Тарихи аңыздарды оқыту арқылы оқушылардың сөйлеу тілін дамыту

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1 Тарихи аңыздарды оқыту арқылы оқушылардың сөйлеу тілін дамыту (қосымша оқу құралы ретінде 4 класс) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

1.1.Оқушылардың сөйлеу тілін дамыту мәселелерінің теориялық негіздеріне шолу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.2. Тарихи аңыздардың тәлім.тәрбиелік, оқу.танымдық,
маңызы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.3.Тарихи аңыздарды оқыту барысында оқушылардың сөйлеу
тілін дамыту байланысты жұмысының түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Кіріспе

Қоғамдағы дамытушы күш жастар болғандықтан, оның бойында ұлы істі жүзеге асыра алатындай күш-қабілет болуы керек. Ол күш-білімде, тәрбиеде, іс-әрекетте. Демек жаңа кезеңде адамды өмір мол деңгейде білім беру деген сөз.
Олай болса халықтың ұшан-теңіз бай тілін, рухани өмірі мен қазынасын,
тұрмыс-тіршідігін жан-жақты білумен бірге, оларды ақыл-ой елегінен шебер
өткізіп алатындай көркемдік шеберлік пен эстетикалық талғам қажет.
Елім деп еңіреп туған ерлерін, қол бастаған батырларын ардақтау, олар
дүние салғанда қастерлеп қою- барлық халықта бұрыннан келе жатқан салт
екені мәлім. Осы бір дәстүр көшпенділер өміріңде басқа ешбір халыққа
ұқсамайтын өзіндік бір бағытта дамыды. Көне түркілер заманыңда V-VIII
ғасырлар тасқа жазылған мәтіндердің көбі жеке батырларға, ел басқарған,
жорық жасаған сарбаздарға, солардың ерлігі суреттелгендігін көреміз.
Осы негізгі бастауыш сынып әдебиеттік оқу пәнінің тіл туралы оқушының
кажетті білім алуына, ауызекі сөйлеуін дамытып, ойын жазбаша сауатты
жеткізу біліктерін қалыптастыруға, дүниені көркем сөз өрнектері арқылы
бейнелеп қыбылдауна кеңінен жол ашатын, танымдық қиялын,
дамытушылық мүмкіндіктері мол.
Жас ұрпақ ата – бабамыздан қалған мәдени мұра ертегілерінің өн бойындағы
мәнділігі мен маңыздылығынан, ойшылдығы мен алғырлығынан, тәлім
тәрбиесі мен үлгі өнегесінен, нәр алары анық. Ертеңіміз жастар деп білетін
болсақ, сол жастар жас шыбық, қалай исең солай иілуне әзір.
Сондықтан бастауыш сынып оқушыларын ертегілерді оқу барысында
әдістемелік нұсқаулар баршылық дегенмен, оқушының ертегі арқылы қиялын
дамыту жолдары жеткілікті зерттелген деуге болмайды. Осыдан тақырыптың
өзектілігі шығады.
Тарихи аңыздарды көмекші арқылы оқыту жеке тұлғаның тұрақты сапалық белгісі ретінде
Оқушылардың ауызша сөйлеу қалыптастыратын бірден-бір оқу қуралы
ретінде зерттеу нысаны ретінде таңдап алуға себепші болды.
Зерттеу нысаны: Бастауыш сыныптардың оқу процесі.
Зерттеу пәні: Оқушылардың бастауыш сыныпта тарихи аңыздарды оқыту барысында оқушылардың сөйлеу тілін дамыту.
Зерттеу мақсаты: Бастауыш сыныпта оқушылардың тарихи аңыздадың теориялық тұрғыда негіздеп, әдістемесін жасау. аңыздардың тарихи негіздері мен фольклорлық сипатын кеңінен талдау, зерделеу.
Зерттеу болжамы: егер бастауыш мектептен тарихи аңыздарды оқыту
жолдарын, сондай-ақ тарихи аңыздарды тиімді қосымша оку құралы ретінде
тиімді пайдалансақ, оқушыларды ауызша сөйлеуге үйрете аламыз.
Зерттеу әдістері:
- Ғылыми-теориялық, ғылыми-әдістемелік әдебиеттерге, оқулыққа,
бағдарламаға талдау жасау.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі

1."Қазақ энциклопедиясы", VI-том
2.Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8
3.Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6
4.Қазақ энциклопедиясы
5.Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009ISBN 978-601-01-0268-2
6.Даланың дара ділмарлары.-Алматы: ЖШС "Қазақстан" баспа үйі", 2001, 299-шы бет
7.Қазақ Совет Энциклопедиясы 4-том, 445-бет
8. Даланың дара ділмарлары.-Алматы: ЖШС "Қазақстан" баспа үйі", 2001, - 592 бет. ISBN 5-7667-5647. Дастанов.О «Әулиелі» жерлер туралы шындық . Алматы, 1967. 52-53бб.
9. Тұяқбаев.М.Қ. Ұмыт қалған әулиелер //«Қожа Ахмет Ясауи мұралары мен ілімінің зерттелу мәселелері» атты ғылыми-практикалық конференция материалдарының жинағы. Түркістан, 2008. 111-112бб.
10. “Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
11.Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1
12.Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2
13.Мұхтар Әуезов энциклопедиясы - Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011. ISBN 978-601-282-175-8
14.Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8
15.Күнқожаев Н.»Адам және қоғам » »А»Рауан 1997ж,44бет.
16.Қуаныш.Махамбет »Оқшы атадағы 7 әулие » Қ ,2003ж,11бет
17.Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы ,А,1998ж 470бет
18.Әуезов. М »шығармалар» ,А, »жазушы» 1969ж,11т,480 бет
19.Қазақстан тарихы »10 сынып » 160бет
20.Қуаныш.М »Оқшы атадағы 7 әулие» қ,2003ж,26бет
21.Қ.Р.Ұ.ҒА Сирек қолжазбалар қоры папка №333/11дәптер. Толысбай Кенжалы.
22.Қуаныш Т »Оқшыдағы 7 әулие » қ,2202ж,67бет
23. Әуезов М. Әдебиет тарихы. А., 1991.-240 бет.
24. Досмұхамедұлы Х. Аламан (Құрастырушылар, алғы сөзін және түсініктемелерін жазғандар – Ғ. Әнесов, А. Мектепов, Ш. Керімов)- Алматы: Ана тілі, 1991.-176 бет
25. Қоңыратбаев Ә. Қазақ фольклорының тарихы (Құрастырып, алғы сөзін жазған Т. Қоңыратбаев). –Алматы: Ана тілі, 1991.-288 бет.
26. Халид Құрбанғали Тауарих хамса (Бес тарих). Ауд. Б. Төтенаев, А. Жолдасов. -Алматы: Қазақстан, 1992.- 304 бет
27. Валиханов Ч.Ч. Киргизское родословие//Соб. соч. 5-ти т.т.2. А., 1985.-416 с. /148-166/.
28. Древняя Казань глазами историков и современников. Казань, 1996.
29.Федоров-Давыдов Г.А. Общественный строй Золотой Орды М., 1973.
30. Григорьев А.П., Григорьев В.П. Коллекция золотординских документов ХIҮ века из Венеций. М., 2002.-276 с.
31. ҚРҰҒА Сирек қолжазбалар қоры, Папка №910, №5 дәптер.
32.Егоров В.Л. Историческая география Золотой Орды в ХІІІ-ХIV в.в. М., Наука, 1985.-244 с.
33. Трепавлов В. В. История Ногайской Орды. М: Издательская фирма «Восточная литература РАН», 2002.- 752с.
34. Валиханов Ч.Ч. Заметки при чтении книги проф. И.Н. Березина «Ханские ярлыки»// Соб. соч. 5-ти т. т1 А., 1984. -432с. /104-114/
35. Материалы по истории казахских ханств ХҮ-ХҮІІІ веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). Алма-Ата, 1969.
36. Сикалиев А.И.-М. Ногайский героический эпос. Черкесск, 1994. -322с.
37. Сәкен Сейфуллин. Шығармалары. 6-том. А., 1964, «Қазақтың мем-к көркем әдебиет баспасы». - /266-269/.
38. Хусаинов Г.Б. Башкирская литература ХI-ХҮIII вв. Уфа: Ғилем, 1996.-192 с.
39. Қасқабасов С. Миф пен әпсананың тарихилығы// Қазақ фольклорының тарихилығы А., 1994.-312бет / 82-129 /.
40. Амантай Шәріп. Қазақ поэзиясы: утопия мен антиутопия.// «Жұлдыз» журналы №9 1998. /184-193/.
41. Омарұлы Б. Тарихпен тамырлас толғамдар (Асан Қайғы мен Бұқар жыраудың ұлт келешегін болжаған өлеңдері хақында) // «Ұлт тағылымы» журналы, №1 2000, 56-66 б.
42. Тұрсынов Е.Д. Қазақ ауыз әдебиетін жасаушылардың байырғы өкілдері. А., «Ғылым», 1976. -200бет
43. Мелетинский Е.М. Поэтика мифа. Л., 1976.
        
        Мазмұны
Кіріспе................................................................................................................
1 Тарихи аңыздарды оқыту арқылы оқушылардың сөйлеу тілін дамыту (қосымша оқу ... ... 4 ... сөйлеу тілін дамыту мәселелерінің теориялық негіздеріне шолу................................................................................................
1.2. ... ... ... ... ... ... ... барысында оқушылардың сөйлеу
тілін дамыту байланысты жұмысының түрлері...............................................
Кіріспе
Қоғамдағы ... күш ... ... оның ... ұлы істі ... ... ... күш-қабілет болуы керек. Ол күш-білімде, тәрбиеде, іс-әрекетте. Демек жаңа кезеңде адамды өмір мол ... ... беру ... ... болса халықтың ұшан-теңіз бай тілін, рухани өмірі мен қазынасын,
тұрмыс-тіршідігін ... ... ... оларды ақыл-ой елегінен шебер
өткізіп алатындай көркемдік шеберлік пен эстетикалық ... ... ... деп ... ... ерлерін, қол бастаған батырларын ардақтау, олар
дүние салғанда қастерлеп қою- ... ... ... келе ... салт ... ... Осы бір ... көшпенділер өміріңде басқа ешбір халыққа
ұқсамайтын өзіндік бір бағытта дамыды. Көне ... ... V-VIII ... ... жазылған мәтіндердің көбі жеке батырларға, ел басқарған,
жорық жасаған сарбаздарға, солардың ... ... ... ... ... ... ... оқу пәнінің тіл туралы оқушының
кажетті білім алуына, ауызекі сөйлеуін дамытып, ойын жазбаша сауатты
жеткізу біліктерін қалыптастыруға, дүниені көркем сөз ... ... ... қыбылдауна кеңінен жол ашатын, танымдық қиялын,
дамытушылық мүмкіндіктері мол.
Жас ұрпақ ата - ... ... ... мұра ... өн бойындағы
мәнділігі мен маңыздылығынан, ойшылдығы мен алғырлығынан, тәлім
тәрбиесі мен үлгі өнегесінен, нәр алары анық. Ертеңіміз жастар деп ... ... сол ... жас шыбық, қалай исең солай иілуне әзір.
Сондықтан бастауыш сынып оқушыларын ертегілерді оқу барысында
әдістемелік ... ... ... ... ертегі арқылы қиялын
дамыту жолдары жеткілікті зерттелген деуге болмайды. Осыдан ... ... ... ... ... ... оқыту жеке тұлғаның тұрақты сапалық белгісі ретінде ... ... ... ... ... оқу ...
ретінде зерттеу нысаны ретінде таңдап алуға себепші болды.
Зерттеу нысаны: Бастауыш сыныптардың оқу процесі.
Зерттеу пәні: Оқушылардың бастауыш сыныпта тарихи аңыздарды ... ... ... сөйлеу тілін дамыту.
Зерттеу мақсаты: Бастауыш сыныпта оқушылардың тарихи аңыздадың теориялық тұрғыда негіздеп, әдістемесін жасау. аңыздардың ... ... мен ... ... ... ... ...
Зерттеу болжамы: егер бастауыш мектептен тарихи аңыздарды оқыту
жолдарын, ... ... ... ... ... оку ... ...
тиімді пайдалансақ, оқушыларды ауызша сөйлеуге үйрете аламыз.
Зерттеу әдістері:
* Ғылыми-теориялық, ғылыми-әдістемелік әдебиеттерге, оқулыққа, ... ... ... ... ... ... міндеттері: Қазақ фольклорындағы сан-қырлы мол мұралардың бірі болып табылатын аңыздарды жүйелеп зерттеу. Фольклор ғылымында ... ... мен ... мәні мен маңызын анықтау, аңыздардағы тұрақты мотивтердің қатарын анықтау және фольклорлық циклизация ... ... ... ... ... ... Алтай мен Орал таулары арасындағы ұлан байтақ далалық өлкелерді көшпелі тірлік мұратымен еркін жайлаған қазақ халқының ... ... ... мен ... ... мен ... ескі ... тарихи танымы мен әлеуметтік ой-пікірлерінің сұрыпталып сақталған бай қазынасы, сөз жоқ, оның ... ... ... ... рухы ... мұра халықтың асыл қазыналарының бірі екендігін тәуелсіздік мұраты жолында жаңа ... және ... ... ... ... ... еліміздің Үкіметі ескеріп, елдің еңсесі көтеріле бастаған уақытта ... ... ... бет ... Сол ... ... көрінісінің бірі - Қазақстан Республикасы Үкіметі арнайы ... ... ... ... ... ... түрлі салаларын бөліп-жармай тұтас қарастыратын бағдарламасының бір нысанасы - халқымыздың ... ... ... ... ... ... асыл ... қазыналардың бір шоғыры Асан Қайғы
туралы аңыздарда шоғырланған. Асан Қайғы туралы аңыздар - қазақ халқының сан ... ... ... өмірдегі зор мұраты мен күйінішін бейнелеген рухани мұра. Қазақ ... ... ... ...
зерттеуде, дүниетанымын, арман-тілегін тануда Асан туралы аңыздардың
мәні зор.
Зерттеудің құрылымы. Диссертация кіріспеден, үш бөлім мен жеті
тараудан, қорытынды мен ... ... ... қосымшадан
тұрады.
Дипломдық жұмыстың құрылымы Дипломдық жұмыс кіріспе, екі тараудан, әр тарау бойынша ... ... ... ... ... ... ... тұрады.
Кіріспеде тақырыптың өзектідігі мақсаты, міндеті, пәні, болжамы, әдістері туралы айтылады.
Бірінші тарауда, тарихи аңыздарды оқыту арқылы, оқушылардың сөйлеу тілін ... ... ... ... ... ... аңыздар арқылы оқыту барысында, егер аңыздарды қосымша оқу құрал ретінде оқытуға арналған, тәжірибелік педагогикалық эксперимент қамтылған.
Жалпы қорытында, ... ... ... оқу ... ... ... жұмыстардың әдістемелік нұсқауы берілген. Сонында дипломдық жұмысты жазу барысында пайдаланылған әдебиеттер тізбесі берілген.
+ Оқушылардың сөйлеу тілін ... ... ... ... шолу ... тілін оқыту әдістемесінің, оның ішінде, тіл дамыту саласының орыс тілімен салыстырғанда тәжірибесі көп емес. Баланың сөйлеу тілін ... өз ... ... ұлы ... ... педагогика үлкен мән беріп отырғаны белгілі. Я.А.Коменскийден бастап, К.Д.Ушинский, Ы.Алтынсарин сынды ұлы педагогтардың ... тіл ... ... ... ... Қазақ халқының сөз өнеріне, оған баланы ... сол ... ... мен ойладының да дамуына үлкен мән беретіні белгілі. ... ... ... ... ... балаларына тіл игертудің әдістемесінің негізін қалады.
Ол сондай бай, өткір ана тілін елемеуді қою ... деп ақыл ... ... ... сөздерінің, мысалдарының жұмбақтары мен ертегілердің өткірлігін,
шеберлігін көрсете өрістетіп меңгеру ... ... ... ... ... сөйлеу әдісін көбірек қолдануды өз мұғалімдеріне ескертіп ... ... ... ... тән басты сипат - оқушының ... ... ... ... кең ... берілуі.
Баланың тілін дамыту дегеніміз - ойлауын дамыту. Оқушының ойлау
дағдысын көрсететін белгі - ... ... ... іске ... ...
бұған теңеу, анализ, синтез, әдістері жатады. Қазақ тілін оқыту методикасының классиктері: С.Жиенбаев, Ш.Сарыбаев, Қ.Басымов,
Ғ.Бегалиев, Ө.Сәдуақасовтардың еңбектерді де тіл ... ... ... өз ... ... ... ... беру арқылы әңгіме жасау.
2 Бір нәрсе жайында балаға хабар айтқызу, қысқаша сөйлету.
3 Оқыған әңгіме, мақала туралы сөйлету жаздыру.
4 ... ... ... ... ... ... ... Ойынан шығарма жаздыру
7 Қатынас қағаздарын жаздырып үйрету.
Тіл дамыту жөнінде істелетін жұмыстар ана тілі ... ... ... үшін - теңі материалдар береді - екен 30-жылдардың аяғына ... ... ... ... ... болғаны байқалады. Бұл жағдайдың дұрыс жағымен бірге бір жақты болғандығын айтып өтуге болады. 1930 жылғы (№5) журналында ... Онда 1- ... ... жылдарында деп аталатын екінші, үшінші жылдарында және сабақтары өткізілетін болған.
Тіл дамыту жаттығуларының грамматика сабақтарында әрдайым ... ... ... ... еш талас жоқ, дегенмен арнайы тіл дамыту сабақтарының ролін жлққа шығарып, тіл ... ... ... тек қана ... ... ... ... әдебиет сабақтарындағы материалдармен
байланысты жүргізу жолдарын өзінің кандидаттық диссартациясында
С.Тлешева ... ... ... ... ... жүргізілуі үшін, қазақ тілі мұғалім бірнеше басты мәселелерді білуі керек. Олардың ішінде: оқушылардың тіл ... ... ... ... коллективі қатынасу керектігі, тіл дамыту
жұмыстарының бастауыш кластардан ... ... ... ... ... көрсетілген.
Тіл дамыту проблемасы 1970 жылы Алматы қаласында өткен қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімдері, методистері, ... ... ... ... кең ... ... болатын. Бұл
жұмыс та - өмір талабынан туған ... ... ... ... ... сайын өмірдің сала-салсында қолданылатын тілдің де мәдениетін
көтеріп, ... я ... ... ойды әрі ... әрі жатық, әрі әуезді
етіп құруды қалайды.
Бұл үшін, әрине, оқушының тілін жазуша да, аузша да дамыту ... . Бұл ... тіл ... ... ... сөз ... көрсетілген жұмысы тәсілдері мен жолдары грамматикалық тақырыпты оқушыларға игерту арқылы тіл ... ... ... ... бола ... деп ... Қазақ тілін оқыту барысында тіл дамыту мәселесінің шешілуіне біз методикалық әдебиеттерді талдау жасай отырып, көптеген құнды ... ... таба ... жалпы келесі міндетіміз - қазақ тілін оқыту бағдарламаларында тіл дамыту мәселесі қаншалықты шешіліп отырғанына арнайы шолу жасау.
Қосымша теру ... ... тіл ... ... ... программасы,
жаттығу түрлері сондай - ақ методикасы болады.
Бастауыш мектептерде ... тіл ... ... ... ... ... көздейді.
1.Оқушылардың ойлау қабілеттері мен тілін, дүние танымын дамыту, әр нәрсені салыстыра отырып, олардың арасындағы айырмашылықтар мен ұқсастықтарды ажырата білу және ... ... өз ... ... ... ... қазақ әдеби тіл нормасына сай өз сезімін, ойын дұрыс айтып және жазып бере алатындай дәрежеге жетуі тиіс.
3.Қазақ тіл ғылымының ... ... ... оқушылардың жазу
тілін дамытуға, сөйлеу шеберліктерін жақсартуға септігі тиетін жұмыстарды,
әсіресе мазмұндама мен шығарма жазу жұмыстарының оңай да ... ... ... ... ... ... ... жұмыстары арқылы балаларды өз Отанына шын берілген патриот, бір - біріне достық, бауырластық сезімге, коммунизм құру ... ... да, ... ... ... ... ана тілін сүюге, оның алтын қорын , тамаша сырлы, көркем
де нәзік сөз ... ... ... және оны ... ... білуге тәрбиелеу. Қорыта айтқанда, тіл дамыту жұмысына қойылатын талаптар да балаларға білім беру, іскерлікке үйрету және олардың білімін дамыту мақсаттарын ... ... ... ... ... ... мұғалім белгілі бір методикалық талаптарға сүйенеді.
Оқушылардың тілін дамыту жұмысы мектептерде негізінен балаларды
мазмұндама мен шығарма жазуға ... ... ... ... бұл жұмыстарға қойылатын методикалық талаптарды көрсетелік. Ол талаптардың негізгі бастылары ... ... ... ашып ... ... ... өзінің жинаған
материалын, берілген тақырыптағы негізгі ойды анықтайтындай етіп іріктеуі
қажет.
2.Жазылған ... ... ... ... ... да материалды жинау оның ішінде негізгілерін түсініп, іріктеп ала ... ... ... ... ... ... бір ретпен жүйелі түрде
баяндауға тиіс.Алдын ала синтездеу жұмысы дұрыс ұйымдастырылып, сапалы түрде өткізуі қажет.Оқушы әуелі не ... одан ... нені ... ... ... ... ... жасап алуға тиіс.Сөз, сөйлем
қалдырып кетіп, ойдың күрт үзіліп, байланыссыз қалуынан сақ болған жөн.
4.Оқушылар сөзді, айтатын ойын ... - дәл анық ... етіп ... ... қолданғаны дұрыс.(мысалы, 3-класс оқушысы) тексі бойынша мазмұндама жазғанда, жазудың жаңбырша жаудырған оғы ... ... сол ... ... ... ... тамаша жаудырған оғы деп
жазған.Мұндай қателерге жол бермеу үшін сөз іріктеу, сөйлем құрастыру т.б.
тексті анализдеу, синтездеу ... ... мән ... ... сөз, ... сөз қолдану, бір сөздің бірнеше рет қайталануы сияқты кемшіліктерге жол бермеу шарасы ... ... ... ... сөйлемдерді белгілі формада (тұлғада)құрастыратын болсын.Яғни бір сөйлем өткен шақта, екінші бір сөйлем келер шақта ... ... ... ауызекі сөйлеуде қолданылатын сөздердің болғаны дұрыс.
8.Жазба жұмыстарын жетілдіруді міндетті түрде меңгерген болуға тиіс.Жұмыстарының пунктуациясық, лексикалық ... ... ... ... , ... шығатын болсын, мұнда тіпті кейбірқате құрастырылған сөйлемдерді де жөндеуге жол беріледі.
Сөйтіп, бастауыш класс оқушыларының тіл дамыту ... ... ... ... ... негізгілерін айттық.Тіл дамыту
жұмыстарын жүргізу барысында, сөз жоқ, жоғарыда көрсетілген ... ... ... ... ... ой ... ... жұмысы-күрделі де творчестволық процесс. Бала тілін дамытуда басты назар аударылатын - олардың орындаған жаттығуларының
мазмұндылығы, жүйілілігі, анықтылығы, ... ... ... ... ... және ... ... пунктуациялық орфоэпиялық қатесіздігі. Бұл күшті эмоцияны, сезімталдық
талап етеді. Механикалық жаттау мен шаблондық - тіл дамытудың қа жауы ... ... ... ... ... жұмысына негізделетіп, ойлауды іске,
асырылады. Көптеген зерттеулерге қарағанда, нашар оқитын көпшілігінің
тілдері ... ... ... ... ... ... тілі ... дамыған бала ойын да дәл, шебер жеткізеді, оқуды да ойдағыдай меңгереді, ... ... пен ... ... байланыстарды дұрыс тану мүмкіндігі де соғұрлым мол болады.
Тілді меңгеру барысында бала қорытынды жасайды, жалпылау, нақтылау, абстракциялау сияқты ойлау ... ... ... ... және ... ... ... - қатынас жасау барысында , сөйлеу әрекеті ... ... ... сөйлеуде мұғалімдердің, ата - аналардың тіл шеберлігі, бала тіліне ... ... ... ... зор роль ... ... бала тек ... адамдармен қарым - қатынас жасап қана
қоймайды, сонымен ... ... да ... ... - ... ... тәсілі.Олай болса баланың сөз байлығы оның түрлі елестері мен ұғымына, өмір тәжірибесіне байланысты.Сөйлеуге үйрену барысында бала тек ... ... ғана ... ... ... ...
негізгі материалдың да қажеттігі күшейеді.
Тіл дамыту үш салаға ... ... ... және ... ... сөйлеуге үйрету жұмысы;
Бұл жұмыстар бір - ... ... ... ... ... сөйлеуге үйрету жұмысында қалған екеуінде (сөздік және сөз тіркесі мен сөйлем құрау жұмысында) үйренген білім ,икемділік, шеберліктері ... яғни ... , ... ... ... , ... ... , орфографиялық шеберліктері іске асырылады.Әрбір орындалатын
жаңа жаттығу бұрынғы ... ... бола ... , сәл ғана ... ... бір ... ... тиіс.Мұндай байланыс грамматика мен орфография
курсында оңай анықталады.Ал тіл дамытуда бұл жұмыс оңайға түспейді.
Методиканың нені , қалай ... ... ... ... ... тіл ... ... көрінбейді.Соның салдарынан кейбір жағдайларда тілдік
жаттығулар белгілі бір бағыт - бағдарсыз, нақты ... ... ... тіл дамыту сабақтарында жүргізілетін әрбір жаттығудың нақты мақсатын анықтап , оны өткендегімен салыстырғанда қандай жаңа шеберлік , машық, ... ... ... ... үшін бір ... балалар сипаттау элементімен таныстырылса , ал онан кейінгі шығармада сипаттау элементтерін алдыңғыға ... ... ... болуға тиіс.
Жалпы сөйлеу дегеніміздің өзі адамның ойын, білгенін, сезімін екінші
біреуге жеткізу үшін, яғни қарым - ... ... үшін тіл ... ... ... ... әңгімелесу, баяндама жасау, артистердің сахнада сөйлеуі, оқушының класта сұраққа жауап беруі, ғылыми
еңбек, телеграмма, хат т.б. ... ... ... ... - ... ... көрініп отырады.(жолдасымен сөйлескеннің өзінде де түрлі формада іске асады:сырласу, ақылдасу, көрген - білгендерін айту, кеңес беру
ренішін ... ... тіл ... ... ... ...
сөйлеу түрлерін, оның әрқайсысына тән ерекшеліктерді жақсы білуге
тиіс.[1,191]
Сырттай сөйлеу жоғарыда көрсетілгендей , ауызша және жазбаша ,сондай - ақ ... және ... ... ... ішкі ... - ойша сөйлеу, сөйлеудің бұл түрі де тіл материалы арқылы іске асады, ... ... ... ... ішкі сөйлеу деп аталады.Мұнда адам өз
ойымен өзі сөйлейді.Сөйлеудің бұл түрі толық грамматикалық формада.
Алайда балалардың да ішкі жан ... ... ... өз пікірлерін әуелі ойша жобалайды, сөйлемді ойша құрастырып
алады, кейде тіпті ... - өзі ... ... ... ғана сыртқы
сөйлеуге айналдырады.Ішкі сөйлеу әсеріне жазбаша мазмұндама, шығарма
жазу жұмыстарына дайындық кезінде күшейеді:балалар не жөнінде жазу , ... ... ... , ... қалай құрастыру керектігін
ойланады.Кейде тіпті текстің бөліктерін де ойша ... ... ... ... ... ... әрекеттері мен шеберліктерін жетілдіре
түседі.
Егер ішкі сөйлеу адамның өзіне бағытталатын болса , сыртқы сөйлеу біреуге ба.ытталады.Сыртқы сөйлеуді екінші біреу ... да оған ... ... өте ... ... екі ... бірнеше адамның арасында болғандықтан түрлі жағдай коммуникативті актініайларға , әркімнің көңіл - ... ... ... ... , ... ... одағай , шылаулар , мақал - ... көп ... ... тілдің дыбыстық жағын дұрыс игеру, сөйлегенде мінез - ... ... ... ... ... ... ... кішіпейілділік, зейін мен көзқарас мәнері , жаңа жағдайда адамның өзін ұстауы т.б. ... ... ... тіл ... ... іске ... диалогтың жасанды түрі іске асады.Әдетте мұғалім мен оқушының арасындағы әңгімелесуді диалог дегенімізбен , мұнда ... ... ... ... кейбір балалар ұялшақ болады
да,мұғалімнің сұрағына кейде жауап қайтармайды.Мұндай ... ... ... ... күннен бастап дұрыс жұмыс ұйымдастыру керек.
Егер мұғалім 1 - кластан бастап ... ... ... ... дауыспен,
анық, ашық сөйлеуді үнемі қадағалап , қолға алса ,онан әрі сөйлеу әдеттері
тиісті ... ... ... 1 - ... ... анық
айтылуына , оқыту жұмыстарына көбірек айтқызуға , ... ... ...
жұмыстарына қатты назар аударылады.
Сыртқы сөйлеу екі жақты процесс:оған коммуникативтік актінің ең кемі екеуі қатысады.Сыртқы сөйлеу, сонымен ... айту - ... - оқу, жазу ... та ... мен оқу , яғни ... қабылдаудың түрлері бола тұрып, адам өмірінде айту мен жазудан кем орын алмайды.Айтуда сөйлеп тұрған адамның ойы сқздің ... ... ... ... ... , яғни ... сөз, сөз тіркестері, сөйлемдердің көмегімен бейнеленеді.
Ал тыңдауда бұл процесс керісінше жүреді:тыңдап отырған адамның
қабылдаған ... ... ... ... ... ... да,
олар бір - бірімен байланысу арқылы түсініледі.
Осындай процестер ойлаудың мазмұнын тіл таңбалары ... ... ... ... ... да , жүреді, ал оқуда бұл процесс керісінше орындалады.Мұнда оқуда болсын, жазуда болсын, ауызша айтылған акустикалық жағдай міндетті емес,яғни кейбір ... , ... ... өзі ... ... ... ... оқығанда сөзді, олардың тұлғалары мен
байланыстарын белгілейтін графикалық таңбалар тікелей ішкі ... , ... ... мен ... ... да, оқып ... адам ...
мазмұнын ғана ұғынады.Жазуда ойлау , ішкі сөйлеу , бірден , акустикасыз ,
графикалық таңбалар арқылы ... ... ... ... ... ... ... , қиындық , келдіретіндей жаңдай
болса, ереже арқылы немесе естіртіп сөйлеу арқылы тексерілуі мүмкін.
Айту , тыңдау, жазу және оқудағы анағұрлым ... ... адам өз ойын , ... , ... ... ... алуы ... - ақ біреудің ойын дұрыс түсіне алуы болып табылады.
Монолог бір адамның сөзі болғандықтан , ерік ... ... ... ... ... ... ... бойынша әңгіме айту үшін бала
екі - үш күндей дайындалады.
Монологтық ... ... ... ... хабарлау,пайымдау т.б.),стильдік ерекшеліктер (баяндама ,көркем, баспасөз т.б.) ... ... ... ... ол ... сияқты бір немесе бірнеше адамға ғана емес, бүкіл жұртшылыққа (оқушыларына немесе тыңдаушыларына) түсінікті болуға тиіс.
Оқушылар ионологтық сөйлеуге ... оқу - ... ... ... ... хабарламалар жасау, мазмұндама, шығармалар құрастыру, класта газет шығару , оқыған кітаптары жқнінде ... ... ... жазу, пионер жиынына дайындалу, мектеп радиосынан сөйлеу т.б. жұмыстарды орындау барысында монологтық ... ... ... , беки ... дамыту балаға тек жаттығулар мен мазмұндама, шығарма жұмыстарын орындау арқылы ғана емес, сонымен ... ... ... өзін ... ... ... оны қуанып, көңілін шарықтатып болуға тиіс.Егер оқушы сөйлеуге мұқтажданса , оны сөйлеуге немесе жазуға итермелейтін ... ... тіл ... ... да ... ... ... деп есептеуге болады.
Бастауыш мектеп оқушыларының психологиялық мүмкіндіктерін жан -
жақты эерттеуші ... ... ... т.б.) бұл жастағы
балаларды абстракты ойлауға үйретуге болатындығын дәлелдейді.
Абстракт ойлауда маңызды роль ... ұғым ... ...
заттар мен құбылыстардың ең негізгі белгілері жинақталып беріледі.Ұғым
арқылы адам танымының ұзақ процесінің нәтижесі қорытылады.Ұғым
сөзбен ... сөз ... ... - қатынас үшін қажет материалдық қабыққа ... ... ... меңгеру ойлауға көмектеседі.
Ұғымдық ойлау бастауыш кластарда қалыптасады да, адамның бүкіл өмір
бойына дамиды,жетіледі.
Сөйтіп , тілді меңгеру сөз байлығын арттыру және ... ... ... ... ... алғы шарт жасайды.Психолог Н.И.Жинкин: ! - десе , ұлы
педагог К.Д.Ушинский: - деп ... , ... - ... ... ... ... арқылы тілдің дамуы , сөз жоқ , ойды дамытады.
Алайда тіл дамытуды ой дамытумен біртұтас нәрсе деп қарау дұрыс ... ... ... ... кең , өйткені ол тек тілге ғана
сүйенбейді.Ойлау жұмысы байқау, бақылау барысында басқа да әрекеттер
үстінде күрделене отырып , ... ... ... ... ... ... жағынан , тілдің дамуының өзі ойдың
дамуына қолайлы жағдай жасайды.Баланың меңгерген жаңа сөздері ... ... ... өзі ... мен ... ...
қамтамасыз етеді.Мысалы бастауыш класс оқушыларының балтатұмсық,
тоқылдақ сияқты құс аттары үйретіледі.Олар бұл құстарды ... ... жоқ, ... да ... ешбір білгілерін білмейді.Дегенмен балалар табиғат
туралы , орман немесе құстар ... ... ... ...
жазады тіпті ешбір қате жібермейді, ұмытпастай етіп, жақсылап жаттап та ... осы ... ... ... ... ... яғни бұл сөздер
туралы балаларда қалыптасқан ұғым жоқ, сондықтан ол сөздер дәні жоқ
қауыз сияқты, мазмұнсыз, құр ... ... ғана ... бұл ... тіл бар, ой жоқ.
К.Д.Ушинский қандай дегенмен тілді меңгерсе, бала ертеме , кешпе ұғымды
меңгеруге ... ... ... да дәл ... ұлы ... ... (сансыз көп сөзбен тітіркендіру, бір жағынан, бізді
шындықтан алыстатты, сондықтан да біз өзіміздің шындыққа көз ... ... үшін мұны ... есте ... ...
жағынан , тап сөз бізді адам етті) - деп көрсетеді. Егер сөз бала санасында
мазмұнмен толтырылмаса, біз ... көк ... , бос ... сөз ... ... ... ... жағдайлар көзге түседі:оқушы материалды
түсіндім дейді;ол тіпті сол материал бойынша ... ... іске ...
да (сурет салу, пластилинмен түрлі бейнелер жаау т.б.) мүмкін.Ал сол
материалды әңгімелеуге келгенде ол ібден бейшаралық халге ... ... ... ... - ... сөз таба ... ... неліктен? Мұны елемеуге болама? Оның себебі бала осы тақырыпқа жататын ұғымдарды , әсіресе ол ұғымдардың арасындағы байланыстары ... ... ... оқушы өз щйын тіл қабығына енгізе алмаса, ойдың өзінде ол ... ... адам ойын ... ... анық және ... білдіре алса , оның ойының толық, дәл болғандығы.Кейбір лекторлар тақырыптағы байланыстарды , тіпті .Өз ойларының қателіктерін лекция оқу ... ... ... барысында байқаған. Ендеше сөйлеу ойлауды түзейді, жетілдіреді, дамытады. Тіл мен ой дамытудың біл-бірімен ара-қатынасы, диалектикалық байланысы, ... ... ойын ... үшін ... ... жұмыстар іске асы
Тіл дамыту дегеніміз Н.И.Жинкиннің сөзімен айтқанда, ... ... ... іске ... ... ... ...
толығуы. Бұл толығу адамдардың тілдік қарым-қатынасы процесінде жүзеге
асады. Сөйлеу, ой алмасу қажеттілігі сөйлеудің мазмұнын ғана емес, түрімен
де анықталады. ... аясы ... ... ... ... ... ... ал бұл жағдай өз кезегінде мол сөздік қорды, оның белсенділігін, осыған лайық грамматикалық ... ... ... ... тілін дамыту әдістемесінің теориялық негізінде біз тіл мен ойлаудың байланысын, сөйлеудің тууын зерттеген логикалық және методткалық, дидактикалық, ... ... ... Сын есімді оқыту барысында жүргізілетін тіл дамыту әдістемесін анықтау үшін, ең алдымен, қазақ тілін оқыту ... ... ... ... ... тіл ... ... қалай қойылып, қалай шешіліп отырғанын анықтау мақсатымен шолу жасаймыз.
Бұл әдістің екінші мақсаты-алдымызға қойған өз ... ... ... ... ... қолымызда не бар, нендей мәселелер өз шешімін ... ... ... ... ... ... ... болады деген мәселенің басын ашып алу.
Мәтін - нақты сөйлеу процесінің шығармашылық құралы
Біз бір ... ... ... бір ... ... нәрсеге сендіргіміз келсе,немесе бір нәрседен бас тартқымыз келеді.
Әңгіме оқушыларға мәтін мазмұнын меңгеруде ... ... ... іс - ... ... ... мазмұнын,жәй - күйін,мақсатын ұғындыруда мақсатқа қол жеткізу жолдарын қарастырамыз.Қазіргі ... ... бет ... ... ... жылғыдан өзгеше,өйткені ақпарат көзі көп.Бұрынғыдай бұйығы емес,кедергілерді ескермейді,ойлағанын айтып айтуға,тез жауап қайтаруға ... ... ... мазмұнына сәйкес үнемі сұрақтар қойып,түсініксіз сөздер мен сөз тіркестерінің мағынасын айтқызу ,жазғызу,жауап бергізу оқушыларды толықтырып,жібереді.Оқытушының
бойы ... ... ... сөйлеу,тілін дамыту.Мәтін үй жұмысы
үшін де қолайлы.Мәтіндегі сөйлем байланысы әр ауан болып ... ... ... ... ... бар ... ... қиындық тудырмайды.Ал мәтіннің мазмұнын ауызша айту.
Тілдің қатынас құралы болып қызмет атқаруы сөйлеу формалары арқылы жүзеге асып ... ... өзі ... ... әрекеті болғандықтан психология ғылымының зерттеу обьектісіне айналады.
Сөйлеу ... ... ішкі және ... ... деп аталатын үлкен екі түрге,сонан кейін сырттай сқйлеудің өзі ауызша және жазбаша ... ... ... бұл ... бір - ... ... тығыз
байланыста іске асып отырады.Өйткені олардың физиологиялық негізі бір,ол
негіз - ми жарты шарларының қабығындағы ... ... ... ... ... ... ... шығатын кинестетикалық сезімдер жатыр.Кинестетикалық түйсікке негізделген шығарма мен мазмүндама жазу балалардың қабылдауын дамытып,ой өрісін кеңейтеді,тілін дамытады,оларды қиял шыңына шарықтатып,тәтті сезімге ... ... ... ... қиял
дүниесіне бой ұруы,әр түрлі оқиғаларға кездесуге құштарлығы,өзін ертегі
кейіпкерлерінің орнына қойып,ойға алғанын іске асыруға әрекет ... ... ... ... бұл ... ... ... зор маңызы бар.Қиялдың шарықтап дамуының ең жоғары
сатысы творчестволық әрекетпен тығыз байланысты болады. Қиял екі түрлі:пассивтік және активтік.Ал активтік қиялдың өзі ... ... ... ... ... ... ... активтік қиялдың екі түрін де дамытады.Өйткені кітап ... ... көру ... ... ... ... көз алдына елестету - қайта жасау қиялының ... ... ... бетін шындыққа бұрып,іс - әрекетіне өз ойынан шығарғанын,өздігінен тапқандарын қосып дамытуға,толықтыруға үйрету творчестволық қиялдың
дамуына әсер етеді.
Осыған байланысты,шығарма ... ... ... - ақ ... ... тұрлендіріп жүргізудің оқушыларды творчестволық жұмысқа үйретуде атқаратын ролінің зор екені келіп шығады.
Шығарма мен мазмұндама психикалық таным процестерінің ... ... ... ой ... ... арттырып,мидың үлкен жарты шарлар қабығында өтіп жататын
анализдеу,синтездеу әрекетін күшейтеді,анализаторлардың мидағы ұштарының арасында туып жататын уақытын нерв ... ... ... ... ... мен ... жүргізуге дайындалу барысында,әсіресе 1 - ... ... ... 1 - сигнал системасының қызметі басым
болғандықтан,балалардың өмірде көрген - білгендеріне,заттың тікелей өзін ... ... ... ... қабілеттеріне сүйену
қажет.
Тексті алдын ала синтездеу жұмысына ерекше назар аударған жөн.Өйткені тексті алдын ала синтездеудің,яғни жазбас бұрын тексті жобалап алудың қате ... үшін де ... ... ... ... аналитикалық және синтетикалық жағы неден көрінеді?
1. Сөз таңдағанда оқушы әңгімелегелі
отырған оқиғаға сай келетін ... ... ала ... - ... ... осы сөздерді текстің ішіне енгізуі синтетикалық процес болып
есептеледі.
2. Сөйлем құрастыруа - ... - ... мен ... ... және ... ... көрсететін сөздерді іріктеп алу;ал синтез - осылардың сөйлем ішінде орын - ... ... ... ... ... - тұтас,тексті бірнеше бөлімдерді бір - бірімен жалғастыру.Жазуға дайындық кезінде текске жоспар жасау - анализ ... іске ... ... ... бойынша толық тексті құрастырып айтып не жазып беру ... ... ... ... жазу ... анализ үнемі синтезден бұрын жүреді, анализдің бұрын келуі синтезге жол ашады.5.Психология оқулықтарында ... ... ... ... қабылдауы эмоциямен,сезіммен сабақтас жүретіні айтылады.Сондықтан мазмұндамаға алынатын текстер мен
шығармаға ұсынылатын материалдар ... ... ... сезімталдық, қызығушылық, еліктегіштік сияқты қасиеттер ескеріле іріктелуге тиіс. Бастауыш мектептерде оқушыларды мазмұндама мен шығарма жазуға үйрету жұмыстарында да,басқа пәндердегі сияқты,оның ... ... ... ... , ... түсініктілік, оқушылардың белсенділігін арттыру және жүйелілік принципі ескеріледі.
Шығарма мен мазмұндама материалдарын іріктеуде оқушылардың
жас ерекшеліктері және бұрыннан бар ... қоры мен ... ... ... ... бірге.
4 - кластағы программалық талаптар ескеріліп отырады.
Бұл жұмыстарда оқушылардыңбелсенділігін арттыру мен сапалылықтыжүзеге асыру үшін ... өз ... ... ... , ... ... тыңдай білуге, айналадағы өздерін қоршаған табиғаттағы өзгерістерді бақылай білуге, заттар мен ... ... ... ... ... мен ... таба ... үйрету жұмыстары жүргізіледі.Сонымен қатар оқушыларды мазмұндама мен шығарма жазуға үйрету барысында оларға қандай машықтар берілуге тиіс екені белгіленуі қажет.Өйткені ... ... бар ... пайдаланып, оларды жаңа әдетке тәрбиелейтінімізді біліп алмайынша, жұмыстан белгілі бір нәтиже күту қиын.Машықтың физиологиялық механизмі жоғары нерв жүйесіне ... ... ... ол ... ... ... ... екінші сигналдық системада жасалады.Ендеше әдетке бала механикалық түрде емес, саналы ... ...
1.2 ... тілі мен ... ... жазбаша жұмыстар
Қай класста болмасын, қазақ тілі мен әдебиет пәндерінен жүргізілетін
жазбаша жұмыстардың практикалық дағдыға үйрету үлкен кезінде-ақ басталып, грамматикалық жаттығу ... ... ... түседі. Ал, арнайы жазба жұмыстардың диктант, мазмұндама және шығарма деп аталатын негізгі ... - ... ... ... тіл сабағына жүргізілетін жазу жұмысының басты бір саласы. Бастауыш кластарда кемінде ... 1 рет ... жазу ... ... ... ... жаңа ... өтілетін сабақтың белгілі бір кезенінде шағын диктант жаздыртады. Диктанттың жиі ... ... ... ... - сауат көтерудің алғы шарты. Көздеген мақсаты, орындалу тәсілі және көлеміне қарай диктант көру диктанты, шығармашылық диктант, ... ... ... ... ... диктанты, бақылау диктанты болып бөлінеді.Көру диктанты - Грамматикалық белгілі бір ереже түсіндірілген соң, класта жаттығу жұмыстарының ... ... және қиын ... ... ... тиіс. Көргені бойынша есте сақтай отырып, тексті жазуға кіріседі.
Бұған 15-20 минутын ғана ұстау қажет. Көру диктанты есту сезімімен ... ... көру ... тексі оқылады. Онан соң сөйлемдер жеке-жеке оқылып, ... ... ... ... бар ... тақтаға жазылады,асты сызылады.Оның ережесі,жазылуы түсіндіріледі.Оқушылар қайталайды.Мұнан соң тағы оқиды бір ... ... ... соң ... жабулы сөйлем ашылады,оқушылар қателерін түзетеді.
2.Шығармашылық диктант.
Мұны өткізгенде,сөйлем құрау,сөздерді сөйлемге енгізу сияқты текстер
ұсынылады.Бұл көбінесе жаттығу түрінде жүргізіледі.Кейде сөйлемдегі ... ... ... орын - орындарына қойып жазу тапсырылады.Егер сөздер түгел атау ... ... ... ... құрау тапсырылса,мұндай жұмыстың оқушыларға тигізетін пайдасы зор болады.Одан соң құраған сөйлемдерін ... ... ... ... диктант.
Бұл оқушыларға сөздік жасалуы мен грамматикалық ерекшеліктерін үйрету мақсатында жүргізіледі.Бұның өткізілуінде ерекшелік сол - ... ... ... тұтас оқып шығады.Текстегі обьект сөздерге назар аударылады.Оларды оқушылардың өздеріне тапқызған дұрыс,кейде мұғалім көмектеседі.Содан ... ... ... ... ... ... тағы бір рет ... тақтаға жазылған сөздерді пайдаланып,тексті өздігінен жазып шығады.Бұл жағынан ... ... ... ... сөйлемді өз еркінше құрайтындықтан да бұл ерікті диктант боп аталады.
4.Өздік диктант.
Мұндай ... ... есте ... ... ... өздері жатқа білетін өлең шумақтары мен прозалық сөздерді ... ... ... да ... жағы ... болады.Өздңк диктантқа алынатын текст күнібұрын хабарланады.Обьект сөздер мен тыныс белгілеріне назар ... ... үшін ... ... ... жатқа білуі тиіс.
5.Ескерту диктанты.
Бұл оқушылардың өтілген материалдарын алған білімін жетілдіре түсуге себін тигізеді. Ескерту диктантын жаздырудан бұрын ... ... ... ерекшеленеді,түсініктер беріледі.Оқушылар керек етсе,қиын сөздер тақтаға жазылады.Мұны класта оқушылардың бір - біріне тексертуге де боладв.Диктанттың бұл түрі ... ... деп те ... ... бұл түрі бір тақырыпты өткеннен кейін жүргізіледі.Тақырып бойынша оқушыларға сұрақтар беріліп,олардың ұғымы қорытылады.Соңынан бақылау диктанты алынады.Бұл ... екі ... ... ... диктанты;
Ә)тоқсандық немесе жылдық бақылау диктанты;
Тақырыптық бақылау диктанты оқушылардың белгілі бір тақырыптан алған білімдерін сынау үшін ... ... ... ... ... мол беріледі.Тоқсандық не жылдық бақылау диктанты үшін алынған текст тоқсан ішінде не жыл бойында өтілген материалды қамтиды.Әрине,барлық тақырыптардың қамтылуы ... ... ... ... ... дұрыс.Мұны жаздырғанда текст Тұтас бір рет оқылады.Диктант мазмұнын қалай ... ... соң жеке - жеке ... ... ... екі рет оқылады.Ұзақ сөйлем дауыс жігі бойынша бөлініп оқылады.Тексті оқығанда орфоэпиялық принцип сақталынпды.Текст жазылып біткен соң,тағы бір рет оқылады.
Бақылау диктанты үшін сөз саны ... ... - 80 - 90 ... ... - 90 - 100сөз;
VI класта - 100 - ... ... - 120 - ... ... - 140 - ... - X ... - 170 - 190сөз;
Жазба жұмыстарының бір түрі - ... ... ... әңгіменің мазмұны ашылуымен бірге,орфографиялық жағынан сауатты жазылуы,тыныс белгілерінің де дұрыс қойылуы қосымша талап
етіледі.Ауызша мазмұндау мен жазбаша ... ... ... ... ... жиі ... ... тексі көлем жағасынан аз болғаны дұрыс.Яғни әр кластағы диктанттың сөз санымен 20 - 25 сөз ... ... ... екі түрі ... ... ... ... мазмұнын сақтап мазмұндату - жазбаша мазмұндаманың ең негізгі жолы.Мазмұндауда оқушы текстің мазмұнын ұққанымен,жеке сөйлемдердің ... ... ... ... ... ... өз ... беруге тырысады.Кейбір оқушылар мазмұнын білсе де, оқиғаның баяндау ретін шатастырады.Мұндай жағдайда нәтиже жақсы бола бермейді.
Мазмұндама текстері оқушыларға тәрбие берелік ... ... ... ... ... ... ғана ... сурет арқылы да өткізіледі.Бұл шығарма жазуға төселдірудің алғашқы баспалдақтары.
Шығарма жазу.Шығарма жаздырмастан бұрын оның ... ... ... алу ... - ... ... ... еңбегі.Тақырыпты толық аша білу үшін,материал іздеуге,оны таңдай білуге,өз шығармашылығын ... ... ... ...
жаза білуге үйретілуі тиіс.
Шығарма жазудағы басты межелер:
1.Сөз сұрыптау(Бұл үшін оқушының сөздік қорын байыту жұмысы ... ... ... ... бір - ... ... ... таба қолдану)
3.Сөйлем мен сөйлем,абзац пен абзац арасындағы байланыс.(ой
байланысы),келесі сөйлем алдыңғы сөйлемдегі ойдың жалғасы екендігін
немесе абзац пен ... ... да бір - ... ... ... ... үйретіп алу қажет.
4.Стиль тазалығы.(Бір сөзді немесе бір ойды орынсыз
қайталамау).(Қыстырма сөздерді ... ... ... ... - өзі есеп ... - өзі ... жете ... (оқушының білім алуға құштарлығы,тиісті
әдебиеттерді түсіне оқуы,оны ақыл елегінен өткізу,өмір құбылыстарын
зерделей білуі).
7.Өзі жазатын тақырыпта айтпақ ойын,оның баяндалу жүйесін,көлем - ... ... ала ... білу.
8.Шығарма (оның мазмұнын мегзетерліктей эпиграф сөздер қолдана білу).
9.Шығарма тақырыбын ашуға қажетті оның жоспарын жасай білу.
10.Шығарманың кіріспе ... мен ... ... арасындағы байланысты
қиюластыра білу.
11.Қорытынды пікірін,өзінің шығармаға көзқарасын,алған ... ... ... ... ... ... білуі.
12.Тақырыптың тәрбиелік иәнін аша білу.
Шығарма жазуға үйрету өте - күрделі де қиын ... ... ... ... ... ... беруді қажет етеді.
Шығармаға рецензия берілуі тиіс.Онда әр оқушыға тән қателер мен
кемшіліктер ... ... ... Шығарманы бағалауда оның
мазмұны,сөз қолданысы шешуші роль атқаратыны есімізде болғаны абзал.
1.3 Тарихи аңыздар - халық ауыз әдебиетінің мол ... ... ... ауыз ... ұсақ проза жанрына жататын аңыздардар мазмұны - өзінің ... ... ... бойы ... ... мұратымен құнды. Ол - ұрпақ тәрбиесі мен шыққан білімнің қайнар көзі. Аңыздарға кеңірек тоқталып, аңыздардың ... тән, ... ... ... ... ... қонымды, ойға оралымды, қазыналы пікірлер айтылады. Тарихи аңыздардың қатарын толықтырып, зерттеп, оқушы қауымға жеткізу - ... күн ... ... күттірмес міндеті. Тарихи аңыздар сипатын толықтыруды М. ... ... ... ғалымдар Р.Бердібаев А.Сейдімбеков өз еңбектерінде арнайы тоқталып, өз пікірлерін білдіріп, ой ... ... ... Яғни ол ... ... ... айта кетсек, ол тарихи аңыздар қатарын шежірелік аңыздар, яғни этногездік және жер - су ... ... ... ... ... ... ... үш жүзі, оның ру тайпаларының қалай пайда болып, өсіп-өнгендігі туралы әңгімелерді жатқызамыз.
Мысалы, Керейт руының ... ... ... аңыз ...
баяндалады.
. Міне, осы сарынды аңыздарды (үш жүз
тарихынан Қаңлы, Найманның Өкіреш бұтағы, т.б.) бір топқа бөледі екен.
Тарихи аңыздар ... ... тағы да бір ... бұл ... атауларына
байланысты туған аңыздар. Халық ауыз әдебиетінде бұл аңыздар да өзінше
үлкен бір шоғыр.
Тарихи ... ... бір ... ... ерекшелік оларда танымдық
қызмет басым болып келеді, яғни тарихи аңыздар тыңдаушысына ... ... ... ... ... ... ... тарихи аңыздардың бір-
бірімен қабысатын, іргесі бекітілетін тұстары жетерлік. Бұл ... ... ... ... ... да ... ... бір дәлелі.
Ж. Аймауытұлы жалпы дидактика барлық пәндерге тиісті оқытудың жалпы
заңдары, жолдары, оқыту жайындағы мәселелер туралы сөйлетінін, ал жеке ... яғни ... ... ... ... ... жеке ... оқытқанда, қалай жанастыру, қандай әдіс ... ... ... ... Мұғалімнің өз ісіне аса жауапкершілікпен қарай
отырып, ... ... ... ... ... - деп ... Әдіскер сабақ беру уйреншікті жай
шеберлік еместігін, оны ... ... ... ететін деп бағалайды.
Ж.Аймауытұлы балаға тілді дұрыс қолдандыруда төмендегідей бағыттарды ұсынады:
1) Басқа пәндерден тіл оқуы айырым болмасын, қайта өзге ... тіл ... ... ... Жан ... ... тіл үйрену басты жұмыс емес, жанама
жұмыс болғандықтан, бала әуелі тәжірибеге таянып, нәрсемен танысып, кеін ... ... ... ... ... ... ... - тілге үйренсін;
3) Баланы тілдің әр түріне машықтандырғанла, белгілі жүйе ... ... оқу, ... ... соң келеді, соңғылары тәжірибеден соң
келеді. Сондықтан әуелі ... ... ... ... ... ... ... жазуға үйретілсін;
4) Бала әуелі өз бетімен сөйлеуге, жазуға төселіп, сонан кейін үлгілі ... ... ... ... ... үшін ... ... кітаптағы даяр заттар бола бермей,
баланың тәжірибесінен, көрген-білгенінен алынсын. Кітаптан өмірге емес,
өмірден кітапқа қарай жылжысын.
М. Жұмабайұлы - ... ... ана ... ... тіл ... ... ... қадам жасаушы. Бұл сөзімізге айтар дәлеліміз
* М. Жұмабайұлының әдіскер ғалым ретінде төрт жылдық ... әр ... ана тілі ... бала тілін дамыту үшін жүргізілер
жаттығулар, қалыптастырылар дағдылар жүйесін жасап ұсынуы. Әдіскер ... ... ... ол ... мен ... жүйесін IV
сыныпқа топтай отырып төмендегіше ұсынады:
1 сыныпта: а) Жаңдағы әсерді қысылмай ... ... ... ... жаттаған өлең, мысалдарды дұрыс, ашық айту - оқи ... ... ... да, дұрыс сөйлеу;
в) Оқуға жаттығу;
г) Өзі салған суреттердің астына өзінің атын жаза білу;
ғ) Тақтадан, кітаптан көшіру;
д) Күн ... жазу һәм ... ... ... мұғалімнің жетекші
сұрауларының жәрдемімен қайта ауызекі айтып бере ... ... ... ... ... ... жаза білу;
ж) Күнделік календарь тізу;
з) Оқуға ұстарту.
2 сыныпта: а)Есіткені я көргені туралы толығырақ қылып әңгіме айту;
ә) Есіткен, көрген, оқығанын сахнаға ... ... ... ... ... білу;
в) Сурет бойынша әңгіме ете білу;
г) Бір белгілі әңгімеге ... ... ... ... шығарып айта білу;
ғ) Әңгіменің бір бөлімін алып тастап айта білу;
д) Даяр әңгімені өз бетінше толықтыру;
е) Баспадан, жазбадан қысқа мақалаларды ... ... а) ... ... ... ... ... әңгіме шығарып
тәжірибе жасау;
ә) Балалар жиылысында пікірін дәлелдеп толық қылып сөйлеу білу;
б) Бастағы әңгімені ... жаза ... Бір ... ... ... ... баланың аяқтауы;
г) Әдебиет әсеріне шамасынша түрлі жақтан баға бере білу; күнделік
календарды тізе ... ... өз ... ... ... ... ... Жиылыстар, экскурсиялар сылқылды оқиғалардан жазбаша есеп бере білу.
4 сыныпта: а) ... бір ... ... ... ... сөйлеу һәм жазу;
ә) Әдебиет әсерлерін кестелі, кестесіз, ... ... ... жай ... сипаттарына қарай сөйлеу білу;
б) Әдебиет әсерінен алынатын сұлулық сезімін декламациямен тереңдету;
в) Оқығанды суретке салу, әдебиет әсерін сахнаға айналдыру;
г) ... ... һәм ... ... ... сөз ... ... тереңдету;
д) Спектакльге қатысу;
е) Мектетің оқу үйін басқаруға жәрдем қылу.
Сондай-ақ М. Жұмабайұлы баланы емле бойынша дұрыс жазуға
дағдыландыру үшін ... ... ... ... ... ...
жеке дұрыс жаздырып дағдыландыруды айта келіп: - дейді.
Ақырында, ... төрт ... ... мектептегі ана тілінің
ауданын мына бағыттарда жүргізуді ұсынады:
1) Оқу, жазуға үйрету;
2) Емлеге дағдаландыру;
3) Жазбаша сөзді өркендету;
4) ... ... ... ... һәм ... ... түрлерімен
таныстыру;
5) Ұғып оқуға дағдыландыру: деген пікірін ескере келіп, біз ... ... ... таңдау мақсатына орай, негізгі талаптарды
көрсеткенді жөн көрдік.
Оқушыларға жаңа тақырыптың мына сияқты негізгі талаптарды ... ... ... ... ... дәл, анық болуы;
2 түсіндірілетін негізгі логикалық ойлардың толық болуы;
3 өткен тақырып пен жаңа материалдың байланысты ... жаңа ... ... ... ... ... сараланып көрсетілуі;
5 жаңа білімге сай берілетін анықтамалар мен ережелердің дәл болуы;
6 жаңа тақырыпқа сай берілетін психологиялық дағды-жаттығулардың
көлемі жағынан ықшамды, ... ... ... ... тіл ... ... ... қажет.
Сондай-ақ бұл сабақ тілінен теориялық білім мен практикалық дағды
беруде ерекше орын алады. Сондықтан да жаңа матеиалды ... ... ... ... ... жете ... ... аты
айқындалады; тақырытың көлемі мен өтілу жүйесі сұрыпталады;
материалдардың ... ... ... ... тиісті мен
ережелер айтылады және тақырыпқа лайықты дағдылар жүргізіледі.
Қазан жүрек қайдауыл батыр
(1766-1839)
Қазақ ... ... ... ... ... ... батыр туралы
Қазақстанның батыс өлкесінің жұртшылығы білгенмен, Қазақстанның басқа ... біле ... Оның ... ... ... ... ...
жүргізілмегендігі және білгендердің баспа бетінде ашық әңгіме
айтпағандығы. Әрине, оған ... та ... ... Әйтпесе өз заманының
мықтысы, қас батыр, бірлік туын көтерген, ақылымеен де, күшімен де ... ... ... ... ... шешіндік сөзімен құрметте бөленген
Қайдауылды бүкіл тама мен табын, шекті рулары құрметтеп, 1840 жылы
асып беріп, ескерткішін қоя ... ... ... рет ... ... киелі деп басына түнеп,
асып беріп аспанға көтере ме? ... ... ... ... башқұрт, қарақалпақ, орыс-қазақ барымташыларына қарсы
шығып, елдің қорғаны болған, ұлт-азаттық көтерілісінің бастауына тұрған
көсем. Ол одан әрі ... ... ... ... туын ... ... ... қоғамдық-саяси өмірге араласқан, ел мақтанышы. Қайдауылдың
қас батырлығы туралы аз-маз мағлұмат беру үшін бір-екі ... ... ... ... ... тарихшы З.Байдосұлы зерттеп тапқан.
Шектінің аға биі Жомарт Тоқпанов Қайдауылды 250-дей жасаққа қолбасшы ... ... ... ханы ... ... ... ... беруді
тапсырды. Көтібар өзінің 800-дей жасағымен ... ... ... ... ... ... ... Қырғыз, Жақайым, Жаңғылыш жұртына
құйындай тиіп, лап қойды. Қайдауыл батыр күшінің ... ... ту ... ... Иманулла бекке шауып келіп: - деп, күркіреген ... ... ... ... бек ... ... Сәмәлі, Қалдыбек, Алламберді, Айдарәлі
деген батырларын шығарды. Қайдауыл батыр сәске түскен кіші бесінге дейін
олармен ... ... ... ... жер ... ... ... ауылын щауып, екі мың ірі қарасын айдап кетіп,
Түнелбай деген жылқышысын өлтіріп, оның әкесі Күтірдің туын ... ... ... ... және ... үшін екі мың жылқы, бес жүз түйе, тоғыз
сиыр құнын алтынмен алып ... ... ... десе бас ... жығып Күтірдің.
Кұн қайтарып, дат дескен,
Айтып әділ бітімін!
Түрікменге тиісті.
Тұлрығынан тұйреп ап,
Қалдыбекке кірісті.
Ортекедей ойқастап,
Қайдауыл атын ағызды.
Иманулла бек мырза
Көрді батыр ... ... ер ... мен ... ... Көтібатыр:
, - деген екен.
Осыдан барып Қаратаудан келген Тасыран жараудан мынадай сөзі ... ... екен екі ... ... ... ... - ... қылыш, ел қорғаны,
Қайдауыл - сағы сынбас, қазан ... ... ... ... шыққан Толыбай жыршыдан Қайдауыл туралы
мына жыр шумағы қалған:
Әруағы асып күркіреп,
Айдынға шықты Қайдауыл.
Жекпе-жекті айқаста,
Қанын судай ағызып,
Түсірді жеті ... теке - ... тере ... ... ... неше түрлі әңгіме көп-ақ. Олардың көпшілігі шындықпен астарласып жатқандығын жоғарыыда айтылған ... ... ... Енді ... ... ... ... Әкем мен атамыз Үмбетжан бала кезімізде мынау Қайдуыл бабаңның сөзі еді. ... ... ... жолы ауысып, түсіп те әбден ықтимал, өйткені, біз тарихшы емеспіз.
Бірлік басы - қайнары ... ... ... ... ... айбарлы едім,
Көтібардың қайрағы едім,
Жеңгелерге жайдарлы едім,
Жоқ - жұтаңның жайлауы едім,
Дау-дамайдың байлауы едім,
Мөңке бидің тайлауы едім,
Ақкісінің шайлауы ... ... ... ... ... ... сыздар сазға қонса,
Төрт құдықтың төрелігі,
Осы болды саз да болса.
Бұл сөз былай ... ... Бір ... төрт ұлы болыпты. Төрт ұл төрт
құдыұтан өз ... ... ... ... суы ... көзі бар ... болыпты. О шеті мен бұ шетінен санағанда
төрт құдық шаршы тәрізді шабындықтан бірдей орналасуымен бірге, бір-
бірінен бірдей ... бір ... ... ... ... ... тату-тәтті өмір сүргенімен ағайындылар, олар қайтыс
болғаннан кейін қырық пышақ ... ... пен төрт ... тең ... ... Төрт ... төрелігін айту үшін ағайындылар Қайдауыл
батырға келіпті. Сонда әке-шешесі мен арғы - бергіні ... ... ...
жоғарыдағыдай сөзімен оларды татуластырыпты.
Дуалы ауыз даналығы
Сегіз жасар Бөлтірікке бірде әкесі:
-Балам, өрістегі атты алып келші - деп ... ... ... ... ... ... шығып кетеді. Қанша іздесе де кешке дейін атты таппайды.
Әбден ... ... ... ... ... Күзерай деген байдың үйіне
жетеді. - деп байдың үйін жалағалағандар бар екен, ... ... ... ... ерні ... кедей-кепшіктер
алдынан шығады. Біреуі түйе қараған, екіншісі ат ... ... ... ... бір ... ... болса керек.
Келімсектерге көже құйып беретін бай үйінің қашаннан әдеті екен. Күбіде ... көже ... ... ... ... пісіп-пісіп жіберіп, дәу табаққа
құцып үшеуінің алдына қояды. ... бір ... ... ... ... ... қоюын сүзіп ішкісі келеді. Қасындағы екеуінің жасы да үлкен, әрі ... ... ... ... ... жіберіп, қоюы бетіне шыққанда судан
балық сүзгендей іліп ала қояды. Бір кезде Бөлтірік орнынан атып тұрып
басындағы ... ... атып ... ... бастайды. Шекпен де, етік де
шешіледі. Одан әрі шешіне бермекші болғанда төрде мұны байқап отырған
бай:
-Балам, неге сонша мазаң ... ... ... ғой, неге шешіндің? -
дейді
-Ата, шешінгенім мына ... ... коюы ... ... ... ... ... тиді. Ал аналарға ұстатады, есем де кетті. Соны сүңгіп
алып шығайын деп едім, сол үшін шешіндім...
-Тоқта, балам,- деп Күзербай қолын ... - ... ... баласысың?
-Әлменнің баласымын.
-Атың кім, қалқам?
-Атым Бөлтірік.
- Е-е, енді түсіндім, сен текті кісінің баласы ... ғой - ... де бір ... ... , - деп әмір ... ... ... ауыл ақсақалдарын шақырып, малды да өрістен тез
алдырады.
-Балам, ана қойдың мойынынан ... ... ... лып етіп барып, қойдың мойынан құшақтап тұрады.
Айтқаның әділ болсын,
Тілегің қабыл болсын
Жортқанда жолың болсын
Қызырәликисәлам шылауында болсын.
Дұшпаныңа киелі ... иелі ... өмір ... ... әрдайым,
Осылай жүйелі болсын.
Бұл менің берген батам емес,
Бабам Жауатардың батасы, әумин!- деп бетін сипайды. ... ... ... ... ... зерттелуі
Қиял - бұл елестерді қайта құру және солардың негізінде ... ... оның ... асуы жаңа ... және рухани байлық
жасауға әкеледі; қиял сондай - ақ ... бар, ... ... жеке ... ... ... ... жасау [4,55]
Қиял басқада психикалық процестер тәрізді дамудың ұзақ жолынан өтеді.
Қиялдың ... ... ... ... ... дейінгі кезеңнің
қалыптасуы нақты әрекетке байланысты. Қиял табиғаттың адамға берген
үлкен сыйы, әрі құнды рухани сапа.
Адам әдетте қол ... ... ... Ол ... қиялы арқылы
ізденеді, дүниені өзгертуге, жаңғыртуға тырысады. Болашағын болжайды
келешекте атқарылатын әрекетінің нәтижесін күні ... ... ... ... ... ... ... рөлі аса зор.
Қиял иесі өзіміз. Ол бізге бағынышты, пәрменді немесе әлсіз болуы да
өзімізге байланысты. Қиял өзінен-өзі пайда ... Қол ... ... ... Қиял ... дүние тануынан, оның жасайтын
әрекеттерінен, еңбегінен, алға қойған мақсаттарынан туады да, оған қызмет
етеді. Қиялға ... ... бір - ақ ... бар ол - ... сүю. Сонда
ғана қанатты қиял, жүректе асыл арман орнайды. Бұл үшін ... өмір бойы ... ... ... ... ... білу қажет.
Қиялдың сиқыр күшінің өзі оның шындықпен еңбекпен, мақсатпен тығыз
ұштасуында. Туысқан қызғыз халқының ұлы ... ... ...
деп ... философиялық ой қорытындылайды. Қиялы
әлсіздің өзі де әлсіз
Қиял арқылы бала ондағы жанды бейнелерді көз ... ... ... ... ... ... күйге түседі. Көркем әдебиет
шығармаларын талдағанда, тарих сабақтарындағы әңгімелерде,
оқушылардың түрлі ойындарында, қиял процесі әр ... ... ... ... ... ... алғашқы кезде қиялдың дамуы
айтарлықтай болмайды. Мәселен, бірінші сыныптағылар суретке не
оқығанына қарап, өз бетімен жаңадан ... ... ... ... осы ... синтездеу қабілеті жөнді дамымаған. Олар оқиғаны кездейсоқ,
біріне-бірі байланыспаған ... ... ... ... ...
қайта жасау қиялын дамыту үшін алдымен олардың тәжірибесін қорландыра
түскен дұрыс. Осы салада ... ... ... ... Мәселен, мұғалім
балаларды орманға экскурсияға апарған екен дейік. Онда ... әр бір ... ... ... көздермен көріп, қолдарымен ұстайды,
білмегендерін бірінен-бірі сұрап не мұғалімнен біліп алады. Ертеңіне мұғалім
оқу сабағында балалардан көрмеген ... ... ... ... ...
бұл олардың қиялын тәрбиелеуге көп пайдасын тигізеді. Өмір тәжірибесінің
артуы, білім қорының молая түсуі балалардың қиялын да дамыта ... Бала ... ... ... дамитындықтан, не нарсеге болмасын өзін қатыстырып,
оның икемділігі мен дағдысын дамытып отыру қажет. ... ... ... ән ... ... мен ... ... баланың
осыған орай көрінетін қиялы да шарықтай алмайды.
Бастауыш сынып оқушылардың қиялын ... ... ... ... Мәселен, көркем әдебиет кітаптарын оқу, музейлер мен
галереяларға бару, кино көру, ұйымдасып музыка ... бала ... жаңа ... толтыра түседі. Оқушылардың жас, дара ерекшеліктерін ескере
отырып, киялы күшті дамыған ... ... ... ... ... ... орындарына экскурсиялар жасау, түрлі тапсырмаларды оқушыларға
дербес орындатып отырғызу, оқу ... ... ... ... ... ... т.б. ... әдістер бала қиялын дамытудың түрлері болып
табылады.
Адам не істейтінін ерте бастан ой, қиял ... ... ... ... онда ... ешбір әрекеттерді әдебиетте болсын, ғылымда
болсын бір орында тұрып, алға қарай жылжымас еді.
Қиялды ... болу ... ... ... және енжар қиял деп екіге
бөлуге болады. Егер алдымызға ешбір мақсат қоймай, жәй нәрсені ойлап,
кездейсоқ қиял бейнелерін тудыратын болсақ- бұл қиял ... қиял ... ... ... ... ... ... мақсат қойып
қиялданатын болсақ, мұндай қиял белсенді қиял болады. Қиял бейнелерінің
пайда болуы елестеудің пайда болуымен, оларды еске ... ... ... ... 6-7 ... бала анасы бір жаққа кетіп қалса, жан-
жағына қарап іздей ... Бұл факт ... қиял ... ...
екендігін көрсетеді. Балада сөйлеудің пайда болуы, оның түрлі әрекерпен
айналысуы, сурет салуы, балшықтан түрлі заттардың ... ... ... ... ... ... ... шарттар болып табылады. Балада ең алдымен
еске түсіру, кейінірек қайта жасау қиялы пайда болады. Алғашқыда қиялдың
ырықсыз түрі, кейіннен ... ... ... жиі ... жасына дейінгілердің қиялының дамуында халық ертегілернің
алатын орны ерекше. Бала ертегі ... оны ... өте әуес ... осы ... ... ... ... көрінеді. Мектеп оқушыларының қиялында
оның барлық түрлері жаңа мазмұнда ие ... Бала ... ... ... ... мен ... ... армандарын
ескеріп отыру маңызды. Бала дәл қазір өзінің арманын іс ... ... ... да, келешекте оны іс жүзінде асыратынына сенімі болғаны ... Бала ... кез өз ... ... ... сын көзбен қарап, қиял біткеннің бәріне
сен берместен, оны ой тезінен өткізіп отыруға дағдылануы тиіс. Бала ... ... ... ... күш - қуат ... ... ... құрғақ қиялдардың болмау жағын мұғалімдер үнемі ескеруі
тиіс. Адамның білімі бол болса, оның ақыл - ойы мен қиялы ... де бай ... ... ... көзін жеткізу - ата - ана мен тәрбиеші
ұстаздардың міндеті. Мектептегі. Үйдегі көркем эстетикалық ... ... ... ... әсер етеді.
Оқушы қиялы сабақ үстінде тәрбиелеуге бізде көп мүмкіншіліктер бар.
Мәселен, қай пән ... ... ... мағлұматтарды көбірек берумен
бірге олардың өмірімен байланысатын жақтарына ерекше көңіл бөлген
дұрыс. Бала қиялын дамытуда ... және ... тыс ... ... ... алу ... Бұл үшін түрлі үйірмелер жұмыстарын жақсы жолға қою
қажет. Келе жатқан мейрамдарға дайындалған уақытта, ... ... ... ... ... ... өткізу жайында
олармен бірге жоспар жасап, оларды қатыстырып отырған жөн. ... ... ... ... да орны айқықша. Бала театрдан, кинодан
көрген үдгілі адамдарға ұқсап, келешекте солардай өмір сүргісі келетін хақ[]
Біз бұрын қабылдаған заттар мен ... ... ... ...
еш уақытта көрмеген нәрселерді де санамызда бейнелей аламыз.
Мәселен, ... ... ... ... ... ... оқып ... не өзіміз көрмеген алыстағы елдер туралы әңгіме тыңдауғанда, не
кітап оқығанда бізде түрлі жаңа ... ... ... Бұл қиял
процесінің жемісі болып саналады.
Қиял дегеніміз сыртқы дүние заттарды мен ... ... ... қайтадан жаңартып, өндеп, бейнелеуде көрінетін, тек адамға ғана
тән психикалық.
Адамдардың қиялына тән ... ... ... топтастыруға
болады:
1.Әр адамның қиял ерекшеліктері оның жеке қызығулары мен
қасиеттеріне, алдына қойған мақсатына байланысты болып келеді.
2.Қиялдың мазмұны мен формасы ... жас және дара ... де, ... тәжірибесінде де байланысты. Мәселен, көргені
де, түйгені де көп, өмір тәжірибесі мол, әр тарапта білімі бар ересек ... ... мен енді ғана ... аяқ ... деп тұрған жеткіншектің
қиялын бір өлшемге салуға ... Қиял - ... ... ... ... ... жататын
процесс. Мәселен, алған мақсат, оны жоспарлап, жүзеге асырудың
жолдарын іздестіру қиялсыз мұмкін емес. Бұл - ... ... ... ... мысал. Өйткені ойлау белсенділігі адамды
творчестволық әрекетке жетелейді. Ал ... ... ... өте ... ... ... етеді.
4. Адамның қиялы еңбек процесінде, іс-әрекет үстінде жарыққа шығып,
дамып ... ... ... ... ... мақсаттың болуы,
болашақты болжай алуы, істейтін еңбектің ... күні ... көре ... яғни оны өңдеп, өзгертіп, елестете алу - адам қиялына тән негізгі
белгілер.
Қиялдың мазмұны - ... ... ... ... Тіпті қиялдың
ғажап фантазиялық продуктылары да өмірде бар нәрселерден
құрастырылып жасалынады.
Мәселен, су перісінің (жартылай әйел, жартылай балық) мифологиялық
тұлғасын жасау ... ... ... ... ... болар
еді:
Қиял процесінің адам әрекетінің қандай саласында болмасын зор ... ... ... өзі осы ... ... ... дамып отырады. Тіпті бала
қиялындағы фантастикалық обрыздардың өзі де оның ... ... ... тәжірибені меңгеруге жағдай жасайтыны, мұның
өзі деген әңгімесінде осы жайды өте жақсы көрсеткен.Қиялдың адам
қажетіне асуы, оның шындық пен байланысты ... ... ... ...
қанат бітіріп, оны ілгері өрлеуге себепші болады. Халық деп өте тауып айтқан.
Қиял түрлері елестеулердің өзгеріп, өнделуінің арқасында жасалып ... ... ... синтез, әдістері, агглтинация, схематизация
турлі схемалар мен суреттердің ... ... ... ... ... ... ... жиі қолданылады. Қиялдағы едестерді
топтастырудың қарапайым түрі агглютинация деп ... Осы әдіс ... ... ... ... ... жез ... мен түрлі
механизмдердің, машиналардың конструкциялары(судан өте алатын жеңіл танк, аэрошана - суға қонып, ұша алатын самолет) ... ... ... ... ... бірі - гипербола.
Гипербола деп нәрсенің жеке ... ... ... ... ... Қиял ... жасаудың енді бір әдісі - нәрсенің
бір жағын ерекше әсерлей көрсету. Карикатуралар мен ... ... ... ... ... ... ... схематизация әдісі
қолданылады. Суретшінің өсімдіктер дүниенің элементтерінен ою ... ... ... ... қиял ... ... мақсат қоймай - ақ басындағы
елестердің ағытылып, бірінен соң бірі өтіп жататын ... ... ... бұл түрі ... ... оқушылардың жиі кездеседі. Ұйқылы -
ояу кезде де ырықсыз ... ... ... жатады. Пассив қиялдық
айқын түрі түс көруден байқалады. Көрген түстің қисынсыз шым -
шытырық болатыны да - осы ... ... ... болуы адамның өз ойының тізгінін босатып
жіберуіне де байланысты. Мысалы, аспандағы бұлтқа қарап, оны әр
нәрсеге ұқсату,немесе ... ... ... ... оның ... ... ... көз алдынан ағылып өтіп жатады. Осы екі
мысалдың бірінші жағдайында қарапайым қиялдау затты қабылдаса, ал
екінші жағдайда ... ... елес ... ... Елес - ... ... ... саналы әрі жемісті түрі - ырықты қиял. Бұл - адамның алдына
саналы түрде мақсат қоя ... ... ... ... мен ... ... тудыруы. Қиялдың бұл түрі балалардың ойын әрекетінен де
байқалады. Ырықты қияд түрлерін топтан қарастырудың жолдары бар.
Олар - ... ... ... және жасампаздық қиял.
Қайта жаңырғырту қиялы адамның өмір тәжірибесінде кездестірген,
бұрын болған бейнелерді қайта жаңғыртып елестететін сөздік
тітіркендіргіштерге байланысты туындайды. ... ... ... ... жаңа ... жасау емес, сол қалпында қайта елестеу болып
табылады.
Қайта жасау қиялы - адамның ой - ... ... ... ... ... Қиялдың бұл түрінің тәлім - ... ... ... ... бар.
Қиялдың ең жоғарғы түрі - жасампаздық қиял. Қиялдың бұл түрі ... жаңа ... ... ... қиял - ... мәні бар ... соны өнімдер жасап шығаруда жетекші қызмет атқаратын ... ... ... ... ... ... ... елдің ауыз әдебиетінен мол орын алған және жазу - сызу ... ... ... ... күрделі шығармасының бір түрі-
аңыздар. Аңыздар көбінесе, қара сөз ретінде айтылатындықтан, оны
халықтың ерте заманда шығарған көркем әңгімесі деп ... ... ... ... ... ... ертегілер де адам баласының
еңбек - кәсіп ету, тұрмыс - тіршілік құру тәжірибесіне байланысты туған.
Жаратылыс ... ... ... ... ... ...
неліктен болатындығын толық түсінбеген ертедегі адамдар әр нәрсені
қиял еткен: өздерінің ауыр еңбектерін жеңілдету жайын қарастырған.
Бұл ... ... ... мен ... ... ... ... Қазақ аңыздары сөз еткенде, біз оның ең алғаш үлгілері,
олардың мазмұны, көркемдік дәрежесі қандай болғандығы жайын анықтап
айта ... Ауыз ... ... түрлері секілді, аңыздардыда ауызша
шығарылып, ауызша тарағандықтан әр түрлі өзгерістерге ұшыраған, бір
аңыздардар ерте заманда ... ... ... ... үлгілерін,
олардың оқиғаларын бойына жинай да жүрген.
Қазақ аңыздардың ішінде ағайындас - аралас, көршілердің, атап айтқанда: ... ... ... ... ... ... ... халықтарынан
алынған, бізге, сіңіп кеткен, өзіміздің төл-тумамыз болған аңыздарыда
бар. Бұл ... ... ... ... ... келіп енбеген. Ол қазақ
халқымен көршілердің арасында көп ... ... ... ... - достық қарым-қатынастардың негізінде енген.
Сөйтіп, қазақ аңыздардың жалпы ... ... ... ...
өзінің тума аңыздарын етіп жіберген.
Қиял-ғажайып аңыздар. ... ... бұл түрі көне ... ... ой-санасы терең жетілмеген, табиғаттың тылсым сырының мән-
мағынасын ... ... ... бірақ соны білуге деген ой-
арман, қиялдың күшті кезінде туған. Күн, ай, от, судың жойқын
күштерінің ... ... ... ... адамдарды табиғатқа
сиынып табынған бірінен қорықса, бірін қастерлеген. Оларды адамша ... ... ... ... деп ұққан. Қазақтардың
мифологиялық ертегілері бұдан кештеу матриархат пен патриархат
дәуірінің ауысу кезеңдерінде туса керек. Аңшылық салты өмір ... ... ... ... ... сырын тынып біліп, олар
жайында сан-салалы образдар тудырған. Жалмауыз, мыстан ... ... ... ... ұғым ... ... ...
кәсіп ер адамдардың әрекетімен көбірек байланысты болғандықтан,
алғашқы ру қоғамдық салт-санасы ... ... неке ... Бұл ... ... ... ертегілерінде адамға жат барлық күштермен
күресушілер - мергендер, ... ... ... ... ... ... ... мал туралы, олардың
қасиеттері жайында, сұрапыл соққын боран, жұттың болуы, малдың ығып ... мал ... ... ... інісінің іздеп шығып, әлденеще
қиындықтарға кездесіп, олрды ақыл айласымен, күш - ... ... ... ... ... жайында болад. Мысалы,
, , , т.б. қазақтың
мергендері жайындағы ертегілерінде көбінесе, халық сүйген батыр ұлдар
сипаттаралады. ... ... ... сөз ... ... сырын білсем, көрсем,
меңгерсем деген асыл арманы адамзат баласын жасампаз еңбекке
жетектпей ... ... ... ... асыл ... іске ... ... ғылым мен техниканың бүгінде жетістңкке жетуіне,
шындыққа айналуына себепкер болып отыр.
Ертегі - уақыт пен ... ... ... адам ... ... ... жария ететін, есте жоқ ескі замаңы еске түсіріп, ... ... ... Ертегінің бойына бүгіп жатқан сыра да, түсіндірмек болған
тәлімі мен бермек ғибраты да, ... шыңы да - мыне осы: адам ... ... ұласуын, жүрек көзінің ашылып, АЛЛА нұрымен
қауышуын көрсетеді. деген
осыдан шыққан екен.
Аңыз - бұл ... ... ой мен ... отын ... ... ... Бастауыш сыныптарда оқушылардың қиялын дамытатын
жұмыстардың бір түрі - ойдан аңыз құрастыру. Балалар ертегіні тек
тыңдауда ғана ... ... олар ... де ... ... ...
шығару - мұғалім үшін балалар рухани қарым - қатынас жасау болса, ал
балалар үшін теңдесі жоқ ойлану ... ... Олар ... ... ... түсініксіз нәрсе, әсіресе ғажайып, фантастикалық
нәрсенің бәрі ... ... ... ... ... ... ... байқағандарынан ертегілер ойлап шығаруға үйрету керек.
Ауыз әдебиетінің басқа эпостық ... ... ... де ... ... көркемдік ерекшеліктері бар. Қандай ертегіні алсақ та, ол
белгілі біл сюжетке құрылады, өзінше бастауы, аяқталуы болады.
Аңыз әңгімелер -- ... ауыз ... ... ... ... ... ... ауызша айтылып таралғандықтан, фольклорлық
сапалармен толыққан көркем шығарма. Аңыз әңгімелер тарихта болған
белгілі бір ... ... ... ... ... ...
адамдардың ел үшін еткен еңбегі, қамқорлығы, халық намысын қорғауы, сол
жолда жасаған игілікті іс-әрекеттері ел ... аңыз ... ... ... ... Аңыз әңгімелерде халықтың қоспасы болғанымен,
негізгі ой түйіні барлық жерде бірдей сақталады. Оқиға желісі күнделікті
өмірде кездесетін ... ... ... ... ... әсіре қиялдау көп кездеспейді.
Кейіпкерлері:
Қазақ аңыздарындағы Асан қайғы, Жиренше шешен, Алдар көсе, Қожанасыр,
Қорқыт, т.б. - бәрі де ... ... ... ... Кейбір аңыз
әңгімелердің басты кейіпкері көрші елдерге де ортақ ... ... ... ... ... қырғыз, өзбек ауыз әдебиетінде ортақ кейіпкер. Ол "ауылы
аралас, қойы ... қыз ... қыз ... құда-жекжат болып кеткен
көрші елдердің ежелгі мәдени байланысының куәсі. Аңыз әңгімелерде
көбінесе сараңдық пен сақилықты, ... пен ... ... ... ... ... ... жастарды жаман әдет, жат мінездерден
аулақ болуға баулуды мақсат тұтады.
Қожанасыр әңгімелерінде (аңызда) оғаш қылығы, аңғал мінезі әжуа-күлкі
туғызып отырғанымен, ... ... ойда ... ... ... анық ... оқушы оқып күле отырып шындықты түсінеді. Осындай халық
арасына кең ... ... ... аңыз ... бір тобы ... көсе
атымен байланысты туған. Көсе образы - қарапайым халықтың күлкіні сараң
байларға, оның өкілдеріне қарсы ... ... ... ету ... ... образ. Мұны біз [["Алдар көсе мен Алаша хан", "Алдар көсе мен шық
бермес ... ... көсе мен ... т.б. аңыз ...
көреміз. Осы аттары аталған хан, бай, саудагерлерді Алдар көсе өзінің
тапқырлығы, ақыл-айласының арқасында ... ... ел ... мазақ,
күлкі етеді. Халық аузындағы мәтелге айналған "Жұмыртқадан жүн алатын",
"Өзі тойса да, көзі ... ... алса қан ... шық ... ... - ... жиынтығы. Шығайбайдың әдеті мен ісінен
сараңдық, дүниеқорлық, өзімшілдік айқын көрінеді. Оның осы мінезін жек
көрген халық қапияда жол, ... сөз ... ... мол ... ... ... ... бірнеше рет жер қаптырады. "Ұрының әйелі
өзіне лайық" дегендей, оның тәрбиесіндегі үй-іші - ... қызы ... өзі ... ... тар ... ... Көсе үйге ...
келгенде әйелі илеп отырған нанды, қызы үйтуге әзірлеп отырған қазды
жасыра қояды. Бұл ... ... ... ... түседі.
Сараңдық пен дүниеқорлыққа жаны қас Алдар көсе табан аузында сөз
тапқыштығымен өзінің жаңа ғана ... ... ... келе ... ... сары бас жылан көргенін, оны өлтіргенін тұспалдап айтып береді.
"Осы айтқандарым өтірік болса, байеке сіздің астыңыздағы қазыдай ... ... ... иленейін, қызыңның астындағы қаздай
жұлынайын", - деп аяқ астында оларды масқара етеді. Алдар көсе ақыры ... қызы ... ... алып ... ... ... Ал "Алдар
көсенің шайтанды алдауы" деген әңгіменің сюжеті, құрылысы басқаша
болып келеді. Халық ұғымында шайтанды ешкім алдай алмайтын болса, бұл ... ... көсе ... ... ... да ... ... Оның
өтірік өліп тірілуі, шайтанға қазы алдыруы, үлкендігін бұлдап, шайтанның
мойнына ... ... ... ... ... ... ...
тығылып, ала қаптағы алтынды алып құтылып кетуі арқылы адам айласы
шайтанды да жеңеді деген идеяны ... ... көсе ... ... ... ... оны ... өкілі етіп және ол қандай іс-
әрекет жасаса да жазғырмай, сүйікті етіп көрсетуі Алдардың ел санасынан
ұнамды кейіпкер ... ... орын ... ... күйлер, қазақтың ежелден келе жатқан аспаптық музыка жанры. Ол
негізінен домбыра күйлері, қобыз ... ... ... ... ...
Күйлердің мазмуны аңыз-ертегілерге, нақтылы тарихи оқиғаларға құрады.[1]
Оларда халықтың басынан кешірген тауқыметі мен әділетсіздікке қарсы
күресі, азат өмірді ... асыл ... мен ... ... терең
толғаныспен өрнек бояуын тапты. Әуезов деген мақаласында: деп, ... ... ... ... да қоса ... ... жүктейді. Күйлер шартты түрде - аңыз күйлер, тарихи күйлер,
арқау куйлері болып бөлінгенмен, олардың барлығының да белгісі - аңызға ... ... ... бар дегенді айта келіп, олардың қатарына
, , , , ,
т. б. ... ... ... қыз" ... ... Қазақстан облысының таулы аймақтарындағы бұрынғы орман
шаруашылықтарының жерлерi бұл күнде ерекше қорғалатын табиғи аумақтар
санатына ауыстырылып, ... - Өгем ... ... ... ... ... ... Саябақ аумағы Қаратау жоталарының Боралдай
шоқыларынан басталып, Құлан, Шақпақ, Иiрсу, Дәубаба, Өгем, ... ... ... әсем ... ұласады. Өгем - Тәңiртаудың
iрi сiлемдерiнiң бiрi. Оның ... ... өзен ағып ... ... ... қатты. Кей тұстарда тiптi аттылы кiсiнiң өзiн аунатып, ағызып
әкетердей буырқанады. Алайда, бұл сыртқы көрiнiсi ғана. Ал, шындығына
келгенде, ол ... ... ... бастау алып, мыңдаған бұлақтың
суынан құралып, алуан-түрлi ... мен ... ... ... есiп, ... ағып жатқан шипалы, дәру, емдiк қасиетi мол өзен.
Өгем шатқалына түсетiн жол ... Бiр жағы - жар, бiр жағы - құз. Осы ... ... ... бiр топ ... ұқсап көрiнген ұзын-ұзын тастарға
қарап таңғаласыз. Расында да, ғажап көрініс! Алыстан ... ... ... ... ... тауға қарай келе жатқан қайсар қыздарға ұқсайтын
үлкен тас ескерткiштердi ұлы табиғат шебердiң өзi ғасырлар бойы сомдап,
қылта-қылтадағы ... ... ... сияқты. Бiрiнен бiрi ұзақ емес
екi-үш қылтадан бойын созып, топ-топ болып көрiнген -
таңқаларлық құбылыс.
Ел аузында сақталып, ... ... ... келе ... көне ... ол туралы былай деп сыр шертедi:

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 65 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 5 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысын қалыптастыру әдiстемесi (1-2 сынып)119 бет
"Мектепке дейінгі кезеңде тілді қатынас құралы ретінде пайдалана білуі. мектепке дейінгі кезеңдегі балалардың сенсорлық дамуы."6 бет
1 сынып Ана тілі оқулығының құрылымы мен құралысы35 бет
2-3 сынып оқушыларын ағылшын тілінде сөйлеуге үйрету17 бет
5-6 жастағы балалардың грамматикалық дағдыларын қалыптастыру (2015 жылғы. 5-ке тапсырылды)56 бет
«Зияты бұзылған 3-5 сынып оқушылардың жазбаша сөйлеу тілі бұзылыстарының сипаты»48 бет
«Шетел тілін деңгейлеп оқытудың мәселелері»76 бет
Іскерлік дағды қалыптастыруға арналған тілдік құрылымдар6 бет
Адамның әлеуметтік мәртебесі: сөйлеу әдебінің ерекшеліктері95 бет
Арнайы білім беру24 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь