Оқушылардың танымдық қабілетін көрнекі құралдарды пайдалану арқылы қалыптастыру(математика 2 сынып)

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

1 Оқушылардың танымдық қабілетін көрнекі құралдарды пайдалану арқылы қалыптастыру(математика 2 сынып) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6
1.1 Бастауыш мектепте оқытудың көрнекілік әдісінің зерттелу жайы ... ... ... ... .6
1.2. Оқытудағы таным процесінің мәні және қалыптасуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..22

2 Оқушылардың танымдық қабілетін көрнекі құралдарды пайдалану арқылы қалыптастыру жұмысына арналған педагогикалық. тәжірибелік жұмыс ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...45
2.1 Анықтаушы эксперимент материалдарын дайындау,
жинақтау, талдау, қорытындылау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...45
2.2. Қалыптастырушы эксперимент материалдарын дайындау, жинақтау, жүргізу, талдау, қорытындылау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .48

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...60
Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .62
Қосымша ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .64
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі: Мемлекетіміздің 2030 жылға дейінгі стратегиясы халқымыздың рухани, ғылыми және шығармашылық қабілеті жоғары болған жағдайда ғана Қазақстанның дамуындағы ұзақ мерзімге межеленген мақсаттарға жетуге болатындығын анықтап берді. Білімінің айрықша басымдылық алуы қазіргі қоғамдық прогрестің заңдылықтарынан туындайды. Өрісі биік білімдар адамдар мемлекеттің экономикалық даму деңгейін айқындайды.
Адамзат дамуының жаңа кезеңіне жаңа білім беру жүйесі, жаңа білім беру философиясы және білім үлгісі сай келуі тиіс. Бұл үшін білім үлгісінің мүмкін болатын даму бағыттары жөніндегі бөлім керек.
Қазақстан Республикасы жалпы білім беретін мектептері білім мазмұнының тұжырымдамасында: «Қазіргі кезеңде білім берудегі негізгі мақсат жан-жақты білімді, өмір сүруге икемді, іскер, өзіндік ой талғамы бар, адамгершілігі жоғары, қабілетті жанды қалыптастыру. Республикадағы әлеуметтік-экономикалық құрылымның өзгеруі білім беру мазмұнында жаңалықтар енгізуді қажет етеді,»-делінген.
Елімізде болып жатқан түрлі бағыттағы өзгерістер білім беру жүйесіне жаңаша қарауды, қол жеткен табыстарды сын көзбен бағалай отырып саралауды, оқушылардың шығармашылық потенциалын дамытуды, мұғалім іс-әрекетін жаңаша тұрғыда ұйымдастыруды талап етеді [1].
Халықаралық тәжірибелерге сүйене отырып математикаға оқытудың қазіргі заманғы озық бағдарламалары мен әдістерін әзірлеп, енгізу қажет. Мемлекеттік тілді тиімді меңгерудің ең үздік, инновациялық әдістемелік, тәжірибелік оқу-құралдарын, аудио-бейнематериалдарды әзірлеу керек»[2].
Қазақстан Республикасының Білім беру жүйесінің міндеттерінің бірі – жеке адамның шығармашылық, рухани және күш-қуат мүмкіндіктерін дамыту, адамгершілік пен салауатты өмір салтының берік негіздерін қалыптастыру, даралықты дамыту үшін жағдай жасау арқылы ой-өрісін дамыту[3].
Қазақстан Республикасының тәуелсіз елге айналып, әлемдік өркениеттің дәстүрлі арнасымен даму жолына түсуі, математиканің мемлекеттік тіл мәртебесіне ие болуы, жас ұрпаққа білім беру жүйесіне зор міндет артып отыр. Оның ішінде жалпы білім беретін орта мектептің жан-жақты дамуы мен зиялылық деңгейі мен практикалық машығы заман талабына сай жеке тұлғаны оқытып тәрбиелей алатындай болуы тиіс.
Бүгінгі жаңа қоғам мұғалімінің біліктілік деңгейіне де жаңаша талап қойып отыр. Өйткені қазіргі күні өскелең ХХІ ғасыр ұрпағынан үлкен үміт күтуде. Мектептегі басты тұлға - мұғалім десек, осы мұғалімнің алдында тұрған басты мақсат – рухани жан дүниесі бай, жан-жақты жарасымды, дамыған жеке тұлғаны қалыптастыру.
Зерттеу мақсаты: Математика сабағында көрнекі әдісі арқылы оқушылардың танымдық қабілетін қалыптастырудың тиімді жолдарын анықтау.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Жарықбаев Қ. Жантану негіздері. Алматы: 2002
2. Алдам6ұратов Ә. Қызықты психология. – Алматы: Мектеп, 1980. Богословский В. Жалпы психология. Алматы: Дарын, 2003
3. Тәжібаев Т. Жалпы психология. Алматы: 1993
4. Сүйіндікова І. Оқушылардың ізденгіштік қабілетін дамыту. //Бастауыш сыныпта оқыту. 2004, №6,
5. Өтепқалиев С.І. Қиындау мазмұнды есептерді шығару. Әдістемелік – педагогикалық журнал. ИФИ-№3, 1997
6. Баймұханов Б.Б. Математика есептерін шығаруға үйрету. А. Мектеп, 1983
7. Оспанов Т.Қ., Құрманалина Ш.Х., Құрманалина С.Қ. Бастауыш мектепте математиканы оқыту әдістемесі. – Астана-2007
8. Байшуақова М. Оқушыны танымдықға үйрету. // Бастауыш мектеп - 2004 №8
9. Алдамұратов Ә. Жалпы психология. - Алматы: Білім, 1995
10. Жарықбаев Қ. Психология. – Алматы: Білім, 1993.
11. Бердібаева С.Қ. Оқыту үрдісіндегі танымдық іс-әрекеті// Бастауыш мектеп, 1999. №10
12. Төрешова А. Бастауыш сыныптардағы сабақ жүктемелері //Бастауыш мектеп, 2003 №1
13. Баймұратова А. Оқушының логикалық танымдық қабілетін арттыру. //Бастауыш білім, 2006 №1
14. Оспанов Т.Қ. Жаңа буын оқулықтары бойынша бастауыш сыныптарда, математиканы оқыту әдістемесі. Жалпы білім беретін мектептің 1-4 сыныптар мұғалімдеріне арналған. – Алматы: Атамұра, 2005-256б.
15. Давыдов. В. В, Маркова А. К, Лампшер И. Формирование учебной деятельности школьников. - Москва: Педагогика, 1982.-216б.
16. Зұлпықарова Т. Оқушының ой- өрісін дамыта оқыту әдіс- тәсілдері. //Бастауыш сыныпта оқыту, 2004, №4, 4,5б.
17. Қонаева Б. Ойлай білуге үйрету. Бастауыш мектеп. – Алматы: 1990, №9,
18. Смағұлов Е. Танымдық қабілетін дамытудың жаттығулар жүйесі. //Қазақстан мектебі, 2003, №1.
19. Жәнібекова С. Оқушылардың танымдық белсенділігін дамыту. //Бастауыш мектеп, 1999 №7
20. Мусалимов Т.К, Сағымбаев Ә. Танымдық қабілеттерін дамыту. //Бастауыш мектеп, 1999 №11-12 16б.
21. Жұманбаев Қ. Баланың логикалық танымдықын дамытудың жолдары //Бастауыш мектеп, 2002 . № 10, 37б.
22. Қазақстан Республикасы Жалпы орта білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарттары жалпы бастауыш білім. Алматы РОНД, 2003-116
23. Жалпы білім беретін мектептің оқу бағдарламалары (І-ІV сыныптар) Алматы, Республикалық баспа кабинеті, 1997.-334 б.
24. Математиканы оқыту әдістемесі: Жалпы білім беретін мектептің 2-сынып. Мұғалімдеріне арналған. Т.Қ. Оспанов, Ш.Х.Курманалина, Ж.Т. Қайыңбаев, К.Ә. Ерешева.- Алматы: Атамұра, 1998 – 208б.
25. Математика: Жалпы білім беретін мектептің 2-сыныбына арналған оқулық. /Т.Оспанов, Ш.Курманалина, Ж.Қайыңбаев, К.Ерешева екінші басылымы. - Алматы: Атамұра, 2002.
26. Қосанов Б.М., Өміртаева Р.Қ. Математикаға арналған дидактикалық материалдар. Жалпыға білім беретін мектептің 2-сыныбына арналған. – Алматы: Атамұра, 1998. – 208б.
27. Жұмалыұлы Қ. Бастауыш сыныптарда математиканы оқыту әдістемесі. Ақтөбе: 2001.
28. Қайыңбаев Ж.Т. Білім стандарты және бастауыш сыныптарда математиканы оқыту. – Алматы: Жазушы, 2003.-192б.
29. Қосанов М.Б. Математика курсындағы шығармашылық жаттығулар: орындау технологиясы. 2-сынып. – Алматы: 2005.-72б.
30. Белесарова А. Мәтінді есепті өздігінен шығару іс-әрекеттерін ұйымдастыру. //Бастауыш мектеп, 2006 . № 2, 14-15б.
31. Құрманәлиева М. Оқушылардың логикалық танымдық қабілетін арттыру. //Бастауыш білім, 2006 . № 1, 5-12б.
32. Эрдниев П.М. Обучение математике в начальных классах. - М.: Столетие, 1995.-272с.
33. Мұхамбетова С.Қ. Педагогика және педагогикалық технологиялар. – Ақтөбе, 2001.-118б.
34. Елубаев С. Қазақтың байырғы қара есептері және қазақ математиктері. – Алматы: Қазақстан, 1996.-144б.
35. Зайцев В.В. Математика для младших школьников. – М.: Владос, 1999.
36. Федосеева З.В. Изучение предмета «Математика и конструктирование» в 1-2 классах начальной школы. – Йошкар-Ола: 1998.-48с.
37. Үсенова Г.Ж. Логикалық есептер. – Шымкент: 2001.-59б.
38. Бекболғанов Е. Танымдық қабілетін дамыту //Қазақстан мектебі 2005. № 4
39. Сисенбаева Б. Қызықты есептер//Сынып жетекшісі, 2008.№1
40. Жарықбаев Қ.Б. Қазақ психологиясының тарихы. Алматы: Қазақстан, 1996-1606.
41. Жарықбаев Қ.Б. психология. Алматы: Білім, 1993 - 272 б.
42. Талызина Н.Ф. Формирование познавательной деятельности младших школьников. М.: Педагогика, 1998-172 с.
        
        Мазмұны
Кіріспе .......................................................................................................................3
1 Оқушылардың танымдық қабілетін көрнекі құралдарды пайдалану арқылы қалыптастыру(математика 2 сынып).........................................6
1.1 Бастауыш мектепте оқытудың ... ... ... ... ... ... мәні және ... Оқушылардың танымдық қабілетін көрнекі құралдарды пайдалану арқылы қалыптастыру жұмысына арналған педагогикалық- тәжірибелік жұмыс.......................................................................................45
2.1 Анықтаушы ... ... ... ... ... ... эксперимент материалдарын дайындау, жинақтау, жүргізу, талдау, қорытындылау.....................................................48
Қорытынды...............................................................................................................60
Пайдаланған әдебиеттер ... ... ... өзектілігі: Мемлекетіміздің 2030 жылға дейінгі стратегиясы халқымыздың рухани, ғылыми және шығармашылық қабілеті жоғары болған жағдайда ғана Қазақстанның дамуындағы ұзақ ... ... ... жетуге болатындығын анықтап берді. Білімінің айрықша басымдылық алуы ... ... ... ... туындайды. Өрісі биік білімдар адамдар мемлекеттің экономикалық даму деңгейін айқындайды.
Адамзат дамуының жаңа ... жаңа ... беру ... жаңа ... беру философиясы және білім үлгісі сай келуі тиіс. Бұл үшін білім үлгісінің мүмкін болатын даму бағыттары жөніндегі ... ... ... Республикасы жалпы білім беретін мектептері білім мазмұнының тұжырымдамасында: -делінген.
Елімізде болып жатқан түрлі бағыттағы өзгерістер білім беру жүйесіне жаңаша қарауды, қол ... ... сын ... бағалай отырып саралауды, оқушылардың шығармашылық потенциалын дамытуды, мұғалім іс-әрекетін жаңаша тұрғыда ... ... ... ... ... сүйене отырып математикаға оқытудың қазіргі заманғы озық бағдарламалары мен әдістерін әзірлеп, енгізу қажет. Мемлекеттік тілді ... ... ең ... ... ... ... оқу-құралдарын, аудио-бейнематериалдарды әзірлеу керек>>[2].
Қазақстан Республикасының Білім беру жүйесінің міндеттерінің бірі - жеке ... ... ... және ... ... ... ... пен салауатты өмір салтының берік негіздерін қалыптастыру, даралықты дамыту үшін жағдай жасау арқылы ой-өрісін дамыту[3].
Қазақстан Республикасының тәуелсіз елге айналып, әлемдік ... ... ... даму жолына түсуі, математиканің мемлекеттік тіл мәртебесіне ие ... жас ... ... беру ... зор ... артып отыр. Оның ішінде жалпы білім беретін орта мектептің жан-жақты дамуы мен зиялылық деңгейі мен ... ... ... талабына сай жеке тұлғаны оқытып тәрбиелей алатындай болуы тиіс.
Бүгінгі жаңа қоғам мұғалімінің біліктілік деңгейіне де ... ... ... ... Өйткені қазіргі күні өскелең ХХІ ғасыр ұрпағынан үлкен үміт ... ... ... ... - ... десек, осы мұғалімнің алдында тұрған басты мақсат - ... жан ... бай, ... жарасымды, дамыған жеке тұлғаны қалыптастыру.
Зерттеу мақсаты: Математика сабағында көрнекі әдісі ... ... ... ... қалыптастырудың тиімді жолдарын анықтау.
Зерттеу нысаны 2-сынып оқушыларын оқыту үрдісі.
Зерттеу пәні Бастауыш ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыру.
Зерттеу болжамы:
Егер көрнекілік құралдарды тиімді пайдаланса, онда оқушылардың танымдық қабілеті дамиды.
Зерттеудің міндеттері:
а) бастауыш сынып оқушыларының көрнекі әдіс ... ... ... ... ... материалдар жинақтау, талдау, жүйелеу;
ә) тақырыпқа қажетті әдіс-тәсілдерді анықтау;
б) анықтаушы эксперимент материалдарын дайындау, жүргізу, ... ... ... ... ... ... ... зерттелу деңгейі зерттеу деңгейі 2 кезеңде жүргізілді:
Бірінші ... ... ... ... байланысты библиографиялық жұмыс жүргізілді. Тақырыпқа байланысты педагогикалық, психологиялық, әдістемелік еңбектер қарастырылып, талдау жасалынды.
Екінші кезеңде ... ... ... озық ... ... мен ... қатарлы әдіскерлердің жұмыстарына сүйене отырып, көрнекілік арқылы оқушылардың танымдық қабілетін дамытудың тиімді жолдары қарастырылды. Бастауыш мектепте математика сабағында ... ... ... ... ... ... ... тәжірибе материалдары тексеруден өткізіліп, нәтижелері жинақталып, қорытындыланды.
Мәселенің деректік көзі пайдаланылған педагогикалық, психологиялық және әдіснамалық ... ... және ... негіздері зерттеу әдіснамалық және теориялық негіздеріне психологиядағы әрекет теориясы, психология және педагогика ғылымының соңғы жетістіктері және көрнекі ... ... ... ... дамытуға арналған еңбектер негізге алынды.
Зерттеу жұмысының әдістері
- әдебиеттерге теориялық талдау жасау;
- оқу бағдарламалары мен ... ... ... жүргізу, талдау, қорытындылау;
- сауалнама, бақылау, сұрақ-жауап т.б.
Ғылыми жаңашылдығы және практикалық маңыздылығы бастауыш сынып оқушыларының көрнекілік әдісі арқылы танымдық қабілетін ... ... ... қарастырылды. Көрнекілік арқылы оқушылардың танымдық қабілетін дамыту тапсырмаларының түрлері, оны іске асыру кезеңдері мен ерекшеліктері ... ... №2 орта ... ... ... Дипломдық жұмыс кіріспе, екі тараудан, қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады. ... ... ... ... ... ... ... зерттеу пәні, зерттеу болжамы, зерттеу міндеттері, мәселенің зерттелу деңгейі, мәселенің деректік көзі, ... және ... ... ... әдістері, ғылыми жаңашылдығы және практикалық маңыздылығы, практикалық базасы қарастырылған.
Бірінші тарауда көрнекілік әдісі арқылы оқушылардың танымдық ... ... ... ... ... ... ... көрнекі әдіс арқылы оқушылардың танымдық қабілетін дамытуға бағытталған 2 - сыныпта өткізілген педагогикалық-тәжірибелік эксперимент жұмыстары, олардың нәтижелері ...
1 ... ... көрнекілік әдісі арқылы оқушылардың танымдық ... ... ... ... ... мектепте оқытудың көрнекілік әдісінің
зерттелу жайы
Математиканы оқыту барысында мұғалім оқытудың формаларын, мазмұнын, міндеттерін шешуде, әдістемесін анықтауда ең алдымен дидактикалық ... ... ... - ... сөзі, - основа первоначально руководящая идея... қазақшасы - ... ... ... ... ... ... оқытудың барлық сатысында бағыт беретін негізгі жұмыс бағыты осы.
Қазіргі заман талабына сай математиканің оқыту принциптерін 6 топқа біріктіріп, бағдарлаған жөн ... ... ... принципі.
Оқытудың шамаға лайықты жүйелілік принципі .
Оқытудың белсенділік, сапалық принципі.
Жеке тұлғаны дамыта отырып, даралап, саралап, оқыту принципі.
Математикадан ... ... ... ... ... ... өмірмен байланыстыру принципі.
Көрнекілік принципі.
Көрнекілік принципі - математикадан ... ... ... ... ... ... ... [4]
Көрнекілік принципінің мәнін алатын болсақ оны алғаш зерттеп, әдістемесін жазған Я.А. Коменский мен К.Д.Ушинский еді. Я.А. Коменский көрнекілік принципін оқу ... ... ... ... ... ... "Алтын ережесі"десе, К.Д. Ушинский, көрнекілік-балалардың психологиялық ерекшеліктеріне жауап береді, балалар заттардың пішіні, дыбысы бояу ... ... ... ... ... ... ... асуы оқыту үрдісінде қолданылатын көрнекілік әдісі арқылы қөрінеді. Олай ... ... ... ... Әдіс-"metodos"-методос деген грек сөзінен шыққан [5].
Метод деген ұғым белгілі ақиқатқа, шындыққа, мақсатқа жетудің ... ... ... ... ... ... ... әр автор өз анықтамасын береді. Соларға тоқталайық. Педагогикалық энциклопедияда "Оқыту әдістері-мұғалім мен оқушылар ... ... ... көмегімен білімді, іскерлікті және дағдыны игереді, оқушылардың дүниетанымы қалыптасады, қабілеттері дамиды,-деп жазылған" [5]. ... 20-30 ... ... ... - ... ... М.Дулатов, Ж.Аймауытов әдістерді қарастыра отырып, оқыту үрдісінде олардың қолдану ерекшеліктерін анықтады.
Атап айтқанда, тіл сабақтарынан басқа да пәндерді ... ... ... ... сәйкестендіре қолдануға бетбұрыс жасады. Мәселен, А.Байтұрсынов ауызша, әңгімелеу, ... ... ... және дедуктивтік әдіс, практикалық, шығармашылық әңгіме, мақалалар, М.Дулатов ауызша, ... ... ... ... ... пәндер, М.Жұмабаев әңгімелеу, түсіндіру, индуктивтік, дедуктивтік, Ж.Аймауытов ауызша, ... ... ... ... ... тәжірибелі көрнекілік сияқты оқыту әдістерін атап көрсетті [6].
Оқыту әдістері - ... мен ... ... ... ... ойдағыдай шешуге бағытталған өзара байланысты іс-әрекеттердің тәсілдері [7].
Оқыту әдістері-оқытудың мақсат-міндеттеріне сай оның ... ... ... ... мен ... ... амал-тәсілдері мен құралдарының жиынтығы [8].
Оқу әдісі-білім мазмұнын меңгеруді қамтамасыз ететін оқушының өзара байланысты жүйелі ... ... [9]. ... : ... , - деп ... берген [10].
Әдіскер ғалым А.Байтұрсынов математикан оқытуда көрнекілік әдіске ерекше мән ... Ол ... ... ... ... ... суреттермен жабдықтаудың үлкен тәрбиелік және тіл дамытушылық қасиеті бар деп біледі[11].
Демек, оқыту әдісі мақсатқа жетудің санама ... ... ... ал мақсатқа жету мұғалімнің шеберлігіне, оның оқыту ... ... ... ... ... ... дәрежесіне, мұғалім мен оқушылардың педагогикалық ынтымақтастығына байланысты. Оқыту әдістерінің түрлері өте көп. ... ... ... ... әдебиеттердің де жиырмадан астам түрі бар.М.Н.Скаткин, И.Я.Лернер оқыту әдістерін ... ... ... қарай, ал М.А.Данилов, Б.П.Есипов, Т.А.Ильина оқытудың мақсаты мен құрамына қарай, Ю.К.Бабанский тұтас ... ... ... қарай, Р.Т.Лемберг әдістің психологиялық және логикалық сипатына қарай т.б. етіп топтастырады. ... ... ... ... ... әдістердің топтастырылуы
білім беру көзіне сәйкес (И.Т.
Огоро-дников)
мұғалім мен оқушы әрекетінің ерекшелігіне ... ... ... ... ... ... қарай (Ю.К.Ба-банский)
оқыту мақсатына қарай (М.А.Да- нилов)
таным бел-
сенді-
лігіне қарай (М.Н.
Сат-
кин)
Оқыту үрдісі негізінде оқушы айнала қоршаған ... және адам ... ... ... ... ... дүниені таныту көрнекілікке, сезінуге бақылау әрекетіне негізделеді. Көрнекіліктің ерекше зор маңызы ... ... ... ... ... ... ... бала көрнекі, нақты нәрселерді жақсы ұғады, керісінше дерексіз ... ол үшін ... ... ... ... айтылған ойларды ұғуы, есте сақтауы мүмкін, бірақ ... ... ... ... олар бала үшін ... ... бос сөз ... қалады.
Көрнекілік - оқытуда заттар мен құбылыстардың әрқайсысының өзіне тән жаратылыс бітімін, әр қилы сыр-сипатын сезім ... ... ... ... баулитын дидактикалық қағида [12].
Көрнекілік - білудің, танудың, ұғынудың басты құралы [13].
Көрнекілік әдістер оқу материалын оқушылардың көзімен ... ... ... ... ... Жаңа ... түсіндіру, өткен материалды қайталау, не бекіту, жаттығу жаздыру кездерінде пайдаланылған көрнекілік әрбір сабақтың ... және ... ... оқушыға білімді қызықты, жалықтырмай игеруге септігін тигізеді. Көрнекілік белгілі бір ұғым жөніндегі бастапқы ... ... үшін де, оны ... үшін де, жас ... ойын ... үшін де ... ... түрде оқыту - оқушылардың тиісті бақылауларына сүйеніп оқыту, бірақ мұны тек көрнекі құралда пайдаланып оқыту деп түсінбеу ... ... ... жоғары бағалаумен және оны кеңінен қолданумен бірге, оның мақсат еместігін ұмытпау керек, ол тек негізгі мақсатқа жету ... ... ... ұғыну үшін, оқушылардың ойын дамыту мақсатында қолданатын құрал. Көрнекілік белсенділік, тану, білу қабілетін дамытатын құбылыстар, ... сырт ... ғана ... ... ... ... ... үшін құрал [14].
Ұлы педагог К.Д.Ушинский көрнекілік жайындағы білімді дамыта келіп: - деп, ... ... ... ... нәтиже беретінін айтқан еді [15].
Я.А.Коменский : - деген болатын. Оқушылар ... мен ... ... ... ... , ... түр-түстерін сөзбен емес, көру арқылы жеңіл қабылдап, әрі есте тез сақтайды. Көрнекілік ... ... ... ... ... ... оятып, ізденіс дағдыларын қалыптастырады.
Қазақ ... ... ... - ... ... [15]. ... оқушыларға заттардың өзін немесе олардың бейнесін тікелей көріп байқауға ... ... ... білім алу - көрнекілікке, сезінуге, бақылау әрекетіне негізделеді. [16]. ... ... көру ... ... ескріп, дамытатын - көрнекілік.
Көрнекілік - оқытуда ... мен ... ... тән ... ... сыр-сипаттарын сезім мүшелері арқылы көзбен көріп, қолмен ұстап, құлақпен естіп қабылдауға баулитын дидактикалық үрдіс. 17.
Оқушылар тікелей түйсіну, көру, есту ... ... әр ... ... ... ... көлемін көріп, дыбысын естуі негізінде оларда ой пайда болады. Демек, көрнекілік-логикалық танымдықды дамытудың да құралы, өйткені оқушы ... мен ... ... ... ... қорытынды тұжырымдар жасайды, абстракты ұғымдарды дамытып, жетілдіруге жол ашады.
Көрнекілік әдістер тобына демонстрация, иллюстрация, бақылау ... ... ... оқушыларды құбылыстар, процестер және заттардың нысанасымен ... ... ... барысында қолданылады. Табиғи нысананы көрсету негізінен сыртқы көрінісінен ... да, ... ... оның ішкі құбылысы немесе жекеленген құрамы бөлініп көрсетіледі.
Демонстрациялау әдісі оқу ... ... ... магнитофон, үнтаспа, эпидоскоп, телледидар секілді техникалық құралдарды ... ... ... ... ... ... бақылайды, қорытынды жасайды.
Иллюстрация әдісі иллюстративті құралдарды (плакаттар, сүреттер, чертеждер, ... т.б.), ... ... ... ... ... заттар мен көрнекі және техника құралдарын көрсету негізінде, саяхатта, ... ... ... орын ... ... ... бақылау әдіс оқушылардың байқағыштық, логикалық танымдық қабілеттерін дамытады. Н.Д.Ушинский , - деп жай ... [15]. ... ... ... бен ... ... заттардың негізгі қасиеттерін ажырату, топтастыру, қорытындылау сияқты танымдық процестерін жүзеге асырады.
Ал, В.И.Евдокимовтың пікірінше, көрнекі құралдар ... - ... ... түрлі құбылыстар мен процесстерді таныстыруға мүмкіндік жасайтын арнайы таңдап алынған заттар мен ... ... ... ... ... ұғымдардың жалпы сипаты мен анықтамасы ғылыми түрде тұжырымдалған. ... ... ... - ... ... ... немесе құбылыстың түрлендірілген формасы, моделі.
2. Көрнекі құрал - таным құралы. Таным процесінде нақты заттарды құбылыстарды, ... ... ... ... өмір сүру ... ... мүмкіндік жасайды.
3. Оқу міндеттерін тиімді шешуге бағыттала құрастырылған кез келген заттық немесе ... ... ... ... бола ... [15]. ... көрнекі құралдарды пайдаланудың маңызды мәселелердің бірі - ... ... ... топтамасының болуы. Бұл мәселе оқытудын теориясы мен практикасында үлкен мәнге ие. Осы негізде көрнекі құралдарының ... және ... ... түрі мен ... ... ... ... анықталады. Кейбір деректе - ... ... ... ... ... ... бар. Көп жағдайда олардың жеке түрлерінің белгілеріне (көлемі, біртүстілігі немесе әртүрлілігі, статистикалық немесе ... ... ... ... ... арнаулы және т.б.), құрастырылған затына қарай немесе дидактикалық тұрғыда топтастырылады.
Егер танымды объективті ақиқаттың санада ... ... ... ... ... ... ... тәсіліне сәйкес топтауы негізді тұжырым деп есептейміз [18].
2 - ... ... ... ... ... нұсқаны қарастырып көрейік. ... ... ... ... көрнекіліктер
Бейнелеуші көрнекілік
тер
- оқу картиналары - ... ... - ... ... ... - диаграмма
- көркем суреттер - ... ... ... ... математиканен берілген білімді (схема, таблица, плакат, сурет т.б.) көріп қана қоймайды, арнаулы сұрақтарға ... ... ең ... ... ... ұмтылады. Көрнекіліктің түрлері көп. Әр тақырыптың ыңғайына қарай көрнекілікті таңдауға ... ... ... ... ... ... ... көрсетілген:
Жаратылыс көрнекілігі. Оқушыларды табиғат аясында саяхатқа шығару арқылы сол көргендері туралы шағын әңгіме, мазмұндама, шығарма жаздыру. Көлемді ... ... ... ... диафильм, диапозитив, кинодан фрагмент, т.б. көрсету арқылы тақырыпқа байланысты әңгіме құрастыру.
Дыбыстық көрнкілік: күйтабақтан, грампластинкадан, ... ... ... ... ... символдық көрнекілік: картина, схема, таблица, диаграммалар [4].
Демонстрациялау көбінесе оқушылардың ... оқу ... ... ... ... мен нысандарды демонстрациялау нәтижесінің табысты болуы бірнеше жағдайға байланысты болады:
Көрсетіліп отырған нысана барлық оқушыларға ... ... ... ... ... ... көрсету жұмыстары жүргізіліп, соңынан нысанан алынып тасталуы керек. Оны оқушыларға алдын ала көрсетуге болмайды;
Көрнекі құралдарды бақылау барысында әрбір ... ... ... ... ... ... ... кезінде мұғалімнің ауызша баяндауы оқушылардың бақылауын дамытуға және ... ... ... ... етуі тиіс;
Оқушылады бақылау жұмыстары нәтижесіне қорытынды жасай білуге дағдыландыру, т.б. ... ... ... оқушыладың оқу материалын жеңіл әрі терең ұғынуына ... ... ... ... ... ... ... ақпараттар береді.
Оқушылардың құбылыстарды, процестерді және нысандарды өздері белсенділік танытып оқып үйренсе, шын мәнісінде бұл әдіс нәтижелі болмақ. Олар ... ... ... ... ... ... және ізденушілік жағдайға итермелейді.
Сабақ барысында оқытудың демонстрациялау әдістерінен ... оқу ... ... ... ... радио, үнтаспа, киноспол, эпидиоскоп, теледидар, видеофильм секілді техника құралдары көптеп ... мен ... ... ... қажеттілігіне сай табиғи ортада көрсетуге болады. (Мысалы, табиғат, оның құбылыстары, жан- жануарлар, өсімдіктер,ауылшаруашылығы техникалары, өндіріс құралдары, ... - ... ... тығыз байланыста болады. Бұл әдісті иллюстративті құралдарды (плакаттар, картиналар, ... ... ... модельдер) көрсетуге қолданылады.
Иллюстрация әдісінің нәтижелі болуы, негізінен оның қолданылу тәсілдерін мұғалімнің ... ... ... ... ... ... ... оқушылар мен мұғалімге оқу метериалын табысты меңгеруге айтарлықтай көмек бере отырып, ғылыми ұғымдарды жеңіл меңгеруге септігін тигізеді. ... ... ... ... ... ... ... қолдану, оқушылардың назарын нақтылы оқу материалынан ауытқуына әкеп соғады. Сондықтан, көрнекі құралдарды пайдаланудың дидактикалық қолданысын және ... ... ... ... ... ... ойластырып алу қажет [13].
Математика сабағында сурет көрнекілігі де ерекше орын алады. Бұл көбіне оқушылардың тілін дамыту мақсатында қолданылды. Суретке ат ... ... ... оның ... ... ... ... дұрыс сөйлеп, сөздік қорларының баюына ықпал етеді.
Математика сабақтарында кесте, альбом, лото сияқты көрнекіліктер де ... ... ... бір ... ... бір сыныптың тақырыбын түгел қамтитындай мақсатта ... ... зат ... ... ... ... ... кесте-альбом жасауға болады. Ал лото көрнекілігі оқушылардың орфографиялық және грамматикалық білімдерін бекіту үшін пайдаланылады.
Оқушылардың бейнелеу ... ... ... ... ... ... ... открытка және түрлі - түсті сериялы суреттер пайдаланып жүр.
Қазіргі мектептегі оқу-тәрбие ісінде ... ... ... ... өте ... ... ... мектептерден магнитофон, телевизор, оқу фильмдері, кодоскоп, эпидоскоп, ... ... ... жиі ... болады.
Мұғалімдер математика сабақтарында диаграммалар, диафильмдер, диапозитивтер, магнитофондық жазбалар, кинофильмдерді кеңінен пайдалануда.
Дыбысты жазып алатын, оны қайта естіртетін ... ... оқу ... ... ... жұмысының сапасын арттыратын жетекші құралдардың бірі деп есептеледі.
Кесте - схема математика сабақтарында жиі пайдаланылады. Әсіресе, ол жаңа ... ... ... ... ... ... ... байқауға, салыстыруға, белгілі тілдік материалдың көлемімен таныстыруға, абстрактілік қабылдау сезімдерін дамытуға үлкен әсері бар.
Математика әдістемесінде құрылымдық схема - кестенің ... ... бірі ... ...
Математика сабағында графикалық көрнекілік белгілі орфограммаларды дұрыс жазып ... үшін ... ... ... ... ... ... схема арқылы көрсетуге болады. Оқушыларға таныс тілдік материалды схема ... ... ... ... да ... ... арқылы оқушылардың сөз немесе сөз тіркестерінен жіберген қателерін түзетуге болады.
Үлестірме карточка да көрнекіліктің бір түріне жатады. Бұл жеке ... ... ... өте ... Әсіресе суретпен берілген карточкаларды сызба бойынша есептер құрастыр, теңдеуді шеш т.б. тақырыптарын оқытуға байланысты ... ... ... ... ... арқылы 11-20дейінгі сандар, 100көлеміндегі қосу және азайтудың жазбаша тәсілдері, кітапта көрсетілген 159-беттегі балалардың мекен - ... айт ... ... оқушылардың танымдық қалыптастыруға болады.
Берілетін материалдағы тапсырмалар суретке сай болуы керек. Мүмкіндігіне қарай ол тапсырмаларды орфографиялық және ... ... ... тіл ... ... ... сөйлем синтаксистік қайталау мақсатында қолдану керек [19]. ... ... ... ... ... ішінде орын алатын әдістердің түрі.
Білімді игерту үстінде оқушының ақыл-ойын дамытуда, ғылыми білімді ... ... еске ... ... ... үстінде көрнекілікті пайдалану қажет-ақ.
Кейде оқушылардың қабылдау ерекшеліктеріне сәйкес келетін жылжымалы таблица және түсіндірлемі таблица, перфакарта пайдалану жақсы нәтиже береді. ... ... ... қиын ... сөз ... ... қиын ... буын құрау, т.б. жағдайда қолданылады.
Қазақ халқының тұңғыш ағартушысы Ы.Алтынсарин керектігі жайында әдістемелік ... ... Ол: . ... ... яғни 1970 ... сабағының көрнекілігі туралы пікір білдірген әдістемеші - ғалым Д.Әлімжанов: - дейді.
Оқу бағдаламасының ... ... ... - ... әдіс ... ... ... бірнеше кестелер түрінде беріледі. Мұғалім осылайша оқу матералын жан-жақты, егжей-тегжейлі бағдарлама жүйесімен, не оқулық ізімен түсіндіреді. Мұнда ... ... ... ... ... фактілер,, мысалдар арқылы танытылады. Бұл әдіс - оқушының ойын дамыту, қабілетін жетілдіру үшін пайдалы. Оқушының ісінде ... заң, ... ... ... т.б. ... ... ... зат есімнің көптік жалғауларын таныстырғанда, осы әдісті пайдалана отырып, көптік мағына жасау жолдарын, ... ... ... айтып, соның үлгісін көрсетеді.
Көрнекілік оқушының сезімді түйсік қабілетін, ынтасын арттыруға, теориялық білімді іс ... ... , оны іс ... ... ... ... ... тигізеді [4].
Көрнекі құралдар өзінің мазмұны жағынан сабақтың тақырыбына сай болу керек. Сабақта кестелерді пайдаланғанда мына ... ... ... ... ... ... ... таныстыру. Ол үшін әуелі кестелердің негізгі бөлімдеріне көңіл аударылады, содан соң негізгі түрінен, жалпыдан жалқығақарай бет ала отырып, ... ... ... әр ... ... ашу ... ... деректермен салыстыра отырып, тақырыптың теориялық материалымен қажетті байланыс анықталады, одан әрі оқушылардың өздері ойлап ... ... ...
Кестелерді түсінуге оқушыларды дайындау қажет; а) сабақтың тақырыбы туралы алдын ала әңгімелесу; ә) өткен сабақтардан оқушыларға белгілі ұқсас ... ... ... ... б) ... ала ... қою, не ... ұсынған материалы бойынша грамматикалық тапсырмаларын орындау арқылы.
Кестеге оқушыларды үйрету керек, яғни олар ондағы қолданылған шартты белгілерді танып, фактілерарасындағы ... ... ... (әр түрлі сызықтар арқылы астын сызу, доғаша, , оңша т.т.) тиіс.
Кестелердің мазмұнын оқушылардың жадында бекіту; дәптерлеріне бұл кестелерді көшірту, ... ... ... жасап, оған оқушылардың өзі ойлаған немесе көркем шығармадан алынған ... ... ... жұмыстарының алдында, емтихан не тоқсан аяғының алдында қайталап пайдалану арқылы.
Оқылып отырған материалға арнап оқушылардың өздеріне схемалар, сызықтар, кестелер жасауға ... бұл ... ... ... кезінде, грамматика бойынша әр түрлі үй тапсырмаларын орындағанда тиімді пайдалануына мүмкіндік береді.
Класқа ... ... ... ... ... бұл ... ... көрнекі құралдарды пайдаланудағы іскерлігімен байланысты. Кейде көрнекі құрал ілініп тұрады, онымен мұғалім сабақтың соңында ғана тез-тез таныстырып ... ... ... ... ... ... бастырмалатпай керек, өйткені бір мезгілде көрсетілген бірнеше кесте оқушылардың назарын әр нәрсеге бір аударады, алаңдатады, соның ... ... ... ... ... ... бәсеңдейді. Бір сабақта бір немесе екі ғана кесте пайдалану жеткілікті. Ал бөлімді, тарауды қайталау сабақтарында 3-4 ... ... ... қажеттігі болмаса, көрнекіліктің де керегі шамалы. Егер өтіп ... ... ... болса, оны кестелер қолданумен күрделендірмеу керек: кестеге тек тақырыптың ең негізгі, түйінді, ... ... ... дегендері ғана енгізілуі қажет.
Бір жағынан, оқулықта берілген кестелерді елемей кетуге ... ... ... үйге ... ... пайдаланған жөн.
Математика бойынша кестелер жасау. Кестелерге қойылатын талап көптеген материалмен, әр түрлі таңбалармен бастырмалатпау, бір кестені әр ... ... ... ... Бұл ... орындалмаған жағдайда көрнекілік принципі бұзылып, оқытудың әдісі тиімсіз болып шығады. Кестелер оқушылардың ... ... анық ... ... бұл ... ... ... әріптерінің мөлшері, баяу, оның түрлері ескеріледі.
Көрнекілік мақсатында класс тақтасын тиімді пайдаланудың маңызы зор. Онда мұғалімнің бұл ... ... ... шыққан көрнекі құрал болмаған жағдайда көп пайда келтіреді. Мұнда материалды дұрыс орналастыру үшін, ... ... ... ... көңіл аударған жөн. Тақтаны пайдалану үлгісінің оқушыларға тәрбиелік мәні бар. Тақтаға ... ... ... ... оған ... ... ... , оларды өздігінен көшіру, үлкейту, кейіннен өз бетінше көрнекі құралдарды жасай білуге даярлайды.
Класс тақтасымен қатар, магнитті ... ... деп ... ... ... болады. Фланелеграф - кішірек келген алып жүруге ыңғайлы ... әрі ... Ол ... ... ... ... ... береді. Бұған бұрыннан қатты қағазға жұқа картонға салынып дайындалып қойылған суреттер пайдаланылады. Мұндай картиналардың тобы әр ... ... ... (үй, ... көше, адамдар, еркек, әйел, балалар, әр жастағы адамдар, әр түрлі киімдегі, қызметтегі адамдар, үй бұйымы, мектеп т.б.). Осы картиналарды оқушыларға ... ... ... ... ... ... береді. Картиналардың жәрдемімен ауызша және жазбаша жаттығулар ұйымдастыруға мүмкіншілік бар. Мұндай жұмыс оқушылардың қызығушылығын, белсенділігін ... ... ... қанша әсерлі болғанымен текст жаттығуларын айырбастай алмайды.
Түрлі заттарды, материалдарды, ... мен ... ... ... - демонстрация әдісі болады. Оның шарттары бар:
-демонстрация жасалатын нәрсе бәріне жақсы көрінетін болсын, сезім органдарын түгел ... ... ... ... жиып алу ... алдын ала көрсетуге болмайды;
-әр оқушы нұсқауға сай істеуі керек, не істеу, қалай істеу дәл үйретілуі тиіс.
Сөзбен ... ... ... байқампаздығын дамыту керек, көркем және дәл мағыналы сөзбенен айтылуы тиіс.
Бақылаудың қорытындысы мен нәтижесі дұрыс ... ... ... ... ... терең ұғынуда көрнекі құралдардың әсері болады.
Фильмдер, магнитофон, кино, теледидар, басқа да техникалық ... ... ... ... ... ... ... қолданылуы тиіс. Бұл политехникалық мәні бар әдіс. Жаңа технологияларды қолдана білуді шәкірттерге үйрететін әдіс ... ... ... ... ... ... ... материалмен ұштастыру керек, сыртқы суретін көрсеғтіп, ішкі мәніне бармау дұрыс емес.
Оқыту процесінде көрнекі құралдар мен техникалық құралдарды ... ... оқу ... ... ... мәні ... ... техникалық құралдар материалды игеру және білім меңгеру сипатын анықтайды.
Сабақта көрнекілік ... ... ... жүре ... ... сөзі мен көрнекілік бірге жүретін процесс. Өйткені, көрнекілік оқу материалы туралы мағлұматты сезімге бейнелеу арқылы берсе, оқушының сөзі оны ... және ... ... етеді.
Көрнекілікте компьютердің, диафильмнің, киноның, радионың теледидардың, магнитофонның т.б. техникалық құралдардың маңызы зор ... ... ... ... ... объектілерді олардың сапасына әсер етеді. Берілген әдіспен игерілетін құбылыстың динамикасын ашып көрсетуде, заттарды сыртқы ... ... ... ... және бір ... ... ішкі ... немесе орналасқан әсерін қарастырады.
Берілген әдіс оқушылардың заттарды, құбылыстар мен процестерді, керекті өлшемдер жасап, өзара байланысын, танымдық белсенді іске ... ... ... мен мәнін сапа анықтайды.
Нақты жағдайда заттарды, құбылыстарды түсіндіруде демонстрациялау дидактикалық ... ... ... ... Егер мұндай демонстрация өткізуге мүмкіндік болмаса, онда натуралды заттарды ... ... ... білуде негізгі роль атқарады. Олар заттардың құрылысын көру арқылы қол құрылысы, двигательдің ішкі күйі, геометриялық фигуралардың өлшемдері, жергілікті ... ... т.б. ... ... ... әдісі иллюстрация әдісімен тығыз байланысты; заттарды көрсетіп және қабылдау, плакаттардың көмегімен символдар түрінде, олардың процестегі және ... ... ... ... схемалар, репродукциялар жалпы модельдер және екеуі де кеңінен қолданылады [20].
Ф.Ш. Оразбаева, ... ... ... құралына мынадай сипаттама берген: Көрнекілік - оқушыларға тілдік материалды дәл, анық түсіндіруде іске асырылады. Әрбір сабақта ... ... ... ... білу - ... ... ... Оқушы байқағыштыққа, оймен топшылауға жаттықтырады. Көрнекілік оқушының зат, құбылыс туралы түсінігін нақтылай түседі, бақылау қабілетін жетілдіріп, ақыл-ойын ... ... ... өзі ... үлестірме қағаз, схема, таблица сияқты көрнекі құралдардың сапасына, тазалығына басты назар аударуы ... ... ... ... ... ... әр түрлі сериалы оқиғаға құрылған суреттерді көптеп ... ... ... ... ... кескінделген және экранды-дыбыстық деп бөлу дәстүрлі қалыптасқан.
Кескінделген көрнекі оқу құралдарына грамматикалық кесте, сурет, оқиғалы картиналар, ... ... ... ... ... ... дыбыстық-бейнетаспа жазулары, фонохрестоматия, күйтабақ, компьютерлік сабақтар т.б. жатады. [21]
3 - кесте. Ф.В.Атомали ... ... ... ... ... және ... табиғи объекті-ден
Шыныдан,
ағаштан,
темірден
жасалған-
дар т.б.
Оқытуда көрнекілік ұстанымының қажеттілігі ойдық нақтыдан абстрактылыққа, сезімдіктен радикалдыққа (орнықтылыққа) көші дидактикасына ... еді. ... ... ... ... ... ... құралдар ретіндегі мазмұнын атап көрсетеді. Біріншіден, модельдеу оқыту нәтижесінде оқушылардың меңгеруі қажет білім мазмұны мен ... ... ... ... ... етеді. Еіншіден, модельдеу жетілдірілген оқытудың негізгі ... күші мен ... ... ... ... ... қабілетінің дамуына көмектеседі. Адамның психикалық дамуы оқыту процесі әсерінен тыс ... ... ламу ... ... ... ... және оны меңгеру процесімен анықталады.
Оқыту процесінде танымдық іс-әрекеттің маңыздылығын дамыту мәселесін екі жаққа қарастыруға болады: 1) ұйымдастырылған оқыту процесінің ... ... және оның ... дамуына әсер етуін білу және 2) толық анықталған дамуды алу үшін, оқыту ... ... ... қажет. Сондықтан сөз қандай психикалық даму және қандай ... мен әсер ету ... ... білу өте ... - кесте. Әдіскер М.Мұсабеков , - деп оларды мынадай топтарға бөледі [22]. ... мен ... ... ... және ... ... және естілу көрнекіліктері
Есту және көру көрнекіліктері
- портрет ... оқу - ... - ... ... (мұғалім сөзі) - үнтаспа ... ... - ... - ... - ... ... - көрініс ... т.б. - ... ... - ... т.б. - ... ... - ... ... ... ... ... ... мен тәсілдеріне қарай жалпы сыныптық және даралық болып екіге бөлінеді. Жалпы ... ... ... құралдарды бүкіл сынып оқушылары үшін пайдаланса, даралық (дидактикалық) көрнекі құралдарды ... ... үшін ... Бұл ... көрнекі құралдарды оқыту процесінде әр түрлі мақсатта пайдалануға болады. Жаңа материалды түсіндіргенде, жаңа ... ... ... ... өз ... жұмыста, білім, білік, дағдыларын бақылауда т.б. Жаңа ... ... ... ... көрнекілік сөзбен берілген түсініктемелерді иллюстрациялау қызметін ... Мұны Н.И. ... мына ... ... : - ... ... ... көрнекілік пен сөздің оқу-тәрбие процесінде ... ... ... ... Сабақта көрнекілік мұғалімнің сөзінің орнына жүре алмайды. Мұғалімнің сөзі мен көрнекілік бірге жүретін ... ... ... оқу ... ... бейнелеу арқылы берсе, мұғалімнің өзі осы қалыптастыруды және ... ... ... ... оқу материалы мұғалім сөзі арқылы беріледі, ал ... оны ... ... ... ... мұғалім бұл жағдайда мұғалім сөзі көрнекілік мазмұнымен дұрыс ... ... Осы ... екі жолы бар:
1) ... құралдарды көрсету мұғалім сөзінің алдында келеді. Ол шәкірттерде байқағыштықты дамыту үшін керек.
2) ... ... ... ... ... ... ... аз жұмсалады. Сонымен бірге көрнекі құралдарды өз бетінше жұмысты орындау кезінде қолдануға да мүмкіндік мол. Өйткені, бұл ... ... ... ... оқушының білім деңгейін анықтауға қызмет етеді. Өз бетінше жұмыс ... ... ... ... ... ... ... қорытынды жасау сияқты ой операцияларының әр оқушыда дамуына, есте сақтау ... ... ... ... ... мүмкіндік туғызады. Білім мен білікті тексеру мақсатында қолданылған үлестірмелі дидактикалық материал не компьютер сияқты әр ... ... ... дер ... ... алуға жағдай туғызады. Көрнекілік құралдарды сабақта ... ... аса ... ... ... ... ... орынсыз қолданылған көрнекілік балалардың ой-өрісінің дамуын тежейді, қызығушылығын жояды. ... да ... ... ... оған қойылатын талаптарды ескеруі тиіс. Сондай талаптардың бірі - көрнекіліктің оқушы жасына, жас ... сай ... ... ... оқушылары затты тұтас қабылдай алмайды, оның тек сыртқы белгілерін ғана ... Ұлы ... ... ... ... ... түйсіктер мен сөздерге емес, балалар тікелей қабылдайтын нақты бейнеге ... ... ... ... ... ... оқыту соншалық табиғи және айқын ... ... ... ... еді. ... ... ... талаптарының бірі - көрнекіліктің эстетикалық талғамының болуы. Сабақта ... ... бәрі ... ... ... ... ... сондықтан да қажетті көрнекілікті мұғалімнің жасауына тура келеді (сызбалар, кестелер, бейнелік суреттер, модельдер т.б.). ... ... ... мынадай талаптарды ескергені жөн:
- әр көрнекі құрал өткізілетін тақырыптың мазмұнын ... ... ... болуы тиіс;
- көрнекі құралдар эстетикалық тәрбие беру мақсатын көздеп, балалардың талғамын ... ... ... ... ... ... құралдар жүйеленіп жинақталған күйде пайдалануға дайын тұруы ... ... бар ... ... ... ... берудің қажеті жоқ.
- оқылып отырған грамматикалық немесе орфографиялық ... ... ... тасада қалып қоймауы тиіс;
- әріптерді, буындарды, ... мен ... ... ... ... ... тәсілдерін пайдалануға болады, яғни басқа түспен не басқа шрифтімен жазып ... ... [17]. ... ... ... мәні ... сөз мазмұндарын көрнекі құралдармен ұштастырып немесе тәжірибе қою арқылы түсіндіру.
Бастауыш мектеп ... ... жиі ... себебі баланың ой-өрісі тар келіп, нақты бейнелерге сүйенуді қажет екендігінен деп түсінеміз.
Көрнекіліктің түрлерінің мақсаты - сол ... өзін ... үшін ... белгілі тапсырманы орындауда тірек ретінде қолданылуында болып отыр. Өйткені бала жас болғандықтан, көрнекі тіректерге сүйенбейінше өз бетімен оқу ... ... ... ... ... балада абстрактік бейнеге қарағанда нақты бейне басым келіп, ол, негізінен, соған сүйенетін болады. Бұл ерекшелік бірінші класта ғана ... ... ... ... бәріне де тән дерлік қасиет.
Әдетте, ... ... әр ... ... ... Бір жағдайда, сабақ баяндап тұрғандағ мұғалім өзінің ойын оқушыларға нақты етіп дәлелдеу үшін, соған байланысты ... бір ... ... ... ... көрнекіліктің мақсаты мұғалімнің ойын дәлелдеу емес, бақылайтын нәрсе туралы оқушылардың мағлұматтарын, білім мен елестетулерін өрістетуге қолданылады. Көрнекілікті қандай ... ... ... оқушылардың бақылауын ұйымдастыру тәсілдері де түрліше келеді.
Соңғы кезде сөз бен көрнекіліктегі бейнелерді қандай тәсілдермен ұштастыру керек екені ... ... ... осыларды өзара неше түрлі етіп байланыстыру, әр түрлі ... ... ... ... ... қарағанда, сөз бен көрнекілікті өзара ұштастырудың, негізінде, мынадай төрт ... жолы ... ... ... мазмұндар туралы мағлұматтарды оқушы мұғалімнің ауызынан естімейді, ол өз бақылағандарынан алады. Осыны сөз бен көрнекілік ұштасуының 1-түрі деп ... Сөз бен ... ... бұл ... ... ... жиі ... жағдайда, мұғалім көрнекілікті пайдалана отырып, осында не нәрсе көрсетілгенін өзі қалдырмай айтып береді. Сондықтан мағлұматтарды оқушы көрсеткен нәрседен ... ол ... ... мұғалімнің аузынан еститін болады. Мұны сөз бен көрнекілік ұштасуының 3-түрі дейді. Бұл тәсіл сабақтардың көпшілігінде ... ... және осы ... ... оқушыларды бақылампаздыққа үйрету емес, сабақтың мазмұнын кеңінен түсіндіріп, мұғалім өз ойын дәлелдеу үшін ғана қолданылады.
Үшінші жағдайда, балалардың естіген немесе басынан ... ... ... ... Бұл ... оқушы білімді бақылаған нәрсесінен ғана алмай, өзінің бұрынғы білетіндеріне де сүйенеді. Бұл тәсілді сөз бен көрнекілік ұштасуының 2-түрі деп ... ... ... әуелі мұғалім оқушыларға көрсетіп алып, кейін соған сүйеніп өзінің пікірін баяндап беру болып табылады. Мұны сөз бен көрнекілік ұштасуының 4-түрі ... Бұл оқу ... ... етіп ... үшін ... ... бен ... бұл айтылған ұштасу заңдылықтары оқушының оқуына қандай жағдай ... оның ... және ... ... арта түсетін жолын білуге мүмкіндік береді.
Сабақта дұрыс әрі белгілі мақсатты көздей ... ... ... ... ... ... танымдықын дамытып, оқуға деген қызығушылығын оятады. Бұны Ушинскийдің пікірімен дәлелдеуге болады: . ... ... ... ... өз бетінше байқауға, үйретуге негізделеді [23].
Бастауыш сынып жасындағы бала үлкендердің сөзін бірте-бірте толық және дәл ... өз ... ... ... ... ... жететін болады. Ол сөз әлеміне қиындықсыз араласып, оның ... ... ... ... ... әңгіменің не туралы болып жатқанын ұғынып, ... ... ... ... қадағалап, соған сәйкес сұрақтар беруге және диалог құруға шамасы жететін болады. Бала мектепке барған ... ... оның ... ... оны ... сырт адамдарға және оның сырттан алған тәжірибесіне қатысты болады.
Бастауыш сынып жасы - бұл ... өзге ... ... өз ... сіңіре бастау, білім жинақтау, осыларды басымдылықпен игеру кезеңі болып табылады.
Сонымен, оқыту барысы жеке тұлғаға ... ... ете ... ... мен ... басшылыққа алу негізінде жүзеге асады. Демек, дидактикалық принциптердің бірі - көрнекілік принципі көрнекілік әдісі ... ... ... Бұл ... ерекшелігі чех педагогы Я.А.Коменскийден бастау алып, қазіргі оқу үрдісінде кеңінен қолданылып келеді. Себебі көрнекілік әдісімен оқыту оқушыларды өз ... ... ... негізделеді.
1.2 Оқытудағы таным процесінің мәні және ... ... ... ... ... ... ... маңыздылығын ұғынып, оның ерекшеліктерімен заңдылықтарын - компоненттерін меңгеруге қажетті ... ... ... онда ... ... тиімділігінің артқаны. Бұл оқушылардың өз мүмкіндіктерін пайдалана білуі, білімнің пайдасы мен маңызын саналы ... ... ... ... ... білімді жай уақытша қажеттілік деп санаса, онда ... ... ... Ал егер оқу ... ... ... ... танымдық, қарым-қатынас, бағалау) байланыстырса, онда "білсем", "маған керек", "маған қажет" деген ... ... ... ... ақыл ... ... ... әсер етеді, табиғат өзі жаратқандай танымдық процесіне ... адам үшін жаңа ... ... және ... ... шешу ... ... екі жақты сипатта жүретін мұғалім мен оқушының бірлескен іс-әрекетінде көрінеді. ... ... ... жаңа ... ... бұрынғы өзінде бар біліммен байланыстыруына, ой корытындысына дұрыс тұжырым ... ... ... ... ... мен ... танымдық процестердің бірлігі арқылы орындалады. Ендеше танымдық процестердің әр түрін озіндік ерекшелігі, маңызды мен орны ... ... ... ... ... ... құралады, күрделі психологиялық білім бола отырып, оқыту процесінің өзімен қоса ... ... ... ... ... ... саналады. Психологиялық және педагогикалық әдебиеттерде таным процестері түйсіктен бастап, қабылдау және танымдықмен ... ... ... ... ... жатыр, адам өзінің қажеттілігінің келісімінсіз еш нәрсені қабылдай да, ойлай да алмайды. Сондықтан қандайда танымдық іс-әрекет ... ... ... операция ретінде кіреді, я болмаса ерекше іс-әрекет бойынша қайта құралады.
Ол үшін ең алдымен ... ... ... ... ... ... материалдары баланың психикасына үлкен талаптармен келеді. Өйткені ұғыну - өте ... ... өзі ... ... тұрады. Мәселен, оның бірінші кезеңі деп аталып, онда бала нені қалай оқу керектігі жайында қажетті мағлұматтар ... Ал, ... ... ұғынғанын сөзбен тұжырымдайды, төртінші кезеңде бала ұғынған нәрсесін ойына ұстап тұрады да, бесінші ... ... зат пен ... туралы белгілі бір ұғым қалыптасатын болады.
Ж.Пиаже және Л.С.Выготский оқыта дамытудың үш концепциясын құрды.
Ж.Пиаже айтуынша дамудан кейін жүруі керек. Ол ... ... да, ... да ... дамуына, ақыл-ойының өр салуына ықпалын тигізбейді деді. Бұл пікірден үшінші концепция туындайды. Л.С.Выготскийдің айтуынша, бала ... тек ... ... ... және ... тәсілдерін оның қолы жеткен даму дәрежесіне дәл ықшамдай, шамалы алға қарай оздырып жүргізу керек. Сонда ғана окыту баланы ... алға ... ... ... деді ... ... ... дағдыны кеңінен түсуіне отырып психиканың ішкі дамуына байланысты құрылады.
Біз психологтардың бұл ... ... ... ... танымдық іс-әрекеті негізінде қабылданып, дамып отыратынына көз жеткіземіз. Мұндай жағынан оқыту процесі бірінші ... ... ... ... ұйымдастырылса, екіншіден оқушының оқуға деген мотивін туындырып отыратын танымдық іс-әрекеттің қозғалысын өрістетеді.
Л.И. Божович мотивке мынадай анықтама береді: ... ... оқу ... әр ... әр түрлі маңыздылық көрсетуі мүмкін, ендеше ниеттендіру күші де әр-түрлі болады.
Адамның білімі белгілі бір ... ... ... ... ... оған еліктеу арқылы үйренуден, не аңдамай біреудің әңгімесін тыңдап, радио не телевизор ... ... ... пайда болады. Оған қарағанла әдейі мақсат қойып, мектепте не өзге оқу орындарында жүйелі білім алу, одан бір ... ... ... ... ... ... мағлұматтармен хабарландырады.
Сонымен, оқытудың көздейтін құнды мақсаттарының бірі баланың ой өрісін кеңейту болып табылады.
Жас және педагогикалық психологияның оқыту ... ең ... ... ... ... танымдық іс-әрекет мәселесін терең зерттеген П.Я. Гальперин, А.Н. Леонтьев, С.Л. Рубинштейн.
Зерттеушілер оқыту процесінің ... екі ... ... ... ... ... ... оқыту процесінің түрлі компоненттеріне бағыттау негізінде танымдық іс-әрекет деңгейлерін белгілейді: 1) жаңа білімдерді игеруге бағыттаумен ... ... ... ... 2) білімдерге әрекет; 3) білімге қол жеткізу тәсілдерін ұдайы жеткізуге бағытталумен ерекшелінетін өз ... ... алу ... ... мазмұны мен біріккен диалогты іс-әрекет формасы арқылы білім ... ... ... іс-әрекет нәтижелері мен мағыналарының, мақсаттарының арасындағы байланыстары мен қатынастары барысында жүзеге ... ... ... ... концепцияларына сүйене отырып, дамудың негізін табады. Мұндағы басты рольді оқушының психикалық дамуы, ... ... және ... орта ықпалы алады деген тұжырым жасаймыз. Адамның психикалық дамуы ... ... тыс ... Баланың интеллектуальдық даму деңгейі оқытудың сапасы мен мазмүнын және оны меңгеру процесінің көмегі ... ... Ол үшін ... мен оқушы арасында нақты байланыс, баланың психикасының дамуына және ішкі жоспарының қалыптасу процесі іс- әрекеттің өнімі ... ... ... ... мен ... екі ... ... орындалады.
Мұғалімнің оқыту іс-әрекетінің өзі екі негізгі компоненттерден тұрады: бірінші жағынан оқушыға білімнің объективтік маңыздылығын беру; екіншіден, осы ... ... оның ... ... ... ... қалыптастыру қажет. Егер оқыту материалдары ақыл-ой әрекеті мен ... ... ... ... ... жаны ... ... жағы эрекеттердің орындалу процесін анықтауда және түрлі түсіндірулерге тоқталганда ... ... ... өзі бастапқыда біріккен іс-әрекетте калыптасады, басқа адамдармен қарым-қатынас жасаудың өзі ... ішкі ... ... ол ... ішкі ... процеске айналады.
Л.С.Выготский тұжырымында былай деп көрсеткен: "Қандай функция баланың мәдениетті дамуында сахнаға екі рет шығады, екі жоспарда, біріншіден - ... ... - ... ... - ... ... ..., одан ... бала ішінде".
Мысалы, бала сөзі бастапқыда қоршаған ортамен қарым-қатынас құралы болып табылады, даудың ұзақ жолынан өткеннен кейін ол ... ... және ішкі ... ... қалыптасады. Оқыту процесі негізінде жоғары психикалық функция қалыптасу, үлкендер мен баланың біріккен іс-әрекетінен көрінеді.
Д.Б.Элькониннің анықтамасы бойынша ... ... ... жеке ... бір ... ... "Бір дәуірден келесіне өту, баланың операциялық-техникалық мүмкіндіктері, міндеттері мен іс-әрекет кисындары арасындағы сәйкессіздік ... ... ... ... оқу іс-әрекеті барысында жалпы әлеуметтік бағыты да соған орай танымдық іс-әрекеті негізінде өзгереді. Баланы өзінің әлеуметтік ортасымен орныменен бірге ... ... ... ... ... ... орай қарым-қатынас үш жағынан топтасып бекітіледі: коммуникативтік (тілдік), интерактивтік және ... ... ... ... ... екі ... болады. С.Л. Рубинштейн сөзімен айтқанда, басқа адамды "оқи" отырып, оның сыртқы ... ... ... ... үшін ... ... ... оның құрамындағы мақсат - міндеті әдіс, тәсіл құралдары және оқытуды ұйымдастыру бастауыш мектепте дұрыс жолға ... ... ... ... бала ... ... оның іс-әрекет түрлерін меңгеруі көбейеді. Бірақ түрлі іс-әрекет дамуға түрліше әсер етеді.
Оқыту баланың мүмкіндігіне және белгілі даму ... ... ... керек. Осы мүмкіндіктерді туындайды. , - деп жазған С.Л.Рубинштейн.
Танымдық іс-әрекет оқу процесінің құрамына кіріп, арнаулы оқу орындарында қалыптасатын күрделі психологиялық ... ... ... іс-әрекеттің маңыздылығын дамыту мәселесін екі жаққа қарастыруға болады: 1) ұйымдастырылған оқыту процесінің ықпалы балаға және оның ... ... әсер ... білу және 2) ... анықталған дамуды алу үшін, оқыту процесін қалай ұйымдастыру қажет. Сондықтан сөз қандай психикалық даму және ... ... мен әсер ету ... ... білу өте ... процесі адамның іс-әрекеті мен танымдық процестерінің бірлігінде орындалады. Олар бір жүйелілікті ұйымдастыра отырып, ... ... ... ... ... ... қарай бұрғанда, осының өзі екі жақты процесс: біріншіден, мұғалімнен оқушыға тапсырма беріп, соларды ... ... ... оқушылардың сол мазмұнға түсінік, оларды ұғынып, тапсырманы орындай алуға тырысуы. Осындай екі жақты қатынасты оқыту деп ... ... ... ... бір саласы - дидактиканың және жеке пән әдістемесінің шұғылданатын меншігі. Бірақ дидактика ... ... ... ... ... ... сүйенеді.
Сонымен қатар психология оқыту процесін екінші жартысымен, яғни окушылардың оқу мазмұнына ұғынып, тапсырмаларды орындай алуымен айналысады.
Оқушының танымдық ... ... ... ... бола отырып, оқыту процесінің тиімділігін анықтаутын фактор ... ... ... ... ... ... ... жүйелілік принципіне сүйене отырып, оқыту процесінде жүйелі психологиялық талдау жасауға тырысамыз.
Оқу-тәрбие компоненттерінің тақырыбы жеткілікті жағдайда камтамасыз ететін қажетті талаптарды ... оның жүйе ... ... ... ... бар. ... тура және кері жүйелердің "оқытушы" мен "оқушы" арасында болады. Жүйе арасында сәйкес тура ... ... және кері ... ... ... ... мектептен бастап біріккен іс-ірекет негізінде балада жаңа ғылыми түсініктер қалыптасады. Бұл туралы Л.С.Выготскийдің өте ... ... сөзі бар: "Өз ... және жете түсіну ғылыми түсінік қақпасы арқылы санадан шығады". ... ... ... жеке ... ... меңгеруден ғана тұрмайды, интеллектуалдық операциялардың қалыптасуы мен ... ... ... ... ... ... процесінде мұғалім баланың танымдық іс-әрекетін дамытуға әсер ете отырып, есте сақтауы мен зейіні ... ... ... баланың қабілетінің дамуына көмектеседі. Адамның психикалық дамуы оқыту ... ... тыс ... ... ламу ... ... ... мазмұнымен және оны меңгеру процесімен анықталады.
Бастауыш мектеп бірте-бірте ой-өрісінің қалыптасып және заттарды тиісті ұғымдарға жатқызып, өзінің ойын құрбылары ... ... ... Ол не болса соған көбейді, өзгелерден талап етуді келтіреді.
Дәлелдеу үшін бала тиісті жүйелерге ... ... ... ... ... пікіріне не ісіне өзгерісінің бағыты тұлғасынан қарай алуға үйренеді.
Мұндай сынмен қарауды рефлексияның бағытының қарапайым түрі деп ... ... ... тапсырма балаларға мынадай жолмен беріледі.
Берілген тапсырманы мәселелік орындай білу баланың танымдықына ... әсер ... Осы ... ... екі ... ... басшылыққа аламыз, яғни "топты оқыту жағдайында бірлескен танымдық әрекетін табысты калыптастыру ушін ең алдымен олардың мағыналық-мотивациялық білімін калыптастыру алу қажет", - ... ... ... ... ... ... оның ... өріспен" сәйкес келіп отыруының нәтижесі".
Сонымен қатар іс-әрекетіндегі ішкі мотивтердің қайнар көзі окушының қажеттілік аймағы болады. Ал осы қажеттіліктің өзі баланың ... ... ... әсер ... ... мектептегі балаларды оқыту сүйене отырып, оқыту процесінде жүйелі психологиялық талдау жасауға тырысамыз.
Оқу-тәрбие компоненттерінің тақырыбы жеткілікті ... ... ... ... ... ... оның жүйе ... жұмыс істеуіне мүмкіндігі бар. Бұлар тура және кері жүйелердің "оқытушы" мен ... ... ... Жүйе ... ... тура (оқытушыдан оқушыға) және кері (оқушыдан оқытушыға) байланыс орнайды.
Бастауыш мектептен бастап біріккен іс-ірекет негізінде ... жаңа ... ... ... Бұл ... Л.С. Выготскийдің өте жақсы айтылған сөзі бар: "Өз еркімен және жете түсіну ғылыми түсінік қақпасы арқылы санадан шығады". Мектептегі ... ... жеке ... ... ... ғана ... интеллектуалдық операңиялардың қалыптасуы мен талдап қорытуында негізінде ... ... ... процесінде мұғалім баланың танымдық іс-әрекетін дамытуға әсер ете отырып, есте сақтауы мен зейіні тұрақталып, шоғырланады.
Оқыту процесі ... ... ... ... Адамның психикалық дамуы оқыту процесі әсерінен тыс болмайды. Интеллектуалды даму деңгейі оқытудың ... ... және оны ... ... ... мектеп бірте-бірте ой-өрісінің қалыптасып және заттарды тиісті ұғымдарға ... ... ойын ... арасында дәлелдеуге -үйренеді. Ол не болса соған көбейді, өзгерерден талап етуді келтіреді.
Дәлелдеу үшін бала тиісті ... ... ... ... ... өзінің пікіріне не ісіне өзгерісінің бағыты тұлғасынан қарай алуға үйренеді.
Мұндай сынмен қарауды рефлексияның бағытының ... түрі деп ... ... мектепте тапсырма балаларға мынадай жолмен беріледі.
Берілген тапсырманы мәселелік орындай білу баланың танымдықына жан-жақты әсер ... Осы ... ... екі ... ... басшылыққа аламыз, яғни "топты оқыту жағдайында бірлескен танымдық әрекетін ... ... үшін ең ... олардың мағыналық-мотивациялық білімін калыптастыру алу қажет", - екінішіксіден, "адамның жалпы іс-әрекет мотивінің қалыптасуы, оның "мағыналы өріспен" сәйкес ... ... ... ... ... ішкі мотивтердің қайнар көзі оқушының қажеттілік аймагы ... Ал осы ... өзі ... ... іс-әрекетіне үлкен әсер етеді. Бастауыш мектептегі балаларды оқыту процесіндегі интеллектуалдық құрылымын анықтауда, бірінші ... ... ... ... оның ішінде танымдық мен есте сақтау алады.
Психологтар Л.С.Рубинштейн, ... ... ... ... ... ... процестерінен құралады: жалпылау мен талдап оқытудан, жаңа ... ... мен ... ... ... ... ... тұрады.
Бастауыш мектептегі танымдық іс-әрекеті оқыту процесіне бірнеше зерттеу мақсатын қояды. Оны мынадай негізгі түрде бөліп қарастырамыз:
Танымдық ... ... ... ... ... ... мнемикалық (есте сақтау) және танымдық іс-әрекеті (талдау, салыстыру, талдап қорыту) А.В. Запорожец, З.И.Калмыкова.
Ішкі және ... - ... ... ... П.Я. ... ... және ... (сыртқы қарым-қатынасқа байланысты).
Функционалдық ерекшеліктеріне байланысты жоспарлауы орындалуы,
бақылауы және бағалауы.
Мақсатқа байланысты алға ... ... оның шешу ... ... В.В. ... ... есте сақтау мен танымдық әрқашанда бірге әрекет жасайды. Бүгінгі күннің ең көкейтесті мәселесі оқушылардың жүйелі және ... ... ... ... ... ... ... интеллектуалдық құрылымынан негізгі орынды оқыту алады, бұл деп отырғанымыз ... ... ... және есте сақтау сияқты танымдық іс-әрекеттің жоғарғы деңгейінде құрылады. Мектептегі оқыту процесінің дамытушы ... оның ... мен ... ... тығыз байланысты. Оқу мазмұнын құрылымын құру және олармен байланысты операцияларды бөліп алу, оқушылардың білімді толық меңгеруіне негіз болады. ... ... ... ... онда ... қалыптастырылған әрекеттер ғана қолданбайды, сонымен бірге олардан жаңа әрекеттер жасалады. ... ... ... ... ... сатысында меңгереді. Оқыту әсерінен дамыған танымдық әрекеті танымдық әрекеттері шешуіне негіз ... ... ... және ... ... іс- ... нәтижелері ақыл-ой әрекетінің жалпыланған тәсілдерін жасауды жеделдетеді, жаңа ... ... шешу ... ... ... озіне екі міндет қояды: біріншіден, балаларға білім беру; екіншіден, оларды жан-жақты дамыту. Ақыл-ой дамуы танымдық ... даму және ... ... ... құрамдас бөлігін құрайды. Оқыту процесіндегі іс-әрекет өзіне екі міндет қоя отырып эйлау әрекетінің дамуын көрсетеді. Белгілерді анықтау ... тағы бір ... ... бірі ... ... мен ... ... қатынас мәселелері ақыл-ой дамуының белгілерін нақты анықтау негізінде тұжырымдалады. Ол белгілер бойынша оқыту ... мен ... ... ... әсер етеді, оның негізінде дамудағы қозгалысты қалай көруге болады деген сұрақтарға жауап ... ... ... танымдық ерекшеліктері мәселелі тапсырмаларды шешуде жүзеге асатын танымдық операцияларында көрінеді.
Тапсырманы шешуде танымдық ... ... ... ... ... ... береді.
Балалардың танымдық әрекетінің дамуын зерттеу, оларда интеллектуалды жаңа тәсілдерін қалыптастыру ең ... ... ... ... ... ... Д.Б.Элькониннің және қазақстандық психологтар Ә.Алдамұратовтың жұмыстары әр-түрлі психологиялық функцияларды калыптастыру процесінің заңдылықтарын және басқада оқытудағы іс- әрекет тәсілдерін дамытудың ... ... ... ... ... шығармащылық жолының барлық кезендерінде субъекті мен объектінің арасындағы психикалық қатынас іс- әрекет ретінде жүзеге асады. Ол монографиясында принципін сана мен ... ... ... ... ... ашып ... келе, адамның өмірінің барлық кезеңдерінде өзіндік психика туындап қана қоймайды, сонымен қатар іс-әрекет барысында қалыптасады.
Бастауыш мектеп ... ... ... ... ... ... әсері әр түрлі. Ол оқытушының оқушыға білім ... ... ... оқушыларымен күнделікті жасалатын қатынастардың бәрі де сөз арқылы іске асады. ... ... ... айта ... ... балаға айтылатын сөздің өтімді келуі олардың танымдық іс- ... әсер өте ... ... ... ... ... ... неше түрлі болып келгенмен, балаға әсер ету жағынан алып ... ... ... екіге бөлуге болады. Біріншіден, сөйлесудегі создердің көбі ақыл, кеңес беру жөніндегі айтылады. Ақыл айтып, кеңес берудің өзі ... ... ісін ... қателігін мойындату үшін, керісінше, оның ісін ұнамды ... ... осы ... ... сездіру үшін қолданылады.
Оқыту жағдайда, жалпы мақсат ретінде оқытушы мен оқушының арасында танымдық мақсат орын алады, ол көп ... ... ... мен оқушының қажеттілігі мен қызығушылығына жасап бере отырып, оқыту процесінде біріккен диалогтың танымдық ... ... ... ... /27/.
Әр оқушының танымдық іс-әрекеті түрліше болғандықтан оқытушының сөздерінің бәрі бір дауыс ... ... ... ... үйлестіріле қолданып отырса гана нәтиже бермек.
Оқыту процесінде балалардың даму процесі педагогика мен ... ... ... ... ... Бұл ... педагогикалық аспектісі - оқытудың тәрбиеленуші сипаты, оның ақыл-ой дамуының қозгалысына әсер етеді. Ал психологиялық ... - ... ... ... ішкі ... ... ... мәселе ретінде А.Н. Леонтьев зерттеді. Ол оқыту ... ... ... ... ... ... қалыптасушы адамның санасын гана емес іс-әрекетін де жетілдіреді, дамытады. Осындай күрделі қарама-қайшылықты процесте ақыл-ой дамуында мәнді өзгерістер өтеді.
Бастауыш мектеп окушысының даму ... ... ... мен перспективалық жұмыс, ол үші оқытудың дамытушылық жағын бағалау және бақылап отыру қажет. Оқушының танымдықының ... ... ... осы ... бір түрі болып табылады.
Кеңістік психологияда танымдық іс-әрекет әдістемесі балаларда негізінен мектептік оқыту барысында қалыптасады.
В.В. Давыдов осыған байлансты: ... ... ... ... ... ... жеке адамның тәрбие мен оқыту меншігіне танымдық тәсілі мен өзінің іс-әрекет формасын алады", - деп ... ... ... ... ... бірі оқушыларға білім берудің дұрыс жолын іздестіру болса осыған орай екінші мақсатымыз - оқушының сабақ үстінде ой өрісін ... ягни ... жаңа ... ... қалыптастыру болып табылады.
Қазіргі кезеңдегі оқытудың белсенділік әдістемесін біз ертедегі грек ... ... ... ... өзінің ұстазы деп санаған Сократ оқыту әдістемесін қолданды, кейіннен Сократтың әдістеме деп аталды. Мұның негізгі барысы диалогтық басқару болды, ... ... ... ... ... ... шешумен қоса, әңгіменің туындау барысында, сонымен қатар білімде алды.
Ойлану деп ... ... ... ... ... ... - дамушы құбылыс және ол адам басында үнемі жұмыс күйінде кездеседі. Мұнда болып ... ... ... мен оның ... ... мен ... де бір ... Мәселенің шешілуі адам басында реттеліп отырылады. Сондықтан танымдық туралы зерттеулер, олардың ... ... ... танымдық қалайша жүзеге асып, реттеліп отыруы үшін ... ... ... ... ... ... ... белсенділігі оқытушы мен оқушының біріккен диалогтық танымдық іс-әрекетінде көрінеді және дамуы осы іс-әрекеттің мәні мен маңыздылығы негізінде ... ... ... ... ... баланың психикалық дамуын ескере отырып бір күнге қандай пәндерді қоюға болатынын анықтайды. Сондықтан ол баланың ойлануына күрделі талап ... ... ... қиын ... ... ... бірінші сабаққа қоюы қажет. Яғни мұғалім баланың танымдық іс-әрекетінің дамуы үнемі ескере отырып, жұмыс істеуі қажет.
Сонымен, біздің зерттеуіміздің негізгі ... бірі ... ... ... ... ... ... іс-әрекетінің маңыздылығын эксперименталдық оқыту барысында дамыту болатын. Осындай ... ... ... ... ... өзінде бар тәжірибесіне сүйене отырып, танымдықды қалыптастыру арқылы оқытудың белсенділігін арттырамыз және біріккен - ... ... ... ... ... ... білім қалыптастырамыз.
Ғылыми зерттеудің теориялық бөліміне мынадай тұжырымдар жасалды.
Оқыту процесіндегі танымдық іс-әрекеттің құрылуы бастауыш мектеп жасы кезінде зор мәнділікке ие ... Бұл ... ... іс- ... және сонымен қоса оның мотивтерінің негізгі компоненттері ... ... ... ... ... ... іс- әрекеттің маңыздылығына тоқталдық. Психологиялық зерттеулерде танымдық іс-әрекеттің маңыздылығы мен оқытудың даму ... ... ... ... тәсіл ретінде қарастырылады.
Осы реттеу жұмысының теориялық - әдістемелік қорын Л.С.Выготский мен А.Н. ... ... және ... ... ... ... оку ... мазмұны мен мәніне жүйелі көзқараспен келуі П.Я.Гальпериннің еңбектеріндегі сыртқы заттық әрекеттің біртіндеп ішкі ой ... ... ... ... ... ... ... принңипіне сүйене отырып С.Л.Рубинштейн психикалық дамуда іс-әрекеттің өтетінін көрсетті және ... ... ... ... негізгі принципінде проблемалық оқыту пайда болатын З.И.Калмыкова еңбегінде меңгерілетін ... және ... ... ... кезеңінің қалыптасуы мұғалімнің басшылығымен өтетін оқыту процесінде бекітіледі деп тоқталған.
Оқыту интеллектуалды дамудың төменгі сатысынан жоғарғы ... ... ғана ... етпейді. Ол солардың құрылымына негіз болады. Жаңа құрылымдар сырттан жәй ғана әкелінбейді, ол бұрынғы жалған үлгілер негізінде оқыту ... ... Бұл ... ... ... оқышулардың ішкі белсенділігі арқылы әрекет етеді.
Жаңа құрылымдардың қалыптасуы балалар ... ... мен ... өзара байланысымен сипатталады. Жа тапсырмамен байланысты әрбір жаңа әрекет, ... ... ... ... ішкі әрекеттерге сүйенеді. Жеке адамның ішкі және ... ... ... ... ... ... ... Жеке адам ортақ іс-әрекетті сезіне отырып саналы түрде көздеген мақсатын бағыттайды. ... ... ... ... ... тиім ... ... "Продуктивті танымдық" атты еңбегінле 4 жастан 14 жастағы ... ... ... әдістемелер құрастырады. Ең алдымен мына әдістеме бойынша ... ... ... ... үстелге отырып, үш кубикті алып, көпір құрастырады, одан кейін оны бұзады. Көп балалар осындайдан кейін көпір ... ... ... ... ... жоқ ... ... істейді. Кейіннен әдістеме біртіндеп күрделеніп баланың өңімді ойлануына әсер етеді.
Бала мектепке келгесін ғылыми ұғымдарды меңгере бастайды, оны ... ... ... ... ұғымдардың негізін меңгере білуге колайлы жағдай туғызады. ... ... ... ... ... ол ұғымды бірден меңгеруі оңай емес. Бұл үшін танымдық тәсілін меңгере біл кажет. Төменгі сынып оқушыларының дұрыс пікір айта ... ... зор ... мәні бар іс. ... ... ... нәтижес шәкірттерден көрі мұғалімге көбірек тәуелді.
Біздің негізгі міндетіміз - оқу процесінің ішкі мазмұнын ашып мұғалім мен оқушының қызметіндеғі өзара әсердің ... ... ... материалдарының баланың психикасына үлкен талаптармен келетін күрделі әрекет екендігін М.М.Мұқановтың ұғымға ... ... және ... пен ... ... ... ... арқылы көз жеткізуге болады.
Зерттеудің теориялық бөлімінің екінші сұрағы оқыту процесіндегі танымдық іс-әрекетінің құрылымы мен маңыздылығына тоқталады.
М.М.Мұқанов пен Ә.Алдамұратов ... ... ... ... мен ... ... ішкі ... байланыстар мен оның мәнінде көрінеді деп атап өткен.
Бастауыш мектеп ... ... ... ... іс- әрекетті "оқытушы - оқушы" арасындағы қатынас арқылы жүзеге асып, күрделініп отырады.
Жас және ... ... ... мектеп жасының өзіндік орны бар. Бұл жаста оқу іс-әрекетін меңгереді, психикалық функцияның ерекшелігі құрылады, рефлексия туындайды, ... ... ... ал ішкі ... ара ... ... бастайды.
Бастауыш сынып оқушыларының іс-әрекеттерін дамыту арқылы оқыту процесін түсіндіреміз. Бастауыш мектептің оқу жұмысының әр саласында бейімделу баладан бірден қалыптаспайды, оған ... ... ... ... бала ... ... ... келтірген соң, балалардың кейбіреулерінің оқуға ынтасы болмайды. Оларды оқуға үгіттеу арқылы тарту қиын. Сондықтан оқуга деген ынтасын тудыру үшін ... ... ... ... ... жөн. ... берілетін жаңа білім жас ерекшелігіне сай болуы керек.
Бастауыш мектеп жасындағы оқушылардың оқуға зор мүмкіншілігі бар, себебі олардың интеллектісі қарапайым ой ... ... ... дейтін Ж.Пиаженің пікірі дұрыс болғанымен, қазір мәдени тарихи теорияны ... ... ... ... ... ... бала оқуға кірген соң ойы мен интеллектісі үлкен өзгеріске ұшырайды: бала қарапайым, яғңи ... ... ... ұғым ... танымдықға көшеді деген пікір басшылыққа алынады.
Бастауыш мектеп оқушыларының бірте-бірте ой қабілеті кұрбылары арасында ойын дәлелдеуге үйретеді. Ол не ... ... ... ... ... ... ... етеді. Ол үшін бала тиісті жүйелерге, логикалық негіздерге сүйенеді. Сонымен қатар өзінің ... не ... ... ... сын көзбен қарауды рефлексияның қарапайым түрі деп атауға болмайды.
Оқыту процесін жаңаша әдіс-тәсілмен жүргізуде П.Я.Гальперин әдіс- тәсілмен ұсынады. Осыған ... ... ... ... жеке ... ... оқу материалдарын меңгеру бес сатыдан тұрады деді, олар:
Бағдарлау;
Материалданған әрекет;
Тиісті оқу матеиалдарын дауыстап айтып, сөзбен құбылтып ... ... ... ... ... ... орындау.
Берілген сатылары бастауыш мектеп жасындағы оқыту бағдарламасында енгізу өте қолайлы, яғни психологиялық сипаты жағынан тиісті оқу ... ... ... ой ... ... ... ойланып орындау әрекетіндегі непзгі процесс және сол арқыл жүзеге асады.
С.Л.Рубинштейн танымдықда "адамның объектімен үздіксіз өзара әрекеттігі ... деп ... ... ... сабақтарында эвристикан кеңінен қолданған тиімді, яғни бұл создің ... ... ... ... ... тиісті материалдары іріктеп алып, әңгімелесу арқылы оның мән жайын шәкірттердің өздеріне жеткізіп отыр. Бұл тәсіл ... ... табу ... ... Республикасының білім туралы заңында білім беру бұл коғам мүшелерінің адамгершілік, ақыл-ой мәдени дамуының жоғары деңгейін және кәсіби біліктілігін қамтамасыз етуге ... ... мен ... ... ... ... деп атап көрсетті /34/.
М.М.Мұқанов өзінің енбегінде бастауыш мектепте тапсырманың балаларға екі түрлі жолмен берілетінін көрсетті: біріншіден, ... ... ... үшін ... бала өздігінен іздестіреді. Екіншіден, тапсырма жауап іздесті ретінде берілмейді.
Оны орындау үшін соның үлгісі беріледі, мысалы тақпақты жаттау үшін ... ... ... Осы текстке өзгеріс енгізуге рұқсат етілмей, Сол текстке сүйене отырып бала оны ... ... оқу ... ... ... ... ... шешуі, олардың танымдық іс-әрекетінің дамуына көмегін тигізеді.
Біздің зерттеу жұмысымыздың қарастырып отырған негізгі объект ... ... ... ... ... іс-әрекетті дамыту болғандықтан;
Оқыту процесінің ерекшелігі;
Оқыту арқылы жаңа және қызықты білімді меңгеруі;
Оқыту ақыл береді;
Білім алу топпен бірге ... ... пен ... ... мұғалімінің жеке ерекшелігі негізінде көрінеді;
Жақсы баға алумен ... ... ... ... ... ... Сондай- танымдық іс-әрекет процесінің жүйелі қалыптасатын кезеңі. Бастауыш мектеп жасының ерекшелігі мен маңыздылығын терең зерттеген Д.Б.Эльконин.
Д.Б.Эльқоңин мектеп балаңың қатынас ... ... ... ... ... Мысалы, мектеп жасына дейінгі балалардың әлеуметтік қатынасының екі ортасын ... ... ... және "бал ... Бұл ... оның ... байланысты.
Психологиялық-педагогикалық әдебиеттерде кейінгі жылдары оқытудың тиімділігіие әеер етуге арналған әдіс-тәсілдер принциитер көп ұсынылуда. Психологияда танымдық іс-әрекетті зерттеуде екі негізгі әдіс ... ... ... ... ... Мұнда танымдық процесі экстериоризациясын ашу тәсілі қаралады.
Танымдық әрекетін жоспарлы қарастырудың негізгі идеясы - іс-әрекет ... ... ашу ... ... ... ала ... көрсеткішпен (П.Я.Гальперин) қалыптастыру керек.
И.Калмыкова озінің "дамыта оқытудың психологиялық принциптері" - деген еңбегінде "Оқыту - творчестволық акт. Оқу ... ... екі ... ... 2 "а", 2 "б" ... ... айырмашылықтары болады. Әрбір жақсы мұғалімнің, өзіндік әдістемелері, білімді жоғары дәрежеде меңгеруге тиімді тәсілдері, алдыға қойған мақсаттары ... - деп ... ... ... ... ... бұл теорияда танымдық іс-әрекет құрылымының ішкі сипаттамасы ретінде карастырылады. Оқыту белсенділігін оқу әрекетінің ... ... ... оның ... компоненттеріне багытталу негізінде танымдық іс-әрекет деңгейлерінде талданып ... ... ... білімдерді игеруге бағытталумен сипатталатын ауқымды оқу процесі. 2. Білімдерге кол жеткізу процесін игеруге бағытталумен сипатталатын танымдық іс-әрекет. 3.Білімдерге қол ... ... ... ... оағытталумен ерекшеленетін өз бетінше білім алу процесі.
Л.С.Выготский теорияларына сүйене отырып, басқа психологтарда 6-7 жас бала ... ... ... ... ... - деді. Бұл жастағы баланың танымдық іс-әрекетінің дамуын педагогикалық- психологиялық статусында жоспарлаудың ... 4 ... ... ... ... ... аумағы; танымдықдың даму деңгейі, оқыту әрекет аркылы ақыл-ой әрекетінде ішкі жоспарын құру; ... ... ... бастауыш сынып оқушыларының жазу мен сурет салу маторикасын ламыту;
Бастауыш сынып оқушыларының танымдық іс-әрекетін ... ... ... ерекшелігі; құрбылармен араласу арқылы коллективті іс-әрекетке, келіспеушіліктерді достық жолмен шешуге үйренеді; педагогпен қарым-қатынасы, мұғалімге деген құрмет; әлеуметтік және ... ... ... ... ... ... ... аймағы; оқу мотивациясының жеке ерекшеліктері, мектепте тұрақты эмоциялық ... ... ... ... ... ... принципінің тигізетін әсері; мектеп туралы, мұғалім туралы оқытудың маңыздылығы ... ... ... ... арқылы әсер ету.
Қазіргі балалар психологиясының негізгі мәселелерінің бірі - бастауыш ... ... ... ... бұл ... ... ғылымының дәстүрлі анықталған жолдармен қарастырылады: бастауыш мектеп оқушыларының психикалық даму заңдары мен шарттарын ... ... ... ... ... ... жүргізу жолдары арқылы танымдық іс- әрекеттің нақты жүргізу жолдары арқылы танымдық іс-әрекеттің нақты ... бала ... бір ... жас ... ... өткендегі даму кезеңін анықтайтын жолдар көрсетті.
Осы жолдар арқылы оқытуда баланың танымдық іс-әрекетін салыстырып және зерттеуден алған нәтижелердің ... ... ... ... ... ... ... психологиялық теория құрылады. Басқа сөзбен айтқанда бала психикасының дамуын зерттейтін констатциялық серияның міндеттері:
Проблемалы жағдайларды ... ... ... ... ... ... ... принципінің деңгейін анықтау.
Көрнекті көріністің алдында заттарды бағалау мен ... ой ... ... ... ... ... ... келген бала оқуға кірген соң ойы мен интеллектісі үлкен өзгеріске ұшырайды: бала қарапайым, яғни ... ... ... ұғым ... ... көшеді деген пікір басшылыққа алынады /18/.
Қазіргі кезең тәрбие жүйесінде бастауыш мектеп шағы бала өмірінің жеті ... он ... екі ... дейінгі кезеңін қамтиды.
Мектептегі бүкіл балалық шақтың бір бөлігі ретіндегі бастауыш мектеп шағының хронологиялық ... және ... ... де ... және ... деп есептеуге болмайды. Ғылыми көзқараспен қарағанда, әзірше салыстырмалы түрде тұрақты, осы жасқа неғұрлым тән белгілер туралы сөз болуы мүмкін. ... ... ... оның ролі ... ... орта ... беру аяқталғанға дейінгі балаларға қоғамдық тәрбие берудің тарихи ... ... ... ... мақсаттарымен мен мазмұнының өзгеруіне байланысты.
Жеті жастан 11 жасқа дейінгі кезеңге неғұрлым тән ... ... ... бұл ... мектеп жасына дейінгі бала мектеп оқушысына айналады. Бұл бала өз ... ... ... ... ... шақтың белгілерін оқушының ерекшеліктерімен ұштастыратын өтпелі кезең. Бұл белгілер оның міңез - құлқында, санасында күрделі, ал ... ... ... ... қатар жүреді. Кез келген өтпелі күй сияқты бұл шақ көзі ашылмаған даму мүмкіндіктеріне бай, оларды деп ... ... ... ... маңызды. Адамның көптеген психнкалық қасиеттерінің негіздері тап осы бастауыш мектеп жасында қалыптасады және әдетке айналады. Сондықтан ғалымдардың ... ... ... ... класс оқушыларын дамытудың резервтерін анықтауға бағытталған. Бұл резервтерді пайдалану балаларды одан арғы оқу және еңбек қызметіне неғұрлым табысты дайындауға ... ... ... бала ... ... ... оқушы болады. Оның өмірінде ойын әлі маңызды орын алғанымен осы уақыттан ... ол ... ... ... жоғалта бастайды. Бастауыш класс оқушысының жетекші іс-әрекеті оның ... ... ... ... ... оның ... және ... күштерін дамытудың жаңа көздерін ашатын оқу болады. Мұндай қайта өзгеріс процесінің бірнеше кезеңдері бар.
Әсіресе баланың мектеп омірінің жаңа жағдайларына алғаш енуі ақын ... ... ... бүған психологиялық жағынан даярланған. Олар бұл жерден үймен немесе балабақшамен салыстырғанда, әдеттен тыс ... ... күте ... ... ... ... ... бұл ішкі позициясы екі жағдайда маңызды. Алдымен мектеп өмірінің жаңалығын алдын ала сезіну және қалау баланың кластағы мінез- құлық ... ... ... ... нормаларына, күн тәртібіне қатысты мұғалімнің талаптарын жылдам қабылдауға көмектеседі. Бұл ... бала ... ... және ... болмайтын талаптар деп қабылдайды. Тәжірибели ұстаздарға белгілі, психологиялық жағынан расталған мынадай қағида бар: баланың класқа келген алғашқы күнінен-ақ оған ... ... ... және ... ... мінез-құлық ережелерін айқын да нақты мағынада түсіндіру керек. Балаға оның жаңа көзқарасының, міндеттерінің және ... ... ол ... ... ... ... түсіндіру маңызды. Жаңа ережелер мен нормаларды сөзсіз орындауды талап ету - бірінші класс оқушысына орынсыз қаталдық жасау емес, мектепке ... ... ... өз ... ... ... тіршілігін ұйымдастыруға қажетті шарт. Бұл талаптар орнықсыз әрі екі ұшты болса, балалар өз өмірінің жаңа кезеңінің өзіндік ... ... бұл ... ... ... ... жоюы мүмкін.
Баланың ішкі позиңиясының екінші жағы оның білім мен ... ... ... ... ... ... байланысты. Бір кездерде шын мәнінде ойын кезінде өзі қалаған адам (ұшқыш, аспаз, шофер) болуы үшін, оқудың қажет екендігін туралы пікірге, оның ... ... -ақ бойы ... ... Ол ... бала келешекте қажет болатын білімдердің нақтылы құрамын сезбейді. Оның білімге деген прагматикалық көзқарасы әлі болмайды. Ол жалпы білімге, қоғамдық мәнді және ... деп ... ... ұмтылады. Баланың айналасындавғыларды білуге құмарлығы, теориялық ақыласы осыдан көрінеді. Оқудың негізгі алғы шарты ретіндегі бұл ықылас баланың ... оның кең өріс ... ойын ... қамтитын мектепке дейінгі өмірінің барлық сәттерінде қалыптасады.
Баланың білім қазыналарын интуициялық қабылдаудын мектептегі оқудың ... ... ... ... ... математика, грамматика және басқа пәндердің өздерінің күтпеген, таңқаларлық, қызықты жайттарын паш ету ... ... ... отыру керек. Бұл оқу іс- әрекетінің негізі ретінде балалардың шын мәніндегі ... ... ... ... ... мектеп өмірінің алгашқы кезеңіне баланың кластағы және үйдегі мінез-құлқын ... ... ... жаңа ... ... ... ... оқу пәндерінің мазмұнына қызыға бастауы тән. Баланың бұл кезеңнен киналмай өтуі - оның мектепке жақсы даярлықпен келгендігінің ... ... жеті ... ... барлығы мұндай емес. Олардың көпшілігі бастапқыда қандай да бір қиыншылықтарға кездеседі және бірден мектеп өміріне ... ... кете ... ... ... ... дамуы басты жағдайда олар үшін жетекші оқу ... ... ... Оқу ... ... ... балалар біртіндеп оның талаптарына бағынады.
Ол іс-әрекет мақсатын саналы түрде қойып, оларға ... ... мен ... ... ... ... ала ... іздеп таба білуден көрінеді.
Әр түрлі пәндерден қандайда бір ... ... ... ... ... ... ең жақсы жолдарын іздеп табады, іс-әрекеттер варианттарын таңдап алады да салыстырады, оларды іске асырудың реттілігі мен құралдарын ... Бала өз ... ... ... ... ... ... болса және олардың әр алуан варианттарын неғұрлым мұқият салыстыра алатын болса, ол есептің ... ... ... ... ... ... Оқу ... сондай-ақ оның басқа да бірқатар ерекшеліктеріне (мысалы, сөз жүзінде есеп ... ... ... ... және ... ... ... бастауыш класс оқушыларында іс-әрекетті оздігінен, іштей жоспралау және орындау қабілетінің қалыптастуына қолайлы ... ... ... ... талаптарының бірі - балалар өздерінің айтқандары мен іс-әрекеттерінің әділдігін кең көлемде негіздеуде. Мұндай негіздеудің көптеген тәсілдерін мұғалім көрсетіп ... ... ... ... ... ... мектеп шағында жүзеге асырылады. Балалар мектепке қабылдау процестері едәуір ... ... де ... оқу ... ... мен түстерді тану және атауға келіп тіреледі. Оқушылары өздері қабылдайтын заттарді қасиеттері мен сапаларына жүйелі талдау жасай ... Бұл ... ... ... тәжірибелерден айқын көрінді. Мәселен, 1 класс оқушылары қарап ... салу үшін ... ... ... алды. Балал оны тез қарап шығып, атын атады, содан соң оның өзіне онша ... ... ... оның ... салуға ұмтылды. Олардың салған суреттерінде құмыралардың көлемі де, формасы да әр ... ... ... ... ... ... ... да болды, өйткені балал форманың өзіне талдау жасамаған еді. ... ... беру ... де ұқсас болды.
Баланың қабылдаған заттарын талдау және саралау мүмкіндіктері онда ... ... ... ... аңғару мен айырудан гөрі күрделілеу қызмет түрінің ... ... ... деп ... бұл ... түрі мектептегі оқу процесі кезінде ерекше жедел қалыптасады. Сабақтардың үстінде ... ... да бір ... және ... қабылдау міндеттерін алып, ал одан кейін өзі де кең түрде тұжырымдайды. Осының ... ... ... ... ... мен құбылыстарды көру немесе есту әдістерін бекітілген қасиеттерді жазу ... ... ... ... отырады. Одан кейін бала қабылдау жұмысын дербес жоспарлау мен бастысын көмекшілерінен ажырата, қабылдаған ... ... ... оларды ортақ шамасына қарай саралай отырып, және т.б. бұл жұмыс түпкі танымдықға сәйкес алдын ала ... іске ... ... ... балалардың әлі мақсатқа бағытталған зейіні болмайды. Олар өздерінің зейінін негізінен ... ... ... ... өзгешелігімен ерекшеленетін нәрселер аударады, мектеп жұмысының шарттары алғашқы күннен бастап абалдан сол ... оны ... да ... ... және ... ... тыс қалдырмауды талап етеді. Бала біртіндеп жай сыртт тартымды заттарға емес ... ... ... оны ... ... ... ... кластарда көптеген оқушылар ырықты зейінді игереді, оны мұғалім түсіндірген немесе кітапта бар кез ... ... ... ... ... зейін, оны қандай да бір міндетке алдын ала ойластырып бағыттай білу - бастауыш мектеп шағындағы ... ... ... ... ... ... ... баланың іс-әрекетін сырттан жақсы ұйымдастырудын, ол өз санасын басқара алатындай үлгілерді пайдалана отырып ... мен ... ... ... зор ... бар. Мысалы, фонетикалық талдауды мақсатқа бағыттап орындауда бірінші ... ... ... ... ... ... мен олардың реттілігін белгілеп отыратын сыртқы құралдарды пайдалану үлкен роль атқарады. Оларды салудың дәл бірізділігі балалардың зейінін ұйымдастырады, олардың күрделі, ... те ... ... ... ... ... ... шоғырландыруға көмектеседі.
Баланың өзін-өзі ұйымдастыруы алдымен үлкендердің, әсіресе мұғалімнің жасаған және ... ... ... ... дамытудың жалпы бағыты баланың мұғалім қойған мақсатқа жетуден өздері қойған міндеттің ... ... өту ... ... ... сондай-ақ оның көлемін кеңейтумен және зейінді іс- әрекеттің алуан түріне бөле білумен ... ... оқу ... ... ... ... - бала өз тапсырмасын орындай отырып, жолдастарының жұмысын қадағалауы керек және ... ... ... ... берілген тексті оқи отырып, оқушы басқа оқушылардың мінез-құлқын тексеріп отыруға міндетті. Қате жіберіп алған жағдайда ол жолдастарының теріс әсерін ... оны өзі ... ... ... ... ... ... бөле алмайтындықтан "алаңғасар" болады: олар бір іспен айналасып отырып, басқаларын естен шығарады. Мұғалім оқу ісінің әр түрін ... бір ... ... іс- ... бақылауды үйренетіндей жалпы жанама жұмысқа даярлаунатындай етіп ұйымдастыруы керек.
Мектепке келген жеті жасар бала көбінесе сырттай ашық және эмоциялы оқиғаларды, ... ... дәл есте ... Бірақ мектеп өмірі бастан-ақ балалардан материалды еркін есте сақтауды ... ... ... күн ... ... ... үй ... арнайы есте сақтауы тиіс, ал одан кейін оларды өзінің мінез-құлқына басшылыққа ала білуі немесе оларды сабақта еске түсіре ... ... ... ең ... міндеттерді ажырата алатын болады. Олардың біреуі материалды дәлме-дәл есте сақтауды, ... оны тек өз ... ... ... ... және т.б. ... ... оқушыларының есте сақтауының табыстылығы олардың мнемикалық міндеттердің сипатын түсінуіне, есте ... мен еске ... ... ... меңгеруіне байланысты.
Алғашында балалар ең қарапайым тәсілдері қолданады - ... ... ... бойынша сәйкес келмейтін бөлшектерге бөлу кезінде оны, әдетте, бірнеше рет қайталау. Есте сақтау нәтижесін баланың ... ... тану ... ғана ... Мысалы, бірінші класс оқушысы тексті бір қарайды да тыныс сияқты болып көрінгесін жаттап алдым деп ойлайды. Аздаған ғана ... есте ... ... ... әдістерін қолданады. Көпшілігі мектепте және үйде арнайы әрі ұзақ үйретуді керек етеді. Мұндай жұмыстың бір ... ... ... ... есте ... ... ... екіншісі - уақытпен белгіленген еске түсіру тәсілдерін, есте сақтау нәтижелерін өзіндік тексеру тәсілдерін қалыптастырумен байланысты. Материалды мағыналық бірліктерге бөлу ... ... ... ... Ол ... ... да бір ... немесе естіген әңгіменің мазмұнын ауызша фомада айтып беретін мектеп сабақтарында оқылады. Балаларға бөлінген ... ... ... ... ... жөн. Олар бір ... ірі, екіншісінде майда болуы мүмкін. Қандайда картинаның мазмұны туралы хабарлап әңгімелеу, ал одан соң еске ... ... ... ... ... әр ... бірліктерге сүйене отырып жүзеге асырылатын болады.
Арнайы жұмыс жүргізу кіші мектеп оқушыларының еске түсіру ... ... үшін де ... ... ... ... материалдың жекелеген мағыналық бірліктерін олар тұтас игергенше естіртіп немесе ойша қайталап еске түсірудің мүмкіндіктерін көрсетеді. Үлкен немесе күрделі ... ... ... еске ... уақыт бойынша белгіленуі мүмкін. Осы жұмыс процесінде мұғалім балаларға жоспарды пайдаланудың дүрыстығын материалды еске түсіру кезінде бағыт-бағдар алуға мүмкіндік ... ... ... ... көрсетеді.
Материалды мағыналық жағынан топтау, оның жекелеген бөлімдерін салыстыру, жоспар қүру кіші мектеп оқушыларында алғашында еркін еске ... ... ... ... Бірақ балалар оларды жетік меңгергеннен кейін бұл тәсілдердің ... рөлі ... ... олар ... ... есте ... негізі болады, бастауыш оқытудың соңында да, одан кейінгі ... да ... ... ... ... функциялар атқарады.
Бастауыш мектеп оқушыларының танымдықын дамытуда да екі негізгі саты ... ... ... ... ... әрекеті көбіне әлі мектеп жасына дейінгі баланың танымдықын еске түсіреді. Оқу материалын талдау бұл жерде көрнекі әсер ету ... ... ... ... ... ... заттарға немесе оның дәл баламалаларына, бейнелеулерге сүйенеді.
І-ІІ кластың оқушылары кейде заттар мен жағдайларды олардың қандай да бір жеке ... ... ... жиі бір ... ... Балалардың ой қорытулары көрнекі алғы шарттарға, қабылдау деректеріне сүйенеді. Қорытынды жасау логикалық дәлелдер негізінде емес, ... ... ... тура ... ... жүзеге асырылады.
Жүйелі оқу әрекеті негізінде III класта бастауыш мектеп ... ... ... ... ... ... ... кезеңі осы өзгерістермен байланысты. І-ІІ кластарда - ақ мұғалім балаларға ... ... ... ... арасындағы болатын байланысты көрсету үшін ерекше ұғым ... ... ... кіші ... ... психикалық даму өзіндік бір сатыдан өтеді.
Жеткіншектік шақтағы адамның жаңа құрылымдар ... ... ... ... ... ересектер қоғамында толық та тең праволы мүшесі болып өмір сүруге ... ... ... Бұл ... ... қана емес, субъективтік даярлықтың да дамуын көздейді, ол іс-әрекетке, ересектердің мінез-құлқына деген ... ... ... ... ... үшін ... ... әлеуметтік ересектіктің өзі осы талаптарды игеру процесінде дамиды. Жеткіншектік шақтың басында балалар сырт пішіні жағынан да, мінез-құлқы жағынан да ... ... олар әлі де көп ... көп ... ... - ... тентектіктер жасайды, өз дегендерін істеп, байыз таппайды, қызу да ... әр ... ... ... ... ... ынта ... ден қоюы да, біреуді жақсы көруі, қарым-қатынасы да тұрақсыз, басқаның ықпалына оңай көнгіш болады. Алайда балалығы ... ... ... сырт ... ... ... да оның сыртында жаңаның қалыптасуының маңызды процестері жүріп жатады: жеткіншектер көп ... әлі бала ... ... ... есейеді. Ересектіктің қалыптасу процесі көзге бірден түспейді. Оның көріністері мен нышандары әр сипатты және сан алуан. ... ... ... оның ... ... ... ... болып, кейде жеткіншектің мінез-құлқында ересек адамға жағымсыз жаңа сәттерде көрінуі мүмкін. Кіші жастағы ... ... ... ... жаңаның көп болуының нақ өзі оның балалықтың арыла бастағанын көрсетеді. Бұл жаңаның өзі болашаққа ... нақ ... өзі ... ... және ... ... нақ ... сүйену қажет. Жеткіншектік кезеңдегі дамудың жаңа бағдарларын білмесе және олар ескерлімесе, тәрбиелеудің пәрменділігі аз болып шығады, ал жеке адамның ... ... ... осы жауапты кезеңінде стихиялы түрде өтуі мүмкін.
Жеткіншектік шаққа аяқ басқан ... жеке ... ... ... өзгерістер сана-сезімнің дамуындағы сапалық өзгеріспен анықталады, осының арқасында бала мен ортаның арасындағы бұрынғы қатынас бұзылады. Жеткіншектің жеке ... ... және ... тән жаңа ... оның өзі туралы енді бала емеспін дейтін түсініктің пайда болуы болады, ол өзін ересекпін деп сезіне бастайды, ересек болуға және ... ... ... деп қарауына ұмтылады. Ересектік сезімі деп аталған бұл ерекшеліктің ... тән ... ... өзін ... ... ... деп ... бірақ төңірегіндегілер менің ересек болғанымды таныса, деген қажетсіну бар болғанымен, онда ... ... ... сезіну әлі болмайды.
Ересектік сезім дене дамуы мен жыныстық толысудағы ілгерілеушіліктерді ұғынып, бағалаудың ... ... ... ... ... анық ... және оны өз ұғымында да объективті түрде ... ... етіп ... ... бар ... ... осы жаңа өзін өзі ... мен өзін өзі бағалаудың бұрынғы жалдарға қарағанда ерте пайда болуына жағдай жасайды. Ересектік сезімдерінің енді бір қайнары - әлеуметтік негіздер. ... өзі ... ... бала ... тұрғыдан балалық жағдайда болмай, еңбекке қатысып, елеулі міндеттері болғандай реттерде туындауы ... ... ... және ... ... жету әлеуметтік қана емес, субъективтік тұрғыдан да баланы тез есейтеді.
Ересектік сезімі сана-сезімнің өзіне тән жаңа құрылымы ретінде жеке ... ... ... оның ... ... ... өйткені ол жеткіншектің өзіне, жұртқа және дүниеге деген жаңа өмірлік позициясын ... оның ... ... ... тән ... мен мазмұнын, жаңаша талпыныстарының, толғаныстары мен аффективтік ықпалдардың жүйесін анықтайды. Жеткіншектің өзіне тән әлеуметтік белсенділігі ... ... және ... ... бар ... құндылықтар мен мінез-құлық тәсілдерін меңгеру алғырлығы болып табылады. Мұның ұзаққа созылатын салдары болады, өйткені ересектер мен балалар әр ... екі ... ... және олардың міндеттері, праволары, артықұылықтары мен шектеулері түрлішге болады. Балаларға арналған көптеген нормаларда, ережелерде, ... ... тіл ... ерекше моралында олардың ересектер дүниесіндегі дербессіздігі, тең правосыздығы мен ... ... ... Бала үшін ... қол ... ... ... жайлар көп. Балалық шағында бала қоғамның балаларға қоятын талаптары мен нормаларын меңгереді. Бұл ... мен ... ... ... өтер ... ... ... өзгереді. Жеткіншекте өзі туралы енді балалықтың шекарасынан өткен адаммен деген түсініктің пайда болуы оның бір нормалар мен құндылықтардан басқаларына - ... ... - мен ... ... нормалар мен құндылықтарға - қайта бағдар алуына айқындайды.
Жеткіншектің ересектерге теңелмектігі ... ... ... ... ... мен іс-әрекетініқ қейбір жақтарына ортақтасуға, олардың қасиеттері мен іскерліктеріне, праволары мен арқытшылықтарына жетуге ұмтылуынан, осының өзінде бұлардың ішінде ... ... ... ... ерекшелігі мен артықшылықтары көзге анық көрінетіндеріне жетуге қамтылуынан ... жаңа ... ие ... ... ең ... ересектермен қарым-қатынастың бүкіл саласын қамтиды. Жеткіншек бұрын ынталана орындайтын талаптарға қарсыласа ... ... ... ... және ... алғанда "кішкентай бала секілді" қамқорлық жасап, бағып-қаққанға, бақылағанға, тіл алуды талап етіп, жазалағанға, оның мүдделерімен көзқарасымен, пікірімен санаспағанға, т.б. ренжіп, ... ... ... ... ... анық сезіну шығады, ол өзін кемсітуге, дербестікке деген правосынан айыруға болмайтын адаммын деп ... ... ... балалық кезде болған типі жеткіншек үшін енді қолайсыз, оның өзінің ... ... ... ... ... келмейтін болды. Ол ересектердің праволарын шектейді де, өз праволарын ұлғайтады, өзінің жеке басы мен адамдық қадір-қасиетін құрметтейді, сенім білдіріп, оларға мұны ... ... ... ... мен ... әр ... формалары - ересектермен қарым-қатынастардың бұрынғы типін жаңа, ересектердің қарым-қатынастарына тән типіне өзгерту амалы. Жеткіншектің ересектігі сезімінің және төңірегіндегілердің оны мойындаудың ... ... ... ересек пен жеткіншектің бір-бірімен қарым-қатынастарындағы праволарының мүлдем жаңа проблемасын туғызады.
Жеткіншектік кезеңнің ... мен ... орын ... жай сол, нақ осы ... ... адам мен ... ... қатынасының балалық шаққа тән типінен ересек адамдардың қарым-қатынасына тән, саналық тұрғыдан жаңа типіне өту жүзеге асады. Бұл өту ... пен ... ... ... ... жаңа ... қалыптасу процесі ретінде болады. Ескі тәсілдерді жаңалары біртіндеп ығыстырады, бірақ олар қатарласып та ... ... өзі ... де, ... де көп қиындық келтіреді. Ересектермен қарым-қатынастың жаңа ... - ... ... келе ... ... ... ... мазмұны.
Егер ересектің өзі иниңиатива білдірсе, немесе жеткіншектің талаптарын ескеріп, оған деген қарым-қатынасын қайта құрса, қарым- қатынастардың жаңа типіне ... ... ... ... ... Мұның шарты ересек адамның жеткіншекке әлі бала деп қарамауы болмақ. Алайда бірқатар мәнді жағдайлар бүрынғы қарым-қатынастардың ... ... ... атап айтқанда, бұл жағдайлар мыналар: 1) жеткіншектің қоғамдағы жағдайының өзгермеуі; ол мектеп оқушысы болған әлі де сол қалпында қала бермек; 2) оның ... ... ... ... тәуелділігі, ата-анасы мұғалімдермен қатар тәрбиешілер ролін атқарады; 3) ересек адамның баланы бағыттап және тексеріп отыру, бақылау әдеті (қажеттігін ұғынған ... де, бұл ... бұзу ... 4) ... ... ... ... мен мінез-құлқында балалық белгілердің сақталып, оның өздігінен іс-әрекет жасай алмайтындығы. Осының бәрі ересек адамға ... ... тіл ... ... ... ... мүмкіндік береді және жеткіншектің праволары мен дербестігін ұлғайту қажет емес әрі жөнсіз дегенді ақтайды. Алайда ересек ... ... ... ... ... қарсы келіп қана қоймайды, балалықтан ересектікке өтетін осы шақты балаларды тәрбиелеу, міндетіне де ... ... ... ... ... дамыту болашақ өмірге даярлау үшін қоғамдық тұрғыдан қажет. Мұның өзі күрделі процесс, уақытты талап етеді және жеткіншек ересектерге арналған ... мен ... ... өмір сүре бастаса мүмкін болады; ал бұл дербестікті қажетті әрі міндетті түрде арттырумен, міндеттер мен ... ... ... Тек осындай жағдайда ғана жеткіншек ересектерше іс-әрекет етуге, танымдықға, алуан түрлі міндеттерді орындауға, ... ... ... ... ... Нақ осы ... де жеткіншекті тәрбиелеу міндеті ересектермен қарым-қатынастардың бұрынғы типін жаңамен ауыстыруды ... ... ... ... басында егер ересек адамда жеткіншекке әлі бала деп қарайтын көзқарас сақталатын болса, қарама-қарсылықтар тууы ... ... ... қалыптасады. Әлғіндей көзқарас, бір жағынан, тәрбиелеу міндеттерше қаишы келіп, жеткіншектің ... ... ... кедергі жасайды, ал екінші жағынан, жеткіншектің өзін ересекпін деп ... ... мен оның жаңа ... ... ... қайшы келеді. Талас-тартыстар мен қиыншылықтар жеткіншектің праволары мен дербестігінің сипаты туралы олардың түсініктерінің үйлеспеушілігінен келіп шығады.
2 ... ... ... ... ... пайдалану арқылы қалыптастыру жұмысына арналған педагогикалық- тәжірибелік жұмыс
2.1 ... ... ... ... ... қорытындылау
Педагогикалық - тәжірибелік эксперимент Құлсары қаласы №2 орта ... ... ... Педагогикалық - тәжірибелік эксперимент жұмысы екі ... ... ... ... ... ... ... эксперименттің мақсаты:
2 - сынып оқушыларының танымдық қабілетінің деңгейлерін анықтау;
өрнек құрып есептер шығарту ... ... ... деңгейін анықтау.
№1 әдістеме.
Психологиядағы Р.С. Немовтың әдістемесі бойынша сауалнама жүргізілді.
Сауалнама сұрақтары
Өрнекті оқы және мәнін тап: ... онда  ... бір сан ... Оған 5-ті қосқанда нәтижеде 85 шықты. Мен қандай сан ойладым.
Өрнек ... жаз және ... ... және 80 ... ... және 3 ... ... кіші және ең үлкен екі таңбалы ... ... ... және ... - 7 ... - ? бет ... салыстыр:
(5+4)+3*(9+2)-3
5-кесте. Алынған сауалнаманың нәтижелері:
Анықтаушы эксперимент

Тапсырманың орындалу деңгейі
Эксперимент сыныбы
Бақылау сыныбы
Оқушылар саны
%
Оқушылар саны
%
1
Жоғары деңгей
3
13%
4
16%
2
Орташа деңгей
11
48%
14
56%
3
Төмен деңгей
9
39%
7
28%
Алынған сауалнаманың сапалық көрсеткіш ... ... Екі ... да ... ... деңгейлері орташа екендігі байқалды.
№2 әдістеме.
әдістемесі бойынша тапсырмалар берілді.
Мақсаты: оқушылардың есептерді өрнек құрып шығару барысында танымдық деңгейлерін анықтау.
Тапсырмасы:
(6+6)+20 ... ... ... есеп құрастыр және оны шығар.
Төмендегі өрнектер бойынша шығатындай етіп, ... кері есеп ... ... ... 14-5 ... ... көрсеткіш деңгейі:
Анықтаушы эксперимент

Тапсырманың орындалу деңгейі
Эксперимент сыныбы
Бақылау сыныбы
Оқушылар саны
%
Оқушылар саны
%
1
Жоғары деңгей
0
0%
0
0%
2
Орташа деңгей
5
22%
4
16%
3
Төмен деңгей
18
78%
21
84%
2-сурет. Қорытынды: Оқушылардың есептерді шығару деңгейлері ... ... ... ... ... әлі де ... ... байқалды.
3-сурет. Анықтаушы эксперимент нәтижелері төмендегідей
2.2 Қалыптастырушы эксперимент ... ... ... ... ... ... ... барысында оқушылардың танымдық қабілетін есептерді өрнек құрып шығару барысында дамыту, жетілдіру жұмыстары жүргізілді. ... ... ... аналитикалық, синтетикалық салыстыру әдістерін қолдана отырып, оқушылардың танымдық қабілетін көрнекіліктер арқылы ... ... ... ... ой ... ... ... салыстыру тәсілдерін қолдана отырып, шешуге басты назар ... ... ... ... ... шешудің әдістерін қолдану арқылы дамыту бағытында бірнеше сабақтар ... ... ... ... ... заттардың кескіні көрнекілік ретінде тақтаға ілінеді. Мұндай суреттер есепті шығару барасында амалдың мәнін нақты бейнелейді, ... ... ... амал ... ... ... ... мен ізделінді арасындағы байланысты анық түрде көрсетеді.
Мысалы:
Автотұрақта 20 машина тұрған еді. Таңертең тағы 10 машина келді. Автотұрақта неше ... ...
М: ... ... шартымен танысайық.
О: Оқушы оқиды.
М: Есепте не белгілі?
20
О: 20 машинаның тұрғаны белгілі.
М: Дұрыс. Белгілі шаманы төртбұрыштың ішіне жазамыз.
Тағы не белгілі?
10
О: Таңертең 10 ... ... ... ... ... ... саны 10. ... белгісіз?
О: Барлығы неше машина
болғаны белгісіз.
М: Дұрыс. Белгісіз шаманы ... ... ... ... ... Есепте барлығы неше белгілі шама бар?
О: Екі белгілі шама бар.
М: Олай болса үш төртбұрыш салып, ішіне екі ... ... ... ... Бір ... ... Бір ... салып, ішіне белгісіз сұрау белгісін қоямыз. ... табу үшін ... амал ... Қосу ... ... Неше ... ... Бір амалмен шығарамыз.
М: Шешуін жазу үшін қандай өрнек құрастырамыз?
О: ... ... ... 30 ... Схемалық модельге қарап есеп шығару.
Мысалы:
Графиктік және схемалық модельдерді пайдалану есептерді шығаруға үйретуде оқушылардың танымдық қабілетін дамытады және ... ... ... ... Схемалық модельге қарап есеп құрастырайық. Қандай фигуралардан құралған?
О: Күннің суреті үшбұрыш және дөңгелектерден құралған.?
М: Дұрыс. Үшбұрыш нешеу?
О: ... саны - 9
М: ... саны ... ... саны - ... Енді бір ... шығарылатын жай есеп құрастырып көрейік.
М: Айгүл 9 үшбұрыштан және 5 дөңгелектен күннің моделін құрастырды.
М: Есептің сұрағы қандай болады?
О: Барлығы неше ... ... ... ... түрі ... ... ... берілген есеп.
М: Шешуін айта қойыңдар.
О: 9+5=14
М: Жауабын айта ғой.
О: Күннің моделі 14 фигурадан құралған.
М: Дұрыс. Енді есептің бірнеше бірлікке кем ... ... есеп ... ... пен ... ... кем?
О: Дөңгелек үшбұрыштан кем.
М: Нешеуі кем?
О: Дөңгелектің үшбұрыштан 4-і кем.
М: Осы ... ... бір ... шығатындай жай есеп құрастыр.
О: 9 үшбұрыштан және 4-і кем дөңгелектен күннің моделі құрастырылды. Неше ... ... ... ... ... айтыңдар.
О: Белгілісі 9 үшбұрыш және 4-і кем дөңгелек.
М: Не ... Неше ... ... Оны ... табамыз?
О: 9-4=5
М: Жауабын айта қойыңдар.
О: Ж: 5 дөңгелек пайдаланылды.
М: ... Енді осы екі ... ... екі ... ... есеп ... ... 9 үшбұрыштан және 4-і кем дөңгелектен күннің моделін құрастырды. Барлығы неше фигура пайдаланылды?
М: Не белгілі?
О: Үшбұрыштың саны 9, ... ... 4-і кем ... белгілі.
М: Не белгісіз?
О: ... неше ... ...
М: Неше ... ... Екі ... шығады.
М: Бірінші нені табамыз?
О: Дөңгелектің санын табамыз.
М: Қалай табамыз?
О: 9-4=5
М: Екінші нені ... ... ... ... табамыз.
М: Қалай табамыз?
О: 9+5=14
М: Дұрыс. Жауабын айта қойыңдар.
О: Айгүл барлығы 14 ... ... ... ... ... 20 асық бар еді. Ол ... ... берді. Ержанда неше асық қалды?
а) 24 ә) 16 б) 15
2. Шешесі 27 ... қызы одан 20 жас ... Қызы неше ... 47 ә) 37 б) 7
3. Осы ... кері ... қызы 7 жаста. Шешесі қызынан 20 жас үлкен. Шешесі неше жаста?
а) 34 ә) 10 б) ... ... 27 ... Қызы 7 ... ... ... неше жас үлкен?
а) 34 ә) 10 б) 20
5. Өрнектің мәнін ... мен 3 ... ... ... ... 12 ә) 9 б) 8
6. Тік төртбұрыштың қасиетін ата.
а) үш қабырғасы тең
ә) төрт қабырғасы тең
б) ... ... ... ... ... мәнін тап
а) 10
ә) 4
б) 2
8. Аулада 13 мерседес, 5 тойота маркалы автомобильдер тұр еді. Ертеңгісін оның 10-ы ... етіп ... ... неше автомобиль қалды?
а) 11
ә) 6
б) 8
9. 52+30 өрнегінің мәнін ... ... ... 55
10. Бір жылда неше ай бар?
а) 10
ә) 12
б) 24
7-кесте. Тест бойынша ... ... ... деңгейі
Эксперимент сыныбы
Бақылау сыныбы
Оқушылар саны
%
Оқушылар саны
%
1
Жоғары деңгей
9
39%
3
12%
2
Орташа деңгей
10
43%
13
52%
3
Төмен деңгей
4
18%
9
36%
4-сурет. Алынған тестің сапалық көрсеткіш деңгейі:
Қорытынды: ... ... ... ... ... сыныбы оқушыларының танымдық деңгейімен салыстырғанда артқандығын байқауға болады. Бұл әр сабақта оқушылардың танымдық қабілетін дамытуға арналған ... ... ... екеніні белгілі.
№2. Әдістеме.
Сауалнама.
Сауалнама сұрақтары
Мақсаты: Оқушылардың танымдық қабілеті деңгейлерінің қалыптасқанын анықтау.
Мазмұны.
Өрнектерді салыстыр.
(23+37)-7 *(25+43)+12
52-35 өрнегі бойынша шығатындай есеп құрастыр.
Сұрақ ... ... ... туған күнімен құттықтауға 6 баласы, сонша келіні және 20 немересі келді.
Әйнекшенің ... 27, 28, 25 ... ... ... дұрыс:  + 6=34?
Теңдеу құр және оны шеш:
12 мен х-тің қосындысы 20-ға тең.
Есеп құрастыр және шығар:
Ердос 7 жаста
Ағасы - ? 5 жас ... ... жаз және ... тап
18 бен 9-дың айырмасына 9-ды қос.
Өрнек құру, оның мәнін есептеу, теңдеу құру, есепті өрнек құрып шығару ... ... ... ... ... ... ... Оны төмендегі кесте мен диаграммадан көруге болады.
8-кесте. Сауалнама бойынша нәтижелер:
Қалыптастырушы эксперимент

Тапсырманың орындалу деңгейі
Эксперимент сыныбы
Бақылау сыныбы
Оқушылар саны
%
Оқушылар ... ... ... ... ...
76%
5-сурет. Алынған сауалнаманың сапалық көрсеткіш деңгейі:
Қорытынды: ... ... ... ... ... есеп шығару деңгейлерінің жоғарылағаны байқалады.
№3 әдістеме.

әдістемесі бойынша тапсырмалар берілді.
Мақсаты: Оқушылардың өрнек құрып есеп шығару деңгейінің ... ... ... 35 ... ... ... еді. Оның 13-і машина рейске кетті. Автотұрақта неше машина қалды?
Берілген есепті қысқаша жаз
Есепке схема құр
Есепке кері есеп ... ... ... ... ... ... есеп құрастыр және шығар.
9-кесте. Тапсырма бойынша нәтижелер:
Қалыптастырушы эксперимент

Тапсырманың орындалу деңгейі
Эксперимент сыныбы
Бақылау ... ... ... ... ... ...
17%
19
76%
6-сурет. Алынған тапсырманың сапалық көрсеткіш деңгейі:
Қорытынды: Эксперимент сыныбының сандық және сапалық ... ... ... ... жоғары. Бұл оқушылардың танымдық қабілетінің дамып, есеп шығару деңгейлерінің жоғарлағанын көрсетеді.
7-сурет. Қалыптастырушы эксперимент нәтижелері
8-сурет. Анықтаушы және ... ... ... ... ... қабілетін есептерді өрнек құрып шығару арқылы дамыту бағытында жүргізілген сабақтардың нәтижесінде оқушылардың танымдық қабілетінің ... есеп ... ... жоғарылағанын көреміз..
Эксперимент барысында оқушыларға есептерді өрнек құрып шығарудың әдіс-тәсілдерін жүйелі, мақсатты ... ... және ... ... ... ... ... дамытуға болатындығы байқалды. Есепті өз деңгейінде оқушыларға меңгерту үшін танымдық операцияларын дұрыс қолдана білу керек.
Өрнек құрып есеп шығарту есеп ... ... ... ... ... қызығушылықтарын ынтасын арттыру. Әрине өзінің ынтасымен, қызығушылығымен орындаған жұмыстың нәтижесі жемісті болмақ. Бұдан екінші сынып ... ... ... ... ... арқылы қалыптастыруға болатындығы айқын көрінді. Тек бұған жүйелі жұмыстардың нәтижесінде ғана ... ... ... ... ... ... ... бақылау сыныбына қарағанда сапалық, сандық көрсеткіштерінің өскендігін көруге болады.
Қорытынды
Қазіргі мектеп өзіне үш міндет қояды: белгілі бір білімдер жүйесін меңгеру; ақыл-ой ... ... ... туғызу. Осы үш міндетті сәтті шешудің негізі - меңгерілетін білімдердің мазмњны мен оқыту тәсілдерін бір-бірімен тығыз байланыстыра отырып, оқытудың ... ... ... ... ... ... теориялық білімдерді жоғарылату.
Осы пікірді басшылыққа ала отырып, мынадай қорытындылар ... ... ... жетекші әрекеті оқыту процесін дамытуға арналған әдістемелерді ... ... ... ... ... ... мен ... жұмысы негізделді.
Бастауыш мектеп оқушысының оқыту процесіндегі танымдық іс- әрекетінің маңыздылығын ашу үшін мектеп жұмысын жүйелі дұрыс ұйымдастыру арқылы негізделді.
Оқу ... ... ... ... ... жоспарлау барысы талқыланды.
Оқушының оқыту процесіндегі танымдық іс-әрекетін дамытуға және оның қандай деңгейде ... ... ... психологиялық диагностикалық картаның жобасы жасалынды.
Статистикалық әдістемені жүргізу үшін, ол математикалық дайындықты талап етеді. Статистика - бұл қолданбалы математика.
3-сынып ... ... ... ... - ... іс- ... ... аспектілерінің мүмкіндіктерін меңгеруге байланысты дамып отырады. Осы жастағы балаларда ерекше електулері басым, танымдық іс-әрекетінің ... ... ... ... ... 3-ші ... оқушысының оқыту процесіндегі танымдық іс-әрекетінің маңыздылығын ашып көрсетті. Оны біз ... ... ... ... ... сынып оқушыларының зейінінің, есте сақтауының, процесіндегі маңыздылығын арттыру үшін оларға дамытатын эксперимент (зерттеудің ... ... ... ... ... сыныпқа, екі топқа бірдей констатациялық зеттеудің бірінші "көлденең кесу" экспериментін оқу жылының басында 1-ші ... 1-ші ... ... жеке ... ... ... және дұрыстығын анықтау үшін Спирменнің коэффициентін рангілеу коррекциясының фомуласы бойынша ... ... ... ... ... ... ... сыныптардың арасында қарама-қарсылық туындады. Себебі, арнайы дайындалған бағдарламамен оқытылған оқушыларының танымдық іс-әрекетінің дамытуына ықпал ... Мұны ... ... ... ... ... көрсетті. Бұл арқылы біз өзіміздің зерттеу жұмысымыздың негізгі болжамы оқыту ... ... ... ... ... ашып ... Оның ... оқыту процесінің жиелі қалыптасуы зейіннің тұрақтылығы, қозғалыс көлемімен аударылуы зерттеуге жүргізілген әдістемелер шыныда да статистикалық дұрыстықты көрсетті. Есте ... ... және ... ... жүргізілген әдістемелердің дамытатын эксперименттік зерттеу жұмыстарынан кейін эксперименталдық сынып пен қадағалаушы сыныптардың арасындағы қарама-қайшылық пайда болды. Эксперименталды сыныптағы оқушылардың оқу ... ... ... ... іс-әрекет арқылы берілген білімнің есте сақталуының маңыздылығын статистикалық дұрыстық мәнділігі бойынша анықтап көсеттік.
Сонымен, біз зерттеу жұмысымызда 3-шы ... ... ... ... ... ... анықтай отырып, бастауыш мектеп окушыларының оқыту процесінде зейін қасиеттерінің ... орны ... және оте ... ... ашып ... алдық. Зейін танымдық іс- әрекетінің екенін ашық ... ... ... ... ... ... байланысты бола отырып, адамның саналы әрекетінің жалпы байланысты бола отырып, ... ... ... ... ... ... есігі деуге болады деген қорытынды жасадық.
Бастауыш мектеп оқушысының оқыту процесіндегі есте сақтау маңызды орын алады.
Психикалық белсенділік сипатына ... есте ... ... және ... ... анықтауға ұсынылған әдістемелер арқылы біз зерттеу жұмысымызды заттар мен құбылыстардың қасиеттерін нақты бейнесін ойда қалдырап қайта жаңғыртуға айқын көрінетін және ... ... ой, ... ... ой қорытындылары сияқты түрлі формалар арқылы іс қалдырып отыратынын анықталдық. Қажетті материалдар мен ... есте ... үшін 3-ші ... ... тиісті әдістемелерді қолданып, оны қалай да есінде қалдыруды мақсат ете отырып, қысқа мерзімнің ішіне сырттан алынған хабарларды есте ... ... ... ... ... ... бар ... дәлелденеді.
Қорыта айтқанда, зерттеу міндеттері ретінде белгіленген танымдық іс-әрекет барысын ... ... ... және ... зейін процесінің деңгейін анықтайтын әдістемелерді іріктеу, танымдық іс-әрекетіне әсерін айқындау, есте сақтаудың түрлерінің оқыту процесіндегі маңыздылығын дәлелдейтін әдістемелерді ... ... ... ... анықтау жүзеге асырылды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
* Жарықбаев Қ. Жантану негіздері. Алматы: ... ... Ә. ... ... - ... Мектеп, 1980. Богословский В. Жалпы психология. Алматы: Дарын, 2003
* Тәжібаев Т. Жалпы психология. Алматы: 1993
* ... І. ... ... қабілетін дамыту. //Бастауыш сыныпта оқыту. 2004, №6,
* Өтепқалиев С.І. Қиындау мазмұнды есептерді шығару. Әдістемелік - ... ... ... ... ... Б.Б. ... ... шығаруға үйрету. А. Мектеп, 1983
* Оспанов Т.Қ., Құрманалина Ш.Х., Құрманалина С.Қ. ... ... ... ... ... - ... Байшуақова М. Оқушыны танымдықға үйрету. // Бастауыш ... - 2004 №8
* ... Ә. ... ... - ... ... 1995
* Жарықбаев Қ. Психология. - Алматы: Білім, 1993.
* Бердібаева С.Қ. ... ... ... ... ... ... 1999. №10
* ... А. Бастауыш сыныптардағы сабақ жүктемелері //Бастауыш мектеп, 2003 №1
* Баймұратова А. Оқушының логикалық танымдық қабілетін арттыру. ... ... 2006 №1
* ... Т.Қ. Жаңа буын ... ... ... сыныптарда, математиканы оқыту әдістемесі. Жалпы білім беретін мектептің 1-4 сыныптар мұғалімдеріне арналған. - ... ... ... Давыдов. В. В, Маркова А. К, Лампшер И. Формирование учебной деятельности школьников. - Москва: Педагогика, 1982.-216б.
* Зұлпықарова Т. ... ой- ... ... оқыту әдіс- тәсілдері. //Бастауыш сыныпта оқыту, 2004, №4, 4,5б.
* Қонаева Б. Ойлай білуге үйрету. Бастауыш мектеп. - ... 1990, №9,
* ... Е. ... ... дамытудың жаттығулар жүйесі. //Қазақстан мектебі, 2003, №1.
* Жәнібекова С. Оқушылардың танымдық белсенділігін дамыту. //Бастауыш мектеп, 1999 №7
* ... Т.К, ... Ә. ... ... дамыту. //Бастауыш мектеп, 1999 №11-12 16б.
* Жұманбаев Қ. Баланың логикалық танымдықын дамытудың жолдары //Бастауыш мектеп, 2002 . № 10, ... ... ... ... орта ... берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарттары жалпы бастауыш білім. Алматы РОНД, 2003-116
* ... ... ... ... оқу бағдарламалары (І-ІV сыныптар) Алматы, Республикалық баспа кабинеті, 1997.-334 б.
* Математиканы оқыту әдістемесі: ... ... ... ... ... ... арналған. Т.Қ. Оспанов, Ш.Х.Курманалина, Ж.Т. Қайыңбаев, К.Ә. Ерешева.- Алматы: Атамұра, 1998 - ... ... ... ... ... ... 2-сыныбына арналған оқулық. /Т.Оспанов, Ш.Курманалина, Ж.Қайыңбаев, К.Ерешева екінші басылымы. - Алматы: ... ... ... Б.М., Өміртаева Р.Қ. Математикаға арналған дидактикалық материалдар. Жалпыға білім беретін мектептің 2-сыныбына арналған. - Алматы: Атамұра, 1998. - ... ... Қ. ... ... ... ... әдістемесі. Ақтөбе: 2001.
* Қайыңбаев Ж.Т. Білім стандарты және бастауыш сыныптарда ... ... - ... ... ... ... М.Б. Математика курсындағы шығармашылық жаттығулар: орындау технологиясы. 2-сынып. - ... ... ... А. ... ... ... шығару іс-әрекеттерін ұйымдастыру. //Бастауыш мектеп, 2006 . № 2, 14-15б.
* ... М. ... ... танымдық қабілетін арттыру. //Бастауыш білім, 2006 . № 1, ... ... П.М. ... ... в ... классах. - М.: Столетие, 1995.-272с.
* Мұхамбетова С.Қ. Педагогика және педагогикалық технологиялар. - ... ... ... С. ... байырғы қара есептері және қазақ математиктері. - Алматы: Қазақстан, 1996.-144б.
* Зайцев В.В. Математика для младших ... - М.: ... ... ... З.В. Изучение предмета в 1-2 классах начальной школы. - ... ... ... Г.Ж. ... ... - ... 2001.-59б.
* Бекболғанов Е. Танымдық қабілетін дамыту //Қазақстан мектебі 2005. № 4
* Сисенбаева Б. Қызықты ... ... ... ... Қ.Б. ... ... ... Алматы: Қазақстан, 1996-1606.
* Жарықбаев Қ.Б. психология. Алматы: Білім, 1993 - 272 б.
* Талызина Н.Ф. Формирование познавательной деятельности младших школьников. М.: Педагогика, 1998-172 ... ... ... ... ... ... ... сабақтарда алған білімдерін пысықтауға қайталау есептерін шығарып, ... ... ... міндеті: Бір амалмен шығаратын өзара кері есептер ... ... ... ... ... ... ой-өрісін, шығармашылығын дамыту.
тәрбиелік міндеті: Білімге деген құштарлығын арттыру.
Көрнекіліктер: Сурет, карточкалар, Венн диаграммасы, сөзжұмбақ.
Сабақтың түрі: Қайталау сабағы.
Өткізу әдісі: Сұрақ-жауап және өз ... ... ... ... Ана тілі және тіл ... байланыстырылып өткізіледі.
Сабақтың барысы:
І. Алғашқы ұйымдастыру кезеңі
Оқушылардың зейінін сабаққа аудару.
Тренинг.
Балалар, бір-біріміз күлімдеп, жақсы көңіл күй, ... ... ... ... ... ... ... сабағына өзімізге Ана тілі пәнінен жақсы таныс Талапбек досымыз ... ... ... ... ... ... болатыны туралы өз құпиясын ашады. Алайда, білім кілті Талапбектің қолында емес, ол биік ... ... ... үйдің ішіндегі сандықтың ішінде.
Балалар, есімізге түсірейікші, қазақ үйде кімдер тұрған?
Көшіп қонуға ыңғайлы болғандықтан ата-бабаларымыз тұрған.
Ана тілі сабағынан біз ... үй ... ... ... ... киіз үйдің бөліктерін атап жіберіңіздерші.
(Оқушылар бөліктерді атайды.)
Жақсы. Ендеше, ішінде білімнің кілті бар қазақ үй биік ... ... ... сол ... шығу үшін біз ... ... ... келген үй тапсырмасын ортаға салайық.
(Үй тапсырмасы тоқылып, тексеріледі)
Балалар, бәріміз Талапбекпен бірге тауға да шықтық. Енді қазақ үйдің ... ... ашу үшін ... ... мен 6-ның ... пен 6-ның қосындысы
9
0 ондық пен 6 бірлік
6
9 ондық пен 3 бірлік
93
ІІІ. Білімді тиянақтау.
Жақсы, Біз жақсы ... ... ... ... ... ... Бірақ темір есіктен кейін тағы бір күміс есік бар екен. Ол есікті ашу үшін оқулықты ашып, №1 есепті ... ... - ... -30 ... - ... - ? 5 (О) ... 30+5= ... 35 оқушы.
Дәптерге бүгінгі күн реті жазылған соң 26, 27 деген сандар жазылады. №1 есептің шарты мен ... ... ... 2 кері есеп ... - 20 ... - ... - 35 (О) ? артық
Ш: 35-30 = 5
Ж: 5 оқушы кем, 5 ... ... ... - 30 (О) ? ... - ... - ? 5 (О) ... 35-5 = 30
Ж: І сыныпта 30 оқушы.
Сергіту сәті
10 ... - 1 ... ,
10 ... - 1 ... 10-ды ... ... екі ондық,
Екі ондығым жиырма,
Өсіп келем жылда.
Ақылды болсаң егер,
Білімді сен мол жина.
Есеп шығарылған соң ... есік ... ар ... ... есік ... ... ... ашу үшін біз келесі тапсырманы орындауымыз керек.
№3. (өз бетімен орындалады)
(80+5)-20

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 63 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 5 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сынып сағатын ұйымдастыру20 бет
Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысын қалыптастыру әдiстемесi (1-2 сынып)119 бет
Қазақ халық педагогикасы құралдары арқылы өлкетану жұмыстарында оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру98 бет
Өлкетану жұмыстарында қазақ халық педагогикасы құралдары арқылы оқушылардың экологиялық мәдениетін дамыту206 бет
Бастауыш сыныпта дамыта оқыту технологиясын қолдану42 бет
"көркем бейненің танымдық, эстетикалық мәні"12 бет
2-сынып оқушыларының математикадан шығармашылық қабілетін дамыту70 бет
Pseudomonas туысы өкілдерінің фенолды ыдырату қабілетін зерттеу22 бет
Spirulina platensis клеткасының тіршілік ету қабілетіне сақтау ұзақтылығының әсері35 бет
«Қыз Жібек» жырындағы сын есімдердің танымдық сипаты114 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь