жағдайға айналып отырған кезеңде
атамекенге қамқорлық ... ... ... ... нашар
біздің мекен ететін аймағымыз үшін қою көлеңкелі ағаштарды егу өте қажет.
Мен өзімнің туған мекенім ... ... ... ... Әйтеке би
кентіне физ-географиялық сипаттама беріп, экологиялық ахуалына тоқталып
өтейін.
Әйтеке би кенті - ... ... 71 мың ... бар 8 ... ... Теңіз деңгейінен - 63 метр. Қайназой дәуіріндегі
антропоген жуйесінің ... ... ... ... ... дейінгі фундамент 500 метр тереңдікте орналасқан жерасты суының
орналасу тереңдігі - 2 ... ... суы ... ... ... Өзен ... ... орналасқан. Жыл ішінде күннің түсу ұзақтығы
2900 сағат. Желдің соғу жылдамдығы 4-4,5 ... ... ... ... - 12°, ... ... - 42°. ... айының орташа 1°-ы
+26° аб. мин. +46°. ... ... ... 85 см-ді құрайды. Қар
жамылғысы 104 ... ... ... ... 10 ... ... ... ағынды және тұйық сулардың, қар, жаңбыр, грунт
суларының есебінен судың ... ... ... ... ... ... саны ... да, тұздар физикалық ... ... ... ие болып, жер бетіне шөгіп, көктем мезгілінде
егілген ... жас ... 70%-ы ... ... қалады немесе жапырағы
сарғайып, өсуі ... ... ... ... әрі ... ... қурап қалады.
Сондықтан, Әйтеке би кентіндегі топырақты сорланудан ... ... ... қою ... тік ... ... егіп көркейтудің
бір жолы - топырақты жасанды жолмен құнарландыру, яғни, ағаштың өсуіне
жағдай жасау, ... ... ... ... ... ... ақпандағы Президентіміздің "Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан"
жолдауында көтерілген бәсекеге қабілеттілік идеясы ел ... ... ішкі ... ... ... ... да ең басты идеяға
айналды. Мұнда бастапқы және орта білім беру жиынтығын, ... ... ... ... мақсатында Қазақстанды жан-жақты
модернизацияландыру үшін ... ... ... ... беру ... ... мақсатының бірі - жаңа білім мен кәсіптік
білікті игерудегі жеке ... ... ... ... ... және бас буын ... кәсіпке баулу. Бұл
азаматтардың білім шамасының нығаюына әкеледі. ... 1999 ... ... ... заң ... міндеттерді шешуге мүмкіндік берді.
Бірақ, сегіз жыл ішінде көптеген өзгерістер болды. Біздің қоғамымыз бүгін
үдеулі қарқынмен ... ... Жаңа ... жаңа ... құру ... аса ... ... мақсаттар қойып отыр. Сондықтан "Білім туралы"
жаңа заң ... ... ... болды.
Жаңа заң құрылымындағы маңызды жаңалықтардың бірі - біраздан әсері сөз
болып, іске аспай келе жатқан педагогика ... ... ... ... ... жаңа заң ... саласындағы қоғамдық
қатынастарды реттейді. Қазақстан Республикасының барлық азаматтарының түгел
білім ... ... ... ... қамтамасыз етеді. Оқыту
сапасының ұлттық жүйесін дамыту нормаларын және әлемде мойындалған ... ... ... ... ... ... аттестаттау
тәртібін де қамтиды. Заңнамалық деңгейде 12 ... орта ... ... ... оның ... да ... ... Жаңа нормаларына
сәйкес Қазақстанда төрт деңгейлі оқыту жеті деңгейлі ... ... ... орта ... орта ... ... білім сынды жаңа
деңгейлер енгізілді) алмастырылады. Негізгі орта білім беруге арналған оқу
бағдарламалары ... ... ... ... базалық негізін
игеруге, олардың жеке адамдар арасындағы және ... ... ... ... мәдениеттілігін қалыптастыруға, тұлғанын ізін тануы мен
кәсіптік бағдарын айқындауға бағытталады. Сапалы да ... ... ... кепілдіктер белгіленді. Оқытуда жаңа технологияларды, оның ішінде
жоғары оқу орындарында ... ... мен ... оқыту
негізделді. Пәнаралық оқыту мен сабақ беру ... ... көп ... ... ... ... ... қайталауды жою көзқарасы тұрғысынан қаралатын.
Қазір бұл мәселе де шешімін тапты. Осы заңға сәйкес ... ... ... ... ... беру бағдарламалары ... Олар ... ... аралық, жоғары оқу ... ... ... оқу ... ... ... беру және ... нақты біріктіруге мүмкіндік беретін инновациялық білім беру
бағдарла-маларын іске асыруға ... ... ... оқу орындары
инновациялық университеттер болып аталады. Білім беру мониторингінің
нәтижесі ... ... беру ... ... алғаш рет енгізіліп отыр.
Қорытынды.
Қазіргі уақытта жас ... жеке ... ... ... ... ... ... негізделген үздіксіз
экологиялық білім беру жүйесін құру, оның ... ... ... мәселелердің бірі болып саналады. Сондықтан да соңғы жылдары
республика көлеміндегі мектепке ... ... мен ... ... ... жұмысы бұрынғы қалыптасқан бағдарламадағы "Балаларды
табиғатпен таныстыру" бөлімінен бастау ... Ал ... ... ... ... ... басты құралдардың бірі. Мұнда балалардың
қоршаған орта жөніндегі ... ... ... және ... ... ... ... зор. Табиғатпен таныстыру барысында "Табиғат —
бүкіл тіршілік атаулының алтын ... тал ... ... мекені" екендігі
жөнінде нақты түсініктер беріледі. Кейінгі он жылдықта мектепке дейінгі
және бастауыш сынып балаларының тірі және өлі ... ... ... тәрбиелеу мақсатында табиғатпен таныстыру, яғни табиғатты
қорғау — экологиялык ... ... ... ... — жаңа ... ол ... ... және оның
тармақтарымен тікелей байланысты. Ал классикалық экологиядағы негізгі
түсініктер мыналар: а) жеке ... ... ... өмір сүру ... ... ... өмір сүру ... не болған бір аймақтағы
экожүйелердің қызметі; ә) өмір сүретін тірі ағаштардың қоғамдастығы және
олардың ... ... ... ... екі ұғым ... ... дейінгі балалар мен бастауыш сынып
оқушыларының қоршаған орта, табиғат ... ... ... ... қалыптастыруға мүмкіндік береді. Қоршаған ортаға деген жағымды
қарым-қатынасты айқындаудың бір формасы ... ... ... ... ... ... ... табатын іс-әрекеттің мынадай
түрлерін атауға ... әр ... ... ... ... табиғатты қорғау,
көркейту іс-әрекетін білдіретін сюжетті-рөлді ойын;
балабақша және мектеп алаңында (табиғаттағы еңбек) ... ... ... ... ... ... асыру, сондай-ак, заттарды қайта
өңдеу (ойыншықтарды, кітаптарды және т.б. жөндеу) іс-әрекеті;
табиғаттан алған әсерлерін және ... ... ... ... ... ... ... тілдесу, әсемдіктер мен жануарлар дүниесінің ... ... ... ...... ... ... күтіп-баптау іс-
әрекеті, колға үйрету мен белгілі бір жағдайға бағындырып үйретуді қамтитын
кешенді іс-әрекет;
тәжірибе жасау-бақылау ... өз ... ... ... келген
іс жүзіндегі танымдық іс-әрекет;
тіл, сөйлесу іс-әрекеті, сұрақтар, ... ... ... ... ... ... мен ... да құпия әсерлер жөнінде
пікір алмасу, әңгімелесу арқылы табиғат жайындағы түсініктерін айқындау;
— бақылау — өз бетінше ... ... ... ... туралы жәие табиғаттағы адамдардын іс-әрекеттері жөнінде
мәліметтерді алуды қамтамасыз ету;
— табиғат жайлы мазмұндағы телехабарларды суреттерді
тамашалау, шағын ... оку ... ... ... ... айқындайтын және жаңа мәліметтерден хабардар болуға ... ... ... ... ... әсерін әңгімелеп суреттеп беруі оның қиялына
қанат бітіріп, табиғат жөніндегі ... ... ... тигізеді.
Табиғаттағы әдемілікті сезініп. қабылдау дағдысы ... келе ... ... жағымды іс-әрекет түріне айналдыру ата-аналардың және ... ... ... асырылады. Демек, олардың өз бетінше әрекет
жасауын бақылау оның мазмұнын талдау балалардың жеке басы ... ... ... ... ... ... ... іс-
әекет түрлері арқылы баланың жеке тұлға ретіндегі дамуын оның ... ... ... ... ... ... ... іс-әрекет түрлері кезінде нақты
нәтижелерге қол жеткізу тәрбиеші-ұстаздың ... ... ... ... ... кезінде тиімді әдіс-тәсілдерді игеруін
камтамассыз етеді. Сол ... ... ... ... көтеруге олардың тұлға ретіндегі экологиялық ... ... ... ... әдіс ... ұсынамыз.
“Тіршілік иелерінің өміріне қажетті жағдайларды туғызу және қолдау
әдісі” балаларға экологиялық тәрбие берудегі басты әдіс түрі
саналады. Ол балалардың тәжірибе жасау ... ... ... ... бақылау өсіп-өндірудің нәтижелері ... ... ... ... береді және
оларға сипаттама беруді қамтамасыз етеді. Экологиялық тәрбиеде ... жету -осы әдіс ... ... мен ... іс-
әрекетінің бір-бірімен байланыста болуында. Сондай-ак, заттарды күтіп-
баптауда, оларды жөндеуде және жаңартуға ... ... ... ... ... септігін тигізеді.
Бақылау — табиғатты сезімдік тұрғыда тану әдісі максатқа
бағытталған қабылдау ... мен ... ... ... ... ... Ол табиғатпен, тіршілік объектілерімен. қоршаған ортамен
тікелей байланыста болуды қамтамасыз ... ... ... мен ... ... ... ... табиғатпен таныстырудың
негізгі тәсілі болып табылады. Ұзак ... ... ... ... мен жануарлардың өмір сүру ортасымен ... ... ... сол ... ... ... ... алғы шарты. Бақылау
балаларға табиғат жөніндегі нақты түсініктерді меңгертіп, ойлау қабілетін,
тілін дамытады ... ... ... ... арқылы бала
көптеген жаңалықтарға тән болады. Ал жүйелі ... ... жеке ... ... ... әсерінен баланың дүние танымы кеңейіп
қоршаған ортаға деген өзіндік көзкарасы пайда ... ... ... ынтасы
арта түседі.
Табиғатты бейнелеу әдісі-экологиялық тәрбие жүйесінде ... орны ... ... Мұнда балалар табиғат көрінісін ... ... ... ... музыкалық және әдеби шығармаларды тамашалап, табиғат
күнтізбесімен жұмыс істеп бейнелеу ... ... ... алады.
Табиғатпен тікелей байланысты алынған халқымыздың ұлттық ... ... ол ... түсініктерін кеңейтіп, олармен жақын танысуға
мүмкіндік береді. Сондай-ақ бұл әдіс түрі ... ... ... ... рухани байлық көтеріңкі көңіл-күй сыйлап, олардың сезімдеріне әсер
ету ... ... ... ... ... ... ұғым
калыптастырады.
Тіл дамыту іс-әрекетінде үлкен ерекшелік ... ... ... ... ... ... өз бетінше бөліп қарауға болады.
Сөз белгілі бір формада және ... кез ... ... қолдайды және
ол экологиялық тәрбиеде үш маңызды қызметті атқарады. Мәселен, ... ... ... ... ... мен ... қарым-қатынасында
табиғат туралы және ондағы адамдардың іс-әрекеті ... ... ... ... ... ... (мұғалімнің әңгімесі, кітап
оқуы) балалар білімнің жаңа саласына енеді.
Тіл дамытудың үшінші формасы өте ... Онда ... ... ... ... ... құрылған әңгіме барысында баланың табиғатпен
байланыс жөніндегі ... ... ... ... өмір ... ... құбылыстардың заңдылықтарын түсіне білуі жүзеге
асырылады. ... ... ... балалар табиғат құбылыстарын
түсінудің жаңа ... ... Бұл ... ... ... ... ... болып табылады.
Жоғарыдағы әдістерді саралай келіп, ... ... ... мен ... ... экологиялық білімін дамыту
мақсатында жүргізілетін мынадай жұмыс түрін ұсынамыз:
— балабакшаның немесе мектептің, ... ... ... ... ... тәрбиеші көмегімен желімдеу;
* теңіздер мен мұхиттар жөнінде карапайым ... ... ... таныс қалаларды үлкен жолаушалармен белгілету;
— таныс немесе балалар өздері ... ... мен ... ... ... таза емес аймақтарды белгілеп, желімдеу.
Картамен жүргізілетін мүндай жүмыс түрлері ... ... ... ... және оқу ... ... ... игере
білуге, өз елінің кейбір экологиялық жағдайларын таныпбілуге мүмкіндік
береді. Осы ... ... ... ... ... ... ... атқарады және ересектердің түсіндіргенін, қүрдастарының жауаптарын
тыңдап, ұжымдық әңгімеде өзінің ой-пікірін айтуға дағдыланып, белгілі ... ... ... ... ... ... ... туындыларынан көрмелер ұйымдастыру, ондағы табиғаттың әсем көрінісін
балалардың әңгімелеп ... ... ... ... ... ... қабілеттерін дамытады. Кішігірім көрмелерді көру, ... ... ... ... ... білу баланың тұлға болып
қалыптасуына ықпал етеді. Үлкендердің ... ... ... ... ... жақын жердегі экожүйелерге, орманға,
жорықтарға шығу, ... ... ... ... ... түсіру —
экологиялық-сауықтыру мәні бар өте ... ... ... ... таза
ауада демалып, табиғат әсемдігінен талғамдық ләззат алады, өсімдіктер мен
жануарлардың бірлестігі ... ... ... қимыл-қозғалыстарын
бақьглайды. Тіпті тірі табиғатпен осылайша өзара ... ... ... аясында тәртіп нормаларын сақтап, мәдениетті демалуға
үйретеді.
Жоғарыда ... әдіс ... тек ... ... ғана теориялық топтарға
бөлініп бөршіп отыр, ал оларды балалардың күнделікті іс-әрекетінде орынды
пайдалана білу, ... бір ... қол ... ... ... ... шығармашылық ізденіспен жұмыс істеуді талап
етеді.
Қазақстан Республикасының 2005-2010 ... ... ... мемлекеттік бағдарламасында "Адамзат жинақтаған білімді қарапайым
түрде меңгеру деген білім мақсаты қазіргі ақпараттық ағымның ... ... ... ... Басты нәрсе білім, білік, ... ... беру ... ... ... ... ала ... талдай білетін, идея бере алатын, ылғи даму ... және ... ... әлем ... іске асыра алатын тұлға
қалыптастыру болып ... деп атап ... кай ... де ... ... - ... де ... іскер де
белсенді адамдар. Сондықтан да коғам талабына сай қоғамды көркейтетін,
дамытатын жастар тәрбиелеу - ең ... ... ... ... ... ... мемлекеттік саясат негізінде ең алғаш рет "Әр баланың
жеке қабілетіне қарай интеллектуалдық ... жеке ... ... ... өзекті мәселелер енгізіліп отырғаны мәлім. Біздің қазіргі
мектептің маңызды ... ... ... ... ... және ... өз ... алуы және оны қолдана білуі.
Бұл мәселерді шешу үшін ақпаратқа және саналы еңбекке бейімдеу, ғылым ... ... ... ... ... тәрбиелеу кажет.
Табиғатты корғау - ең алдымен халықтың экономикасын көтеру, табиғатты
көріктендіру болашақ ұрпаққа бай мұра ... ... сөз. ... ... ... ... осы үш түрлі негізі міндетті орындауды борышым ... ... ... ... ... ел қазынасы ортаймайды.
Табиғатты корғаудағы мақсаттың өзі, бір ... ... ... ... ... ... ... болса, екіншіден, коғам мен
мемлекетке керектігін пайдаға жарату. Алайда табиғаттан алу үшіп оның ... ... ... түсу жағы ... ... - ... "oikos" - үй, мекен жай және "logos" - ... тірі ... ... және ... ... ... ... ғылым. Бұл терминді 1866 жылы ұлты неміс австриялық ғалым Эрнст
Геккель ұсынды. Экология ... ... XX ... басында ғана
жаратылыстану ғылымдарынан бөлініп шықты, дегенмен де тек ... ... ғана ... отыр. Айналадағы барлық дүние
"табиғат" деп аталады да, ... тек ... ұғым ... ... ... ... мен ... беру деп адамның қоршаған табиғи
ортаға саналы көзкараспен қарап, оның ... ... ... ... ресурстарды байыта түсудің қажеттілігін ... ... ... ... белсене араласатын көзқарасты
калыптастыруды айтамыз.
Қосымшалар:
Кесте ... ... ... ... ... |Пән ... |Экологиялық білім мен біліктіліктер |
| | ... | |
| | | | ... ... ... ... ауданында табиғатқа оң және теріс |
| ... | ... ... ... ... ... |
| ... | ... ... ... ... жүмыстарына |
| | | ... |
| | ... және ... ... ... ... |
| | ... ... ... ... ... іс-әре-кеттердің |
| | | ... ... ... болжау. Табиғатты көркейту |
| | | ... ... ... . ... |
| | ... ... жер бедерін өзгертуі, эрозияның үдеуі және оны|
| | | ... Өз ... ... ... қазбалардың |
| | | ... |
| |- | |Жер ... ... ... . ... |Пән ... ... ... мен ... |
| | ... | |
| | ... |Адамның шаруашылық іс-әрекеттеріңің- нәтижесінде су|
| | | ... ... ... ... |
| | | ... ... рөлі. Материктердің ішкі |
| | | ... ... ... ... |
| | | ... ... ... Суды қорғау шараларын |
| | | ... ... |
| | ... ... ... ... ластаушылардың |
| | | ... ... ... ... |
| | | ... ... ... қорғау шараларын жүзеге|
| | | ... |
| | ... ... мен адамның өзара әсері. Сирек және |
| | | ... кету ... ... ... ... |
| | | ... ... |
| | ... ... ... ... өзгертуі. |
| | ... |Өз ... ... ... ... |
| | | ... нәтижесінде өзгеруін болжау, қолай-'""|
| | | |сыз ... ... ... ... |
| | | ... ... қорғау шараларын дайындау. |
|2. |Материктер |Жер ... ... адам мен ... |
| |мен ... ... әсер ... ... қабаттың |
| |мүхиттар ... ... ... ... ... |
| ... ... |5-6 сыныптардың білімін жүйелеу.. |
| ... | | |
| | ... ... ... ... |
| | | ... ... іс-әрекеті және сонымен |
| | | ... ... ... ... балық |
| | | ... ... ... ... ... |
| | | ... ... ... |
| | | ... Мүхиттарды қорғауда халықаралық |
| | | ... ... ... |
| | ... ... экожүйе жағдайында |
| | ... ... мен ... өзара әрекет ету ерекшелігін |
| | | ... |
| | ... ... ... ... ... |
| | ... |лары. Оңтүстік материктерде ... және ... |
| | | ... ... ... Жеке |
| | | ... ... ... ... ... ... | | ... ... ... дайындау.. |
| | ... ... ... ... ... | | ... ... пайдалану мен қорғау ісінде |
| | | ... ... ... |
| | | ... |
| | ... ... ... ... ормандар табиғат аймақ- |
| | ... ... ... ... ... |
| | ... |луы ... олардың ёрекшеліктері. |
| | | ... ... әр ... ... |
| | | ... ... проблемалардың пайда болу |
| | | ... және шешу ... ... ... | | ... |
| | ... |5-7 ... ... білімді жинақ- |
| | |лық ... |тау ... Өз ... ... табиғат |
| | | ... ... ... ... ... |Пән |Бағдарлама |Экологиялық ... мен ... |
| | ... | ... ... ... - адам - ... ... ... |
| |- | | |
| |ның ... |фия және экологияның рөлі, Қазіргі география |
| ... | | |
| |лық ... |мен ... ... даму ... эко- |
| ... | | |
| ... |негізі және|логиялық зерттеудің әдісі. Географиялық орта. |
| ... ... ... ... ортаға тәуел- |
| | ... ... ... ... және ... ... |
| | ... | |
| | | ... ... ... Ласта-нудың |
| | | ... ... және ... ... ... |
| | | ... ... ортаны оптимал-дандыру және қорғау. |
| | | ... ... ... ... ... |
| | | ... Жеке ... қорғау тәртібінің |
| | | ... ... |
| | ... |Табиғаттың кездейсоқ құбылыстарьі және олар- |
| | |ның ... ... ... ... ... |
| | ... |Жер ... ... және ... ... ... ... Ақбасова А.Ж. «Экологиялық энциклопедия». Алматы 2007.302 бет.
2. Асқарова У.Б. «Экология және қоршаған ортаны қорғау». ... ... ... ... ... «География және табиғат».№5. 2007 17 бет.
4. Баешов А.Б. «Экология және таза су ... ... 2003. 224 ... ... ... ... ... 28 мамыр 2004ж. 4 бет.
6. Бейсенова А, ... ... ... және ... ... Алматы 2004. 328 бет.
7. Беркінбаев К, Ниязова Г. «Қазақстан мектебі» №6. 2006ж. 17 ... ... А. ... мектебі» №3. 2006ж. 31 бет.
9. Болтаев А. «География және табиғат» №1. 2006ж. 33 бет.
10. Ережугов Е. «Қазақстан географиясы және экология» №2. 2007ж. 12 ... ... Р. ... ... және ... №2. 2001ж. 44 ... ... Е. «Топырақтану және топырақ географиясы мен экологиясы».
Алматы 2006ж. 248 ... ... Д. ... ... тәрбие беру жолдары». Алматы
2001ж. 58 бет.
14. Жатқанбаев Ж. «Экология негіздері». Алматы ... 2003ж. 212 ... ... Г. ... ... және ... №1. 2007ж.
14 бет.
16. Карпекова, Бейсенова, Қалиев. «Қазақстанның физикалық географиясы».
Алматы «Рауан» 1998ж. 160 ... ... Е. ... ... №11-12. 2007ж. 22 бет.
18. Көшербаев Қ. «Минералдар әлемі». Алматы 1986ж. 136 бет.
19. Қапорова А. «Биология, география және химия» №1. 2000ж. 65 ... ... Р. ... және ... №4. 2007ж. 61 ... ... С. «Қазақстан мектебі» №2. 2007ж. 17 бет.
22. Қыдырбаева К. «Қазақстан мектебі» №2. 2007ж. 19 бет.
23. Мамбеталиев К. ... ... және ... №2. 2001ж. 62 ... Манкеш Ақсауле. «Қазақстан мектебі» №8. 2003ж. 33 ... ... А. ... ... №1. 2007ж. 30 ... Мыңбаев Р. «География және табиғат» №4. 2007ж. 41 бет.
27. Нұрымбет ... ... және ... №4. 2007ж. 65 ... ... Г.С, ... Г.Т. ... Алматы 2002ж.
29. Сағымбаев Ә. «Экология негіздері». Алматы 1995ж. 292 бет.
30. Сәдуақасова К. «Биология, география және химия» №1. 2000ж. 43 бет.
31. ... А. ... ... №3. 2007ж. 38 бет.
32. Сихаева А. «Қазақстан мектебі» №4. 2007ж. 35 ... ... Р, ... Р, ... Г. «Биология, география және
химия» №2. 2001ж. 30 бет.
34. Тұрғанбаева О. «Қазақстан географиясы және ... №2. ... ... Шілдебаева Ж. «Қазақстан мектебі» №7. 2004ж. 21 бет.
36. ... Ж. ... ... №8. 2004ж. 8 ... ... Ж. «Оқушылардың экологиялық білім мазмұнының
ғылыми-педагогикалық негіздері». Алматы 2004ж. 48 бет.
38. Уалиева Тыныштық. «Қазақстан мектебі» №11-12. 2007ж. 24 бет.
39. Фомин В.П, ... Г.Г. ... ... және ... №5.
2004ж. 4 бет.
40. Хисым Ұ. «Қазақстан географиясы және экология» №5. 2004ж. 2 ... ... ... ... ... және өлі табиғат ... ... ағза ... ... бәрі ... ... ... тыныс
Балаға экологиялық туралы ой салам
Баланы өз бетінше ... ... ... ... ... ... дамыту

Пән: География
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 61 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Астықтың зиянкестермен зақымдалуы. Лас қоспалар мен күресу жолдары.3 бет
Ағылшын тілі сабағында сурет көрнекілігін қолдану арқылы оқушының сөйлеу іскерлігін дамыту44 бет
Балалар қабілетін ертегі арқылы дамыту7 бет
Бастауыш мектептің математика сабақтарында ұлттық және дидактикалық мазмұнды ойын есептерін қолдану арқылы оқушылардың ой-өрісін дамыту27 бет
Бастауыш сынып математикасын оқытуда оқушымен жеке дара жұмыс30 бет
Жаңа технологияны ағылшын тілі сабағында қолдану6 бет
Математика сабағында экономикалық білім беру4 бет
Математика сабағында қолданатын дидактикалық ойындар20 бет
Мектеп жасына дейінгі балаларды қоғамдық тәрбиелеу14 бет
Физика сабағында оқушылардың ізденімпаздық және логикалық ойлау қабілетін дамыту20 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь