Тіл дамыту және оқыту әдістемесі

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1 Тіл дамыту және оқыту әдістемесі
1.1 Оқушылардың тілін дамытудың маңызы, мақсаты және принциптері ... ... 8
1.2 Балалардың тілін дамыту жұмыстарына қойылатын әдістемелік
талаптар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 14
1.3 Мәтін бойынша тіл дамыту жұмыстарының турлері мен кезендері ... ... ...28

2. Тәжірибелік .экперименттік жұмыстарды ұймдастыру және
талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
2.1 Бақылау эксперименті ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 42
2.2 Анықтау эксперимент ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..55
2.3 Қорытынды эксперимент ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..86
Қолданылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...89
Қосымша
КІРІСПЕ

Тақырыптың өзектілігі Қазақстан Республикасының тәуелсіз елге айналып, әлемдік өркениеттін дәстүрлі мұрасымен қауырт даму жолына түсуі, қазақ тілінің мемлекеттік тіл мәртебесіне ие болуы халыққа білім беру жүйесінде, оның ішінде бастауыш және орта мектептегі оқу - тәрбие процесіне қойылатын талаптарды күрделендіре түсті. Қазіргі жалпы білім беретін мектеп жан – жақты дамыған.
Әрбір жеке тұлғаның бойындағы жетістіктің де олқылықтың да негізі бала кезде, оның ішінде бастауыш мектепте берілетін білім мен дағдыға байланысты болатыны белгілі.
Жоғарыда аталған әр кезеңді, аталған әрбір оқиғаны баланың даму, жеке тұлға ретінде қалыптасужолындағы «шағын секірістерге» балайтын ғалым, әсіресе, алғашқы сөйлеу дағдысын меңгеру мен мектеп табалдырығын аттау оқиғаларына ерекше маңыз береді.
«Адам ата – анасынан туғанда есті болмайды: естіп, көріп, ұстап, татып ескерсе дүниедегі жақсы, жаманды таниды – дағы, Сондайдан білген, көргені көп болған адам білімді болады» - деген ұлы Абай өсиеті мен ұлының алғаш сөйлеген күнін оның рухани туған күні ретінде атап өткісі келген белгілі неміс педагогы И. Г. Фихтенің пікірі де жеке тұлғаның қалыптасуы мәселесін арнайы зерттеген Л. С. Выготскийдің жоғарыдағы ғылыми тұжырымдарымен үндесіп жатыр[1, 5-10].
Осы тұрғыдан баланың «мектеп есігін ашқан кезеңінде» оның қолына қалам ұстатып, сауатын ашудың ең күрделі әрі жауапты жұмыс екені белгілі. Ал осы жастағы оқушылардың тілін дамыту мәселесінің одан да маңызды жұмыс екендігі талас туғызбаса керек.
Тіл дамыту жұмысын мектептерде белгілі бір жүйемен жүргізу қажеттілігіне, балалардың ойын ауызша, жазбаша білдіруге үйретудің маңыздылығына ағарту ісінің көптеген қайраткерлері (Ф.И. Буслаев, К. Д. Ушинский, Н.А. Корф. және т.б.) аса мән берген.
Тіл дамыту жұмысының теориялық және практикалық мәселелерін атақты әдіскерлер (К.Б. Бархин, Н.М.Соколев, М.А.Рыбникова, Е.И. Тихеева және т.б.) өз зерттеу еңбектерінің арқауы етті.
Мысалы, оқушылар белгілі бір объектіге экскурсияға барып келгеннен кейін Тіл дамыту проблемасы белгілі психологтар П.П. Блонский, С.А. Рубенштейн, Б.Г.Ананьев, Н.И.Жинкин және т.б. еңбектерінде қарастырды.
Қазақ бастауыш мектептерде оқыту ісінің негізін қалаған ағартушы ғалымдар (Ы. Алтынсарин, А. Байтұрсынұлы және т.б.) әдістемелік еңбектерінде оқушылардың сауат ашу кезеңінде сөздік қоры мен сөйлеу дағдысын қалыптастыруға баса назар аударды. Сауат ашу кезеңіндегі оқушылардың ойлау және сөйлеу қабілеттерін дамыту мәселелері Т. Шонанұлының, Ж. Аймауытовтың, М. Жұмабаевтың еңбектерінде қозғалды.
Кейінірек қазақ тілін оқыту әдістемесін зерттеушілер Қ. Жұманов,
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕРДІҢ ТІЗІМІ

1.К. А. Анартаева, Ә.С. Әмірова. Тіл дамыту әдістемелік құрал. Алматыкітап 2004,
2.Ж. Адамбаева. Орыс мектебінің бастауыш сыныптарында тіл дамыту . Алматы – 2000,№3
3.А.Асқарбаев, М. Жазыбаев, С. Рахметова «Бастауыш оқудың тиімділігін арттыру», Алматы – 1975,
4.Х. Арғынов. Ғ. Сүлейменов «Ана тілі жөнінде ІІ сынып мұғалімдеріне арналған көмекші құрал.» Алматы, 1962 №4 3-7бет
5. Ж. Адамбаева Мәтін бойынша тіл дамыту (қазақ тілі мен әдебиеті- 2002 № 26 №3)
6. Айдосова З. «Дамыта оқыту технологиясының мәселелері» (қазақ тілі мен әдебиеті 2004 № 9
7. Ш. Әуелбаев «Пунктуауияның кейбір мәселелері» 1997
8 .Ш. Әуелбаев «Қазақ тілі синтаксисі» 1971,
9.Д.Әлімжанов «Қазақ тілін оқыту әдістемесі»Алматы, 1995
10.Р. Әміров «Бірінші сыныпта оқушылардың тілін дамыту»Алматы,1997
11.А. Байтырсынов «Тіл дамыту әдістемесі жайында»Алматы, 1995
12.Ғ. Бегалиев «Бастауыш мектепте қазақ тілі методикасының мәселелері» 1950,
13. Бастауыш мектеп методикасы Алматы, 1987
14.Бәкірова А. «Тіл дамыту және көрнекілік»,(Бастауыш мектеп -2001 , №3 15.Дүйсенбаева М. «Қазақ әдеби тіл орфоэпиясының кейбір мәселелері»,1973,
16.Ермеков Ә. «Грамматикалық талдау», 1958
17.Жиенбаев С. «Жаттығу мен тіл дамыту», 1944
18. Жиенбаев С. «Қазақ тілі методикасы»,1941
19.Жұмабаева Ә. Е. «Бастауыш мектептегі сауат ашу кезеңінде жүргізілетін тіл дамыту жұмыстарының әдістемесі»,Алматы,1994
20. Ізғұттынова Р. «Тіл дамытудағы шағын жанрлардың маңызы»(Бастауыш мектеп 2004, №6
21. Ізғұттынова Р. «Жалпы білім беретін мектептердің оқу бағдарламалары» Алматы,1997
22.Көшербаев «Қазақ тілі сабақтарындағы қайталау», 1961
23.Қозыбаев С. «Қазақ тілі әдәстемесі»,Алматы,1996
24.Молдатаева М. «тілді дамыта оқыту»,(Бастауыш мектеп, 2000, №3 4-9 бет)
25.Нағымжанова Қ. «Қазіргі педагогикалық қажеттілік», (Бастауыш мектеп, 2005, 7-37 бет)
26.Рахметова С. «қазақ тілін оқыту методикасы»,Алматы, ана тілі, 1995, №5 27.Рахметова С. «Кіші жастағы оқушылардың жазбаша тілін дамыту»,Алматы, 1979
28.Рысбаева Ғ. «Тіл дамытудың тиімді әдістері»(қазақ тілі мен әдебиеті 2004 №4
29.Серікбосина Г. Сюжетті суреттер Алматы: Атамұра,1998
30.Сауат ашу кезеңінде жүргізілетін тіл дамыту жұмыстарының әдіс – тәсілдері. Алматы,1998
31.Ә. Садуақасов «Сауат ашу әдістемесі», 1994
32. Сарыбаев Ш. «Қазақ тілі әдістемесінің кейбір мәселелері», Алматы, 199533.Сатыбалдина Қ. «Тіл дамыту жұмысы» (Қазақстан мектебі 1996, №1,
33.Баймұханов Б.Б. Математика есептерін шығаруға үйрету. А. Мектеп, 1983
34.Баймұратова А. Оқушының логикалық ойлау қабілетін арттыру. //Бастауыш білім, 2006 №1
35.Белесарова А. Мәтінді есепті өздігінен шығару іс-әрекеттерін ұйымдастыру. //Бастауыш мектеп, 2006 . № 2, 14-15б.
36.Мұхамбетова С.Қ. Педагогика және педагогикалық технологиялар. – Ақтөбе, 2001.-118б.
37.Үсенова Г.Ж. Логикалық есептер. – Шымкент: 2001.-59б.
38.Бекболғанов Е. Ойлау қабілетін дамыту //Қазақстан мектебі 2005. № 4,
39.Ұзақбаев С.А., Бахтиярова Г.Р. Халық ойындарын бастауыш сыныптарда пайдалану.Әдістемелік нұсқаулар – Алматы,1997.
40.Жолдасбекова С.А. бастауыш класс оқушыларының қолданбалы сәндік өнерге эстетикалық қызығушылығын қалыптастыру: Пед.ғыл. канд. ... дис. Автореф. – Алматы,1993.
41.Ұзақбаев С.,Қожахметов К. Жоғарғы мектеп студенттеріне этнопедагогикалық білім беру тұжырымдамасы. – Алматы:Өнер,1998. – 48 б. –Қаз.,орысша.
42.Ахметов Ш. Қазақ балалар әдебиеті тарихының очерктері. – Алматы,1965.
43.Ұзақбаев С.А. Балаларға эстетикалық тәрбие берудегі халық дәстурі. – Алматы:Білім, 1990. 32 б.
44.Узакбаев С.А., Кожахметова К.Ж. Концепция этнопедагогического образования студентов школы. – Алматы, 1997.
45.Ұзақбаева С.А. Тамыры терң тәрбие. – Алматы: Білім, 1995. -232б.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ …………………………………………………...................3
1 Тіл дамыту және оқыту әдістемесі
1.1 Оқушылардың тілін дамытудың маңызы, мақсаты және ... ... ... дамыту жұмыстарына қойылатын әдістемелік
талаптар....................................................................
....................................14
1.3 Мәтін бойынша тіл ... ... ... мен ... ... ... жұмыстарды ұймдастыру және
талдау
............................................................................
..............................
2.1 ... ... ... ... ... өзектілігі Қазақстан Республикасының ... ... ... өркениеттін дәстүрлі мұрасымен қауырт даму жолына түсуі,
қазақ тілінің мемлекеттік тіл ... ие ... ... ... беру
жүйесінде, оның ішінде бастауыш және орта мектептегі оқу - тәрбие процесіне
қойылатын талаптарды күрделендіре түсті. Қазіргі ... ... ... мектеп
жан – жақты дамыған.
Әрбір жеке тұлғаның бойындағы жетістіктің де олқылықтың да ... ... оның ... бастауыш мектепте берілетін білім мен ... ... ... ... әр кезеңді, аталған әрбір оқиғаны баланың даму, жеке
тұлға ретінде ... ... ... ... ... ... ... дағдысын меңгеру мен мектеп ... ... ... ... ... ата – ... туғанда есті болмайды: естіп, көріп, ұстап,
татып ескерсе дүниедегі жақсы, жаманды таниды – ... ... ... көп болған адам білімді болады» - деген ұлы Абай өсиеті мен ұлының
алғаш сөйлеген күнін оның рухани ... күні ... атап ... ... ... ... И. Г. ... пікірі де жеке тұлғаның қалыптасуы
мәселесін арнайы зерттеген Л. С. ... ... ... ... ... 5-10].
Осы тұрғыдан баланың «мектеп есігін ашқан ... оның ... ... ... ашудың ең күрделі әрі жауапты жұмыс екені белгілі.
Ал осы жастағы оқушылардың тілін ... ... одан да ... ... ... туғызбаса керек.
Тіл дамыту жұмысын мектептерде белгілі бір ... ... ... ойын ... ... білдіруге үйретудің
маңыздылығына ағарту ісінің көптеген қайраткерлері (Ф.И. ... К. ... Н.А. ... және т.б.) аса мән ... дамыту жұмысының теориялық және практикалық мәселелерін атақты
әдіскерлер (К.Б. Бархин, Н.М.Соколев, ... Е.И. ... ... өз зерттеу еңбектерінің арқауы етті.
Мысалы, оқушылар белгілі бір ... ... ... ... Тіл ... ... ... психологтар П.П. Блонский, ... ... ... және т.б. ... ... ... мектептерде оқыту ісінің негізін қалаған ағартушы
ғалымдар (Ы. ... А. ... және т.б.) ... ... ... ашу ... ... қоры мен сөйлеу
дағдысын қалыптастыруға баса ... ... ... ашу ... ... және сөйлеу қабілеттерін дамыту ... ... Ж. ... М. ... ... ... ... тілін оқыту әдістемесін зерттеушілер Қ. Жұманов,
Ғ. Бегалиев, С. Жиенбаев, Ш. Сарыбаев, И. ... т.б. ... ... тіл ... жұмыстары әдістемесін арнайы зерттеу объектісі
ретінде талдамаса да, өз еңбектерінде бұл мәселеге тоқталып өтті.
Мектепке ... ... ... мен бастауыш сынып оқушыларының
тілін дамыту ... м. ... С ... К. Бозжанова, Б.
Баймұратова, Р. Әміров, Т. Әбдікәрімова, Г. ... т.б. ... ... ... ... зерттелінді. Әдіскер ғалым М. ... ... ... ... ... ... жұмысының
жүргізілгеніне отыз жылдан аса ... ... Сол ... бері ... да оқу – тәрбие жұмыстарымазмұнының да біршама ... ... бұл ... ... ашу ... ... ... әдістемесін арнайы зерттеу мақсаты алға қойылмаған. Ал бастауыш
мектепте тіл дамыту әдістемесінің ауқымды ... ... ... С. ... еңбегінде сауат ашу кезеңіндегі тіл ... ...... ... жасауға мүмкіндік болмааны белгілі[2, 4-9
бет].
Сондықтан бүгінгі ... ... ... ... жүйесінде мынадай
қайшылықтар бар екені анық байқалады:
- Қазақстан Республикасының жаңадан қабылдаған ... ... ... ... ... ... ... білім, білік,
дағдылардың деңгейіне қойылатын мемлекеттік стандарт ... мен ... ... ... ... ашу кезеңінде оқушының тілін дамыту жұмыстарын тиімді әдістемемен
қамтамасыз ету қажеттілігі мен оның іс ... ... ... ... ... ... іздестіріп табу біздің зерттеу
тақырыбымызды айқындап берсе, жоғарыда айтылған мәселелер дипломдық ... ... тілі ... тіл ... ... ... ... негіз болды.
Зерттеу объектісі - бастауыш мектеп оқушыларының тіл ... ... ...... ашу ... тіл ... ... мақсаты – сауат ашу кезеңіндегі тіл дамыту ... ... ... ... ... және оның тиімділігін анықтау.
Зерттеу болжамы – Сауат ашу барысындағы тіл дамыту әдістемесі оңтайлы
жасалса, онда ... ... ... бірге оз ойларын жүйелі
түрде баяндауға, байланыстырып сөйлеу дағдыларын ... ... ... міндеттері:
- сауат ашу барысында жүргізілетін тіл ... ... ... мазмұнын,
жүйесін анықтау.
- Озат мұғалімдер тәжірибелерін зерттеп, қолданылып жүрген ... әдіс ... ... ... Сауат ашу кезеңінде тіл дамыту жұмыстары жүргізілудің ... ...... ... ... оны ... ... әдіснамалық негіздері: Ұлы философтар мен психо – лингвист
ғалымдардың ... мен ... ... ... байланыста дамитындығы туралы,
сондай –ақ тілдің және қарым-қатынастағы рөлі ... ... ... теориялық әдіс, баяндау әдісі, ... ... ... оқушының іс-әрекет нәтижелерін талдау әдісі.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы мен теориялық мәнділігі:
- ... ашу ... ... тіл ... ... көлемі, мазмұны
және жүйесі теориялық түрде негізделді;
- тіл ... үшін ... ... мен ойын ... ... ... тіл ... жұмысын жүргізудің тиімді әдістемесі ұсынылды.
Қорғауға ұсынылатын негізгі қағидалар:
- Сауат ашу кезеңінде жүргізілетін тіл ... ... ... ... ... қоры мен сөйлеу дағдыларын қалыптастыруға
негізделетіндігі;
- Оқушылардың тілін ... ... ... ... ашу барысының өн
бойында, негізгі ... ... ... ... ғана ... ... ;
- ... ашу кезеңінің әр сатысында оқушылардың тілін дамыту жұмыстарының
басты бағыт – ... да, ... сай ... жұмыстар мен оның әдіс-
тәсілдері де өзгеріп отыратындығы.
Дипломдық жұмысының құрылымы:
Дипломдық жұмыс ... үш ... ... ... тұрады.
Кіріспеде зерттеуінің көкейкестілігі, объектісі, ... ... ... ... болжамы, әдіснамалық, ғылыми жаңалығы
негіздері анықталып баяндалады.
«Сауат ашу кезеңінде жүргізілген тіл дамыту ... ... ... ... ... өз ... ... қатысты бұрын – сонды жарық
көрген еңбектегі ғылыми тұжырымдар мен ... және ... ... тәжірибелі мұғалімнің тіл дамыту әдістемесіне ... ... ... ... ... педагогикалық және лингвистикалық астарлары
сараланды.
«Сауат ашу және тіл ... ... деп ... ... ... ... ... тіл дамыту жұмыстық көлемі, мазмұны, жүйесі, жүргізу
әдіс – ... [3,47 ... ... ... атты ... ... практикалық
іс – тәжірибемнен, озат мұғалімнің тәжірибесінен және ... ... ... және ... ... нәтижесіне
негізделген тұжырымдар мен ұсыныстар.
«Қорытынды бөлімде» теориялық және тәжірибелік жұмыстардың нәтижелеріне
негізделген тұжырымдар мен ... ... ... ... Тіл ... және оқыту әдістемесі
1.1 Оқушылардың тілін дамытудың ... ... және ... ...... ... – қоғам иесі. Балғын бөбектерге ... жол ... ... ... мектеп мұғалімдері. Ақ жүрек, балғын
бөбектерге білім мен тәрбие есігін ашу ... ... ... да ... жұмыс жүктейді. Өйткені білім мен ... ... жеке ... қалыптастыру негізі – бастауышта қаланады.
Қайта құру кезеңінде бөбектердің жеке басын ... ... ... ... баса ... аударылуда.
Балалар мектепке келген алғашқы күннен бастап Отанымыздың ... ...... ... ... ... түсу үшін,
халықтың тұрмысы жақсара түсу үшін іске ... ... сан ... ... Үлкен адамдардың оларға қандай үміт артып отырғанын
аңғарады. Осы үмітті ойдағыдай ... ... ... ... ... ... рет мектептабалдырығын аттағаннан бастап – ақ, оқыту,
тәрбиелеу және даму процестерін тығыз ... ... өз ... ... ... ... ашып ... оларды білімнің бай қазынасын
терең меңгеруге, қоғамның белсенді азаматы ... ... Осы ... ... ... оқу ... ... Идеялық – саяси, адамгершілік және эстетикалық тәрбие беру.
2. Дүниеге дұрыс көзқарас қалыптастыру.
3.Балаларды жас ... мен ... ... ерлік істерімен
еңбектерімен таныстыру арқылы қоғам игілігіне адал ниетпен еңбек ... бір – ... ... ... ... тәрбиелеу.
4.Сүйікті Отанымыздың мейлінше бай, көркем де сұлу ... ... ... ... табиғатқа кездесетін өзгерістер мен
құбылыстарды байқай ... ... жоқ ... пен ... бағалай
білуге, елін, жерін қадір тұтып, сүюге тәрбиелеу.
5. Бағдарлама көлемінде ғылым ... ең ... ... ... ... ... алған білімдері мен оқу дағдыларын, шеберліктерін
жетілдіру, тілін одан әрі ... ... ... ... үшін ... ... таныстыра отырып (әдеби ... ... ... сана – ... ұлттық патриотиз, отанды сүю, бейбітшілік ... ... ... ... Саналы тәртіпке, дұрыс мінез – құлық нормаларына
Бастауыш мектептегі оқудың негізгі принциптері оны ... ... ... Оқу ... ... ... ... шындық
екенін дәлелдеу, тәжірибеден көрсету мақсаты көзделеді.
9. ... ... ... еңбек адамдарын жоғары ... ... ...... дүниеге дұрыс көзқарас қалыптастыру.
Оқушыларды саналы оқуға үйрету, білімді саналы меңгерту, балалардың
белсенділігін арттыру – оқу сабақтарындағы ең ... ... ... ... ... ... ... ондағы кейіпкерлерд күйін айыра
білуге, ... мен ... ... ... ... үйренеді.
Оқулыққа енген материалдар және оларды оқыту туралы.
Оқуға арналған материалдар әр сынып үшін «Ана ... ... Бұл оқу ... жаңа ... талаптарына сай жасалған.
Оқулықтарға енген ... ... мен ... ... ...... ұлттық дәстүріміз, өнеркәсібіміз бен ауыл ... мен ауыл ... ...... ... пен ... еліміздің
алдыңғы қатарлы азаматтары, яғни Совет Одағының Батырлары, Еңбек ... ... үлгі - ... ... ... қазақ халқының алуан түрлі
еңбектері, ... пен ... ... ... ... ... ... патриотизм, табиғатта, адам баласының мінез –
құлқында, іс - ... ... ... пен ... ... ... ... жөнінде мағлұмат беруді көздейтін материалдар[33,57].
Жаңа оқулықтардағы материалдар ... ... ... ... яғни ... материал бір тақырыпқа жинақталып,
топталып беріледі. Мұндағы мақсат – белгілі бір тақырып ... ... ... ... сан ... материалдарды оқыту арқылы жан –
жақты ұғым, кең мағлұмат ... ... ... ... ... ... сол орналасқан күйінде бірінен соң
екіншісі оқытыла ... ... ... ... ... қиындығына, көлемінің үлкен – кішілігіне, баяндалу стиліне,
құрылысы мен жанрына қарай, қай мерзімдерде өтуге лайықты ... ... ала ... ... да мұғалім оқу сабағына кіріспес ... ... ... ... ... азмұнын меңгеріп,
оқытылу жолын жан – жақты қарастыруға тиіс. Осындай жұмыстардан ... ... ... неше ... оқытатынын белгілеп, календарлық жоспар
жасайды. Онда әр ... ... бір топ ... сол оқулықта
орналастырылған тәртібімен өткен ... ма, әлде ... ... ... ... ... орындарын ауыстыруға тура келе ме – осылардың
барлығын ойластырады[34,97].
Календарлық жоспар жасағанда әр ... ... ... ... ... ... сабақтарды өткізу үшін пайдаланылатын
материалдар қандай, жазу жұмыстарын қай кездерде қалайша жүргізген ... ... ... ... ... бір есте ... жай: ... кейбір материалдарды, яғни бір
бөлімде берілген шығармалардың ішінен ең ... ... ... мен ... ... ... ... оқыту үшін
іріктеп алады да, кейбір жеңіл – ... ... ... ... ... ... келтірмейтіндерін) үйден оқып келуге
тапсырылады.
Оқулықтарға ... ... ... ... ... мақалалар,
жазба және ауыз әдебиеті ... Бұл ... ... мұғалімдер
оқушыларды қазақтың ақын жазушылары шығармаларымен, халық ауыз әдебиетінің
тамаша үлгілерімен ... ... ана ... ... ... ... халық тілінен үйрену арқылы сөз байлығын арттыруға
көмектеседі. Оқушылар ғылыми ... оқу ... ... ғылыми
салаларынан мағлұмат алады.
Оқулықта берілген материалдарды оқып үйренуге ... әр ... ... да ... Олардың бастылары: оқушыларды әр түрлі
құрылыстарға, фабрикалар мен зауыттарға, ауыл ... ... ... кинофильмдер, диофильмдер көрсету, еңбек озаттарымен,
Ұлы Отан ... ... ... кездесулер, әдеби – музыкалық
кештер, ертегі ... ... ... ... ... оқушыларға сұраулар қойылады және сол
мәтін бойынша олардың өз беттерімен орындайтын жұмыс ... ... ... ... ... ... ... жұмыстар орындайды
(мәтінді бөлімдерге бөлу, әр бөлімге ат қою, бірнеше бөлімді ... ... ... ... ... мәтіннен табиғат көріністерін, еңбек
әрекеттерін немесе басты кейіпкерлерді бейнелейтін ... ... ... ... т.б. ... түрлі – түсті суреттер берілген мұғалім бұл суреттерді
талдау арқылы ... ... ... ... үйретеді. Сонымен қатар ол
картиналардың авторларымен да таныстырған ... ... мен ... ... туралы берілген
материалдар табиғаттану жөніндеоқушыларға ғылыми ... ... ... ... ... жаңа ... бойынша, балаларды айналамен
таныстыру І сыныптан бастап оқылады. ... ... ... ... ... баса ... аударылады.
Оқудың түрлері. Оқытудың түрлері екіге бөлінеді: дауыстап оқу, іштен оқу.
Дауыстап оқу көбінесе І – ІІ ... ... тән ... ... І
сыныпта іштен оқытуға болмайды деген ұғым тумасқа тиіс. Іштен оқу ... –ақ ... ... ... ... ... бұл көрсетілген екі
түрінің екуі де бір – бірімен ұштастырыла жүргізіледі. Балалардың дауыстап
оқуы арқылы ... ... ... ... тасымалдана береді (ІІ – ... ... ... ... ... ... оқуға беріледі). ІІІ
сыныпта жаңа материалдар алдын ала дайындық жұмыстарынан кейін ... ... ... ... ... ... түсінуін қамтамасыз ететін
түрлі тапсырмалар беріледі: мәтінге сурет ойластыру, ... ... бөлу ... – ІV ... ... мәтіндерге балалардың түсінген –
түсінбегендерді түрлі сұраулар қойып, жауап алу ... ... ... ... ... ... кейбір сөздерді тапқызу арқылы т.б.
с.с. тексеріледі. Оқудың бұл ... де ... оқу, ... ... ... оқу ... ... тиіс. Дауыстап оқуға бұларға қосымша
мәнерлепоқу ... Бұл ... бір – ... ... ... ... Өйткені түсінбей, мәнерлеп оқи алмайды, ал ... ... ... негіздері алғашқы оқу – жазуға үйрету кезінде – ақ ... Осы ... ... әрбір жеке сөзді балаларға жеке әріптеп
оқытпай, ... ... ... жөн, ... ... ... түрін ғана меңгеріп, мағынасын жаңылысұғынудан немесе тіпті түсінбей
оқудан сақтандыру керек. Егер бала буындап ... ... ... оған қиын тиген сөздерге талдау жасап отырудың ... ... үшін ... зор. ... ... ... оқу ... қателерін топтап көрсетсек, төмендегідей:
1. Әріп, буын немесе сөз қалдырып кетіп оқушылық
2. Кенйбір буындарды, сөздерді екі рет ... ... ... Тіл ... немесе әдеттеніп кеткендіктен бір әріпті екінші
әріппен алмастырып (оңда – онға, күзет – ... ... ... ... ... алдын ала есепке алып, түзету жолдарын
ойластырады. Тәжірибелі мұғалімдер оқушыларды дұрыс ... ... ... ... ... Оқушыны кітап оқуға жаттықтырып, дағдыландырады. Мұндай жаттықтыру
жұмысының түрлері әр ... ... ... ... әр оқушыға арнаулы
тапсырмалар береді; екінші бір жағдайда карточкалар ... ... ... ... енді ... ... материалдар
пайдаланылады т.б.
2. Осындай жұмыстарды орындау үйге де ... Қате ... ... ... ... ... немесе тақтаға буындап жазып
көрсетіп, дұрыс оқуды талап етеді, ол сөзге талдау жасайды, кеспе ... ... Қате ... сөздерді қайта оқыттырады.
5. Қате оқыған жерін сыныпта тыңдап отырған оқушыларға ... ... ... жаттықтырады.
7. Указканы қолданады. Бұл зейіндері тұрақсыз немесе көздері нашар көретін
оқушылар үшін пайдалы және оқып ... ... ... ... ... екеніне бағыт береді, сөзді дұрыс оқуға көмектеседі.
8. орфография заңын басшылыққа алып отырады[37,95].
Сауат ашу ... оқу мен жазу ... ... ... ... ... және ерік қызметтерінің түрліше
формаларынан көрінетіндіктен, оны психофизиологиялық процес деп ... ... ... ақыл – ой қызметі үшін түйсік пен ... , ес ... ... мен ... зейін мен еріктің үлкен мәні бар.
Баланың психологиялық дамуы деген не? Баланың қуануы, шаттануы,
қиялдануы, ... ... ... ... – осылардың бәрі баланың
әлеуметтік өмір ... ... ішкі ... ... ... нәзік, өскелең табиғатына жарасымды әдептілік,
адамгершілік, естілік т.б.с.с. қасиеттер оның өсетін ... ... ... арқасында және қайшылықтарды жеңу үстінде ... ... ... өзі ... ұмтылуы мен оған жету жолындағы
мүмкіндіктерінің ... ... ... ... ... ... болатын қозу мен тежеу, механикалық ес пен логикалық ес, ескі
білім мен жаңа білім т.б.) Балаға ... ... пен сол ... орындай
алу мүмкіншілігі арасында да көптеген ... ... ... ... ... Бала өзін ... ... көрсетуге
тырысады, өзін асыра бағалайды, бірақ оның ақыл –ой өрісі, ... ... ... оған ... ... ... ... бала ішкі
қайшылықтардан басқа сыртқы қайшылықтарға кездеседі. ... ... ... мәдениетті, әдепті, сыпайы мінез – құлықты талап етеді, ... ... ...... дағдыланып жетпеген. Осы қайшылықтарды жеңу
жолында да оған ... ... ... нерв жүйесі өзін
қоршаған ортамен үздіксіз байланыс процесінде дамиды. Оқыту мен ... ...... ... ... ... мен даму
заңдылықтарын білу және сол процеске, белгілі бағытта мақсат көздеп, ... ... даму ... ... ... ... ... және сандық өзгерістер, ал жекелеп ...... ... нерв ... ... ... артуы,
сезім мен моральдық ұғымдардың пайда болуы, психикалық ... ... ... көзқарастың қалыптасуы, белсенділік пен ... ... ... ... бір ... – құлыққа дағдылану.
Адамның психикалық қабілеті сезім мүшелеріне сыртқы дүниенің ықпал етуі
арқылы, сезім мүшелерін жаттықтыру арқылы дамиды.
Сауат ашу ... бала бар ... жеке ... ... ... ... да, ... арасындағы байланыстарға зер салмайды. Осыған
орай олардың түсініп оқудан гөрі ... оқуы ... ... Сондай-ақ
олар іштей оқудан гөрі дауыстап оқуға дайын тұрады. Оларға таңбалауы мен
айтылуы бірдей сөздерді оқу ... ... ал ... мен ... ... сөздерді оқу да, жазу да біраз қиындық келтіредіондай
қиындықтан практикалық жолмен жолмен ғана ... ... яғни «ақ ... ала» сияқты жазылатын сөздердің оқылуының үлгісін мұғалім үнемі
ескертіп, дұрысын оқытып отырса , ... ... ... ... ... ашу ... баланың жазу процесінде де айтарлықтай
ерекшеліктер кездеседі. Алғашқы кезде бала ... ... ... әр ... ... оның дыбысын дауыстап айтып отырады.
Сауатты адамдар жазғанда есінде тұтас сөзді ғана емес, ... ... олар ... ... бір толқынынан туған өзара байланысты,
жүйелі бір қозғалысты іске асырады. Мысалы , бір сөзді жазғанда бір ... ... Ал жаңа ... ... бала бір ... жазу үшін ... элементтердің арқайсысына (таяқша, ілмек т.б.) бір – бір
импульс жасайды. Мұнда да ... ... ... ... үнемі тиянақты зейін
қойғанда ғана ұзақ уақыт ... ... ... ... ... саусақ дағдыланады; ерік, зейін, ... ... ... әріптің немесе сөздің, сөйлемнің мазмұнын ұстайды; сөйтіп, бірте
– біртесанада тұтас сөз немесе сөйлем сақталады да, ... жазу ... ... ... ... – жазу ... талдаудан шығатын негізгі қорытынды: а) оқушы
оқуға , жазуға үйрену барысында меңгеруге тиісті ең ... ... ... ... ... ... және керісінше , дыбыстардан буын, буыннан
сөз құрастыру. Егер мұғалім талдау – жинақтауға ... ... ... бала әр ... ... жеке жаттайды да, олардың әрқайсысының
мәніне көңіл бөлмейді, сондықтан оларды дұрыс байланыстырып оқи да ... да ... ... ... ... жазылғанды бір – ... ...... ... үйретсе ғана баланың ойлау
процесін дамытуға ... ... ... аша ... бала оқу – ... ... барысында көптеген қиындыққа
кездеседі (бір әріпті немесе бір сөзді жазу үшін нерв ... ... ... жасалады). Осы кездегі кедергілер мен қиындықтардыңн
баланың нәзік табиғатына нұқсан келтірмей, күш – ... ... ... ... ... жауапкершілік жүктейді. Бұл жұмысты ... ... ... үшін , ... ... баланың ақыл – ойының, тілінің
дамуы, жеке ерекшеліктерінің қалыптасу жөнінде мұғалім толық сауатты ... ... ғана ... жағынан қажетті жұмыстарды ... іске ... ... мен жазу ... ... ... ... дегеніміз әрекеттің адам бойында орнығуы. Әдетке ең ... ... адам ... ... ... ... қимыл – қозғалыстар жасайды.
Мысалыда, жоғарыда көрсеткеніміздей, бала оқу-жазуға үйрене бастаған кезде
қаншама ...... ... ... ... оқу, ... ... айта келіп; «білім – бүкіл
оқығандарын ұмытылып қалғанда, бойына сақталатыны», - ... Бұл ... не? Ол ... ... ... ... және қабілет міне, нағыз білім
осылар! «дағды ,- деп көрсетеді психолог ... ... ... ... - ... ... ... ал сонан соң әрекеттің
автоматталған тәсілі ретінде қызмет атқарады» [26,81].
Қандай да болмасын дағдыға бала ... ...... ... ... Бала үлкендердің істеген әрекеттерін көріп бақылап,
оған ... ... оны өзі ... ... Ал ... ... әрекеттерін әдейі көрсетеді, олардың орындалуын бақылайды.
Осы процесс, сыртқы ... ... ... ... ішкі ... интериоризация деп аталады, яғни сыртқы заттың әрекеттің ақыл ... , ... ... ... ... ... ақыл - ой әрекетін қалыптастыру саласында
психолог П.Я.Гольперин және оның шәкірттері ... ... ... ақыл –ой әрекетін қалыптастыруға болатыны дәлелденді. Мұнда дағды
мен шеберліктің ... ... да, оның ... де ... ... т.б.) ақыл – ой процесін қалыптастыру ұйымдастыруға
байланысты екені көрсетіледі. Ендеше мұнда басты жауапкершілік мұғалімге
жүктеледі[27,35].
Ал осы ақыл – ой ... ... ... ... ... ... атап өтелік: а) Ақыл ойдың толық бағыттаудың болуы; яғни
қандай да ... ... ... өзі ... ... беру,
түсіндіруден басталады. Оқушы осы бағытпен өздігінен орындауға кіріседі; ә)
әрекеттің материалдық түрде қалыптасу кезеңі. Оқушы ... ... бұл әл ... ... ... (мысалы, оқушының таяқша салуға
кірісуі: ... ... ... бүкірейтіп, бүкіл кеудесін бір жағына
қисайтып, шынтағын ... ... ... ... бар ... ... әрекеттің сыртқы сөйлеу ретінде көрінуі (балалар дауыстап сөйлеп
отырады). Бұл ... ... ... ... –бөліп орындалады (мысалы,
сауат ашу барысында бір әріпті жазуға үйрену үшін бірнеше элеметтерді бөліп-
бөліп ... ... ... ішінен сөйлепотырып орындайды. Яғни дағды мен шеберлікке саналы
түрде үйренеді, әрбір қимылдыне үшін не мақсатпен орындайтынын ... ... ... ...... ... ... г) дағды мен
шеберліктің толық қалыптасып бітуі.
Сауат ашу кезеңінде мұғалімдер балаларды оқу – жазу ... ... ... ... ... жүйесін сақтауға тиіс.
Сауат ашу кезеңінде оқушылардың ... ... ... ... ашу ... балалардың бойында мынадай шеберлік қалыптасуға тиіс:
1. Дыбыстарды орын – ... ... сөз ... 2. ... ... сөз құрау және жазу; 3.сөздерге жуандық белгі (ъ) және
жіңішкелік (ь) ... ... ұғу; 4. ... да ... ... ... ... сөздерді оқи алу. 5. әліппеден
мәтіндерді ... рет ... ... ... ... оқи алу; ... мәтіндерді мұғалімнің сұрағы бойынша айтып беру; 7. ... ... айта алу; ... ... елеске сүйене отырып, қарапайым
логикалық ... ... ... ашу ... балаларда мынадай дағдылар қалыптасады:
1.сөзді буындап және тұтас сөздерді дұрыс оқу.
2. көлемі шағын мәтіндерді саналы, түсініп оқу.
3. айтылуы мен жазылуы кейбір , ... ... ... ... ... тексеріпотыру.
5.әріптерді бір – бірімен жалғап жазу[40,67].
Сауат ашу кезеңінде балалардың жас ... ... ... оқу ... ... ... үшін ... жас
ерекшеліктері мен жеке ерекшеліктеріне, ... ... , ... ... қиял ... ... ерік жақтары мен жеке қасиеттерін жақсы
білу керек. Алты жасар баланың зейіні тұрақсыз, оның толқуы ... ... ал ... ... ... жоқ ... ... көлемі өте шағын
болады. Сондықтан, оқудың алғашқы күнінен ... ақ ... ... оңай тапсырмаларды дәл орындап жүруге үйрету керек. Бұлардың
зейіндері заттардыбақылай ... ... ... жасау (әріптерден сөз құрау)
арқылы тәрбиеленеді. ... ... ... ... ... ... ... орта түседі. Сабақтарда пайдалынатын ойын
элементтері,іс - әрекеттің ... ... іс- ... ... ... – балалар зейінін тәрбиелеуге көмектеседі.
І сынып оқушыларының ес ерекшеліктері; логикалық сөздік байланыстардан ... ... ... ... ... ... олар ... түрде
мағынасын түсінбестен жаттап алады. Мұғалім бұл ерекшелікке де ... ... ... ... мен ... да ... ... ерекшелік бар:
олар ажырата қабылдауды білмейді, ... ... ... орай, мұғалім
тапсырма бергенде дәлдеп, бөліктерге бөліп немесе заттар мен ... ... т.б. ... жөн. ... олар ... сөз, ... ... шатастырады: мұғалім бірте – ... бұл ... ... ... ... аңғаруға үйретеді. Ажырата
қабылдауға салыстыру ... да ... ... ... тек ... дыбыстарды, сөздерді ғана слыстырып қоймай, ... да ... ... ... тауықты құстар қатарына қосуға
бола ма? Сұрағы арқылы, егер болса, қандай белгілеріне қарай, құс ... Егер ... неге ... ... ... Т.б. ... іске асыруға
болады[41,69].
Оқытудың мазмұны оқушылардың жас ерекшелігіне сай болуы тиіс. Алайда
оқылатын материал үнемі ... ...... ... ... қажет
деген ұғым тумаса керек. Оқыту процесінде шамасы жететін қиыншылықтардыөз
күштерімен ... ... ... ... жөн. ... қиындыққа
кездеспейінше, ойлау белсенді қызмет атқара алмайды. Ал, екінші ... ... ... ... ой ... ... ерік ... Ендеше бұдан шығатын қорытынды сабақтың түсінікті болуы шарт.
Материалы оқушыға ... ... ... ... дағдыландыру көп жағдайда
оқыту тәсілдеріне байланысты. Тәсілдерді түрлендіру,сабақтың көрнекілік
жағына баса назар аудару ... ... міне ... орай ... ... ... ... бейнелік, нақтылық, аса сезімталдық ерекшеліктеріне ... ... ... ... ... оқып ... «әліппе» кітабында жекелеген суреттер, сюжетті
суреттер, түрлі ... ... ... салынған схемалар, жұмбақтар және
жаттығулар берілген. Бұл кезде балалар, ... ... ... буын, сөйлем деген сияқты дерексіз ұғымдармен алғаш рет кездеседі.
Бұл ұғымдардың мәнін нақтылап түсіндіру үшін көрнекі ... ... ... ... ... т.б.) пайдасы мол. ... ... де ... да ... Оның ... ... ... мақсатына
байланыстырылып беріледі. Мұнда тағы да ескерілетін жай – бірден көрнекілік
ұсынуға ... ... ... – болмасын кезкелген көрнекілікті (олар тіпті
ашық түсті бояумен боялған, әдемі әшекейленген болса да) ... ... ... ... басы ... тым көп ... те ... зейінін жинақтау,
тұрақтандыру емес, керісінше, алаңдатып, зиянын тигізуі мүмкін .
Мұғалім балалардың жеке ерекшеліктерін, белсенділік көрсету ... – тұру ... ... ... ... қателерін есепке ала
жүріп, әрқайсысына сұрақ қойғанда баланы жігерлендіретіндей, өз күшін
байқай ... ... ... ... ... ... ... ашу кезеңінде сөз бен ... ... ... ... ... әріп ... мен жекелеген әріптерді түзу
жазыпдағдылану барысында балаларға табиғат, адамдардың өмір сүруі ... ... ... ... ... мен құбылыстар туралы
түсінігі кеңейе ... ... ... сауат ашудың бірінші күнінен бастап –
ақ оның ... ... зор ... ... мен ... – бір – ... ажыратуға келмейтін, тұтас ... ... ... ... мәнінің өзі ақыл – ой тәрбиесіне
жатады. Сондай – ақ сауат ашудың бірінші күнінен ... ... ... ... ... міндеті жөнінде түсінік беру бағытында жүйелі
жұмыс жүргізілді. Оқу ... ... ... ... балаларды өз отанын шексіз сүюге, интерноциалдық рухта тәрбиелеп,
еліміздегі ұлы өзгерістердің ... олар ... ... ... ... ... ... ертегі, көркем әңгіме, өлең,
оқу, сурет, музыка т.б. арқылы іске асырылады.
Балалардың бастаған істі аяқтап шығу, көздеген игі ... ... ... дұрыс пайдалану т.б. мінез құлық сапалары да сауат ... ... ... ашу ... ең ... ... ... – «Әліппе» және «Әліппе
серігі». Әліппенің бас жағындағы ... ... ... ... де
оқушылар мен жүргізілетін дайындық жұмыстары үшін ең қажетті көрнекі құрал
болып есептеледі.
Әліппеде әрбір жаңа ... ... ... ... заттардың суреттері
және тақырыптық суреттер де беріледі. Сонымен қатар онда балалардың ойы мен
тілін дамыту үшін ... ... ... ... ... ... т.б. ... қосымша құрал – кеспе әліппе. Кеспе әліппеден олар буын ... ... және ... ... оқып ... ... ... сақтау үшін суретті әліпбиі қолданылады; онда
әрбір әріптің суреті мен атауы және сол әріптен басталатын заттың ... ... ... ... әріп кассасы жасалады. ... ... ... ашып ... ... болады. Қызыл, көк
түсті төртбұрыштар жасалады. Қызылы ... ... көгі ... ... айтылғандардан басқа таблицалар да қолданылуы мүмкін. Мысалы,
дауысты, дауыссыз дыбыстарды өту ... ... ... – ақ. Мұнда
дауысты дыбыстың таңбасын ... ... ... ... қара түспен
ерекшелеуге болады.
Сөз құрастыру үшін буындар беріледі. Жазу ... ... ... ... ... ... ... үлгісінде» әріптердің
элементтері,жазба үлгілері беріледі.
Әр мектепте оқушылардың партаға түзу, дұрыс отыруы ... ... ... ... ... ... отыру үлгілері бейнеленген плакаттар
болуға тиіс[32,19].
Сауат ашу кезеңінде пайдаланылатын ... ... бар. ... ... ... ... жаттығу үшін түрлі карточкалар; кейбір
жағдайда олар – ... ... ... ... ... ... - ... жартысы мен қалған жартысының орнына клетка т.б.с.с.
Мұндай үлестіруге арналған дидактикалық материал – ... ... ... ... ... талдау үшін көмекші құрал болып саналады.
Оқушылар сөзді іштерінен айтады да, ... ... ... ... бояу ... тақтаға дөңгелекшемен, сызықшамен т.б. с.с.).
Сөздегі дыбыстарды тәртібімен талдап, дауысты, ... ... ... сөз құрауға кіріседі.
Алыдыңғы дидактикалық материал екінші бір жолымен тағы қолданылады.
1. Өтілген дыбыстардан қиындау буындар кездесетін сөздер құрастыру ... ... ... ... келтіретін дыбыстарды қайталап, бекіте түсу
үшін ... ... ... , ... жуандық белгілер
т.б.)сондағы жиған материалдарын қорытып ... ... ... ... ... не бір ... ... дамуы мен
өнімін көрсетуге болады.Мал өсімі қанша, оған жиналған жемшөп, одан ... ет, сүт, май ... т.б. ... осы ... ... өздерінің
жасаған экскурсиясы туралы әңгімелеп айтады немесе оларды пайдалана ... ... ... ... жасау үшін логикалық жаттығулар жасау үшін;
4. Әрбір оқушының жеке ерекшелігі ескеріліп, ... ... ... ... ... ... көп тараған және қазақ тілін оқытуда жиі қолданылып отыратын
өте пайдалы ... ... түрі ... таблица, грамматикалық
таблица,т.б.)
2. Схемалық көрнекілік. Бұл қазақ тіліндегі ... ... ... ... ... Мысалы:
1. Сөз тудыру схемасы.
Біл ... ... ... ... ... Сөз ... ... ... т.б.
3. Плакаттық көрнекілік. Оқушылардың сөздігін молықтыру мақсатында жасалған
плакат, сөз мағыналаларын байқату үшін жасалған плакат, жазу емлесі ... ... ... ... т.б.
Мысалы, өтілген тақырыптарға лайықты тәрбиелік маңызы зор және
оқушыларды көркем сөйлеуге, сауатты ... ... ... мен
сөйлемдерден плакаттық көрнекілік жасап, сол ... ... жазу ... болады. Не болмаса сөйлем ішіндегі сөздердің грамматикалық,
орфографиялық белгілерін түсіріп тастап, соны ... ... ... болады т.б.
4. Сурет көрнекілігі. Бұған фотоға түсірген суреттер, кітап бетіне ... ... ... ... танытатын суреттер, оқиғаны мазмұнды
қамтыған картинкалар, картинкалық лото, картинкалық ... т.б. ... ... ... Бұл ... – белгілі бір тақырыптың
төңірегінде оқушыларды іздендіруге, ойландыруға байланысты бір құбылыс ... ... ... көрсету үшін қолданылып отыратын көрнекіліктің
түрі.
6.Модельдік көрнекілік.Бұл көрнекіліктің ғылыми-практикалық маңызы ерекше
зор.Модельдік көрнекілік ... ... ... тану ... заттармен танысып, еліміздің мәдениет табыстарын жетік
білетін болады, соның нәтижесінде оқушылардың сөз ... ... ... машинаның конструкциясына арналған модельдер арқылы
оқушылар оны өздері жүргізеді,сондағы заңдылықтарды түсінеді.Сол ... ... ... ... ... ... ... т.б.
7.Альбомдық көрнекілік.Бұл көрнекіліктің түрін мұғалім толық пайдаланса,
тіл сабағының ... ... ... ... Бұған суретпен берілген альбом,орфографиялық альбом,грамматикалық
тақырыптарға арналған альбом т.б. жатады.
8.Диапозетивтік көрнекілік.Бұл – ... ... ... өмір шындығымен таныстырып отыратын көрнекіліктің түрі.Бұған
кино,теледидар,фильмоскоп т.б. жатады.
9.Символикалық көрнекілік. Бұл - ... ... ... материалдарды
оқушыларға алуан түрлі шартты белгілер арқылы түсіндіретін және практика
жүзінде талдап, ажыратып беруге ... ... бір ... ... ... ... ... бояумен көрсету,
жақшаға алу,тік сызықпен бөлу ... ... ... ... айшықпен белгілеу,қысқарған әріптер арқылы
көрсету, т.б. жатады.
10.Тақта көрнекілігі.Бұл – қазақ ... ... ... көп ... және
өте өнімді көрнекіліктің бірі.
Тілден өтілетін материалдар,оны дәлелдейтін мысалдарының барлығы ... ... ... Қазақ тілін оқытуда ... ... ... мен сөздерді дұрыс жазудың үлгісі тақта арқылы
үйретіледі. Сондықтан тақтаны дұрыс ... ... ... ... ... ... тілінің даму процесіндегі ең жауапты да күрделі кезең. Бұл
кезеңде, біріншіден, мектеп ... жаңа ... ... ... ... қажеттілік міндеті тұрады.
Бұрын бала ойын кезінде ата – анасымен немесе құрдастарымен қарым – қатынас
жасау барысында жағдайға қарай, яғни ... ... ... болса, енді
оқу процесі, сабақтағы ... оны ... ... ... ... және ... ... мұғалімнен ерекше шеберлікті
қажет ететін процесс.
Оқушының ауызша тілінің дамуымен бірге ... ... ... ... ... бастайды. Кезде оқушы сөйлемді жарым – жартылай құрып, сөздері
немесе ауызекі тілде айтылатын басқа да ... ... ... ... ... ашу кезеңінде оқушының сөзі әдеби нормаға сәйкес болуы ... ... ... да ...... өз ойын анық , дәл, ... ... ұғынады яғни олар қасындағы сыныптасының ... өз ... ... ... ... ... [4,87].
Диалогты сөйлеумен қатар монологты сөйлеу түрі қолданылатындығы
белгілі. Бірақ оқушының ауызекі тілін дамыту үшін ... ... ... қажет. Себебі оқушы монологты сөйлеуде суреттің мазмұнын, тапсырманы
қалай орындағанын, өзінің алған әсерлерін толық ... ... ... ... рет өз ... ... сөз ... сөйлемнен
тұратынын ұғына бастайды, яғни сөйлеу ... ... ... ... ... табалдырығын аттаған бала оқу ... ... жаңа ... ... оларды күнделікті қолданылысына
енгізуге мәжбүр болады. Ал бұған «Әліппе» ... ... ... ... ... ... ... жаңа сөздерді қоссақ, оқушының
сөздік қоры мен дағдысына пайда болатын түбегейлі өзгерістердің ауқымын
аңғару қиын ... ... ... бәрі – ... және ... тұрғыдан қарағанда өте күрделі процестер.
Осыған байланысты қазақ даласында оқу – ағарту ісін ... ... ... ашу, ... дамыту мәселелеріне арнап алғаш рет
ғылыми еңбек жазған ағартушы ғалым Ы. Алтынсарин. Ұлы ағартушының ... ... ... ... ... мен ұстанған принциптері
«қазақ христаматиясы» оқулығынан, жоғары орындарға бағыттаған ... ... ... ... ... мен ... жазған
хаттарынан,
Қазақ тіл білімі мен оқыту әдістемесінің негізін ... ... да ... ашу ... тіл ... ... жүргізу
мәселесіне көп көңіл бөлген.
Ғұлама ғалым әдістемелік еңбектерінде оқушылардың сауат ашу ісі
оқушылардың ... ... ... сөз ... ... ... жүргізілуі қажеттілігін қайта – қайта пысықтайды. Сондай –ақ ... ... ... ойы да тез ... ... отырып, дидактикалық
тапсырмалар жинағы «Тіл жұмыстарда» сауат ашу барысында тіл ... ... ... ... ... ... 1912 жылдан 1925 жылға дейін 7 рет басылып шыққан
«оқу құралы» мен 1925 ... ... ... ... ... ... ойы мен ... дамыту, байланыстырып сөйлеу дағдыларын қалыптастыру
мәселелері тұрғысынан жан – жақты қарастырылады.
Бастауыш сынып оқушыларының ... ... ... тұтас ғылыми
жүйесін зерттеген С. ... тіл ... ... мәселелерін
зерттеген Б. Баймұратова, Т. Әбдікәрімова, Г. Уәйсовалардың еңбектерінде
көрінеді [6, 3- 7].
Қазақ ... ... ... ... тіл ... ... кешенді зерттеу жұмысын атқарып шыққан профессор С.
Рахметов бұл жұмыстарды ... ... ... ... ... ... Сөз ... және сөйлеммен жұмыс.
3. Байланыстырып сөйлеуге үйрету жұмысы.
Ғалым осы жұмыстың ... ... ... ... отырып,
олардың бір –бірімен байланыстылығына тоқталады. «Бұл жұмыстар бір ... ... ... ... ... ... сөйлеуге
үйрету жұмыстарында қалған екеуінде үйренген ... ... ... яғни ... ... тест құрастыру, материал жинау, сондай – ақ
графика – орфографиялық шеберліктері іске асырылады». Ғалымның осы тұжырымы
қазіргі қазақ мектебінің ... ... тіл ... сабақтарын оқыту
барысында негізгі жүйе ретінде басшылыққа алынып, жақсы нәтижелерге қол
жеткізуге ... ... жүр. ... ... ... жалпы бастауыш мектепте
тіл дамыту жұмысы бірдей емес. Оның үстіне бүгінгі ... ... ... ... ... қоры мен ... дағдысының мүлде төмен дәрежеде
екенін білеміз[6,17].
Сауат ашу кезеңнде жүргізілетін тіл ... ... ... ... ... тіл дамыту жұмыстарынан өзгешелігі – оқыту ісі
талдау және ... ... ... ... яғни ... кезеңде, негізіне оқушының бұрыннан қалыптасқан сөйлеу ... ... ... ... ... сөзді, сөзден дыбысты бөлгізу
жұмыстары жүргізіледі. Бұл кезеңде балалардың ... ... ... ... ... іске ... ... сөйлем, сөз, буын, дыбыс
туралытүсінік беріледі. Әрине ... ... ... ... ... т.б. белгілері бойынша топтатқызу жұмыстары нәтижесінде балалардың
сөздік қорын жүйелеу жұмысы да жүзеге асырылады[7,105-109].
Бірақ бұл кезеңдегі ... ...... ... ... ... ... сөйлемнің , сөздің, дыбыстың ерекшеліктері туралы
ұғым беру.
Ал, әліппе ... ... ... ... ... және
дыбыстардың таңбасын жазуға үйретуде, сөздік жұмысы бірінші кезекке шығады.
Сонымен бірге бұл ... тіл ... ... ... ... ... жаңа сапаға көтеру арқылы жалғасып, олардың жазба
тілінің негіздерін қалау міндеті жүзеге асырыла бастайды. Сөз ... ... ... ұғымдар да осы кезеңде меңгертіледі. Дауыс ... ... ... байланысты жұмыстар да ұмыт қалмайды.
Әліппеден кейінгі ... тіл ... ... ... сөйлеуі қайтадан бірінші кезекке ... ... ... тіл дамытуда оқушыларды байланыстырып сөйлеуге ... ... ... ... кезеңмен салыстырғанда мүлде өзгеше.
Оқушылар сөз тіркесі мен сөйлемді саналы түрде түсініп, өз ... ... ... ... Ең ...... ... тілінің негіздері
қаланып, өз ойларын баяу болса да баяндап жазу машықтарына ... ... ... ашу ... ... тіл ... ... бірінші кестеден көруге болады.
1-кесте. Сауат ашу кезеңінде жүргізілетін тіл дамыту жұмыстарының ... ... ... ашу ... ... тіл дамыту жұмыстарының |
| ... ... ... |1. ... ... сөйлеу дағдыларын байқау. |
|кезең ... ... сөз, ... ... алғашқы түсініктер |
| ... |
| ... ... ... |
| ... ... ... байқап, есепке алу. |
|2.Әліппе кезеңі |1. Нақтылы дыбыстарды ... және ... ... |
| ... күн сайын ұшырасатын жаңа сөздердің |
| ... ... ... ... сөздік қорларына|
| ... ... ... ... |
| |2. ... ... ... көп мағыналылық |
| ... іс ... ... ... түсінік |
| ... ... ... ... дағдыландыру. |
| |3. ... ... ... ... ... |
| ... ... сөйлеу дағдыларын жетілдіру. |
| |5. ... ... ... ... |
| ... ... сөз ... т.б.) ... – |
| ... жою ... ... ... ... ... ... оқуға және жазуға үйрену барысында алған |
|кезең ... ... ... ... және байланыстырып |
| ... ... ... |
| |2. ... ... ... баса назар аударудың шағын |
| ... ... ... ... жаза ... |
| ... |
| |3. ... ... ... байып, сөздері орынды |
| ... білу ... ... ... |
| |4. ... ... мен ... жетілдіруге бағытталған |
| ... ... ... ... сауат ашу кезеңінде оқушылардың тілін
дамытуға бағытталып жүргізілетін тіл ... ... ... ... өте ... оқушылардың психологиялық ерекшелігіне сәйкестіл дамыту
жұмыстарының түрлері мен ... ... әдіс – ... ... ... ... сабақтағы ойын, әдеби мәтіндермен жұмыс,
экскурсия сабақ, оқушының ... жазу ... ... ... ... ... түрлері сауат ашу процесінің өн ... әр ... ... ... әріптер мен буынға бөлінген сөздіктер көрнекілігі. Бұл –
жаңа оқи бастаған оқушыларды жазуға, оқуға үйрету үшін өте ... ... ... ... ... Бұл – ... ... отыру үшін және оларды өздерінен талдап жазуға және айтып,
дәлелдеуге үйрететін көрнекі құралдың ... ... ... ... өтілген материалдардың
өзіндік белгілерін практикада қолдана білу мақсаттарына лайықтап, үйден
карточкалар ... ... ... ... ... ... ... , оқушылардың өздерін іздендіреді. Сол арқылы тапсырмаларды ауызша
да, жазбаша да ... ... пен ... өзін ... көрнекілігі. Бұл көрнекілік оқушыларға табиғи
заттың өзін көрсетіп ... ... өмір ... ... өндіріске
барып жұмыс түрлеріментаныстыру жағынан ерекше маңызы бар[34,85].
Көрнекі ... ... ... ... сай, ... ... қойылған мақсаттар мен шарттарға лайықты болса, ондай
көрнекі құралдар оқушыларға түсінікті, ұғуларына оңай, ... ... ... ... ... ... ... қатыстырып отыру олардың қазақ тілін
өздігінен ізденіп, білім алуға қызығушылығын арттырады. Жазу ... ... ... ... ... материалдың мазмұны мектеп бағдарламасына
негізделіп, сөйлемдері ұзақ, мәтіндері ауыр болмауы керек. Егер оқушылардың
түсінігіне ауыр материалдар ... оның ... де ... болады.
Көрнекі құрал белгілі бір тілдік материалға арналып , соның негізгі
белгілерін дәл ... ... ... ... ... әріптері анық, жазуы сыныпқа түгел көрінетіндей
үлкен болуы керек.
Материалдың негізгі белгілері (әріптер мен ... ) ... ... қалғандары жай сиямен жазылуы керек. Көрнекі құралды екі –ақ түрлі
сиямен, өте қажетті ... ... ғана үш ... ... ... ... құралда шартты белгілерді орынсыз көп бере беруге болмайды.
Ондағы берілген мәтіндер мен мысалдардың тәрбиелік маңызы күшті, тақырыптың
ғылыми өзгешеліктеріне ... ... ... ... ... туғызатын
мысалдар берілмеуі керек.
Оқушыларға тартымды және көрнекті болу үшін оны көлемі ... ... ... Оған арналған қағаздың ұзыны бір метр, көлденеңі жетпіс
бес сантиметр болғаны дұрыс[35,97].
Көрнекілік әдісі қазақ ... ... ... ... орын ... түрі. Ол жаңа материалды түсіндіру сабақтарында да, өткен
материалды қайталау, ... ... да ... ... сөзі мен ... ... – қазақ тілінің теориялық
материалын ... ... әрі ... ... практикалық
дағдыларды игеріп, іскерлікке үйренудің негізгі шарты болып табылады.
1.2 Балалардың тілін дамыту жұмыстарына қойылатын әдістемелік
талаптар
Қазіргі мектебінің негізгі әдісі талдау, ... ... ... әдіс отыз жылдардан бері методистерінің зерттеу еңбектерімен бірте –
бірте толықтырылып, жетіліп келеді.
Талдау – жинақтау әдісі ... ... ашу ... ... мен. ... бір – ... ... бірлікте,
байланыста жүргізіледі: балалар талдау арқылы сөздің қандай буындардан,
дыбыстардан тұратынын ... іле – шала ... ... ... буын құрап үйренеді. Сөйтіп дыбыстарды жеке –жеке оқымай , бір
–бірімен қосып буын етіп оқитын болады[25,68].
Талдау жинақтауға жаттыққан ... мына ... ... ... ... ... сөз ішінен бөліп алуға және сөз ішіндегі айтылуына
жақындатып бөліп ... ... ... да даралап айтудан қашпау
керек) Мұнда сөз ... ... ... ... бар буын ... ал дыбыстың өзі ерекшелеңкіреп созылып айтылғаны дұрыс Мысалы «р»
дыбыс үйретілуі қажет болғанда «ара» сөзіндегі «а-ра» буындары «а- ... «р» ... ... ... ... айтылады.
Дыбыстың артикуляцясын байқату, яғни балаларды сөз құрамындағы
үйретілуге тиісті ... ... ... таныстыру. Мысалы, мұғалім
балаларға «р» дыбысын ... ... де, ол ... ... ... ... жағдайда болатынын байқандар дейді. Осы дыбысты өздері ... ... ... көру ... олар ... ... дірілдеп тұратынын байқайды.
Сонан кейін оқушылардың назары «р» дыбысын айтқанда тілдің қай ... ... ... ... ... жуықтауынан «р» дыбысы шығатынын аңғарады.
Сөйтіп, балаларға дыбыстық айтылуымен қатар, өзін де ... ... есте ... жай ... барлық дыбыстың артикуляциясын білу
керек деген ұғым тумасқа тиіс. Жоғарыда айтылған тәсілмен тек ... ... пен тіл ... ... шығатын дыбыстарды ғана үйретуге болады. Ал
ш,ж,к,ғ,г,й,и,щ,ц, дыбыстардың артикуляциясын аңғару, әрине ... ... ... ... ... кірісер алдында оны үйретудің тәсілін
жан-жақты ойластыруға тиіс.
Сөздің аяғындағы немесе басындағы дыбысты түсіріп айтып, балаларға
тапқызу. Мысалы, мұғалім ... ... ... ... «шо» ... «мен сөзді дұрыс айттым ба?»- деп сұрайды. Балалар «т» ... ... ... ... ... он деп, «т» ... ... айтқызады.
Сөйтіп, суреттегі киімнің аты мен айтылған буын (немесе сөз) құрамындағы
дыбыстарды жинақтау ... ... ... қосукеректігін саналы ұғады.
Айтылуына қарай дыбыстарды, жазылуына қарай әріптерді салыстыру.
Мысалы, қол – көл, тор – ьөр, от - өт, ... ... ... «о» ... ... ... айтылуындағы айырмашылық аңғартылады. Сонымен ... ... мен ... ... ... ... ... с-з, ғ-г, а-ә, и-і дыбыстар дажұпталып, салыстырылып, ... ... ... ... отырған дыбыстың сөздің басында, ортасында, ... де ... ... және жинақтау барысында ұғындырылады. Мысалы,
«қ» дыбысын үйрету керек делік. Мұғалім бұл дыбысты балаларға ... ... ... ақ, оқушы сияқты сөздерді өзі ... ... ... «қ» дыбысының қай буынында, ... ... ... ... ... ... «қ» ... қай жерде тұрғанында
көңіл бөлінеді. Осыдан ... бұл ... ... ... сөз ... ... сөзді есте сақтау арқылы оқу. Бұған, мысалы қала ... ... оны ... ... ... ... жинақтап кеспе
әліппеден құрастырады; енді оқуға келгенде іркіліп қиналады ... ... ... ... деп айта ... Сол кезде мұғалім. «құрастырған
сөзіміз қалай еді?» - деген сияқты сұрақтар арқылы бастапқы ... ... «Ол ... ... ... едік?» («Мысалы, қа-ла) Міне осылайша
оқыңдар»,-дейді. Оқушылар кеспе Әліппеден құрастырған сөзді ... ... ... оқу. Мысалы, балалар талдау-жинақтау арқылы «қара» ... ... ... Енді ... ... «а» ... ... мұғалім
«о» әрпін қояды, «қора » деп оқиды[43,87].
Сауат ашу кезеңіндегі жұмыстар.
Сауат ашу кезеңі негізінен үшке бөлінеді:
1) Әліппеге дейінгі дайындық ... ... ... ... кейінгі кезең.
Дайындық кезең бөбектерді бір ... ... ... ... ... ... ... жеті жасар баланың мектепке түсуімен
байланысты, жаңа жағдайға , жаңа адамдарға (мұғалімге, балаларға) ... ...... түсу ... ... ... салмақ түсіреді.
Мұнда балалардың барлығы бірігіп, әсіресе бір –бірінен сұрап, анықтау
арқылы ... ... беру ... жақындастырады. Сонымен қатар
балаларды біріктіруге ойын ерекше роль атқарады (мысалы, шеберхана ... ... ... ... ... ... ... балалардың
білім дәрежесімен танысады; қалай сөйлей алатындары, қандай өлең, тақпақтар
білетіндері анықталады.
Бұл кезеңде ... ... баса ... ... Балалардың сөздік қорын анықтау.
2. Балаларға ауызша қысқа-қысқа сөйлемдер құратып, өз ойларын айтып беруге
дағдыландыра бастау.
3. ... ... ... мәнеріне көңіл аудару; тіл мүкістіктері, кейбір
дыбыстарды анық айта алмау жақтарын жою ... ... ... ... және ... ... ... білуге дағдыландыра бастау.
5. Сөйлем, сөз, буын, дыбыс туралы ауызша түсінік беріп, сөйлемді ... ... ... ... ... ... Жазуға дайындық жұмыстары жасалады: партаға дұрыс отыру, қарындаш,
қаламды ... ... ... ... ... қою, ... ... сияқты жұмыстармен қатар балалар ... ... ... тік, ... ирек ... сызып дағдыланады.
Оқушылардың қолын жазуға жаттықтыру үшін мұғалім әріп элементтеріне ұқсас
фигуралар ... оны ... ... кезеңінде балалардың зейін, ерік, қиял т.б. ерекшеліктеріне
сай аса назар аударылады. І сынып оқушылары бір ... ... ... ... сияқты, өз қиялдарын да бақылай алмайды. ... ... ... ... ... ... айырмашылық көп болады.
(Мысалы, балалар ... ... ... атап ... онда жоқ
нәрселерді де қосып айтады)
Бұл кезеңде жүргізілетін жұмыстың ерекшелігінің брі- ... ... ... әр ... ... ... жекелеген балаларға қалай
ықпал жасау жолдары мен жұмыс түрлері ойластырылады.
«Партаға түзу ... ... ... ... ... плакаттарды көрсетіп
(егер мектепте жоқ болса, онда ... ... ала ... тиіс), соған сай
әңгімелер өткізіледі. Өйткені балалар отыру, ... ... ... ... ... ... ғана саусақтарының бұлшық еттері дұрыс
дамып жетіледі.
Алғашқы сабақтарда балалардың тілі мен ойын ... ... ... ... ... ... көркем шығармалар оқу, ауыз әдебиет
үлгілерін (жұмбақ, мақал, мәтел, жаңылтпаштар т.б.) ... ... ... ... ... ... ... мұғалім өзі қоятын сұрақтарын
мұқият ойластырады[24,85].
Дайындық кезеңіндегі әңгіменің ерекшелігі оның қысқа ... ... ... сөзінің логикалық жүйелілігінде, мәнерлілігінде,
тақырыбы жағынан ... ... ... ... ... ... ... тәртібі, оқу құралдары мен оқу ... ... ... ерекше көңіл аударылады.
Осы айтылғандармен қатар дайындық кезеңінде кейбір әріп элементтерімен
таныстырып таңбасын жасап үйрету де ... ... «А» үш ... екі ... ... ... ... да, үшіншісі кесе көлдеңен
тұрады т.с.с)
Кеспе әріптердің кассасын жасату және оны пайдалану ... ... ссы ... іске ... жөн ... әріп ... кезеңінде балаларға
қойылатын талап тым көбейіп кетеді де, олар ... ... ... ... ... ... ... болады:
«Сөйлем және сөз» тақырыбына арналған сабақ (ауызша)
1. Мұғалімнің ертегі айтып беруі (немесе әңгіме оқып беруі)
2. Айтылған ертегі ... ... ... ... ...... түрінде
әңгімелесу.
3. тыңдағандарын оқушылардың өздеріне айтқызу.
4. Әңгімені сөйлемге ажырату.
5. Ертегідегі (немесе әңгімедегі ) ең ... ... ... ... ... әңгімені) диалог түрінде рольге бөліп айтқызу[44,39].
«Сөз және буын» тақырыбы бойынша сабақ (ауызша)
1. Әліппенің алғашқы беттеріндегі суреттер бойынша әңгіме ... ... ... ... ... ... сөзге талдау.
4. Сөздерді буынға талдау.
5. Сөздің басқа немесе ... ... ... ... оны ... ... ... заттардың суретін салу немесе пластелиннен жасату.
Дыбыспен таныстыру сабағы
1. Жұмбақ жасырып, оқушыларға шешкізу; осы жұмбақ пен оның ... ... ... ... ... ... ... буындарға
талдатқызу.
3. Дыбыспен таныстыру (а-ра, ал-ма, а-ғаш, а-па т.б. сөздерді ... «а» ... ... ... ... дыбыстан басталатын сөздер ойлату.
5. Айтылған кейбір сөздердің суретін салғызу.
Әріп элементтерін жазуға үйрену сабағы.
1. Балалардың қарындаштарын, дәптерлерін дайындау.
2. Оқушыларды жазуға ... ... ... ... ... көрсетіп,
саусақтарын бүгу, жазу, ауаға жазғызып жаттықтыру.
3. Бүгін дәптердің бір ... ... ... ... ... ... көрсету және оны қайта ауаға жазып көрсету.
5. ... ... ... ... сөзді буынға ажыратуға жаттығу сабағының үлгісі.
Тақырыбы: Сөйлемді ... ... ... ... жаттығу.
Көрнекі құрал: Әліппе кітабының алғашқы беттеріндегі жеке суреттер.
Сабақтың барысы: Жеке суреттерді қарап, оларды ... ... ... ... көрсетілген заттардың әрқайсысына лайықты сөйлемдер құрату. Мысалы,
- үйрек қайтеді? Үйрек ұшады деген сөйлемде неше сөз бар? Үйрек ұшады ... екі сөз ... ... сөз ... ... сөз – ... – Жақсылап тыңдап отырыңдар, Мен бірінші сөзді
нешеге бөліп айтар ... ... ... бөліп айттым?
- Екіге бөліп айттыңыз.
-Бірінші бөлігі қалай?
- Бірінші бөлігі «Үй»
- Екінші бөлігі ше?
- Екінші бөлігі «рек»
Осылайша екінші сөз де ... Енді бұл ... ... ... ... кейін буынның мәнісін , әр буынды айтқан сайын ауыздың
ашылуымен бірге иектің ілгері ... ... ... ... байқату үшін сөзді буынға бөліп айтқанда алақанды иектің астына
ұстау арқылы тәжірибе жасатып көруге болады. Иек екі ... ... ... рет , бір ... ... бір рет ... көз ... сонымен, бүгінгі сабақта не үйрендік? – Сөйлем ... ... ... бөліп үйрендік[20,84].
Енді суретке қарап, жақсылап тыңдап отырыңдар. Мен сөздің бірінші ... , ... ... ... ... айтып тұрыңдар: би-дай, үй-рек,
тау-ық т.б.
-Біз өткен сабақта не ... ... ... біз «Бақша өсімдіктері» туралы әңгімелескенбіз.
- Бақшада не өсірілетін еді?
- Бақшада қауын, қарбыз, сәбіз, т.с.с. өсіріледі.
- «Бақшада қарбыз өседі» деген ... үш сөз бар. ... ... ... ... ... буыннан құраған сөздер ойлап келу және бақшада істеген
жұмыстары туралы әңгіме айтуға ... ... ... ... ... ... ... ағаштың, алманың суреті және «әліппедегі» суреттер.
Сабақтың барысы: ... ... ... ... үшін , балаларға
көздерін жұмып, аз ... не ... ... ... ... тапсырылады.
Балалар машинаның дүрілі, біреудің дауысы т.б. дыбыстар естігенін айтады.
Біздің сөйлейтін сөздеріміз де осы ... ... ... ... апа , Асыл т.б. ... ... келтірілед, буынға
бөлінеді (А-жар, а-па, А-сыл) Бұл ... ... ... ... ... Осы дыбысты бәрің де айтып көріңдерші. Әлия сен де. Асқар сен де ... ... ... ... қарау және олардың атын атау; атауларды буынға бөлу. Ішінде
«а» дыбысы бар ... ... «А» ... таңбасымен таныстыру. Кеспе
әліппеден «а» әрпін алып, оның екі тік сызықтан және бір ... ... ... ... ... Оқушылар бұл ... ... ... және ... ... кіші ... таныстыру оны да талдау (соқпақшалау келген
дөңгелек пен имек таяқшадан ... Оны екі ... ... ... жасалып әкелген). Балалар картоннан жасап ... ... сызу ... «а» ... ... Әріп ... бұл таңбаны
табады.
Өткен сабақта блалардың өздері атын айтып, буынға бөлген еді; бүгін ... тағы ... – деп, ... оқушылыр айтқан сөздерді ... оның ... «а» ... бар жоғына көңіл аударады.
Үйге құрамында «а» дыбысы бар үш – төрт сөз ойлап келу тапсырылады.
Бұл – сауат ашудың ... ... ... Әліппе кезеңінде дыбыстар
оқушыларға алфавит ретімен үйретілмейді, алғашқы кезде ... ... ең оңай ... және ... ... үйретіледі. Әр дыбыстың
тұсындағы суретке байланысты әңгіме өткізіледі. ... ... ... ... ... мен ... ашу жұмысын зерттеушілер әліппе кезеңін
төртке бөледі.
Бірінші кезеңде жуан дауысты ... мен ... ... ... ... ... ... сөйлеу, сөйлем, сөз, буын ,
дыбыс, практикалық жолмен ұғындырылады.
Жалпы қазіргі мектептегі мұғалімдер мен әдіскерлер ... ... ... тиіс екенін, яғни балалар сауат ашу барысында дыбыстарды оқып,
олардың таңбаларын танып қана ... ... де ... ... ... ... олар алғашқы кезеңнен бастап – ақ ... ... және ... ... ... ... Екі дыбысты сөздерді оқи біледі, сондай
–ақ көшіріп те, жатқа да ... ... да, ... да ... буынға, буынды дыбысқа бөлу ... ... ... ... ... үдету амалдарымен (ат, ат-а-ата т.б.) жасалған
сөздерді – және бір ғана әрпі немесе ... ... ... (ана, ... оқу – жазу әдістері кең қолданылады.
Екінші кезеңде негізінде қысаң дауыстылардың жуаны және ... ... ұян, ... ... таныстырылады. Бұл кезеңдегі дыбыстармен
танысу жолдары да ... ... ... ... өтеді. Мұндағы
айырмашылық – ұқсас дыбыстар салыстырыла оқытылады. Танылатын әріп санының
көбейе түсуіне ... бұл ... жазу ... ... – қысқа
сөйлемдер кездеседі.
Үшінші кезеңде жіңішке дауысты дыбыстар мен к,г,п,б,ж,з,ң ... ... Бұл ... ... ... буын саны да
арта түседі.
Әліппені оқытудың төртінші кезеңінде ... ... ... ... ... мен ... ... таныстырылады. Сонымен қатар бұл
кезеңнің мақсаты – орыс алфавитімен қосылған ... және ... ... түрде таныту.
Жазу жұмыстары, сондай – ақ басқа жұмыс түрлері де алдыңғы, дайындық
кезеңіндегі сияқты ... ... ... ... ... негізгі
құрал («Әліппе» және «Әліппе серігімен» қатар) – ... ... ... ... сөз ... ... ... , буынды дыбысқа
талдайды, құрастырған сөздерін оқып жаттығады. Балалар оқыған немесе жазған
сөздерінің ... жете ... қате ... дәрежеге
жеткенге дейін талданады[27,84].
Балалар әліппені өтудің ... ... ... ла ... ... ... әліппеден құрастырған сөздерін оқытып болса, екінші кезеңде
үдету амалымен жасалған сөздерді және бір дыбысы өзгеше ... ... ... ... ... мен үдету амалы арқылы жасалған сөздерді оқыту жұмысы
кеспе әліппені пайдалану жұмысымен байланыстырыла жүргізілгенде ғана ... ... ... шығады.
бекіту ғана емес, сонымен қатар балаларды оқу кітабы мен грамматикадағы
Үшінші ... ... оқу ... мен жазу ... жетілдіре түсу
мақсатында «Әліппе» кітабінің соңғы жағындағы материалдар пайдалынады . ... ... ... әліпеден алған білімін материалдарды
үйренуге дайындау болғандықтан ,әліппе кезеңдегі сабақтардан гөрі ... ... ... ... ... ... сөйлемдерден құрылған мәтіндер оқиды ,кеспе әліппемен жұмыс ... де ... ... ... мен ... Әлеппеден кейінгі
кезеңде балалар көлемі шағын ,қарапайым қысқа - құрап жаттығу және ... ... ... ... ... де ... ... жүргізіліп
отырады[28,35].
Жазуға берілетін мәтіндегі сөздердің айтылуы мен жазылуы бірдей, бір ... сай ... ... ... ... де қатты қадағаланады. Балалар
бұрын оқылған, талданған сөйлемдерді мұғалімнің айтуы бойынша жатқа жаза
алады. ... ... ... ... ... ... ... сөздерді өздері тауып, қосып жаза алады. Мұндай сөздерді тауып, қосу
немесе сөйлемді аяқтау жұмыстары, ... ... ... оқып ... сөйлемдері бойынша жүргізіледі.
Әліппе кезеңіндегі жаңа дыбыс пен жаңа әріпті үйрену
сабағының жүйесі.
Оқу ... ... ... ... ... ... ... Әңгіме барысында қолданылған сөйлемдердің ішінен үйретіліп отырған ... ... ... ... сөзі бар ... бөліп алып, оған
оқушылардың назарын аудару.
3. Сөйлемді сөзге, сөзді буынға, дыбысқа талдау арқылы ... ... алу; осы ... ... ... аяқталатын жаңа сөздер ойлап
табу.
4. Сол әріптің баспа түрін көрсету, оның ... ... ... ... ... ... әріптердің ішінен табу.
5. Кеспе әліппеден сөз құрастыру және оқу.
6. Бір буынын немесе әрпін ауыстыру арқылы жаңа сөз ... ... ... ... ... ... қосып, жаңа сөз жасау, оларды оқу.
7. Әліппедегі бағанада берілген сөздерді оқу[29,74].
Жазу сабағы;
1. Жазуға дайындық (оқушылардың ... ... ... дұрыс ұстауы,
дәптерлерінің партада дұрыс қоюы) тексеріледі.
2. Сөзді буынға, дыбысқа талдау арқылы жаңа әріп бөлінеді.
3. Жаңа әріптің ... ... ... мұғалім оны тақтаға
жазып тұрады, оқушылар дәптерлеріне жазады.
4. Мұғалім жаңа әріпті тақтаға жазады, оқушылар осы ... ... ... ... ... соң олар ... дәптерлеріне жазып алады.
5. Оқушылар тапқан сөздерін буынға , дыбысқа талдайды, оқиды.
6. Талданған ... ... ... әрпі ... ... ... оқушылар
дәптерлеріне жазады.
7. Суретпен немесе ермексазбен жұмыс.
Әліппенің алғашқы кезеңдеріндегі сабақтар ... ... Ал ... ... ... кезеңдерінде жаңадан
үйретілетін әріпке ( әсіресе баспа ... ... ... ... ... ... әріптерді қайталау, қиындау буындардан
құрастырылған ... оқу ... ... ... Сонымен қатар әріптері,
буындары ұқсас жұп сөздер мен буындарды ... оқу, жазу ... ... ... кейінгі кезеңдегі сабақ жүйелері .
Әңгіме немесе оқу сабағы ... ... ... әңгіме тақырыбы туралы кіріспе немесе дайындық
әңгіме жүргізіледі.
2. Әңгіме немесе ертегі ... ... ... , оқушыларға
оқытылады.
3.Әр бөлім оқылып болған соң ... онда не ... ... ... ... ... ... ойларға тоқталу арқылы оқушылар ... іске ... ... ... ,сұраулар қояды.
4. Әңгіме мәнерлеп қайта оқылады (пауза, нүктеге жақындағанда ... ... ой ... ... ... салмақтау т. б.)
5. Мәтіннің мазмұнындағы негізгі ойлар оқушыларға анықтатылады.
6. ... ... ... ... ... ... ... жерлерін
тауып оқыңдар немесе көңіл-күйді суреттеген жерді табыңдар,т. б.)
7. Мәтіндегі негізгі ойларды оқушылар өздері табады.
8. Мәтін оқу ... ... ... ... оқыту сабағы.
1. Өлең тақырыбына кіріспе әңгіме.
2 .Мұғалім өлең мәтінін өзі мәнерлеп , ... ... оқып ... ... ... ... ... әр балаға оқытылады.Мұнда бала ең
болмағанда бір жол оқыса да, ... ... баса ... ... жөн.
4 .Өлеңді мәнерлеп,іштен оқытады.
5 .Өлең мәтінін тұтас, мәнерлеп, дауыстап ... онда ... ... ... ... ... ... жаттатылады.
Жазу сабағы.
1.Оқушылардың жазуға дайындығын тексеру (дұрыс отыру, қалам ұстау, дәптер
қою,т.б.)
2.Мұғалім бір сөйлем айтады, оқушылар оны ... ... ... ... ... ... жазады, оны оқушыларға оқытады,содан кейін бұл
сөйлемді жауып қояды .
5.Оқушылар ... ... ... ... ашылады да, оқушылар өздері жазғандарын тақтадағымен
салыстырып, тексереді.
7.Осылайша ... ... ... ... үш сөйлемін тұтас оқиды[30,84].
Оқылған әңгіме бойынша жазу сабағы.
1.Оқушылардың жазуға дайындығын тексеру.
2.Мұғалімнің тақтаға жазғанын оқушылар оқып ... (2-3 ... )
3. ... ... ... әңгіменің мазмұны талданады. Мұнда мұғалім
сұрақтарды күнібұрын дайындап қояды. Сұрақтар балалардың ... ... ... ... ... ... жәрдемдесетіндей болу керек.
4. Әңгімедегі әр сөзге фонетикалық талдау жасалады, жазылуы қиындау деген
сөздер түсіндіріледі.
5. Мәтіндегі көп ... ... ... сөздерді естерінде сақтап оқиды.
6. Мәтінді дәптерлеріне көшіреді, көшіру барысында көп ... ... ... ... ... Мұғалім көп нүктенің орнына тиісті сөздерді жазады.
8. Балалар ... ... ... ... тақтадағы жазылған сөздермен
салыстырып тексереді.
Сауат ашу барысында ... ... ... жазу ережесін сақтап отырғанда ғана ... ... ... ... ... ... ... қойылады.
а) әріпті дұрыс жазу, дәптердің көлденең сызығынан ауытқымау;
ә) Әріптердің элементтерін ... ... ... ... ... ... оңға,бірін солға қисайтпай,барлық әріпті бірдей,оңға
қарай,сәл ... ... –ақ ... ... ... бір ... сақтап
(сөздер бір –бірінен м әрпінің көлеміндей қашықтықта болуы тиіс)отыру;
г)бірте –бірте жазу қарқынын тездете түсу.
Бұл талаптар бастауыш мектептің барлық ... да жазу ... ... отыруға тиіс.
Жазуға кіріспе алғашқы күннен бастап орындалуға тиісті гигиеналық талаптар:
а) дәптер партаның үстіне,баланың қақ ... тура ... ... сәл
көлбетіле (оңға 65 ) қойылады;
ә)бала басын оңға не солға, иықтарын ,кеудесін алға не ... ... ... ... түзу ... ... олардың омыртқалары,
көкірегі дүрыс жетілу үшін қажет.
б) балалар табандарын еденге ... ... ... ... ... ... ... аяқты екінші аяқтын үстіне қоймай) аяқтарын
я алға,я артқа сілтемей отырғаны жөн.
в) ... ... ... ... бұл ... ... жаңа өсіп
келе жатқан кеудені бұзады.
г) қаламды ұстағанда ... ... үш ... ... ... және ... жоғарғы жақ ұшы оң иықтың тұсына дәл келетіндей
жағдайда болғаны жөн;
д) жазғанда баланың көзі мен ... ... ... ... бес, ... ... тиіс.
Сауат ашу кезіңде жазу сабақтарында балалар әріп элементтерін немесе
жекелеген әріптерді жазғанда ұзақ уақыт бір – екі ... ... ... жаза ... бала ... да, сабаққа зейін қоюдан қалады, сондықтан
үш – бес минут жазғаннан кейін ... ... ... ... ... ... отырған әрпі бар сөздерді жазуға көшкені дұрыс[32,95].
Жұмыс түрі өзгергенде балалар да оған ... қоя ... ашу ... ... ... мен сөйлемдерді естеріне ұстап жазуға
үйренулері қажет. Ол үшін ... мен ... ... ... ... сөздер алынады және бұл кезде әріптердің таңбасы арқылы ... ... ... мен ... ... жазу ... ол сауат ашу
аяқталғаннан кейін, баспа таңбалы ... ... ... ... ... бәрінде де оқушылар жазуға кіріспес бұрын сөздер ... ... ... ... бала ... ... оның көру ... ғана әріп тұрады, көбінесе қайта – ... ... ... ... ... ... әр әріпке жекелеп көз тоқтатады, «оқу аумағы» тар болады.
Осының салдарынан ... ... ... ... де ... Ал әріпті тану
дағдысының қалыптасып жетілуімен қабат баланың «көру, оқу ... ... ...... буындап оқуға, онан әрі тұтас сөзді оқуға дағдылана ... ... ие болу ... оп – ... түспейді, ол көп күш жігерін
жұмсайды, мұнда ... ... мен еркі ... роль ... ... зейін мен еріктің төзімділік қасиеті жаттыға түседі[38,28].
1.3 Мәтін бойынша тіл дамыту жұмыстарының турлері мен кезендері
Тіл үйренуде ең басты ... ... ... тілін жетілдіру.
Тілдің грамматикасын (оның заңдылығын) білу ... ... ... сұрақ қоюды үйренеді. Олардың сөйлеу тілін дамыту үшін ... ... ... не көріп отыр, олар не үшін қажет деген
сұрақтарға ... ... ... ... ... екі сөздің жалпы міндеті-сөздің мағынасына түсінік, оны өз
сөзінде дұрыс қолдану. Ол үшін сөз ... ... ... Әр ... ... оқушылар жаңа сөздер меңгереді. Мұғалім ... ... ... ... сол сөздерді қатынастыра отырып қазақша
сөйлем құрастыруға үйретеді. Яғни оқушы “Неге осылай айтамыз, ... ... ... қайсы” деген сұрақтарға жауап іздейді. Сөз- тілдің құрылыс
материалы. Ал ... ... ... ... мен сөйлем ішіндегі
байланыстың заңдылығын үйретеді, қалыптастырады. Бұл заңдылықтарды білу
үшін түрлі сөйлемдер, сөз ... ... ... ... ... ... т.б ... ойындарын өткізген
пайдалы. Оқушы, ең алдымен, тілдің дыбыстық құрылысын меңгеруі ... ... ... ... ... (орфоэпиясын) жаттығады. Мұғалімнің айтқанына
еліктей отырып, ... ... ... сөздерге түсетін екпінді,
интонацияны, сөздерді дұрыс оқуды меңгереді, жаттығады. Мұғалім оқушыларды
бір-бірімен ... ... ... мәнеріне (дауыс ырғағы, өзін-өзі
ұстау, сөйлеушіні тыңдай білу, т.б) үйретуі ... ... ... ... ... ... ... оқығанын, түсінгенін о
бастан (балабақшадан) жаттығуы қажет. ... ... ... ... ... қорын, сөйлем құрастыру дағдысын, мәтін мазмұнын ... ... ... ... ... ... айтқан әңгімесін
тыңдай отырып, соларға еліпе сөз түсінгендерін (сөз, сөз ... ... ... ... ... ... күннен бастап қысқа
сөйлемдер құрастырып, дағдыланған жөн. ... ... ... ... ата-аналардың, басқа сынып оқушыларының алдында
да сөйлетіп үйреткен пайдалы. Көркем әдебиеттен үзінділерді ... ... ... ... тура және ... ... ... болады. Олар мазмұны жеңіл, мағынасы түсінікті, ... ... ... мәнерлеп оқуға жаттығады. (Әңгіме, өлең, ... ... ... т.б).
Оқушылар қазақ тілінде дұрыс сөйлеп, сауатты жазу үшін мұғалімнің
айтқанын түсіну, өзойын анық айта ... ... ... өз ... үшін ... жаза білу ... Олар ... кезде өздеріне таныс
емес дыбыстарды меңгереді, талдайды, дыбыстан ... ... ... оны ... ... үйренеді[10, 6].
Сонымен тіл дамытудың жеті түрлі міндетінің (сөздікті дамыту,
сөйлеу тілінің грамматикасын ... ... ... ... ... ... қалыптасуы, түсінгенін айта білу, көркем шығармамен
таныстыру, ... ... ... ... ... -әрі ... Тіл дамыту арқылы оқушылардың ақыл-ойы кеңейеді, адамгершілік,
эстетикалық тәрбие, бір-бірімен достық қарым- ... ... де ... қойылады.Бұл міндеттердің әрқайсысының өз ерекшеліктері бар. Өйткені,
оқушылардың жасына, сыныбына, білім дәрежесіне, қазақ ... ... ... ... Тіл ... ... ... сабақтың әр
кезеңінде түрлі мақсатта жүргізілетіндіктен оқушылар жаңа сөздерді үйреніп
(жаттап) қана қоймай, оны күнделікті сөйлеу ... ... ... іске
асырып отыруға үйренеді.
Оқыту (тіл үйрету) әдісі дегеніміз – оқушы мен оқутушының білім
беруде, дағды беруде, машықтанудағы жұмыс ... ... Тіл ... ... ... ... ... (көрнекілік әдісі, сөз әдісі, практикалық
әдіс) яғни ... ... ойын ... ... ... тіл ... сөзі үлгі ... көрнекілік бойынша заттың өзін, суретін,
диафильм көрсету немесе кейбір ... ... ... ... ... Ал ойын ... ... дидактикалық ойындар арқылы оқушыларға
тіл ... ... тіл ... барлық сыныпта сабақтың ... ... ... ... жай ... жаттап қана қоймай, оны
сөйлеу процесінде (ауызекі ... ... ... Тіл ... ... болуы керек?
1. Тіл дамытудың міндеті белгіленіп, әр сынып ... оның ... ... ... ... ... танысады.
а) Сөздікке қойылатын талаптың сынып жоғарылаған сайын күрделеніп келуі
көзделеді.
ә) Сан есім, сын есім, зат есім ... яғни ... ... ... ... ... ... білдіретін сөздер меңгертіледі.
3. Сөйлеуге, сөзді айтуға (дикция) мәнерлеп оқуға, яғни дыбысты дұрыс
есту дағдысына жаттықтыру ескеріледі.
4.Оқушыларды ... ... ... ... дағдылары
қалыптастырылады.
5. Естігені бойынша түсінгендерін айтуға (аудирование) ... ... ... мен ... салыстырылады.
6. Көркем әдебиет үзінділерін оқутаға дағдыландырылады.
Бұл бағдарлама талап тары оқуда (сабақ ... ... ... ... іске ... ... Екінші тілді тікелей үйрету,
аударма (салыстырмалы) әдісі, ... әдіс ... ... ... ... ... ... өз ана тілінің фактілеріне сүйенбей, басқа
тілді тікелей үйрену ... сөз, яғни ... ... ... ... ... ... Бұл жүйенің пайдалы
жағы осы. Ал кемшілігі – баланы ана ... ... ... ... мұндай әдіс қиындық келтіреді, өйткені оқушы басқа тілді, ең
алдымен, өз тіліне аудару ... ... да ) ... ... ... ... ... ана тілі арқылы іске асады. Оқушы екі тілдің
фактілерін салыстырады, бір ... ... ... ... ... ... ... ауызша жаттығу жұмысы (мәтінмен,
кітаппен жұмыс) қатар жүріп отырады, грамматикалық ерекшеліктерге ... ... ... кітаптан оқып үйренген және оның мағынасын
түсінетін ... сол ... ... ... ... үйрену қиынға
түспейді. Дегенмен тілді тікелей үйрену мен сөйлеу тілін де ... ... ... ... өмір өзі ... отыр. Сондықтан қай
тілді болмасын аралас әдіс арқылы үйренген (меңгерген) тиімді.
Екінші тілді оқыту әдістері төмендегідей.
1) ... ... ... ... ... ... ... меңгеру.
5) Оқу арқылы.
6) Грамматикалық талдау.
7) Жаттығулар орындау.
8) Көрнекілік.
9) Экскурсиялар.
10)Техникалық құралдарды пайдалану[12,43-47].
Мектептердің бастауыш кезеңінде тіл дамыыту ... ... ... ... ... ... ... әдістер (ойын элементтері арқылы),
бойынша өткізіледі.Бұлай болатын себебі тіл ... ... оқу, ... ... ... ... іске асады. Тіл дамытудың негізгі міндеті
– оқушыны өз ойын ... айта ... ... оның ... ... дамыту,
өзін қоршаған заттар, құбылыстар туралы білуге құмартуын, соларды бақылай
білуге дағдыландыру ... ... ... ... ... ... ... жүргізу, т.б). Сөзбен тіл дамытуда мұғалімнің сөйлеу үлгісі негізге
алынады. Оның ... ... ... - ... жаңа сөз, сөз ... ... екі ... ... қайталау өткізіледі. Кейде екі қатардағы
оқушылармен диалог түрінде өткізуге болады. Айтылуы қиын жаңа ... ... ... т.б) жеке де, қатарға бөліп те, ... ... ... ... шарт. Тіл үйренуде бастауыш сынып ... ... анық ... үйренеді. Сонан кейін сөз тіркесі, ... ... ... сөйлеуге, мәнерлеп оқуға дағдыланады. Әдетте,
сыныптағы ... ... ... өздері сөйлейтіндері аз болады.
Демек, бала өз ойын ... ... айта ... ғана тапсырма
орындалған болып саналады.
Түсіндіру әдісі – жаңа сөз, сөз тіркесі, сөйлемдерді ... ... ... үйретілетін жаңа сөздер бойынша, яғни сөздік
жұмысында іске асады. ... – ақ ... тілі ... ... ... ... ... тіліне тән ерекше дыбыстарды, дауысты
дыбыстардың ... ... ал ... ... ... ұяң, үнді ... екпіннің соңғы буынға түсіп, не істейді сұрағына жауап
беретін сөздердің сөйлем соңында ... ... ... ... екі вариантта ... кім ? ... тек ... ма, ме, ба, бе, па, пе ... ... ... ... жалғау болатындығы, т.б) түсіндіріледі[13,6-12].
Көрнекілік әдіс – сабақ сайын жүргізілетін әдіс. Басқа тілді
үйретуде ең ... және жиі ... ... екінші сыныптарда түрлі
суреттерді (оқу құралдары сыныптағы заттар, тамақ, ... ... ... т.б) ... ... ... ... сөз үйренеді, қазақша
сөйлеуге дағдыланады. Ал практикалық әдіске ... ... ... ... ... ... оқушылардың білімін бекітіп, сөздік
қорын молайтады, сөз, сөз тіркесі, сөйлемдерді ... ... ... дұрыс тауып қоюға, кішігірім әңгіме ... ... ... ... білмейтін балаға үйретеді, түсіндіреді. ... ... ... ... суретті кітапшалар,
мерекелерге дайындық, ... ... ... де балалардың тілін
дамытуға септігін тигізеді. ... ... ... ... ... ... ... машығын
қалыптастыру үшін қажет. Оқушылар қазақша сөз, сөз тіркесі, сөйлемдерді
оқығанда сөйлеу екпінің, яғни ... ... ... ... ... ... бөліп ойнайтын ойын баланың ойын өз ... ... ... сөздік қоры көбееді[14, 30-31].
Бастауыш сабақтарда сабақтың мазмұның бойынша тіл ... ... ... Атап ... ... ... оқу, қазақ тіліне тән
дыбыстарды тану, тақпақ жаттау, оқығаны ... ... ... Ал ... меңгеретін сабақта-сөздері түсірілген мәтінді дұрыс оқу, ... «Не ... ... ... ... өткізу арқылы да
тілдамытылады. ... ... тіл ... ... ... ... ... мұндай сабақ бірнеше бөліктен тұрады.
Бірінші бөлігі сөздік қор көбейту үшін ... ... ... бөлігінде
«Не жоқ» деген дидактикалық ойын ... ... жаңа ... тұлғалары қайталанады.
Сабақтың дидактикалық мақсаты бойынша: жаңа тақырыпты хабарлау,
оқушының дағдысын, білімін бекіту, ... ... ... ... ... ... біріккен сабақ, әңгіме сабақ, оқу сабағы, аралас ... ... ... ... тілі ... ... сабаққа алдын-ала мұқият дайындалу, әр сабақта берілетін ... ... ... ... ... жөн. ... ... өтілетін) балалардың шамасына қарай ... ... ... ... мәні ... ... қандай бір сабақ
болмасын оқушыларды тәрбиелей отырып, оқыту іске асады. Тіл ... ... ... да ... яғни ... ... ой басым орын алады. Ал төменгі сынып оқушыларында қызығушылық басым
болады, демек ... ... ... де әсер ... ... ... тілдің өз эстетикасы бар, ... ... ... ... , ... ... ... әдеби сөзі, т.б. ерекшеліктерін ескере
отырып сабақтың эмоуиалық ... (әр ... ... ... ... ойы ... ... үнемі өсіріп отыру қажет.
Сонымен қатар әр сабақтың мақсаты аңық, тақырыпты ... ... ... ... ... ... болғаны жөн.
Ал оқушының сөйлеу дағдысының дамуы сабақтың әр кезеңінде көрініп отыруы
керек. ... ... ... ... ... ... өз ... карточкаларды үйлестіру, жауаптарын ойланып айту, бір-бірінен
сұрау немесе диалогты ... ... ... ... сияқты кезеңдерден
тұрады.
Оқушылар қазақ тілінің алғашқы сабағының болуының ... ... ... ... ақтау үшін,алғашқы сабақты барынша жан – жақты
өткізуге, олардың бұл пәнге назарын аударып, қызыға ... әсер ету ... ... ... ... түрлі көрнекі құралдармен ең жоғары дәрежеде өтсе, ... ... ... ... бойы сақталады, көптеген жағдайда осы
алғашқы ... ... ... – келешекте бұл пәннің өз дәрежесінде жүруіне
себеп болады[16,55-58].
Мұғалім балаларды өзіне бірден баурап алса, оның ... ... сөз жоқ. Егер ... ... оны- ... ... ... бұл пәнге ынтасы кеміп, сабаққа көңіл бөлмеушілік, ... ... де ... кету, не тәртіп бұзу көбейеді.
Балалардың мұғалімге де, қазақ тілі пәніне де ... ... ... осы ... сабаққа көп байланысты. Атап айтқанда,
біріншіден, кіріспе әңгімені жақсылап ойластыру, екіншіден, көрнекті ... және ... ... ерте ... үшінщіден,
балалардың отырысына, киім киістеріне дұрыс көңіл бөлу, төртіншіден,
Қазақстанның ... ... ... ... мен ... әншілерінің, батырларының суреттері, қазақ күйлері, әндері
жазылған күйтабақтар және мұғалім өзі қысқаша магнитофон лентасына жазылған
«алғашқы танысу ... ... ... ... ... кеспе
әліппе, т.б дайындалады.
Көптеген мұғалімдер сыныпқа ... ... ... ... ... ... тұра ... «Бүгін қазақ
тілін оқимыз» деп сабақ бастайды. Біздіңше, алғашқы сабақты (танысу) таза
орысша, әдеби тілде өткізген жөн. ... соң ... ... ... тілін не
үшін үйренеміз?» деп сұрақ қою керек. Сыныпта бірер бала ойларын айтады.
Мұғалім ... ... ... ... ... ... ... бастайды:
«Әрбір мәдениетті азамат өз анна тілінен басқа, бірнеше ұлттың тілін ... ... ... сол ... анна ... ... яғни ... алдында сіздер сияқты жастар, екі- үш ұлттың тілін
білсе, ол үлкен табыс [17,3-9].
Егер ... ... ... ... осы тіл ... ... ... да, татарша да, әзірбайжанша да, ұйғырша да ... ... бұл ... бір- ... жақын туыс тілдер.
Қазақ тілі-бай тілдердің бірі. Қазақстан жері (сіздер оқып отырған
мектептерің, туған жерлерің) бай, ... ... ... ... ... ... ... кең байтақ ел екенін, оның
кең байлықтарын, табиғатын ... ... ... мекндеген қазақтардың
ішінен шыққан ғалымдар (Ш.Уалиханов, Ы.Алтынсарин, Қ.Сәтпаев, т.б. ) ... Абай ... ... ... ол ... ... ... қазақшаға түпнұсқасынан кем аудармағанын, оның ... ... ... ... ... тау қалғып» өлеңін немістің ақыны Гете,
одан Лермонтов, ал одан Абай ... оның әнін ... ... ... ... ... ... күйтабақта ойнатып беру.
Қазақтың бұлбұлы атанған Күләштің орындауында «Гәккуді» ... ... ... ... ... ... Мәншүктердің суреттерін
көрсету арқылы, осы адамдардың ана ... ... өте ... ... ... соң қазақ тілінде шығатын журналдар, газеттер бар ... ... ... ... хабарларды, концерттердің (балалардың
күнде көріп жүргені) беріліп тұратының айта келіп, қазақша үйреніп, ... үшін ... ... ... үйге ... тапсырмаларды орындап отыру
ережелері түсіндіріледі.
Балалардың қазақ тілін кітабын алуларын, оған екі дәптер, бір ... ... ... ... ... керекті сөздерді, амандасу,
қоштасуды, жеке, хормен үйретеді. Магнитофонға ... ... ... ережесін» тыңдатады. Бұл ереже өткен жылы сынып оқушыларымен әңгіме
ретінде жазылуы керек.
Қазақ тілі сабағында үйрететін сөздерді ... ... ... ... ... Бұлай етудің керектігі біріншіден, балалардың жаңа
сөздерді оларға сыныпта және үйде ... үшін ... ... ... ... материалдың есебі болады[18,87-89].
Алфавитті өтіп болғаннан кейін, оның жазба ... ... ... айта ... сөздің екпінің дұрыс ұоя білу, жазбаша жаттығулар ... қор ... ... ... ... ... өткізіледі.
Оқушылар енді кітаптағы материалдарды оқуға кіріседі, өйткені
олар қазақ ... ... ... таныс , қазақ дыбыстарының
жазылуын , оқылуын біледі. Алғашқы жылы сөздік қоры ... ... ... ... ... ... ... есту диктанттарын жазуға
дағдыланады. Алғашқы кезде балаларға түрлі, жалаң ... ... жоқ. Олар ... ... ... ... ... ерекше
дыбыстарының айтылуы, жасалу жолын, ... ... ... ... және ... айтылатын ерекшелігін, қазақ сөздеріне ... ... ... Ауызша әңгімелесу сабақтарының
мақсаты-оқушыларды қазақ тілінің ерекшеліктерімен ... ... ... ... ... үйретудің негізгі мақсаты оқушылардың сөздік қорын байыту және ... ... ... ... ... ... ... көп білсе,
соғұрлым жұмыстың басқа салалары де жедел жүреді. ... ... ... бұл ... баса көңіл аударылуы тиіс. Демек, сөздік қор көбейту,
ауызша айтылатын әңгімені түсіну (сөйлеген сөзді), өз ойын айта ... ... ... ... жұмыстың негізгі түрі – ауызша
сөйлеу болады. Бүкіл сабақ айналадағы нәрселерді көрсету ... ... ... ... ... ... қоса ... ойыншықтар, модельдер, плакаттар
көрсетіп, түрлі ойындар өткізіп, ... ... ) ... ... бойынша әңгіме жүргізіледі.
Сөздік минимумда көрсетілген сөздер оқушыларға ... ... ... ... оқу құралдары, үй іші, киім жыл мезгілдері, ... т.б.). ... ... жеке ... ... ... ... болмайды. Барлық сабақ бойы оқушылар қазақша сөйлемдердің ішіндегі
сөздердің байланысын ұғынып, ... ... ... ... ... сөзін тыңдау, оқушылардың сұрақтарына жауап беру, ... ... ... ... ісін, сипатын ажырату, суреттерге қарап
сөйлеу, бағдарламада көрсетілген сөйлемдердің типтерін осындай жолмен өткен
мақұл[19,7-9].
Ең ... ... ... сөйлемдердегі үйретілетін сөздерді
балалардың дұрыс айтуына дағдыландыру. Бұл үшін ... ... мол, ... ... ... ... тиіс. Сұрақ-жауап
ауызша сөйлесудің тиімді әдісі болғанмен, жалаң сұрақ-жауап түрінде бүкіл
сабақ бойында балаларды ... ... Ол үшін әр ... ... қолданылады : затты мұғалім, сонан соң оқушы көрсетіп, атын атау
немесе суретін көрсету, сұрақ-жауап әдісі, қоршаған нәрселер ... ... ... ... сұрақтарына жауап бере тұра, оқушы сөйлемнің түрлі
типтерімен ... өзі ... және ... ... тұлғаларын
(олардың грамматикалық заңды өзгерісін ұқпағанымен) байланыстырып үйренеді.
Сұрақ ... ... ... ... ... ... болуы шарт.
Мысалы. Мынау не? Мынау –сызғыш. Мынау сызғыш па? Ия, бұл ... ... ... Анар үйде ... ... нәрселер жайлы әңгіме сыныптағы ... ... ... ... ... ... Сынып ішіндегі мүліктердің
аттарын үйреніп болғаннан кейін, енді олардың сыр- ... ... жаңа ... ... жаттықтырылады. Мысалы. Мынау қандай тақта?
Мынау қара тақта. Бор қандай? Бор ақ, т.б.
Енді ... ... ... ... ... сұраулық
шылауларды (ма, ме, ба,бе, па, пе) ендіріп емес, ия, жоқ ... ... ... ... сен айт, бұл не? Бұл терезе емес, ... ... ... ... ма? ... ... емес. Бұл қабырға. Партада не бар, не жоқ?
Партада дәптер бар, бор жоқ ... ... ... ... ... жүргізгенде қойылған сұрақтар
ізімен қазақша сөйлемдерді ... ... ... ... лексикалық минимумда арналған сөздікті меңгеру мақсатында
суретті сөздік пайдаланып, заттардың ... іс ... ... ... ... бар. Суретті сөздікпен жұмыс түрлері: суретті көрсете
тұрып, оның ... ... түр ... ... ... ... оқушыларға жеке, хормен ... ... ... ... ... сөздік дәптерлеріне салып алуы, сурет бойынша
сөйлемдер ... ... ... ... ... ... жүргізу, т.б.
Мысалы, оқушылар «Нәрсені тап»деген ойынды өткізу үшінүйлерінен жан –жағы
1 см х 1см ... ... алып ... ... тапсырмасы суретті
сөздіктен аттарын атаған суреттерді ... ... ... отырады. Әр
беттегі суреттердің бәрін немесе қатарынан қалдырмай жапқызуға ... ... ат қою ... ... ... сөздіктің ішінен бір суретті
алып , балаларға ататып, сол туралы әңгіме ... ... ... ... жаңа ... қауталанады, сөйлем құрастыруға
жаттықтырылады. Мысалы, «Алыңдар, қойыңдар» ойыны бойунша оқушылар ... бор, ... ... , ... т. б. ... ... ... үстіне, жанына, астына, қасына қойып жаттығады. Осындай ойын -
жаттығу жұмысы оқушылардың жаңа сөздерді ... ... ... ... ... ... ... есіне түсіру мақсатында, олардың істеген
заттарын (сурет, ойыншық, суретті ... ... ... т. ... ... ... сыныптарда оқушылардың қазақ тілін үйренудегі жетістігі мұғалімнің
әр сабаққа әзірлігіне байланысты. Мұғалім сабақты ... ... ... ... ... ... ... әзірлейді,
жаңа сөздерді түсіндіру әдістерін ойластырады, жаттығу түрлерін белгілейді,
үй тапсырмасын орындау шарттарын түсіндіреді. Ескеретін бір жағдай, І ... үйге ... ... ... ... ... қазақ
тілін үйретудің бірнеше ерекшеліктері бар: сыныптағы оқушылар құрамының
қазақ тілін білу деңгейінің әр ... ... жас ... ... ... ... мүмкіндігі.
Қазақ тілін бірінші сыныптан жүргізу балаларға қосымша жұмыс (ауыртпалық)
екенін ескеріп, сабақты қысқа, қызғылықты ойын ретінде ... ... ... тез ... ... ... көрнекілігі мол, балалар
өміріне жақын, сай келетін, оларды қызықтыратын болуы тиіс.Бастауыш ... ... ... айтқанын қағып алғыш, оған ... ... ... ... ... ... қиын дыбыстар мен сөздерді
тез үйретуге ... ... ... оқыту үйрету үшін оқушылардын өз тілін жақсы
үйренгендіктерінің мәні бар. Бірінші, екінші сынып ... екі ... ... ... түсінеді, дегенмен, өз тілінде әлі де оқуға, жазуға
әбден төселмеген, сондықтан жаңа ұғым ... ... көру ... ... ... ... де ... Балалардың
грамматикалық ережелерді өте қарапайым түрінде ғана ... ... ... ... ... оның ... ... ережелеріне
сүйенуге болмайды, тек практикалық ретте көрсете отырып, сөз, ... ... ... ... ... ... айтылғанды түсінуге
дағдыландыру – көп жаттығуды керек етеді. Төменгі ... ... ... негізін салу, ілгергі сыныптарға даңғыл жол ашу деген ... ... екі жағы бар, өз ойын ... өзгелерді түсіну.Мұғалім
осыжағдайды ескеріп, балалардың қазақша сөйлеуі және өзгенің айтқанына
түсіне алатындай ... ... ... Өз ойын ... екі жолы ... және монолг түрінде. Бұл екеуінің қайсысын дамыту керек? Бала
мектепке ... ... ... ... ... ал ... ... мектекте
үйреткен жөн.Алғашқы кезде диалогтік сөзді сонан соң монолгқа көшу керек.
Осылай еткен жағдайда қазақша тіл ... ... өз ... білгендеріне
сүйене отырып дамитын болады.
Оқу, жазуға үйрету екінші сыныптан бастап жүргізіледі, себебі оқушылардың
өз ... оқу, ... осы ... өз дәрежесіне жетеді. Өз тілінде дұрыс
оқи алмайтын балаға қазақшаоқы,жаз деу артығырақ. Балалар қазақ тілінде оқу
мен жазуға қатар ... ... ... жазудан бөлектеу – қиянат.
Оқушылардың тілін дамыту үшін ... ... ... ... жөн, балалардың қызығатын ойыны арқылы өткізетін әңгімелер болғаны
мақұл[25,89].
Республикамыздың қазақ мектептерінде мынадай мәні бар: ... ... ... ... ... қазақтардың ұлттық мәдениетін,
әдебиетін қазақ тілінде оқып, ... ... ... ... жазып, оқи білуі – достыққа ... бір ... ... күшейтеді,сондықтан оларға өзінің ана ... ... ... олар қазақ тілінде оқи, жаза және сөйлей білуі, өз ойын қазақша
айтып бере ... ... тілі ... ... ... сөйлем құрап жаттығу, қазақ тілінде ауызша, жазбаша
сөйлей білу, сөздік қорларын молайтуы ... ... ... ... қойып, тіл үйренуүшін оқушылар қазақ тілін
не үшін оқуы керектігін ... оның ... ... ... ... ... жақсартады. Мұғалім, ең алдымен,осы жағдайларды
ескеріп, оқушылардың сабаққа өз ... ... ... ... ... арттыра білу керек, ол үшін әр сабақ қызғылықты,
(оқушылар қызығатындай,жаңалық берілетіндей) терең мағыналы, көрнекілікпен
өтілуі тиіс[26, 54-59].
Әр сынып ... ... ... ... ... анықтағаннан кейін
көптеген жаңа міндеттер туады: тілді ... ... ... назар
аудару, оларға қосымша сабақ ұйымдастыру,оқушылардың білімін дұрыс ажыратып
бөлу, яғни қазақша білетін оқушыларға ... ... ... бекіту
жұмыстары мұғалімнің басшылығымен өтеді. Демек, мұғалім мектепте тек ... ... ... және ... яғни ... мен ... ... қатар
жүргізетін, қазақтың әдеби тілін,грамматикасын жақсы ... ... орыс тілі мен ... білу ... ... кез келген
сабақта екі тілдің ұқсастықтарымен, айрмашылықтарын дәлме – дәл салыстыра
көрсетуге де тура келеді.Әр ... ... ... ... ... ... үстінде бірде – бір бала назардан тыс қалмай, ... ... әр бала ... қарай толуқ жұмыс істеуі қажет.Мысалы,
үйретілетін ... ... ... ... оқушылардың өз ана тілінде
түсіндіріп, кітаптан сөз, сөулемдерді көшіріп,олардың мазмұнын айтқызу,
т.б. Бұндай балалар ... ... өз ... әңгіме аутып бере
алмайды,жеке сөздерді септей,жіктей біледі де, оны ... ... ... ... ... шығады. Оқушылар ережені білгенмен өз
ойын айтып бере ... ... ... ... соның нәтижесінде
оқушылардың қазақ тілін оқуға ықыласы болмау, ... ... ... ... ... тілінің білімдік, тәрбиелік мақсаттары ... ... ... беру ... ... ... ... ұғымына лексикалық,
грамматикалық тұлғаларын меңгерту, оларды сөйлемде ... ... яғни ... ... ... ... ... тілінің
орфографиялық нормасын оқытуды қалыптастыру, қазақша ... ... ... ... ... ... сөз ... жасау арқылы оларды
сөйлемдерде дұрыс орналастырып (сөз тіркесін), сөйлем құрау, ... ... ... ... жетізу, басқаның сөзін түсіну де тіл ... ... ойын ... және ... ... ... оқушының тілін дамыту
екі бағытта жүргізіледі. Ауызша және жазбаша жалпы алғанда тілді ... екі ... ... ... ... ... оқытудың ең алғашқы кезеңінде ауызша тіл дамыту
басымырақ келеді. Сөйлеу тілі кейінірек ... ... ... ... ... ... ... тілдік нұсқаулар дыбыс, сөз, сөз тіркесі,
сөйлем. Бұлар тілді ... ... Тіл ... тіл ... ... ... ... сөздерінің айтылу нормасын қалыптастыру,
қазақ тілінің ... ... ... ... сөйлеу үшін оқушының ... ... қоры болу ... ... сөз ... ... заңдылықтарын білу
қажет.Сонда ғана байланысты ойды басқаға білдіруге, басқаның сөйлемдерін
түсінуге болады. Сөйтіп, сөз және сөз ... ... ... ... ... ойды білдіреді. Сөйлеудің заңдылықтарын оқушыға жаттанды
түрде емес, іс жүзінде, яғни ... ... ... дағдысын оқушыда
қалытастыру – тіл дамытудағы негізгі мақсат ... ... ... ... ... ... ... ойын байланысты түрде
басқаға жеткізе алмайды. Сондықтан да қазақ ... ... ... ... жүргізуге болады.
1. Сөздік жұмысын жүргізу арқылы оқушының тілін дамыту.
2. Мәтінді оқыту арқылы тіл дамыту.
3. Көрнекі құралдарды пайдаланду ... тіл ... ... арқылы тіл дамыту.
5. Сыныптан тыс жұмыстар арқылы ... ... ... қоры бай Адам ойын жеткізуге ең керек сөзді таңдап қолдана алады.
Сондықтан да ... ... ... байытып, тіл дамытуда рөл атқаратын
жұмыстардың бірі – сөздік жұмысы. ... ... ... ... ... ... қатар, дұрыс жазуға да дағдыландыра аламыз. ... жаңа ... ... мына жолдармен меңгертуге болады:
1.Затты көрсете отырып оның атын қазақша айту.
2.Сөздің ... ... ... ... ... ... ... оның түсін білдіретін, не қимылды білдіретін сөздер, т.б.).
3.Сөздердің ... ... ... арқылы түсіндіру.
4.Омоним сөздердің мағыналық айырмашылықтарын сөйлем ішінде келтіріп,
түсіндіру.
5.Мәтіннің мазмұнын түсіндіру, алдыңғы сұрақ – жауап түріндегі ... жаңа ... ... ... де осы жаңа ... тек сол ... ғана пайдаланып қана қоймай –
күнделікті өмірде қарым ... ... ... ... ... сөздік қорын байытуға ... ... ... ... ... жету үшін ... ... жүргізілуі керек:
1. Жаңа сөздердің мағынасын оқушыларға анық түсіндіру.
2. Жаңа сөздердің оқушы есінде сақталуын қамтамасыз ету.
3. Жаңа\ ... ... ... яғни жаңа сөздерді ... ... Жаңа ... ... мен жазылуын меңгерту.
Жаңа сөздердің мағынасын оқушыларға түсіндіруде оқушыға бұрын таныс синоним
сөздерді паидалану, ... өзін ... ... ... ... орын
алады, бірақ мүмкіндігіне қарай ол кейін деқолдана береді.
Мұғалім әр ... ... ... жаңа сөздерді сөздікке ... ... ... естеріне тұрақтандыруға арналған жаттығулар
жүргізу қажет.Онда мына ... ... ... Сол ... бір- ... ... ... оған жауап бергізу,(ол сұрақ –
жауаптарын жазғызу) , сол ... ... ... ... ... ... бойынша
сөйлем құрату.
Сабақ сайын үйретілген сөз сол ... ... ... ... да ... ... ғана оқушылардың сөздік қорын
тұрақтандыруға болады.Оқушылардың сөздік дәптері ... ... ... ... ... ... керек. Осы сөздік арқылы олардың
сөздікқорының шамасы ... ... ... ... ... ... Сол
сөздіктен мазмұндама шығарма және басқа да жазбаша жұмыстар жүргізгенде
сөздерді ... да ... ... ... оқушының қазақша ойын жеткізуде, яғни тілін дамытуда
сөздікпен жұмыс жүргізудіңмаңызы өте ... бір ... ... ... ... ... ... атқаратын
қызыметі өте күшті. Мәтін оқушыға білім ... ... ... ... ... ... ... дамытады, тәрбиелейді, қазақша сөйлеуге үйретеді.
Мәтін осы қызыметтерді толық атқару үшін оған мынандай талаптар қойылады:
а) ... ... жас ... ... сәйкес болуы керек.
Осымен байланыстыра әр сыныпта оқылатын мәтін әр түрлі ... ... ... ... алғашқы мәтіндер мен оқу жылының аяғындағы
мәтіндердің ... ... ... ... ... ... бірдей
болмайды.
ә) Мәтін мазмұнында әр сыныптың оқушыларының білім деңгейіне, дүние
танымына сай ... ... ... ... ... ... ... қиын
мазмұнды мәтін алынбауы керек.
б) Мәтіннің мазмұны оқушыны ... ... ... ... оқушы жақсы меңгереді.
в) Мәтіндер қазақ халқының әдет- ... ... ... ... ... ... атқаруға
тиісті [30,12-15].
Мәтін бойынша бірнеше жұмыстар жүргізуге болады. Мәтінді оқу, аудару,
мазмұнын ... ... ... ... үшін ... жасау, мазмұндама
жазу, сұрақ- жауап ретінде екі кісі әңгімелесу, яғни ... ... ... ... ... мәнерлеп, дауыстап бір ырғақпен оқып шығу.
2.Дұрыс оқуын қадағалау.
3. Сөздікпен жұмыс жүргізу, жаңа сөздерді есте сақтау.Жазбаша және ауызша
оқылуына мән ... ... ... ... мәтінді түсіну.
5. Мәтін бойынша сұрақтарға жауап беру.
6. Мәтінді ... ... ... ... ... мәтіннің
мазмұнынайту және осы мәтіннің тақырыбын ... ... ... ... ... ... ... жазғызып, жаттап келуге беру.
Жатқа айту – ... ... тіл ... ... бір ... ... жаттығады, сөздік қоры көбейеді, сөздердегі екпінді дұрыс түсіруді
үйренеді.
Тиісті ... ... ... ... ұстау немесі суретін көрсету арқылы
жүргізілетін сабақ есте жақсы сақталады.
Сабақ үстінде оқушылардың тілін ... ... ... ... гөрі ... ... ... түсіндірген тиімді.Олардың
түрі, көлемі аз – көптігі сабақ тақырыбына қарай бөлінеді.
Көрнекі құралдарымен өткен сабақтың тиімділігі:
а) материалды түсіндіруде мұғалім көп ... ... жаңа ... материалды оңай қабылдап,тез меңгереді;
б) сабақты түсіндіру арқылы оқушының ынтасы артады;
в) тіл дамыту ... ... ... ... басы артық шу, әңгіме болмайды[31,5-15].
Баланың сөздік қорын ... ... ... ... жолдардың бірі –
суретпен жұмыс.
д) сурет арқылы жаңа сөздің мағынасын түсіндіруге болады.
Мысалы: төмендегі төмендегі сыныптарда жаңа ... атын ... ... оның суретін көрсету арқылы меңгеріледі.
ж) оқиға құрылған сурет бойынша оқушыға заттың атын, түсін ататқыза отырып,
қимылына, ... ... ... ... ... ... болады.
з) мәтін мазмұнына байланысты берілген суреттер мәтінде ... ... ... оның ... ... ... ... құрылған сурет бойынша ... мына ... ... болады:
а)таныс емес заттың түсін,қимылын т. б. ... ... ... ... ... сөздіктеріне жаздыру;
ә) суреттің мазмұнын ашатын жетекші сұрақтар беріп, жауап алу.Қатесі болса
оқушыларды қатыстыра ... ... ... әңгіме жүргізгенде, бала одан
көргені, ... ... ... ... ... алады, өз жанынан сөз қосады.
Мәтінмен байланысты жүргізіпетін тіл ... ... ... ... ... ... байланысты түрлі суреттер.
ә) Мәтінге байланысты сөздік – плакат.
б) Мәтінге байланысты сұрақ- ... ... үшін ... ... кесте –үлестірме қағаз құрастырылады. Ол ... ... ... ... ... т. б. орындауға
беріледі[31,94].
Әрине мұның бәрі мұғалімнің қиялына,шеберлігіне байланысты болады.
Грамматикалық заңдылықтарын меңгеріп, оны ... ... ... ... ойды ... болады.Бірақ грамматикалық заңдылықтарды жатқа
білгенімен, оны сөйлесуде қолдана алмаса,ол тіл ... ... ... ... тілдік нұсқаларды оқушыға білгізу және ... ... ... ... ... ... негізінде оқушылардың жас ерекшклігіне, білім деңгейіне сай
келеді. Әр түрлі ... ... бар ... ... көп ... ... тиісті сөздерді қою, жұрнақтарды қою,
тиісті сөздермен сөйлемдер құрау.
Баланың сөздік қорын молайта ... ... ... ... ... мәні зор. Өйткені жазу жұмысы арқылы баланың тілін ұстартып,
сауатты жазуға үйрету мақсаты көзделеді[32,72-86].
Дегенмен, ... ... ... ... дамытуда мазмұндама мен
шығарманың орны ерекше.
Мазмұндама- тіл дамытудың өте маңызды әдісі. Әдетте ... ... ... ... әңгімелеуден басталады да, жазбаша мазмұндамаға
ауысады. Бұл оқушының сөйлеу тілі мен ... ... ... сөздері түсінікті мәтінді таңдап алады. Мәтінді мәнерлеп оқып шығу
керек, оқушы ынтамен тындауы тиіс, есте ... ... ... сол мәтін бойынша оқушыларға өз бетінше жауап бере алатындай
етіп, ... ... ... -4 ... ғана ... ... арқылы
сұрақтарға жауап бере алатындай болуы керек. Бұл оқушының ... ... ... іс- әрекетін ұйымдастырады.
Қоғамдық өмірдің барлық салаларында, соның ішінде, білім саласында
жүріп жатқан ... ... ... ... ... ... жол ашты.Бастауыш мектеп оқушылары ... ... ... «Экология элементтері», т.б. жаңа пәндердің
оқытылып жатқаны жас ұрпақтын дүниетанымын қалыптастырып, білім ... ... беру ... ... ... оқу ...... және ғылыми – техникалық прогрестің талаптарын,
оқушылардың жас ерекшеліктерімен сәйкестендіру, ... ... ... ... ... тілі ғылым саласының қай түрі ... ... ... жая ... Халыққа білім беру, оның ішінде, бастауыш және
орта мектептегі оқу ... ... ... ... күрделенді.
Бастауыш сынып оқушыларының тілін дамыту күн тәртібінен ешуақытта
түсіп көрген емес. Қазіргі таңдағы ... ... ... отырып,
жеке тұлғаны қалыптастыруды білім мен тәрбие ұштасқан тұста ғана оқу ... ... Жас ... ұлтжандылыққа тәрбиелеуде ұлттық санасын
оятып, тілін дамытып және білім беруді тиімді ... ... ... ... ... ... ... тілін дамыту – қазіргі
кезде оқу – тәрбие ісіндегі басты мәселе. Ол үшін ... ... ... ... таңдай біліп және оны тиімді әдіспен беру жағын
қарастыруы қажет. Тіл ... ... тек ана ... ... тілі пәндері
бойынша жүргізіліп қоймай, барлық оқу пәндері ... да жан – ... ... ... ... та, ... та жатыр. Тіл дамыту – тіл
дамытудың бір ... өз ... жеке ... ... ... пән ... ... жоқ. Бұл сабақтың мақсаты оқушының тілін ұштау,
сөйлеу ... және ... ... дамытумен қатар ой - ... ... ... ... қаны бар, «мен ... ... қолданыс аясының кеңеюіне күш салып, қайтсек ана тілінің
қуаттылығын арттырамыз ... ... күй ... Ол үшін ... ... жас ... ... ұлтжандылықты сіңіріп, жерін, ұлтын, ... ... тер ... ... ... ... ... қоғам, табиғат тірек болады.
Ежелден тәрбие беретін би, ... ... ... ... ... жаттап
өскен жас ұрпақтың таным үрдісі дамиды. Халық шығармасын ... ... сана ... ... ... ... ... жас ерекшелігіне
байланысты тапсырмалар, жаттығу жұмыстары берілген. Сол сияқты тіл дамыту
жұмыстары мәтіндерді оқу, оны ... ... ... ... беру ... ... арқылы жүзеге асырылады.
Тіл дамыту жұмыстары мынадай бағытта жүргізілсе.
1. Мұғалім сабақты түсіндіру ... ... ...... ... ... ... өзіне қаратып баурап алуы, яғни тіл мәдениетінің
өте жоғары ... ... ... дамыту үшін өзі қажет деген әдісті пайдаланса;
3.Өтілген мәтіндерді, орындалатын жаттығужұмыстары, ... ... ... ... ... ... және жеңіл болуы;
4.Тіл дамытуда мақал – мәтелдер, мысалдар, өлең –жыр, ойнақы ... ... ... ... ... ... жұмыстарды жиі жүргізу;
6.Сөздік жұмысын жүргізу, жаңа сөздерді үйрете отырып, оны іс ... ... ... түріменсөйлемдер құрату және ауызекі сөзде
қолдана білу;
8.Баланы әдеби тілде ауызша сөйлетуге және ... ... ... ... ... анна тілі сабақтары бойынша жүргізілетін тіл
дамыту жұмыстарында жоғарыда ... ... ... ата – ... ... есті ... ... көріп, ұстап, татып
ескерсе, дүниедегі жақсы –жаманды таниды –дағы, сондайдан ... ... ... Адам ... ... деген Абай сөзін ұмытпай, әр кез жадымызда
сақтағанымыз дұрыс.
Жас ұрпақты өзінің ана ... ... ... ... ... оқыту әдістемесін жетілдіре түсу – бүгінгі күннің аса маңызды
мәселесі. ... ... ...... тұрғысынан білім мазмұнын жаңарту,
өмір талабына орай дамыта оқыту, оқытудың жаңаша әдіс – тәсілдерін қолданып
заман ... ... беру ... ... істер жүктеуді. Осындау мәні
мен маңызы зор ... ... бірі – ... ... ... ... күрделі
жаңа мазмұнда жүргізілсе, оқушылар ана тілінің қыр – ... ... ... ... тілі ... әдеби сөйлесу дағдыларын меңгертуде өлең мен әндер жаттату,
фабулалық мәтіндерді, диалогтарды тыңдату, сөз шеберлері, ... ... ... ... ... ... шығармаларды,
көркем сөзді тыңдаудың ерекше мәні бар. ... ... ... ... ... мен ... сөздің баурап алатын күші ерекше.
Қазақстан Республикасы ... ... беру ... ... ... сипаты, онда адамжай зерттеу объектісі ретінде
ғана емес, ең алдымен шығармашылықпен таным субъектісі, ... ... ... ... әрі ... ... деген құлшынысымен
оқушыларды баурап әкететін субъект ретінде бедерленеді »,- ... ... ... ... ... ... дүние заңдылықтарын,
фактілерін таныту дегенді аңғартады. Сабақ үрдісінде оқушының шығармашылық
белсенділігін арттыру жағын ойластыру керек. Халық ... ... ... өте көп. Мысалы, «Бұлақ көрсең – ... аш», «Оқу өрге ... ... ... «Тіл - ... өлшемі», «Тілі жеткенше сөйлеген
шешен, қолы ... ... ... ... ... ережеге даналық
сөздердің тәрбиелік мәнін аша отырып ... ... ... ... тілге,
ғылымға құрметпен құрауға үйретеді.
Бала тілін дамытатын өзінің ... ... Атап ... ... оқиғалар, жанұясы, оқыған кітабы, көрген спектакльдері
мен ... ... ... ... ... және ... ... білуге
бейімдейді. Ой дамыту – тіл дамытумен ... ойын ... айта ... бір ... тікелей қарым – қатынас
жасауға дағдыландыруда анна тілі, қазақ тілі ... рөлі ... ның ... көбірек сөйлейтін сабақтары да осы аталған ... ... ... ... жауаптары бұл сабақтарда байқалып отырады.
Бала ... ... ... өз ұлтымыздың ауызекі шығармашылығының
тигізер ықпалы зор. Халқымыздың ертегі, аңыз ... ... ... ... ойнақы, жеңіл тілмен беріледі. Тіл ... ... орай ... ... ... ... ... т.б.) сөз өрнектері шәкірттер түсінігіне лайықты, тілге орамды,
жаттауға жеңіл болып келеді. ... ... сан ... ... ... ... жас ерекшеліктеріне сәйкес сұрыптап
пайдалану,мін – мағынасын ... ... ... ... тіл әлеміне
деген қызуғышылығын арттырады. Сондықтан балаларға жас кезінен ... ауыз ... ... ... ... ... т.б. ... оқытып,өздеріне мазмұнын айтқызса, ойы да, тілі де
дамиды[34,72].
Балаға жаңылтпаш үйретіп, оны айтқызу сөзді дұрыс сөйлеуге әдеттендіреді,
кейбір тілі ... ... ... ... анық айтуға жаттықтырады. Ал
жұмбақ айтқызу Баланы тапқырлыққа үйретіп, ойлау қаблеті мен ... ... ... ... ... бірі – ... ... айтқызып, оның
шешімін тапқызу.
Оқушылардың ауызекі сөйлеуі мен жауаптарындағы кемшіліктерін ... ... ... ... ... жүзеге асады Оқыған әдеби
кітаптары мен көрген ... тағы ... ... өз ... ... – тіл ... ... бірі. Тіл дамытуда мақал – мәтел мен
фразеологиялық сөз тіркестерін пайдаланып сөйлем құрату тілге ... ... ... ... үйрету , оның мағынасын түсіндіру жақсы әдетке
үйретіп, жаман қылықтардан жирендіреді.
Атадан ... асыл мұра – ... ... ... ... игілімізге
жарата білсек болғаны.
Анна тілі сабақтарында ... ... ... ... ... ... ... сөздерді кірістіріп сөйлем құрату, өлең оқыту
игілікті іс. ... ...... ... «Анна тілім – дана тілім»,
«Тіл – ақылдың өлшемі», т.б.
Мақал – мәтелдерді ... әдіс – ... көп. ... ... тыс ... ... бір ... оқытумен бірге сәйкестендіріп
алған ыңғайлы[32,48].
Мұғалім осы ... ... ... ... ойын ... етіп айта
білуге үйретіп мақал –мәтелдердің көркемдік ерекшелігін «сөздің көркі -
мақал» екендігін ... ... ... ...... дамыту. Шешендік өнер өткен өмірден сыр
шертіп, тарих тынысын, сөз зергерлерінің өрнекті де өткір тілін ... ... өмір ... ... Баласағұн былай деген екен.
« … қалар мұра – сөз ... ... мұра ... пайда ісіңе,
(кісіден Мирас ата сөзі ғой,
Ата сөзі – ұқсан құттың көзі ғой )»
Тауып айтылған сөз. Ата – ... құт боп ... ... ... ... ... бұл ... белгісі[18,74].
Шешендік сөз жастарды оқуға, өнерге, парасаттылыққа және сөз құдыретін
қадірлей білуге үндейді. Мұғалім шешендік сөзді оқытуда ... ... ... теру ... ... Би-шешендердің өмірін, шешендік өнерін оқыту-
көркем сөздің қасиетін тану. Бұл тіл мәдениетінің өсуіне, ... ... ... ... ... сананы ояту және тілін дамытудың кілті,
асыл қазынамыз- халық даналығында. Шешендік сөздерде ... ... ... ... мен ... бейнеленген. Мысалы, Төле бидің Түлкі есімді
жігіттің сұрақтарына берген жауаптарынан аталы сөздің асқар таудай айбынын
танисың. Ал ... ... мен ... ... ... ... аққан сұлу сөздік сүзіп ал да, жас ұрпақтың құлағына құйып,
көкірегіне ұялап. Абайдың шешендігі ... ... ... аяқ» атты ... ... ... тоқсан тотықұсқа», «білгенге маржан» деп інжу ... ... Інжу – ... ... оңайлықпен сүзілмейді. Өнегелі сөзді
өмір бойы ыжда һаттылықпен үйренуді меңзейді. Сонымен, тілді үйретуші ... ... сөз ... ... ... сөз ... ... керек.
Айыр көмей, жез таңдай шешендердің билік айтып, бітістірген сөздерін
оқытып, оны бала ... ... ... ... ... ... ... тіл
тағылымын үйретуге болады.
Ұлттық сана мен дүниетаным, тәрбиенің тылсым күші ... ... ... ... сана тілі ... ... анна ... алғаш
«ата», «әже », «ана» сынды сөздерінен бастау алады.
Сонымен бастауыш мектептің ана тілі, әдебиет пәндерінің ... ... ... ... ... және оған кеңірек орын (сағат) берілсе,
тіл ... мен ... ... ... тиер еді.
Өткен ғасырларда қазақтың кең сахарасының қонағы болған поляк публиуисі ... ... ... ... ... деп айтқан болатын. Бұл
сөз текке ... ... ... тоқтап, тарих сахнасынан
көрінген[19,28].
Бүгінгі ұстаз қауымы да тіл дамытудың әдіс ... ... тіл ... тергізеді. Әлі – ақ, ХХІ ғасырдың Демосфені,
Цицерондары қанатын қатайтып ... ... ... біздің тіліміз төртгүл
дүниеге танылар. Ол үшін тіл дамыту сабақтарын шығармашылықпен жүргізіп,
туған тілден ... ... ... Тілді дамытып оқытуды өне бойы өмір серік
етіп алғанымыз жөн.
Ана тілінің дамуы, алға басуы – оның мектебі, әсіресе, оқу пәні. ... мен ... ... ... ... ... әсем саз ... тілге орамды келеді. Халықтық
шығармалардың түрлері балалардың жас ... ... ... ... тілді үйренуі, оған қызығуы артады. Жасөспірімдерінің
тілінің дамуына отбасының ... да көп ... ... балаға шыр етіп
жерге түскен сәтінен ... ... ... ... ән тыңдату, яғни ... ... ... өсе келе ... ... ... ... жатқа
айтқызып, сөз ұйқастарын танытып, үнемі осы ... игі ... ... ... ... ... оның ойы да, тілі де ... дамытуда ертегілердің атқаратын рөлі өте зор. Ертегі тілінің
көркемдігі және ... ... ... Баланы еріксіз өзіне
тартып, бакрап алады. Ертегілерді баланың оқуы не таңдауы, ... ... ... ... ... ... байланыстырып сөйлеу тілін
дамытып, қиялдауға мүмкіндіктер туғызады. Ертегі сюжетіне қатысты түрлі ... ... ... ... ... баланың эстетикалық талғамы
мен танымдылық әрекетіне қозғау салады.
Тілді үйретіп, ... ... ... ... ... тиімді
тәсілдер мен қағидаларды ұсынған:
1. Оқушыға арналған материалдар аса түсінікті болуы шарт.
2.Мәтін, көрнекілік, иллюстравтик материалдар қазақ баласының ұғымына ... ... ... керек.
3.Тілді оқытуда мақал – мәтелдер, нақыл сөздер, мысалдар,өлең –жырлар,
қызық әңгімелер маңызды орын алуы ... ... тіл ... көркемсөзге де ден қойғаны дұрыс.
Ахмет Байтұрсынұлы тілді дамытуда тиімді деген әдіс-тәсілдердің ... ... ... – ғалым А. Байтұрсынұлының қағидалары мен ... ... ... жас ... тіл ... мен ... мәнерін
үйрете білсек, ойы озық болып, тілі дамиды, сөздік қоры байи түседі.
Қазіргі ... ... ... ... сөздер мен жаңа терминдерді айтып та,
жазып та жүр. ... ... ... ... заттардың атауларын
біле бермейді. Жаңа сөздерді түсіндіріп, талдау жасатып, түсініксіз
лексикалық ... ... ... ... ... ... ол
сөз оқушының есінде сақталады. Бастауыш сынып оқушылары халық акыз әдебиеті
үлгілерін оқығанда «ару », ... ... ... «зер», «зергер»,
«кездік» немесе «би», «жырау», ... ... ... ... ... «әб»-арабша «су» дегенді білдірсе, ... ... сөз. ... ... ... ... ... атауы, «зер»,
«зергер» деген сөздер біздің тілімізге парсы тілінен енген. ... ... ... ақша ... мағынасында жұмсалған. «Зергер» әшекейлі
бұйымдарды жасайтын адам[33,78].
Тіліміздегі көнерген сөздерді де осы ... ... ... ... ... ... сөздік қоры молаяды. Ана тілі немесе
басқа оқулықтарында архаизмдер жиі ... ... ... ... ошақ, т.б.
Оқушы ұғымына ауыр тиетін, түсініксіз сөздерді ... ... сол ... ... ... ... тиімді. Бастауыш сынып
оқушыларын түрлі сөздіктермен жұмыс істей ... де ... ... ... ... ... белгілі бір сөздің синонимдік
мәнін, мағынасын айқындап, сөзді түрлендіріп айтуға жаттығады. Сөздіктермен
жұмыс істеу жолдарын мұғалім өзі ... ... ... ... ... үшін ... жұмыс істеу балалар
үшін өте қажет.
Бала тілін дамыту мен тілді үйретудің жолдары бар. Олар ... ... Тіл ... ... түрі ... бәрі бала ... дамытуға,
жазу және тіл мәдениетін жетілдіруге бағытталады.
2. Тәжірибелік –экперименттік жұмыстарды ұймдастыру және
талдау
2.1 Бақылау эксперименті
Соңғы психологиялық зерттеуге ... ... ... ... теориялық ойларға, жалпыдан жекеге көшу , ... мен ... ... аңғаруға үйрететуге болатыны анықталды.
Егер мектепке оқуға түскен бала әлі заттар мен құбылыстардың негізгі
белгілерін айыра ... ... ... өзі ... ... аздығынан,
білімінің жеткіліксіздігі мен шашыраңқылығынан деп түсінген жөн:
Осыған орай, бірінші сынып оқушыларының заттар, ... ... ... бір ... ... ... Бұл жұмыс әуелі әліппеде
берілген сөздер арқылы жүргізіледі.Сөздік ... ... ... ... және ... ... байланыстар жөніндегі елестерді
анықтаумен қатар жүріп отыруға тиіс[36,71].
Бірінші сынып балалары естігендері, көргендері, кейбірулері ... ... бере ... ... ... ... нашар, жүйесіз
құрылған, белгілі жоспармен айта алады. Ойы негізгі нәрседен басқаға ... ... ... ойынның түрлері жөнінде әңгімелегенде, шешесімен
барып,дүкеннен ... ... ... ... ... ... ... салаға бағыттап отырмаса, тіл дамыту құр мылжың
болып кетуі мүмкін. Мұндағы ... ... өзі- ... ... ... ... ... ғой.
І сынып оқушылары сурет бойынша ... де, ұсақ ... ... Мұның өзі де олардың ойының жинақы еместігін ... Ал ... ... көбіне сөзбе – сөз айтуға, яғни мәтінің ... ... Бұл ... олардың көбінесе естің жұмысына сүйенетінін
байқатады. Сондықтан ... ... ... ... ... ... ұғынуға үйрету жағына баса назар аудару қажет.
Бірінші сынып оқушысы дыбыстық талдауды меңгеру барысында ... ... ... ... ... типтік дыбыстарды абстракциялайды, осының
арқасында жазуға үйренеді.
Оқуды меңгеру барысында да оқушылар әрбір жеке ... оның ... ... емес, дауысты, дауыссыз дыбыстардың ... ... ... ...... ... ... түрде
салыстыру, қайта құрастыру) пайдаланылады.
Оқушылардың тілін дамыту ... ... мен ... ... ... ...... берілген сөздер өмірдің әр саласын
қамтиды; балалар мен үлкендер өмірі, табиғат ... ... ... ... ... өсімдіктер, жануарлар дүниесі т.б[37,68].
Оқушылар әр топтағы заттармен, олардың қызметімен, неден жасалғанымен
танысады. Соңында оларды топтастырады, негізгі белгілеріне қарай ... шеті ... ... бір ... , қылқан жапырақты ағаштар;
Шырша , үйеңкі т.б.
Байлныстырып сөйлеуге үйрету жұмысы.
І сынып оқушылары ... ... ... біледі. Олар сөйлемді сөзге
бөледі. Бір сөйлемде ... сөз бар ... ... ... ... сөзден
сөйлем құрайды.
Ертегіні қайталап айтқанда, әңгімелескенде олар сөйлеммен сөйлейді.
Әрине, бұлар сөйлем туралы тек ... ... бұл ... ... сабақтарында нақтылана түседі.
Әліппе кезеңіндегі негізгі міндет – балаларды ауызша ... ... ... ... ... ... сөйлем құрауға
үйретуді және олардың сөйлеу ... ... ... ... ... ...... түрінде жүргізіледі.Ол
әңгіменің жоспары іспеттес болуы керек.
Логикалық байланыстырып сөйлеуге үйрету үшін ... ... ... сөйлеуге үйрету үшін диафильм, мультфильм немесе балалардың
ойыны, сондай –ақ мектептег қандай да болмасын бір ... ... ... ... нәтиже береді.
Сөйлеуге үйретуде дыбысты дұрыс айтып және оны дәл ... ... І ... оқушыларының бірқатары дыбысты дұрыс айта ... ... айту ... ... оны дәл ... алмағандықтан болуы
мүмкін. Мысалы, ұяң ... ... ... ... ... ... түсініксіз айту (с-ш, ж-з, ч-щ, т.б.) ... ... осы ... қос буын ... ... (па- ба, ... га, га- ка, ... за-жа, жа-ша, ша-жа) оңай білуге болады.
Дыбыстарды бұзып айту сөзді дыбыстық талдау ... де ... шаш, ... ... «ш» ... бөліп көрсеткенде т.б. ) Баланың
сөйлеу кемшілігін жөндеу, әрбір ... ... жеке ... ... ... ... ... анық болмаса және ол ... ... ... оны ... ... – логопедке жіберу керек.
Дайындықтары әр түрлі оқушылармен жүргізілетін сауат ашу жұмысының
ерекшеліктері.
І сыныпқа оқуға дайындықтары әр ... ... ... ... ішінде
кейбіреулері кітапты жүгіртіп оқи ... ал ... ... ... ... ... төртіншілері тіпті оқи да ... әріп ... ... ең ... өз сыныбына түскен оқушылардың құрамымен
танысады, ... ... ... ... ... ... оқи
алатындарға «Әліппе серігінен» қосымша материал беріледі. ... ... ... оқу ... ... ... ... балалармен
сабақ үстінде, сабақтан тыс уақытта үнемі жеке жұмыс жүргізіледі.
Әрбір ... ... ... дәл, тез ... ... ... қамтиды.
Мұнда әрбір бала бір тапсырманы орындағанда сол сынып ұжымының ең ... ... ... ... жағдай жасалғаны жөн.
Оқуға алынатын материал сабақтың жалпы ... ... ... ... беттеріне қарай ),бірақ әр баланың мүмкіндігіне
қарай,әр түрлі ... ... ... Осы принцип әліппеден
кейінгі кезеңдерде, «Ана тілін» оқығанда да, ... ... да ... отырады. Бұл жұмыстардың барлығының көздейтін
мақсаты – сабақ үстінде оқушылардың ... ... ... ... ... ... ... оқу дағдысын жетілдіру.
Қайсыбір жағдайларда сөздерді тақырыпқа қарай топтатып үйретеді. Мысалы,
«құрал - саймандар». Оқушыларға бірнеше картинкалар үлестіреді. Енді ... тани ... ... ара, орақ, біз, машина суреттерін алады.
Олардан гөрі тәуір оқитындар: шалғы, балға, балта, күрек, егеу, ине ... да ... ... тырнауыш , қайшы, тақта, ... шеге ... ... ...... жататындарын іріктеп сөз құрайды. Мұғалім
тексеріп, қателерін жөндейді. Осыдан соң әр оқушыдан ол сөзді неге ... ... ол ... не ... қалған картинканы неге
сайманға жатқызуға болмайтыны айтқызылады. ... ... атын ... ... ... ... ... ұштастырады. Әрбір сабақта балалар
өздіктерінен орындау үшін тапсырма алады. Жаңа оқи бастағандар бірте-бірте
күрделі тапсырмаларды орындай отырып, ... оқи ... көп ... ... ... орындайтын жұмыстарының үлгілеріне мысал: Жаңа
өқи бастағандарға: ... мал ... ... мал ... оқу. Жүгіртіп оқи
алатындарға: мал аттарын құрау: оған өздіктерінен мәтін құрастырып айтып
беру т.с.с.
Сауат ашу кезеңінде ... оқу – ... ... ... Оқу сабақтарында, экскурсияларда табиғат құбылыстарын бақылап үйренеді
(маусымдық өзгерістерді) жылдың әр маусымдағы ... ... және ... ... ... ... ... жөнінде
қорытынды шығарады. Маусымдық өзгерістердің себептерін түсіндіреді (күннің
сәулесі мен жылуына ... ... ... ... Жыл
маусымдарына қарай, адамдардың бау – ... ... ... ... ... байқайды.
2. Адамдардың тұрмысы мен қызметінде білімнің ролі туралы қарапайым ... Оқу ... ... ережелерімен танысады, танымдық ойындар
ойнайды, жұмбақтар шешеді, тату болу, сәтсіздіктерге ... ... және ... табыстарына қуану т.б. с.с. үйренеді.
3. Оқушы режимінің негізгі бөлімдерімен танысады. ... ... ... ... ... ертеңгіліктерге қатысады. (Кітап
мерекесі «Әліппемен ... ... ... ... ... ... танысады. Отаны туралы, туған жері, елі, халқы туралы,
оның басынан өткен уақиғалар мен бүгінгі жайы мен ... ... ... ... ... және оларды неге мейрамдайтынымызды т.б. біледі.
5. ... ... ... ... ... ... сақтап ,
киімдерін күту, нан , басқа да тағамдарды төгіп – ... ... ... жер ... шыққан көгалды таптамау т.б. с.с.біледі
және ... ... ... Мектептегі және қоғамдық орындардағы мінез – ... ... ... ... ... жаман деген немене екенін ... , ... ... ... т.б. ... екенін, олардың мәнін түсінеді.
7. Көшеде жүру тәртібімен, жол ережесімен ... ...... ... ... үйренеді[45,73].
Бұл жұмыстар сабақ үстінде де, сабақтан тыс уақытта да ... ... ... ашу ... ... тілін дамытуға
бағытталу жүргізілетін тіл дамыту жұмыстарының жүйесі мен құрылымы өте
күрделі. ... ... ... ... ... ... тл дамыту
жұмыстарының жүйесі мен құрылымы өте күрделі. ... ... ... сәйкес тіл дамыту жұмыстарының түрлері мен
оқытудың тиімді әдіс – ... ... ... құралдармен жұмыс,
сабақтағы ойын, әдеби мәтіндермен жұмыс, ... ... ... жазу ... ... дамыту т.с.с. ) зерттеу жұмысымызда оқушылардың
тілін дамыту үшін қолданудың бұл ... ... ... ... ... ... ... жұмыс түрлері сауат ашу
процесінің өң ... әр ... ... ... үш ... ( ... қорытынды).Тәжірибенің бірінші
кезеңінде – І сынып ... ... -102) ... ... сөйлеу
дағдыларын анықтау көзделді (2 - кесте). Нәтижесінде мектепке жаңа келген
оқушылардың сөздік қоры мен ... ... ... ... байқадық:
1. Оқушылардың сөздік қоры шектеулі Егер жеті ... ... ... қорында 2500-3000 сөз болуға тиіс деген ... ... ... біз анықтау тәжірибесін жүргізген әр түрлі мектептегі
оқушылар тілінің даму деңгейі бұл ... ... ... ... ... ... сол ... қолданып отырған сөздерінің де
мағынасын дәл және толық білмейді. Мысалға, ... ... ... ... білетін ағаштың, гүлдің, жемістің, көкөністің аттарын айту
тапсырылған еді. Оқушылардың көпшілігі ағаш пен гүлді, жеміс пен ... ... Олар үшін ... да ... да ағаш, алма мен алмұрт та қияр
тәрізді көкөніс.
3. Оқушылардың қолданған белсенді ... ... ... ... – зат ... ... сапаны немесе қимылды, әрекетті білдіретін
сөздер саны өте аз. Осының салдарынан олардың өз беттерімен сөз ... ... ... ... ... біз ... ... үстел үстіндегі ойыншықтарды сипаттауға келгенде ... ... ... ... ... қорын, сөйлеу дағдысын анықтау.
|Тапсырма |Тапсырманы толық |Тапсырманы |Тапсырманы ... ... ... ... ... және ... ... ... қате ... |
| | ... | |
| ... ... ... |Бақылау |Тәжірибе |
| |тобы ... ... ... |тобы |тобы |
|1.Ойыншықтар | | | | | | ... ... |4 |6 |20 |24 |28 |20 ... | | | | | | ... ... | | | | | | ... |3 |4 |28 |27 |21 |19 ... | | | | | | |
4. ... сөз ... тындаған мәтіндерінің тақырыбы мен мазмұнын
есте сақтау дағдылары қалыптаспаған. Мысалға, біз тәжірибе жүргізген сынып
оқушыларының басым ... ... ... әр ... ... ... екінші рет мәнерлеп оқып берген соң, оның тақырыбы мен ... ... бере ... ... сұраққа толық жауап беру дағдысы дұрыс ... ... ... ... ... ... ... едік. Кеше театрға. Қызық көп. Ым, сосын ән айтты. Бір әнші
апа.
Ал балалардың көпшілігі қойылған сұрақтардың біразына ... ... ... ... аса алмады. Тіпті өздерінің күнделікті ... ... ... ... да ... жауап қайтара алмайды. Мысалға:
- Сенің ең жақын досын кім?
- Серік.
- Екеуің қандай ойың ойнайсыңдар?
- Ойнаймыз.
- Серік те осы ... оқи ... ... Қай ... ... Ана ... Бір үйде тұрасыңдар ма?
- Иә, т.с.с.
6. Балалар ауызекі сөйлеген кезде өздерінің дауыс ... мен ... ... ... ... айқайлау сияқты әдеттердің анайы
екенін сезбейді т.с.с[33,29].
Бұл ... ... - ... ... ... әр ... мектептердегі
І сынып оқушыларының сөйлеу дағдысына тән жалпылама кемшіліктер. Біз мұндай
кемшіліктерді үнемі есте ұстап, оқыту тәжірибесі барысында оларды ... ... ... ... ... ... сауат ашу барысында
оқушылардың тілін дамытуға арналған жаттығу ... мен ... ... ... жұмысы осы оқу жылына арналған оқу
бағдарламасы мен М. ... « ... » ... ... дейінгі кезеңде мұғалім тарапынан ... ... ... ... ... ... балалар өміріне мейлінше таныс жайларға құруға,
сабақтағы жұмыстар түрін өзгертіп отыруға ... ... ... ... ... не бар?» ойынын ойнату арқылы «оқу құралы»
деген жалпы ұғым қалыптастыру, «Егін», «Наубайхана», «Мал жайылымы», «Сиыр
фермасы» т.б. с.с. ... ... ... әңгіме жүргізу,ертегі
кейіпкерлеріне сипаттама беру жұмыстарыжүргізілді. Сөз ... ... ... ... ... ... ... түрлері ұйымдастырылып,
оқушылардың сөйлеу дағдыларының даму барысы ... ... ... ... ... ... ... синонимдік, антонимдік
құбылыстар турлы нақты мысалдар арқылы түсінік беріліп, оқушылардың жазба
тілінің негізін ... т. с.с. ... ... ... ... ... үлгілері мен тапсырмалар төмендегіше берілді.
17 – сабақ «А» дыбысы мен әрпі . «Алма»суретіне: Бақта өсті көп
алма,
Көк қой ... ... ... Алма ... ... ... ... – жеміс, алма – қимылдық
атау)
2) – Бақта тағы нелер өседі? (өрік, алмұрт, шие, жүзім, шабдалы, ... ... бір ... не ... (жеміс).
«Аю» суретіне:
Жұмбақ
Тәтті іздеп жортады,
Аң бар балды қалаған.
Үп – үлкен боп қорқады
Кіп – кішкене арадан.
Тапсырма:
А) Жұмбақтың шешуін тап ... ... ... ...... ... тап (үп – ... кіп -
кішкене).
Б) «Жортады» сөзіне мағынасы жақын ... ата ... ... ... ... ... сөзбен ауыстыруға болады? (ұнатқан).
Г) Аузы жоқ, тісі бар,
Тыңдырар ісі бар. (Ара)
Жұмбақ шешуіндегі ... мен ... ... ...... «ң» ... мен ... суретке:
Тапсырма:
А) Суреттен нелерді көріп отырсыңдар? (қасқыр, түлкі, жолбарыс, арыстан).
Ә) Бұларды бір сөзбен қалай атайды? (аң)
Б) «Бұл аңдардың ... ... ... ... ... ... төлінің аты қалай? (бөлтірік).
- Түлкінің төлінің ше? (мыршай).
- ... ... ше? ... ... ... кейінгі кезеңде (оқу бағдарламасы бойынша жиырма төрт
сағат) ... ... ... ... мен ... ... ... оқушылардың жазба тілін дамытуға, байланыстырып
сөйлеу дағдыларын оятуға аударылды. Оқыған шығармасын ... ... ... жалғастыру, тірек суреттер, сөздер арқылы әңгімелеу т.б. жұмыс
түрлерін орындаттық.
Тәжірибенің үшінші ... ... ... ... ... әрбір (Әліппеге дейінгі, әліппе, әліппеден кейінгі) кезеңінен кейін
тексеріліп анықталды. Ол үшін тәжірибелік тексеру жұмыстарын бірнеше мәрте
қайталап, ... ... ... айқын көз жеткіздік.
Әліппеге дейінгі дайындық кезеңінде алған мағлұматтары мен ... ... ... ... жұмысымыздың нәтижелерін бағалау
мақсаты мен «Ойыншық» картинасы бойынша әңгімелесу, ... ... ... ... ... Оқушылардың сөздік қорын
жүйелеуге, сөйлеу дағдысын ... ... ... тапсырмалар
олардың сөйлеу, сөйлем, сөз, буын, дыбыс туралы түсінігін кеңейтіп, оқуға
және жазуға даярлықтарын жоғары ... ... ... ... соң, ... ... тобы ... сөйлеу
дағдыларын,сөз мағыналары туралы алған түсініктері мен оларды қолдана білу
қабілеттерін бағалау мақсатымен жүргізілген нәтижесі 3- ... ... ... қарама –қарасы (антоним) сөздермен, мағыналары ұқсас
сөздермен (синоним), дыбысталуы ... ... ... ... ... жұмысты тексеру ... ... ... ... ... тексеру
тапсырмасына С.Оспановтың «Елік» өлеңі алынып,ішіне мағынасы ... ... ... тобы ... ... ... ұқсас
сөздерді дұрыс тапты. Ал бақылау тобы оқушылары «Сыматты, көрікті» сөздерін
ғана атады. ... ... ... ... ... «Үркек, қорқақ» синоним
сөздерін тәжірибе тобының жеті, бақылау тобының отыз бір оқушысысы орындай
алмады.
Қорытынды ... ... ... ... ... нәтижесі.
|Тапсырма түрлері |Тапсырманы толық |Тапсырманы орындау|Тапсырманы |
| ... ... ... ... ... және ... ... ... ... ... |
| ... |Тәжірибе |Бақылау |Тәжірибе |Бақылау |
| ... ... ... |тобы |тобы |тобы ... дара | | | | | | ... ... |18 |8 |28 |34 |4 |10 ... |(36 %) |(15,4%) |(56%) |(65,4%) |(8%) |(19,2%) ... | | | | | | ... қарама| | | | | | ... ... |17 |5 |29 |35 |4 |12 ... |(9,6%) |(58%) |(67,4%) |(8%) |(23%) ... ... | | | | | | ... Мағыналары | | | | | | ... ... |16 |6 |27 |33 |7 |13 ... ... |(32%) |(11,6%) |(54%) |(63,4%) |(14%) |(25%) ... | | | | | | ... ... | | | | | | ... беретін |17 |6 |23 |31 |10 |15 ... әр |(34%) |(11,6%) |(46%) |(59,6%) |(20%) |(28,8%) ... ... | | | | | | ... қолдану | | | | | | ... | | | | | | ... ... аяқталған соң жүргізілген тәжірибелік тексеру ... ... тек ... ... мен ... дағдыларының деңгейі ғана өсіп
қоймай, олардың оқу қарқынының, жазу ... ... ... танымының бақылау
сыныбындағы құрдастарымен салыстырғанда илеулі ... ... өзі ... ашу ... ... тіл ... жұмыстары
оқушыларды оқу мен жазуға үйрету ісіне оң ықпал ... ... ... ... дұрыстығын көрсетті. Бұған «оқылған шығарма мазмұнын
әңгімелеу», «тірек суреттер арқылы әңгімені мазмұндау», «бір ... ... ... ... ... ... ... тауып ойнау»,
«сөйлемдерді мәтін шығатындай етіп, ретімен жазу», «орны ... ... ... ... ... мен ... шыққан нәтиже дәлел бола
алады. Тексеру нәтижелерін үшінші кесте ... ... ... Оқушылардың байланыстырып сөйлеу дағдысын тексеру ... ... ... ... ... ... ... |
|түрлері |орындағандар |барысында ішінара қате|және қате |
| | ... ... |
| ... ... ... |Бақылау |Тәжірибе |Бақылау |
| |тобы ... ... ... |тобы |тобы |
|1.Оқылған | | | | | | ... |23 |12 |23 |30 |4 |10 ... |(46%) |(23%) |(46%) |(57,7%) |(8%) |(19,2%) ... | | | | | | ... Тірек | | | | | | ... |22 |10 |25 |33 |3 |12 ... |(40%) |(19,2%) |(50%) |(63,4%) |(6%) |(23%) ... | | | | | | ... | | | | | | ... | | | | | | ... |17 |9 |27 |31 |6 |12 ... |(17,4%) |(54%) |(59,6%) |(12%) |(23%) ... ... | | | | | | ... | | | | | | ... | | | | | | ... | | | | | | ... | | | | | | ... | 19 | 10 | 24 | 25 | 7 | 17 ... |(38%) |(19,2%) |(48%) |(48%) |(14%) |(32,8%) ... | | | | | | ... | | | | | ... ... |32 |7 |12 |30 |6 |15 ... |(13,5%) |(24%) |(57,6%) |(22%) |(28,9%) ... | | | | | | ... | | | | | | ... | | | | | | ... | | | | | | ... |40 |15 |8 |30 |2 |7 ... |(80%) |(29%) |(16%) |(57,6%) |(4%) |(13,4%) ... | | | | | | ... | | | | | | ... ...... сауат ашу кезеңінде жүргізілетін тіл дамыту
жұмыстарының әдістемесін жасау. Бүгінгі бастауыш сынып мұғалімдері, сондай
– ақ кейбір әдіскерлер де ... ... ... ... ... жұмыстарын
ең әуелі олардың сөздік қорын байытудын, жолдарын ... жаңа ... ... білетін сөздердің мағыналарын нақтылаудан, басқаша
айтқанда, сөздік жұмысынан бастап жүрген. Олар сөз ... мен ... ... ... сөйлеуін дамыту жұмыстарына сөздік
жұмысынан кейін, екінші кезекте көшу қажет деп ... ... жүйе ... сыныптағы оқытудың барлық кезеңдерде,
әсіресе, сауат ашу кезеңінде оң ... бере ... ... бірінші
сыныптың есігін ашқан балалар «сөз», «сөйлем» дегеннің не екенін білмейді,
бірақ олардың бірқатары бірнеше ... ... ... ...... айтып бере алады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Сонымен зерттеу жұмысы нәтижесінің қорытындысы сауат ашу кезеңінде
оқушылардың ... ... ... ... ... ... ісінің балалардың
дағдыларын, мағлұматтарын, дүниетаным деңгейін елеулі түрде дамытқанын және
ұсынған әдістеменің тиімділігін көрсетті. Тәжірибе жұмыстары барысында ... ... ... ... мен ... жасауға мүмкіндік береді:
1. Психологиялық, педагогикалық, лингвистикалық және ... ... ... ... ашу ... ... тілін дамытуды
мүмкіндігінше жан –жақты, терең сипаттауға , сондай –ақ ... ... ... ... мен ... ... заңдылықтар мен әдістемелік жолдарды байқап, олардың
қажеттілерін еңбегімізде пайдалануға мүмкіндік береді.
2. ... ... ашу ... ... ... ... ... жұмыстардың жай –күйі және озат ... ... ... ... мен оқу бағдарламалары зерттеу ... жан – ... ... ... мен ... ... ашу ... оқушылардыңтілін дамытуға бағытталатын жұмыстардың
көлемі мен мазмұны, жүйесі тәжірибе арқылы ... ... ... әдіс ... ұсынылды.
5. Осы кезге дейін бастауыш сынып мұғалімдері, ... – ақ ... де ... ... ... ... ... жұмыстарын ең әуелі
олардың сөздік жұмысынан бастап жүр. Олар сөз ... мен ... ... ... ... дамыту жұмыстарына сөздік жұмысынан
кейін, екінші кезекте көшу қажет деп есептейді. ... ... жүйе ... барысында оң нәтиже бермейді.Сондықтан сауат ашу кезеңінің әр сатысында
жүргізілетін тіл дамыту ... ... ... ... ... ашу ... әрбір сабақта жүргізілетін тіл дамыту жұмыстарына
қажетті 176 – ... ... ... ... ... ... – ақ
дидактикалық 27 ойын үлгілері анықталып берілді.
7. Тәжірибенің нәтижежі тіл дамыту жұмысын ... ... ... ... оқу, ... сөйлеу біліктері мен дағдыларына тез
қалыптасып, қазақ ... ... ... жеңіл және жан – жақты терең
меңгеретінін көрсетті.
8. Сауат ашу кезеңінде ... ... ... мақсатында жүргізілетін
жұмыстар (қосымша жаттығулар, тапсырмалар, ойындар т.б.) ... ... ... дұрыс пайдалану бастауыш сынып мұғалімдерінің алдын –
ала ... ... ... ... ... ... кеңесінде семинар
ұйымдастырған жөн деп есептейміз.
9. Зерттеу ... ... ... ... ... ... жүрген
«Әліппе» оқулығы мен басқа да оқу құралдарын жетілдіру ... ... ... ... айтылған ғылыми тұжырымдар негзінде бастауыш ... мен ... ... және педколледждерде арнайы
курстар ұйымдастыруға болады.
Сонымен тіл ... ... ... ... ... ... көргендерін өздігінен әңгімелеп, өмірімен байланыстыру;
2. Оқылған әңгіме, ертегі, тақпақтарды ... ... өз ... ... ... айта білу;
3. Белсенді сөздік қорына енген сөздерді қажетіне ... ... ... ... ... ... ... сөздік қорына еңгізу;пайдалана білу;
5. Сурет сериялары бойынша өз шығармашылығымен әңгіме құрастыра білу;
6. Заттардың аттарын, ... ... ... ... Монологты және диалогты ... екі ... ... ... ... ... және жеке ұғым ... түсініктерін жетілдіру.
9. Оқылған шығарма, ертегі, көрген мультфильмдегі басты ... олар ... ... қорытынды жасау;
10 Тіл дамыту дәптеріндегі тақырыптық жүйемен берілген ... ... Тіл ... мимика, ыммен сөйлесу, ымдап сөйлегенді түсіну;
12. Дыбыс аппараты мен артикуляцияны дамыту жаттығуларын ... ... ... ... бір – ... ... ... қарай
күнделікті тұрмыста пайдалану;
14. Ұлттық салт – дәстүр, өнер, қамзол, тақия, ... ... ... ... ... меңгерту;
15. Тілдегі дыбыстарды анық, таза, дұрыс айтып, бір-бірінен ажырата білу;
16. Дауысты, дауыссыз дыбыстардың ерекшелігін ... ... ... ұян, ... т.б. ... ... Тіл дамытуға арналған дидактикалық ойындарды мақсатына, шартына
байланысты орындай білу;
18. Тіл ... ... ... ... көркем шығармаларды
тапсырмаға сәйкес орындау;
19. Тіл дамыту дәптері мен әдістемелік ... ... ... Тіл дамыту жылына 32 сағат берілген аптасына
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕРДІҢ ТІЗІМІ
1.К. А. Анартаева, Ә.С. Әмірова. Тіл дамыту ... ... ... ... Орыс мектебінің бастауыш сыныптарында тіл дамыту . Алматы –
2000,№3
3.А.Асқарбаев, М. Жазыбаев, С. Рахметова ... ... ... ... – 1975,
4.Х. Арғынов. Ғ. Сүлейменов «Ана тілі жөнінде ІІ сынып ... ... ... ... 1962 №4 ... Ж. ... ... бойынша тіл дамыту (қазақ тілі мен әдебиеті- 2002 №
26 №3)
6. Айдосова З. «Дамыта оқыту ... ... ... тілі ... 2004 № 9
7. Ш. ... ... кейбір мәселелері» 1997
8 .Ш. Әуелбаев «Қазақ тілі синтаксисі» 1971,
9.Д.Әлімжанов «Қазақ тілін оқыту әдістемесі»Алматы, 1995
10.Р. Әміров «Бірінші ... ... ... ... ... «Тіл ... әдістемесі жайында»Алматы, 1995
12.Ғ. Бегалиев «Бастауыш мектепте қазақ тілі методикасының мәселелері»
1950,
13. Бастауыш мектеп методикасы Алматы, ... А. «Тіл ... және ... ... -2001 , ... М. ... ... тіл орфоэпиясының кейбір мәселелері»,1973,
16.Ермеков Ә. «Грамматикалық талдау», 1958
17.Жиенбаев С. «Жаттығу мен тіл ... ... ... С. ... тілі ... Ә. Е. ... ... сауат ашу кезеңінде жүргізілетін
тіл дамыту жұмыстарының әдістемесі»,Алматы,1994
20. Ізғұттынова Р. «Тіл дамытудағы шағын жанрлардың маңызы»(Бастауыш мектеп
2004, №6
21. Ізғұттынова Р. ... ... ... ... оқу ... ... тілі ... қайталау», 1961
23.Қозыбаев С. «Қазақ тілі әдәстемесі»,Алматы,1996
24.Молдатаева М. «тілді дамыта оқыту»,(Бастауыш мектеп, 2000, №3 4-9 ... Қ. ... ... қажеттілік», (Бастауыш мектеп,
2005, 7-37 бет)
26.Рахметова С. «қазақ тілін оқыту ... ана ... 1995, ... С. ... ... ... жазбаша тілін дамыту»,Алматы,
1979
28.Рысбаева Ғ. «Тіл дамытудың тиімді әдістері»(қазақ тілі мен ... ... Г. ... ... ... ... ашу ... жүргізілетін тіл дамыту жұмыстарының әдіс –
тәсілдері. ... ... ... ашу ... ... Сарыбаев Ш. «Қазақ тілі әдістемесінің кейбір ... ... Қ. «Тіл ... ... (Қазақстан мектебі 1996, №1,
33.Баймұханов Б.Б. Математика есептерін шығаруға үйрету. А. Мектеп, 1983
34.Баймұратова А. Оқушының логикалық ... ... ... ... 2006 ... А. Мәтінді ... ... ... ... //Бастауыш мектеп, 2006 . № 2, 14-15б.
36.Мұхамбетова С.Қ. Педагогика және педагогикалық технологиялар. – ... Г.Ж. ... ...... ... Е. ... ... дамыту //Қазақстан мектебі 2005. № 4,
39.Ұзақбаев С.А., ... Г.Р. ... ... бастауыш сыныптарда
пайдалану.Әдістемелік нұсқаулар – Алматы,1997.
40.Жолдасбекова С.А. бастауыш класс оқушыларының қолданбалы сәндік өнерге
эстетикалық ... ... ... ... ... дис. ... ... ... К. Жоғарғы мектеп студенттеріне этнопедагогикалық
білім беру тұжырымдамасы. – Алматы:Өнер,1998. – 48 б. –Қаз.,орысша.
42.Ахметов Ш. Қазақ балалар әдебиеті ... ...... С.А. ... ... ... берудегі халық дәстурі. –
Алматы:Білім, 1990. 32 б.
44.Узакбаев С.А., Кожахметова К.Ж. Концепция этнопедагогического
образования студентов школы. – Алматы, ... С.А. ... терң ... – Алматы: Білім, 1995. -232б.
Қосымша
Сабақ үлгісі
Тақырыбы: «Ойыншықтар дүкені» (Саяхат сабақ)
Сабақтың мақсаты: ... ... ... ... ... ... атай ... оларды сипаттау, қалай ... ... аша ... ... ... ... Ойыншықты ұқыпты
ұстауға дағдыландыру.
Жаңа сөздер: Дүкенші, ... ... ... ... ... «Ойыншықтар дүкені»
Сабақтың барысы: Балалар шеңбер болып тұрады.
Педагог: Арайлап атқан таңмен сәлемдесейік. (Бір – бірінің қолдарын ұстап
тұрып айтады)
- ... ... ... ... ... ... ата!
- Армысыз, мейірімді Жер-Ана!
- Армысыз шұғылалыАлтын –күн!
- Қуанайық, шаттанайық бәріміз!
- Күліп ... күн ... ... күндей жарқырайық!
- Бәріміз тату болайық!
- Бәріміз дос ... Енді ... ... ... аялдамаға барайық. Міне, біздің
автобусымызда келіп қалды. Бәріміз автобусқа мініп жайғасып отырайық.
- Балалар, ... ... ... сақтайық, үлкендерге орын беруді
ұмытпайық келесі аялдама «дәріхана».
Тексеруші: Келесі аялдама ... ... ... біз ... ... жетіп қалдық. Барлығымыз
автобустан түсіп, екі –екіден қол ұстасып, жолдан өтуге дайындалайық. Жол
тәртібін ... ... ... көп машиналар жүріп жатыр.
Бағдаршамның қызыл шамы жанып тұр. Бағдаршам ... ... ... ... үш көзін,
Айтты деп ұқ үш сөзін
Тоқта!
Сақтан!
Жол ашық!
Жүрме жолға таласып,
Қызыл көзін ... ... ... көзін ашқанда,
Өте бергін, жасқанба!
Педагог: «Ойыншықтар дүкеніне» де жеттік.
Дүкенші: Хош, келдіңіздер! Мына ойыншықтардың бәрі де балалар үшін
жасалған.
Ойыншықтар пластмассалы, резиналы және жұмсақ ... ... ... ... жай ойыншықтар емес, құпиялы ойыншықтар. Сендер құпия
сырын ашу үшін өздеріне ұнаған ойыншықтар ... ... ... тақпақтар,
өлеңдер айтуларына болады.
Біздерде бар қуыршақ,
Бұзау, қозы, құлыншақ,
Ойыншықтар тыңдайды.
Ақыл айтсақ, бұйырсақ.
Бала аюды ... өзі ... ... ... ... ... ... бірге мектепке
апарамыз, бірге ойнаймыз, аюмен дос боламыз.
Дүкенші: Сен қуыршақ туралы не ... ... ... ... ... ... өлеңдер арқылы жеткізеді).
Кей қуыршақ ұйықтайды,
Айтқаныңнан шықпайды.
Бұзау, қозы, құлыншақ,
Ұйықта десең ұйықтайды.
Дүкенші: Сен тиін ... не ... ... еткен киімді,
Білесің бе тиінді?
Көзі өткір жұлдыздай,
Жүні жібек құндыздай.
Педагог: Біраз ойыншықтардың сырын аштық. Осы ойыншықтардың бәрін жасау
оңай емес. Осының бәрі ... ... ... ... ... түбі
береке» дегендей, сендер де тақпақ, мақал айтып еңбектеніп жатырсыңдар.
«Жақсы бала-еңбекшіл» дейді ғой. Осы мақалды қайталап ... – жай ... ...... ... қайталайды.
ІІІ – көтеріңкі дауыспен қайталайды.
Сонда баланың есінде жақсы сақталады.
Мына ... ... ... жазуы бар екен. Оқиық. «Ойыншықтар.»
Буынға бөліңдер. О-йын-шық-тар. Неше буыннан тұрады? Ойыншық сөзі ... ме, әлде ... ... ме? Осы ... әр ... сөз ойлаңдар.
О- ойын
Й – йод
Ы – ыдыс
Н – нан
Ш – ............... – риза.
Компьютердің де сырын аштық. Қайтатын да ... ... ... ... ... - ... бізге тағы келіп тұрыңдар.
Педагог: - Енді автобусқа мініп, мектебімізге қайтайық.
Автобуста педагог:
1. Дүкенші, тексеруші деп ... ... Жаңа ... ... ... ... Ойыншықтар неден жасалған екен?
(Пластмассалы, жұмсақ, резиналы, т.б.)
1. енді мектепке жеткеннен кейін, әркім өзінің ең ... ... ... ... ... сағаты
Саяхат сабақ
(І - сынып)
Сабақтың мақсаттары: Білімділік.Сыпайы сөздерді үйрету, ... ... ... ... ... ... ... .
Тәрбиелік. Адамгершілік, имандылық тәрбиесін беру,
әдептілікке сыпайылыққа, ізеттілікке үйрету,үлкенді сыйлауға, кішіге қамқор
болуға тәрбиелеу.
Көрнекілігі: нақыл сөздер, сиқырлы ... ... ... әдіс – тәсілдер: Сұрақ – жауап, түсіндіру, практикалық жұмыс.
Сабақтың түрі: саяхат сабақ.
Сабақ барысы:
І.Ұйымдастыру кезеңі.
- Балалар, бүгін біз ... ... ... ... ... әр ... ... бар. Келесі аялдамаға өту үшін ... ... ... керек. Саяхатқа автобуспен шығамыз.
ІІ. Негізгі бөлім.
І – аялдама. «Сәлем - сөздің анасы».
Бұл аялдамада бізге мынадай тапсырма ... ... соны ... ... бере білейік!» (сахналау)
Оқушылар ана мен ата, ата мен ата, апа мен қыз, қыз бала, ата мен ер ... ұл бала мен ... қыз бен ... ... мен ... ... мен бауыры,
мұғалім мен оқушы, көрші мен көрші бала болып сәлемдесу түрлерін көрсетеді.
ә) Сәлемдесуге байланысты тағы қандай сөздерді білесің?
Б) Сәлемдесу туралы ... ... бе? ... ... ... ... – аялдама. «Кішіпейілділік – кісілік белгісі».
Тақтаға мынадай сөздер ілінеді: Апа, әже, ата, әпке, тәте, көке, шеше,
жиен, нағашы.
Бұл ... ... ... қалай сәлемдесу, оларға қандай құрмет
көрсетуіміз керек екенін айтқызамыз.
ІІІ – аялдама. «Сиқырлы сөздер әлемі».
А) – Балалар, біз «сиқырлы сөздер ... ... ... ... ... » ханшасы қарсы алып тұр.(Сол кезе сыпайылар ... ... ... ... бар. Сол ... ... ... Ол конвертте мынадай сөздер жазылған: «Рахмет», «Кешіріңіз»,
«Рұқсат па?».
Оқушыларға осы сөздерге байланысты ... ... ... ... ... ме, ... Сәлеметсіз бе, Ханша!
- Балалар, мен Сыпайылар елінен келдім. Сол елдің Ханшасымын. ... ... бір – ... тек ... деп қана ... Мен ... ... Қазір сіздерге сиқырлы сөздер беремін. Оны қай уақытта,
кімге айту керек екенін айтып, мысалдар келтіріңдер!
Ә) «Не деу ... әнін ... ... ... базардан,
Алма сатып әкелді.
Ең үлкенің жақсысын,
Саған таңдап әперді.
- Не деп барып жеу керек? ... жүр ... шу, ... де ... ... ... бе ... Мұндайда не деу керек? Кешіріңіз!
Әжең ... ... ... ... мол.
Жұрттан бұрын ыдысқа,
Өз бетіңмен салдың қол.
- Жөн еді не айтқаның? Рұқсат па?
Добын апар ... ... ... ... Сен қай ... ... Жарайды!
ІV- аялдама. «Үлкенге құрмет – кішіге ... ... біз ... ... ... ... – кішіге міндет »
аялдамасына келдік. Бұл аялдамада мынадай тапсырма екен, соны орындайық
А) «Төле би шешеннің сөзін» оқып, мағынасын түсіндіреді.
Атадан ұл туса ... ... қуса ... ... ... ... ... игі.
Б) Әдептілік туралы мақалдар айтқызамыз. «Сіз» деген - әдеп,
«Біз »деген – көмек.
Әдепті бала ата – анасын ... бала ата- ... ... ... ... бүгін біз «Сыпайылар еліне » саяхат жасадық. Сыпайылық дегеніміз
сәлем беруден басталады. Одан ... ... болу ... ... сөздерді
қолдану, үлкенге құрмет, кішіге қамқор болуымыз керек екен.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 81 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 3 800 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Шағын кешенді мектепте қазақ тілін оқытудың теориясы мен технологиясы65 бет
Қазақ тілі сабағындағы тіл дамыту жұмыстары49 бет
«Грамматика, емле және тіл дамыту жұмыстарына үйретудің әдіс-тәсілдері»29 бет
Бастауыш сыныпта дамыта оқыту технологиясын қолдану42 бет
Бәсекеге қабілетті 50 елдің қатарына Қазақстанның кіру мәселесі33 бет
Дамыта оқытудың ерекшеліктері мен қолдану тәсілдері 25 бет
Дамыта оқытудың теориялық негііздері22 бет
Дамыған елдердегі жергілікті өзін өзі басқаруды тәжірібиесі30 бет
Жоғары оқу орындарының экология бөлім студенттеріне қазақ тілін дамыта оқыту әдістемесі119 бет
Көлік инфрақұрылымы18 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь