Бастауыш сынып оқушыларын адамгершілікке тәрбиелеудің теориялық негіздері

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3.5

1 Бастауыш сынып оқушыларын адамгершілікке тәрбиелеудің теориялық негіздері
1.1 Бастауыш сынып оқушыларын адамгершілікке тәрбиелеу . педагогикалық проблема ретінде ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...6.11
1.2 Бастауыш сынып оқушыларын адамгершілікке тәрбиелеуде қазақ халық ертегілерінің мүмкіндіктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 12.22
1.3 Бастауыш мектепте оқытылатын кейбір қазақ ертегілері жөнінде ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 23.25
1.4 Бастауыш сыныпта қазақ халық ертегілерін оқытудың тиімді жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 25.27

2 Бастауыш сынып оқушыларын адамгершілікке тәрбиелеуге бағытталған педогокикалық эксперимент.
2.1 Анықтауыш эксперимент материалдарын дайындау, жүргізу, талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 29.34
2.2 Қалыптастырушы эксперимент дайындау, жүргізу, талдау ... ... ... 35

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..48

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 49.50

Қосымшалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 51.60
КІРІСПЕ

Тақырыптың өзектілігі Бүгінгі жас жеткіншек болашақ тізгінін ұстайтын ел мен жер қамын ойлайтын ертеңгі азамат. Сондықтан қоғам алдында тұрған ең жауапты міндет – тәуелсіз мемлекетіміздің уығы боп қалатын қоғам мүшелерін, яғни жас ұрпақты адамгершілік қасиетке тәрбиелеп, тиянақты білім беру.
Қазақ тілінің түсіндірме сөздігіне жүгінсек, «Адамгершілік» сөзі: ар-ұждан тазалығы, адамшылық.
Ізгілік қарапайымдылық, мейрімділік, әділдік, шыншылдық, кішіпейілдік, имандылық, т.б қарапайым адамгершілік құндылықтар болмаса олардың орнын ешқандай терең білім толтыра алмайтынын өмірдің өзі дәлелдеуде. Жас ұрпаққа ғылыми білім берумен шектелу аз, оларды адамгершілік, рухани жағынан нағыз адам етіп қалыптастыру керек.
Бұл мәселелер Ы. Алтынсарин, А. Құнанбаев, Ш. Құдайбердиев, С. Көбеев, М. Дулатов, А. Байтұрсынов секілді қазақ ойшылдарының, К. Д. Ушинский, В. А. Сухомлинский, А.С Макаренко сияқты көрнекті педогогтардың еңбектерінде кең талданған.
Адамгершілікке тәрбиелеу, бауырмалдыққа үндеу – қазақ халқы ертегілерінің басты арқауы. Ертегілерде халықтың тұрмыс-тіршілігі, әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлері, бақыт жолындағы күресі, адамдардың өзара қарым-қатынастары мен мінез-құлықтары, еңбексүйгіштігі, Өз Отанына, халқына, туып өскен жеріне, табиғатқа деген сүйіспеншілік тәрізді адам бойындағы ең жақсы қасиеттер бейнеленеді. Ертегілер қазақ фольклорының бай мұрасы ретінде оқушыларға жан жақты білім мен тәрбие беруде маңызды роль атқарады.
«Бастауыш сынып оқушыларын адамгершілікке тәрбиелеудің жолдары ( қазақ халық ертегілері бойынша)» тақырыбын таңдап алуымызға:
• «Ана тілі» сабақтарында қазақ халық ертегілерін оқыту жолдары көрсетілген әдістемелік нұсқаулардың жеткіліксіздігі;
• Бастауыш сынып мұғалімдерінің оқу үрдісінде ертегінің жанрлық сипатын ескермеуі;
• Ертегінің тәрбиелік мүмкіндіктерін сабақта жүйелі пайдаланудағы олқылықтары кездесіп жүргені себеп болды.
Бала – балғын тал, ересек адам – бағбан. Сондықтан баланы жастайынан адамгершілікке тәрбиелеп, бала жанын небір жақсылық нәрімен суарсақ, сонда ғана бала балғын талдан биік бәйтерекке айналады.
Қорыта айтқанда, қазақ халық ертегілері негізінде жеке тұлғаның дамуын адамгершілік тәрбие арқылы жүзеге асыру - өзекті де, күрделі мәселе болып табылады.
Зерттеу мақсаты: Бастауыш сынып оқушыларын адамгершілікке тәрбиелеуде қазақ халық ертегілерлінің мүмкіндіктерін негізге ала отырып,
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. Қазақ тіліндегі түсіндірме сөздігі. 5-том. Алматы, 1980ж.
2. Қазақстан Республикасының «Білім тулалы» Заңы. Астана, 2000 ж
3. Гусейнов Л.А, Апресян Р.П Этика.М., 2000 ж
4. Әл-Фараби. Философиялық трактаттар.А., 1973ж
5. Баласұғын Ж., Құтты білік /көне түркі тілінен аударған және алғы сөзі мен түсініктерін жазған А. Егеубаев :.,1986 ж
6. Жарықбаев Қ., Қалиев.С Қазақтың тәлімдік ой пікір антологиясы. А., 1994 ж
7. Жарықбаев Қ., Қалиев.С Қазақ тәлім-тәрбиесі. А., 1995 ж
8. Муратбаева Г.А Казахские народные сказки как сердство нравственное воспитания учащихся русскоязыяном школе. А., 2001 ж
9. Жарықбаев Қ., Қалиев.С., Смайлова М. Тәлім-тәрбие тарихы. А., 1992 ж
10. Ұзақбаева С., Бахтиярова Г., халық ойындарын бастауыш сыныптарда пайдалану. Әдістемелік нұсқау. А., 1997 ж
11. Ғылыми –танымдық журнал хабаршысы «Дүние» №1 1997 ж
12. Кенжебаев Б. Қазақ халқы әдебиеті тарихы. А., 1973ж
13. Қасқабасов С., Қазақ халық прозасы. А., 1984 ж
14. Шарипова Ж. Қазақстан Республикасы білім және Ғылым Министрлігі. Ұлттық Ғылым академиясының хабарлыры.А., №2 2002ж
15. Байтұрсынов А. Шығармалар, А., 1990ж Ертегілер І том А., 1988 ж
16. Аумауытов Ж. «Псикология»
17. Пропп В.Я Фольклор и действительность. М., 1976 г
18. Костохин Е.А Типы и формы животного эпоса. М 1987 г.
19. Абай. Қара сөз. А., 1993 ж
20. Әуезов М., Ысмайлов. Қазақ ертегілері А., 1957 ж
21. Ғабдуллин М. Қазақ халқының ауыз әдебиеті. А., 1974ж
22. Померанцева Э.Ю Руская устная проза. М., 1985 г
23. Шарипова Ж. Қазақ тілі мее әдебиеті журналы.
24. Қаңтарбай С.Е Кіші мектеп жасындағы оқушы тұлғасының психологиялық –педогоикалық диогностикасы.
25. Тәжібаев С. Мектепте тәрбие жұмысын ұйымдыстыру технологиясы Алматы, 2003 (117б)
26. Васильева М.С Горбушина Л. А. Никитина Е.И, Оморолова М.И Пособие для Учителя
27. Курдюмова Т.Ф уроки литературы в 4 классе. М., 1974г. «Чтение в первом классе», «Чтение в втором классе», М., «Провещение» 1973г «Чтение в третьем классе», М., ., «Провещение» 1974г
28. Никитина Е.И, Фольклор в эститическом и нравственном воспитании школников Минск., 1969г
29. Қ Бітібаева «Әдебиетті оқыту әдістемесі» А., 1974г
30. Дайырова Ә., Тілешова С. Әдебиеттік оқу кітабына методикалық нұсқау. «мектеп» баспасы А., 1969ж
31. Мырзагалиев Қ «Әдебиет сабағында әдеби – теориялық ұғымдарды оқыту» «мектеп» баспасы А., 1973ж
32. Рахметова С. Қазақ тілін оқыту методикасы А., 1976ж
33. Силыбаева О.Қ. Қазақ мектебінің ұлттық тәрбие жүйесі // Білім беру жүйесіндегі этнопедагогика, №5, 2006.
34. Құсайынов А.К. Қазақ тілі термендерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Педагогика және психология.-Алматы, Мектеп, 2002.
35. Мұхамбетова С.Қ. Педагогика және педагогикалық технологиялар. – Ақтөбе, 2001.-118б.
36. Жалпы білім беретін мектептің оқу бағдарламалары (І-ІV сыныптар) Алматы, Республикалық баспа кабинеті, 1997
37. Жәнібекова С. Оқушылардың ойлау белсенділігін дамыту. //Бастауыш мектеп, 1999 №7
38. Мұханов М.М.Жас ж-е педагогикалық психология.Алматы, 1986 жыл.
39. Жайлауова А., Сексенбаева Д. Дидактикалық ойындар және
оларды пайдалану // Бастауыш мектеп. – 2004. - №6.
40. Қаженбаева А.Е. Бала танымын ойынмен дамыту // Отбасы
және балабақша. – 2002. - №1
        
        Мазмұны
Кіріспе.................................................................
.........................................3-5
1 Бастауыш сынып оқушыларын адамгершілікке тәрбиелеудің теориялық
негіздері
1.1 ... ... ... ... тәрбиелеу – педагогикалық
проблема
ретінде...............................................................6-11
1.2 Бастауыш сынып ... ... ... ... ... 12-
22
1.3 Бастауыш мектепте оқытылатын кейбір ... ... ... ... ... ... ... ертегілерін оқытудың тиімді
жолдары.....................................................................
................................. 25-27
2 Бастауыш сынып оқушыларын адамгершілікке тәрбиелеуге ... ... ... ... ... ... жүргізу,
талдау......................................................................
.................................. 29-34
2.2 Қалыптастырушы эксперимент дайындау, жүргізу, талдау........... 35
Қорытынды...................................................................
...........................48
Пайдаланылған ... ... ... ... ... жас ... болашақ тізгінін ұстайтын
ел мен жер қамын ойлайтын ертеңгі азамат. ... ... ... ... ... міндет – тәуелсіз мемлекетіміздің уығы боп қалатын қоғам мүшелерін,
яғни жас ... ... ... ... ... ... беру.
Қазақ тілінің түсіндірме сөздігіне жүгінсек, «Адамгершілік» сөзі: ар-
ұждан тазалығы, адамшылық.
Ізгілік қарапайымдылық, мейрімділік, әділдік, шыншылдық, кішіпейілдік,
имандылық, т.б ... ... ... ... ... орнын
ешқандай терең білім толтыра алмайтынын өмірдің өзі дәлелдеуде. Жас ұрпаққа
ғылыми білім берумен шектелу аз, ... ... ... ... ... етіп ... ... мәселелер Ы. Алтынсарин, А. Құнанбаев, Ш. Құдайбердиев, С. Көбеев,
М. Дулатов, А. Байтұрсынов секілді қазақ ойшылдарының, К. Д. ... ... ... А.С ... сияқты көрнекті педогогтардың еңбектерінде
кең талданған.
Адамгершілікке тәрбиелеу, бауырмалдыққа ...... ... басты арқауы. Ертегілерде халықтың тұрмыс-тіршілігі, әдет-
ғұрыптары мен салт-дәстүрлері, бақыт жолындағы күресі, ... ... мен ... еңбексүйгіштігі, Өз ... туып ... ... ... ... ... ... адам
бойындағы ең жақсы қасиеттер бейнеленеді. Ертегілер қазақ фольклорының бай
мұрасы ретінде оқушыларға жан жақты білім мен тәрбие ... ... ... ... оқушыларын адамгершілікке тәрбиелеудің жолдары ... ... ... ... ... ... алуымызға:
• «Ана тілі» сабақтарында қазақ халық ертегілерін оқыту жолдары
көрсетілген әдістемелік нұсқаулардың жеткіліксіздігі;
... ... ... оқу ... ертегінің жанрлық
сипатын ескермеуі;
• Ертегінің тәрбиелік мүмкіндіктерін сабақта жүйелі пайдаланудағы
олқылықтары ... ... ... ...... тал, ... адам – ... Сондықтан баланы жастайынан
адамгершілікке тәрбиелеп, бала жанын небір ... ... ... ... бала ... ... биік бәйтерекке айналады.
Қорыта айтқанда, қазақ халық ертегілері негізінде жеке ... ... ... ... жүзеге асыру - өзекті де, күрделі мәселе болып
табылады.
Зерттеу ... ... ... оқушыларын адамгершілікке тәрбиелеуде
қазақ халық ертегілерлінің мүмкіндіктерін ... ала ... ... ... әдіс – ... ... оны тәжірибеде дәлелдеу.
Зерттеу объектісі: Бастауыш сыныптағы оқу үрдісі.
Зерттеу пәні: Бастауыш ... ... ... ... ... ... ... бойынша).
Зерттеу болжамы:
Біз бастауыш сынып оқушыларын адамгершілікке тәрбиелей аламыз, ... ... көз ... ... ... -«Ана тілі» оқулығындағы кейбір ертегілердің тәрбиелік мәні басым
нұсқасы ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндіктерін тиімді әдістер арқылы пайдалана
білсек.
Зерттеу міндеттері:
1.Бастауыш сынып ... ... ... ... ... талдау жасау.
2.Қазақ халық ертегілерінің оқыту арқылы қазіргі ғылымдағы
жаңалықтардың оқу ... ... ... ертегінің жанрлық сипаты
мен тәрбиелік мүмкіндіктерін пайдалану деңгейін анықтау.
3.Оқушылардың адамгершілік тәрбие жөнінде түсінігін анықтау.
4.Бастауыш сынып оқушыларын ... ... ... халық
ертегілерінің рөлі мен оны оқытудағы әдіс тәсілдерге әдістемелік
ұсыныстар беру, тиімділігін тәжірибеде анықтау.
Зерттеу әдістері:
- Философиялық, педогоикалық, психологиялық, әдістемелік ... ... «Ана ... ... талдау жасау.
- Бақылау, әңгімелесу, оқушыларға, мұғалімдерге сауалнама жүргізу,
педогогикалық ... ... ... ... ... ... Маңғыстау облысы, Ақтау қаласының
№ 17 орта мектебінің 3 А (24 оқушы) 3 Ә (26 оқушы) сыныбында жүргізілді.
Зерттеу жұмысының ... ... ... ... ... ... ... қазақ халық ертегілерінің ролі мен оны оқытудың ... ... ... Нәтижесінде бастауыш мектеп мұғалімдеріне бұл жұмыс
көмекші құрал бола алатындағы анықталды.
Зерттеу жұмысының құрылымы:
Дипломдық ... ... екі ... қорытындылардан,
пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Кіріспеде тақырыптың өзектілігі, зерттеу мақсаты мен объектісі, зерттеу
пәні, ... ... ... ... ... ... ... практикалық маңызы, құрылымы қамтылған.
«Бастауыш сынып оқушыларын адамгершілікке тәрбиелеудің тоериялық
негіздері» ( ... ... ... ... атты ... ... ... тәрбиелеуді педогогикалық проблема ретінде
қарастырдық. Сондай-ақ бастауыш ... ... ... ... ... ертегілерінің мүмкіндіктері, бастауыш сыныпта
қазақ ... ... ... ... ... ... сынып оқушыларын адамгершілікке тәрбиелеуге ( қазақ ... ... ... ... ... атты ... эксперимент жұмысының ... ... ... ... теориялық және педогогикалық зерттеулердің
нәтижелере негізделген тұжырымдар беріледі.
1КІШІ МЕКТЕП ОҚУШЫЛАРЫН АДАМГЕРШІЛІККЕ ТӘРБИЕЛЕУДІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІДЕРІ
(ҚАЗАҚ ХАЛЫҚ ЕРТЕГІСІ ... Кіші ... ... адамгершілікке тәрбиелеу – педагогикалық
проблеме ретінде
Үшінші мыңжылдық табалдырығын аттаған ... ... аса ... бірі білім беру мен тәрбиесінің алға қойған мақсаттары ... ... ... ... ... ... ... – бұл жан –
жақты, ... жеке ... ... Жан – ... ... ... қалыптастыру ең алдымен әрбір адамның туған этносының
рухани адамгершілік ... ... ... ... сіңіру
мәселесімен тығыз байланысты.
Қазақстан Республикасының «Білім беру ... ... жеке ... рухани және дене мүмкіндіктерін ... ... өмір ... ... негіздерін қалыптастыру, жеке басының дамуы
үшін жағдай жасау арқылы интелектін байыту міндеті көзделген[1,15].
Демек, жастарды ... ... ... мәдениетті және жалпы
азаматтық құндылықтарды саналы түрде бағалайтын, сол ... өз ... ... ... ... ... ... талабынан туып отыр.
Қазақ халқы ертеден – ақ ... ... ... ... ... көңіл бөлген. Ғасырлар бойы ұрпақтан ұрпаққа ... асыл ... ішкі ... зер ... ата-бабамыз ұстанған
тәлім – тәрбиенің биік шоқтығына тап ... ... етіп ... ... ... ... адамның қартайып о дүниеге аттанғанға ... ... адам ... сол ... ... мен ... ... байланысты
болады. Қай қоғамда да, қай заманға да тәрбиелі, білімді, адам қажет. Ұлы
бабамыз Әл-Фараби: ... ең ... ... емес, тәрбие берілуі тиіс,
тәрбиесіз берілген білім азаматтың қас жауы, ол ... оның ... апат ... деп ... ... ... ... Ал тәрбие
мектебі «этика» мен «мораль» қағидаларына жүгінеді.
«Этика» ... көне грек ... ... ... ... шыққан. Ол
алғашқыда «өмір сүру орны» (адамдар қонысы, жануарлар ... ... ие ... Кейінірек табиғатты қандай да бір тұрақты ... ... әдет – ... ... көрсетті. Грек тіліндегі «этос»
сөзіне үйлес латын тілінде «сән», «әдеп», «мінез» т.б. ... сөз ... ... Рим ... Цецирон ол сөзден (моралдық) сын
есім жасалған. Сөйтіп, «мораль» ... сөз ... ... ... ... ол «мораль» сөзінің үйлесімі болып ... және ... ХVIII ... ... ғана жасала бастады.
Барлық елдің ауыз әдебиетінен мол орын алған және жазу – ... ... ... ... шығарған күрделі ... ...... Ертегілер көбіннесе, қара сөз ... оны ... ерте ... ... ... ... ... ауызының басқа түрлері сияқты, ертегілер де ... ...... ету, ... ... құру ... ... Жаратылыс құбылыстарын, табиғат сырын жетік
білмеген, ... ... ... ... ... ертедегі
адамдар әр нәрсені қиял еткен; өздерінң ауыр ... ... ... Бұл ... ұғым – ... ... ... әңгімелеп айтатын болған. Сөйтіп ертегі -әңгімелердің алғашқы
үлгілері ... ... ... бұл түрі «ертегі» деп аталуының
өзі- ақ, онда айтылатын ... есте ... ерте ... ... келе, экономиканың ілгері дамуы, ... ... алға ... адам ... ... ... ... ұлғайып өсуі жалпы халық шығармаларына, ... ... көп әсер ... Осы негізде ертегілердің ... әр ... ... ұшырап жаңа ертегілер туа бастаған
және онда адам ... ... ... ... ... ... ... Осы ретте туған ... адам ... ... ісі ... орны алады, қоғамдық мәні бар
мәселелер ... ... ... ... ертегілері көркемдеп
суреттеу, образдар арқылы бейнеленген.
Бұл секілді ... ... ... де ... ... ... ... қазақ ертегілерін сөз ... ... ең ... ... ... ... көркемдік дәрежесі ... ... ... айта ... ... ол ... ... қалпын сақтай отырып, біздің дәуірімізге жеткен емес. Ауыз
әдебиетінің ... ... ... ... ... шығарылып,
ауызша тарағандықтан әр түрлі ... ... бір ... ... ... ... ... Бергі заманда туған
ертегілер ерте заманда ... ... ... ... олардың оқиғаларын бойына жинай да жүрген. ... тағы бір ... ... ... ... ауызша айтылып келген ... ... ... ... ... жоқ. Қазақ ... ... ... көршілердің, атап айтқанда: орыс, қырғыз, ... ... ... ... ... ... бізге
сіңсіп кеткен, өзіміздің төл-тумамыз ... ... де бар. ... түрлі ертегілер ... ... ... ... Ол ... ... ... көп заманға созылған экономикалық,
ағайын –достық ... ... ... ... ... ... бұл ... жалпы мазмұны ... ... ... тума ... етіп ... ... да біз оларды қазақ
халқының ертегісі деп қарауға ... ... ... ел ... ... хатқа түсуі,
баспа жүзіне шығуы ХІХ ... ... ... ... деуге
болады. Бұл ретте Ш. Уәлиханов, Ә.Диваевтың ... ... ... еңбек сіңіргені байқалады. Олар ... ... ... ... ... ... аталған адамдар Орынборда, Омбыда, Қазанда, Астрахань мен
Ташкентте ... ...... бетінде қазақ ертегілерін үнемі
жариялап отырады. Олар ... ... ... не ... не
қазақша бастырады, кейде бір тілде ғана ... ... ... шығаратын болса (сөзі қазақша, әрі орысша), онда ... ... ... ... ... материалдары өткен
ғасырдың жетпісінші жылдары ... ... ... ... «Торғай
обылыстық ведомосында», «Ақмола облыстық ... ... ... ... ... ... ... т.б.
үзілмей басылып тұрады. Қазақ ауыз ... ... ... ... ... ... Омбы мен Орынборда шығатын
газеттерде молырақ жарияланады.
Жоғарыда аталған ... ... ... ертегілерін
жинап бастыруда айтарлықтай еңбек ...... ... ел ... ... ... төрт-бес
газетке бастырып отырған және жеке ... етіп ... ... ... ... ... ... тарихи даму ... ... ... ... алатын орнын анықтады. ... ол ... ... ... ... ... да, ... атты ғылыми еңбегін
жазды. Онда қазақ ертегілерін ... алып ... ... ... бөледі, көркемдік ерекшеліктерін анықтайды.
Ертегілерді бас ... күші мен ... ... ... және оның ... ... ... дәріптеледі.
Барлық қиындықтарды жеңіуге дайындық ... ... ... ... мен ... оятады.
Ертегілер қайрымдылық, рисаздық, адам ... ... ... дәріптеледі. Ең маңыздысы, адал, сапалы еңбек
дәріптеледі [16,44]. Ертегі-халықтың ... ... ... ... ... түрлері секілді ертегі де адам ... ... ... құру тәжірибесімен байланысты туындаған.
Ертегі -ауыз әдебиетінің көлемді ... ... ... ... ... Өз ... ... тұрмыс-салтын,
әдет-ғұрпын, нанымын, дүние танушылық көзқарастарын ... ... ... ... ... өйткені ертегі-өткеннің ... ... ... ... мол ... ауыз ... көлемді, бай түрі ертегілер болып ... ... ... сан ... ... ... қай түрі болса да ... ... ... ... ... ... сюжеттер. Онда бір ... ... ... төл ... ... ... мотив образдар да аз емес. Төменгі
тап ортасынан шыққан ... ... ... ... ... ... М.Әуезов жақсы айтқан болатын. Сонымен бірге қазақ
ертегілерін тек қана ... ... ... оны 1968 ... да кейін туғызу ертегі генезисімен ... деп ... ... ... ... болған десек, сол
жеткілікті[17,98].
Ертегі- өмір ... ... ... ... құрылған
көркем шығарма. Онда ... ... ... бойы жасап келгне
өмір ... оның ... мен ... ... мен ... кәсібінің түрлері, тілінің шебер ... ... адам ... ... ... неше ... ... айтылады. Үстем тап өкілдерінің зұлымдық,
қастандық ... ... ... ... ... айналдырылады.
Халық ертегілерінің негізгі өзінің ... ... Адам ... ... ... жөн ... ... бастайды.
Ертегілер ішінде балалардың ... ... ... ... тән ... сондай көп. Ертегілер ғасрлар ... ... ... ... ... жас ... әсер ... шаттық күлкіге бөлеп қуантады. Ертегілердің бай ... ... ... салып, өмірдің неше алуан ... ... ... қызметінің ерте дамуына, ерте ... ... ... – балалардың сүйіп оқитыны,
барлық ықыласымен ... ... оның ... бойы ұрпақтан-
ұрпаққа айтылып, әбден екшелеп, халықтың даналық, тапқыр ... әрі ... әрі ... ... ... ... оқиғасы қызықты, ұшқыр қиялды ... ... де, ... ... ... ... ... [18,74].
Ертегілердің балалардың қызықтыратын тағы бір ... ... адам ... барлық жағынан әбден жетілген түрлері ... ... ... ... ... қарасөз ғибратының бірі. Халық ... ... ... ертегі де адам ... ... ... құру ... ... туындаған.
Ертегі -ауыз әдебиетінің көлемді ... ... ... ... ... Өз ... тарихын, тұрмыс-салтын,
әдет-ғұрпын, нанымын, дүние ... ... ... десек,
ертегілерді аттап өтуге болмайды, ... ... ... ... ... ... мол қамтылған ауыз әдебиетінің
ең көлемді, бай түрі ... ... ... ... ... сан ... түрлері бар.
Ертегілердің қай түрі ... да ... ... ... ... ... ... сюжеттер. Онда бір елден екінші елге
ауысып, төл сюжет ... ... ... образдар да аз емес. Төменгі
тап ортасынан шыққан ... ... ... ... елеулі
болатынын кезінде М.Әуезов ... ... ... ... ... ... тек қана ... дәуірімен тұйықтап, оны 1968 жылғы
реформадан да кейін ... ... ... ... деп ... ... антифеодалдық сарында болған ... ... өмір ... баяндайтын фантастикалық негізге ... ... Онда ... халықтың ғасырлар бойы жасап ... ... оның ... мен ... әдеті мен ғұрпы,
шаруашылық кәсібінің ... ... ... ... ... адам баласына жұмбақ болып келген неше ... ... ... тап ... зұлымдық, қастандық әректтері әшкере
етіледі, күлкі ... ... ... ... ... ... ақыл-парасатты баяндайды. Адам ... ... жөн ... өмір ... бастайды.
Ертегілер ішінде балалардың сүйіп тыңдайтыны, олардың жас
ерекшелігіне тән ... ... көп. ... ... ... ... өзіне қызықтыра тартып, жас ... әсер ... ... ... ... ... ... бай фантастика
балалардың ойына қозғау салып, ... неше ... ... ... ақыл-ой қызметінің ерте ... ерте ... ... ...... ... ... ықыласымен сүйсіне тыңдайтыны, оның ғасырлар бойы ... ... ... ... ... даналық, тапқыр ой-пікірлері
жинақталып, әрі көркем, әрі жеңіл тілмен ... ... ... ... ... ... ... келеді де, ... ... ... ... ... [18,74].
Ертегілердің балалардың қызықтыратын тағы бір ... ... адам ... ... жағынан әбден жетілген түрлері ... ... ... ауыз-әдебиетінде жасалған.
Ертегіде халықтың әр кездегі ... ... ... ... ... мен көзқарасы т.б. көрініп отырады.
Ертегілерде ... ... ... болса дахалық
өзінше қортынды жасап, әділ ... ... ... ... нені жек ... суреттейді. Мысалы, қазақ
халқының ... ... ... ... алайық. Бұл
тақырыптағы ертегілерде ұшан-теңіз мәселелер көтеріледі.
Ауыз ... ... да ... ... ... ... өзіндік құрылысы, көркемдік ерекшеліктері бар. Қандай ертегілерді
алсақ та, ол ... бір ... ... ... басталуы,
аяқталуы болады.
Ертегі ... ... ... әңгіме болғандықтан, оған әрбір
ертекші айрықша мән ... ... ... айту, тыңдаушыны
қызықтыра түсу жағын ойлайды, кейде ... ... ерте ... ... жүні ұзын екен,
Ешкі жүні ... ... ... ... ... қызыл екен, ... ... ... ... жоқ ... ... ... жасауыл екен...-
деп тақпақтай жөнеледі. Осыдан әрі қарай әңгіме ... ... ... ... ... әңгімесіне бірден кіріседі, ертегіге
қатысатын басты кейіпкерлермен ... ... ... бір кедей
болыпты, оың үш баласы болыпты»...т.б.) ... ... осы ... ...... ... тән басты
ерекшелігі болып табылады ... айту ... ... ... ... сөз ... мен сырына жаттықтырып тәрбиелеу мектебі ... ... ... ... ... әсерлі болуы оны ... өнер ... ... ... ... ... Ол жөнінде С.Мұқанов «Халық ертекшілерді
үлкен өнер адамы ... ... ... айта ... ... эпикалық жыр орындаушы ақындармен, ... ... ... Ал ... фольклорист ғалым М.Ғабдулин:
«Ертекшілер ауыз әдебиеті үлгілерін ... ... ғана ... ... ... туғызушы шығармашылық адамы» ... ... аңыз ... ... ... ... арасынан шыққан сөз
тапқыш ақылды даналар немесе он ... ... ... ... ... ... ... әділдікті жақтаушы алып батырлар
болып келеді[20,84].
Ертегі-халықтың қарасөз ... ... ... ... ... секілді ертегі де адам ... ... ... ... құру ... байланысты туындаған.
Ертегі -ауыз әдебиетінің ... ... ... ... ... ... Өз ... тарихын, тұрмыс-салтын,
әдет-ғұрпын, нанымын, ... ... ... ... десек,
ертегілерді аттап ... ... ... ертегі-өткеннің елесі.
Қазақтың тұрмыс-салтын кеңінен шолып, мол ... ауыз ... ... бай түрі ... болып саналады. Қазақ фольклорындағы
ертегілерінің сан алуан түрлері ... қай түрі ... да ... ... ... ... ... кеткен сюжеттер. Онда бір елден екінші елге
ауысып, төл сюжет ... ... ... ... да аз емес. Төменгі
тап ортасынан шыққан ... ... ... ... ... кезінде М.Әуезов жақсы айтқан болатын. Сонымен бірге қазақ
ертегілерін тек қана ... ... ... оны 1968 ... да ... туғызу ертегі генезисімен кежелету деп санады.
Шыншыл ... ... ... ... ... ... өмір ... баяндайтын фантастикалық негізге ... ... Онда ... халықтың ғасырлар бойы жасап келгне
өмір тәжірибесі, оның ... мен ... ... мен ғұрпы,
шаруашылық кәсібінің ... ... ... ... ... адам ... жұмбақ болып
келген неше ... ... ... ... тап ... зұлымдық,
қастандық әректтері әшкере етіледі, ... ... ... ... ... ... тыңдаушысына ақыл-парасатты
баяндайды. Адам ... ... ... жөн сілтейді, өмір
күресіне ... ... ... сүйіп тыңдайтыны, олардың жас
ерекшелігіне тән ... ... көп. ... ... ... ... өзіне қызықтыра тартып, жас ... әсер ... ... күлкіге бөлеп қуантады. Ертегілердің бай фантастика
балалардың ... ... ... ... неше ... ... ... ақыл-ой қызметінің ерте ... ерте ... ... ...... ... оқитыны,
барлық ықыласымен сүйсіне тыңдайтыны, оның ғасырлар бойы ... ... ... ... ... ... ... ой-пікірлері
жинақталып, әрі көркем, әрі жеңіл ... ... ... оқиғасы қызықты, ұшқыр қиялды ... ... де, ... ... ... жетектеп жетеді [18,74].
Ертегілердің ... ... тағы бір ... ... адам ... ... жағынан әбден жетілген түрлері –типтері
фольклорда еңбекші ... ... ... ... әр кездегі тұрмыс-тіршілігі, қоғамдық өмірі,
ой-арманы, дүние танымы мен ... т.б. ... ... ... ... ... ... даналық
өзінше ... ... әділ ... ... ... ... нені жек ... ... ... ... ... ... ертегілерді алайық. Бұл тақырыптағы ертегілерде
ұшан-теңіз мәселелер көтеріледі.
«Этос» ... ... деп алып ... ... ... сын есім
жасады. Оны өжеттік, рақымдылық, жомарттық, т.б сияқты адам ... ... ... үшін қолданды. Осындай этикалық қасиеттерді
зерттейтін ғылымды Аристотель этика деп атады[2,48]
Мораль - этиканың ... ... ... ... этика мен
мораль теориясы кіреді. Нормативі этика игілік, ... ... ... ... жеке адам ... ... кодексін
жасайды. Мораль теориясы моральдың мәнін, нормаларын, тарихии сипатын
анықтайтын заңдылытарын зерттейді.
Аристотельдің ілімін әрі ... ... ... ... пен ақыл
күші болып, екеуі біріккенде – бұлар адамшылық қасиеттері болып табылады,
қасиеттер дегенде біз әрбір ... ... ... соның өзінің және оның
әрекеттерінің абзалдығында және жетілгендігіне деген мағанада айтамыз. Егер
осы екеуі ... ... ... біз өз ... және өз әрекетімізден
абзалдық пен жетілгендік табамыз және осы ... ... біз ... және ... адам ... Біздің өмір бейнеміз қайырымды, ал
мінез – құлықымыз мақтаулы болады ...» -деп адамның өсіп жетілуіндегі жақсы
мінез – ... пен ... ... елеулі орын береді[3,28].
Оның философиялық ойлары өз мағанасын жоғалтпай, кейінірек басқа
ғұлама- ғалымдарымыздың еңбектерінен ... ... ... ... ... ... моральдық этикалық қағидалары сабақтасып
жатыр. Оның «Құтты білік» деп аталатын ... ... ... зор ... – адамның мінез-құлқы, оның қоғамдағы орны туралы
жәйттер. Автор адамды моральдық жағанан ... ... ... ... Ол ... адамның адам болуының, адамгершілік жағынан
жетілуінің бірден бір ... деп ... ... бұл ... ... ... деп ... даласында тұңғыш рет мектеп ашып, болашаққа оқу білім сәулесін
таратқан ... ...... ... ... атасы – Ы.
Алтынсариннің тәрбие саласындағы мұраларын жас ... үлгі ету, ... ... баршамыздың парызымыз. Оның әңгімелерінің жастарға
тәлім - тәрбие беруде маңызы өте зор. Ол жастарға ... ... ... ... ... ... («Шеше мен
бала»), ұқыптылыққа («Бір уыс мақта»), ... ... ... ... ... т.б өнегелі істерге
үгіттейді.
Ғұлама Абай да адамның адамгершілік, имандылық, моральдық эстетикалық
сезімдеріне айрықша мән береді. ... ... ... ... ... ... айрылып, өзін өзі тәрбиелеу керек деп ... ... ... ... ... Көрсеқызарлықпен,
жеңілдікпен, я біреудің орынсыз сөзіне, я бір кез келген ... ... ... ... ... ... - деп ескертеді[5,78].
«Қараңғы қазақ елінің көгіне, өрмелеп шығып күн болуды» аңсаған әрі
ақын, әрі ағартушы – ... С. ... ... ... адал ... байланысты, өмірдің өзгертуші, адам мінезін қалыптастырушы ұлы күш
саналы тәрбиеде деп түйіндейді.
ХХ ғасырдың ... ... ... ... ...... саласында
ойлы пікірлер айтқан зиялылардың бірі – Ғұмар Қарашев. Оның ... ... ... ... өз ... бір төбе. Ғ.Қарашевтің пікірінше,
жақсылық екі түрге бөлінеді. «Мұның бірі – заттық, ...... ... жақсылық мұқтаж адамдарға мал беру, ішкізіп-жегізу,
киіндіру... Моральдық жақсылық - әр ... ... ... ... ... ... және тәрбиелеуге керек қажетті өтеу... [6,85].
Автор жақсылықтың қай ... ... да ... ... ... қарамайды.
С. Көбеевтің 1912 жылы жарық көрген «Үлгілі бала» атты басылымында
қазақтың бай аңыз әдебиетінен ... ... ... ... ... Бұл ... ... «Хрестоматияны құрастырғанда, негізгі ойлаған
мақсатым, көздеген нысанам- жас ұрпақты өнер – білімге, ... ... ... - деп ... ... өз ... ғылыми – білім биігіне жоғары көтерген
ғұлама Ш.Құдайбердиевтің жастарға ... ... жолы – ... ... ... Осы екі жол ... қиындықтан құтқарады, надандықтан
арылтады, адамгершілік қасиеттерге баулыды. Адалдық пен ... ... ... ... не сұмдықтың бәрі араны ашылған қу ... ... ... терң тұжырым жасайды.
Жан-жақты, жарасымды дамыған тұлғаны тәрбиелеу туралы орыс педогогы К.Д
Ушинскийдің пікірлері күні бүгінге дейін өз ... ... ... ... ... ... ... шынайы адамгершіліктік қарым-қатынастыққа
тәрбиелеу үшін, адамгершілік, ізгілік туралы сөздердің биік мәнісін олар
тек ... қана ... ... ... ... К. Д. ... ... сезім және мінез-құлықтың байланысы туралы идеялары өзінің әрі ... ... Н. Г. ... Н. А. Добролюбовтың,
В. Я. Стоюниннің педогогикалық еңбектерінен көрінеді[7,23].
Адамгершілік тәрбие идеялары жаңа құрылып жатқан кеңес заманы кезінде
мықтап ... ... Бұл іске ... М.М. ... К.К. ... ... т.б үлес қосты.
А.С. Макаренко жастарды қайта тәрбиелеудегі өзінің бай тәжірибесіне
сүйеніп, оқу – ... ... ... ... ... мен әдістемесін
құрды. «Балаларды тәрбиелеу жайлы лекциялар», «Тәрбие ... ... ... ... тағы да ... педогогикалық еңбектерінде
Макаренко тәрбиенің мақсаттары мен міндеттерін, әдістері мен принциптерін,
балалар ұжымын, оқытушыларға ... ... ... ... жинақтады және төмендегідей адамгершілік өлшемдерін ұсынды:
− Еңбек;
− Адалдық таныту;
− Іскерлік, ерік, ерлік таныту;
− Мақсаттық [7,48].
60-70-ші жылдары жарыққа шыққан О.С. ... Н.И. ... ... З.И. ... Д.М. Гришин, Т.Е. Конникова, Г.С. Костюк, И.Ф.
Харламов т.б педогогтардың еңбектерінде оқыту процесіндегі ... ... ... ... ... ... [7,52]. Г.С
Костюк оқушылардың адамгершілік санасының, сезімі мен ... ... ... ... ... ... ... қобалжу,
қуанту, қиындықты жеңу, жаңаны тануды табысты эмоцияларын ... ... ... ... ... ... ... мынадай бағыттарда қарастырылды: адамгершілік ... ... ... ... ... басқару ретінде (О.С.
Богданова, О.Р. Кунц); адамгершілік ... ... ... ... ... мен мінез-құлқының дамуы ретінде (В.И Петров, Ф.Гулмазов,
Е.В. Бондаревская); оқушы тұлғасында адамгершілік сенімдерді ... ... С.В. ... ... ... ... өзара
қатынастарын дамыту арқылы жүзеге асыру (Н.И. ... Л.Ю ... ... Ю.П. ... ... ... ... мен форма мазмұны
негізінде тұлға қалыптастыру (В.М.Коротов, И.Ф. Харламов) [7,53].
Адамгершілік қасиеттерді бала ... ... ... ... тәрбиелеу, ар-ожданды қастерлеу халықтық тәлім-тәрбиенің басты
принципі екенін негізге ала ... ... да ... ... ... ... зерттеулер жүргізді. Мәселен, адамгершілік
тәрбиесінің әдістері мен формасы, ... ... ... ... ... ... ... мәселелерімен
А.Меңжанова, Т.Сағитаев, Р.М. Қоянбаев; оқушы ... ... ... ... ұжымшылдық ұйымшылдық қасиеттер
туралы Ж.Т. Елемесова, М.Д. Көпжасарова; ... ... ... факторы ретінде қарастырған А.З. Жакупов, А.А. Калюжный ... ... ... [7,53]. Олардың еңбектерінен оқушылардың
адамгершілік тәрбиесінің әртүрлі проблемалары өз шешулерін тапты.
Жас ұрпақты адамгершлікке, имандылыққа,әдептілікке тәрбиелеуде мақал-
мәтелер,салт-дәстүр,нақыл ... ... ... сана сезімнің қайнар
бұлағы болып табылады. ... ... ... ... ... мен өлен ... ... Осы
айтылғандарды ескеріп, Ы,Алтынсарин еңбектеріндегі адамгершілік, имандылық
т.б тәлім ... ... ... ... ... ... ... құралы болып саналатын қазақ
этнопедогогикасының ғылым ретінде қалыптасуы осы мәселе төңірегінде ... ... ... ... ... ... ... есімімен байланысты. Олай болса халқымыздың дана перзенті
Ы.Алтынсаринның әрбір шығармасы адамгершілікке толы.
Адамгершілікке ... оңай ... ... ... тән ... принциптерді жәй баяндап қана қою, беталды көсемсіп, ақыл айту
бұл істе жеткіліксіз, әйтпесе моральдық нормалар таза ... ... жеке ... ... ... Адамгершілік тәрбиелікке-
жағымды әдеттермен мінез-құлық нормаларының тұрақтылығы, қарым-қатынас
мәдениеті еркінің күштілігі, ... ... ... ... ... ... ... нәтижсінде оқушылардың бойында өзін-өзі
адагершілікке тәрбиелеуі мен ... ... ... ... тиімді дейміз.
Адамгершілік тәрбиесінің нәтижесі ... ... ... ... Оны ... ... ... тереңдігі,
эмоцияналдық қобалжуға қабілеттілігі,ұятының,арының мазалауы және ... Ол ... ... ... : моральдық білімділігімен,
талдау қабілетімен, өмірдегі құбылыстар ... ... ... ... ... мен, ... ... бағасын берумен сипатталады.
Жеке тұлғаның қалыптасып, дамуында тәрбиенің ролі ерекше екенін жоғарыда
сөз еткен ... ... ... ғана мың ... деп тұжырымдаған
халық ұл-қызына жан-жақты, терең, ... ... ... ... ... тұтқан. «Ұлың өссе, ұлы жақсымен ауылдас бол. Қызың өссе ... ... бол» деу ... ... ... қасиеттері мен
жақсы мінез –құлықтарының бала тәрбиесіне ... ... ... ... ... адамгершілік қасиеттерді қалыптастыруда
ақыл –кеңес беру, ... ... ... ... ... ... өсиеті, салт-дәстүр, халықтық мейрамдар, діни ілімдер, ұлттық
ойындар, фольклорлық шығармалар ... ... ... ... ... ... ... процесіндегі маңызы мен
мүмкіндіктерін Қ.Жарықбаев, С.Қалиев, [8,53] С. Ұзақбаева, Г. Бахтиярова,
[9,74] т.б ... ... ... болады[3,74] Халықтық
тәрбиедегі ар, намыс, ұят ұғымдарына тоқталатын болсақ, ол ... ... және жеке ... тән ... күш. ... халқы ежелден-ақ ар-намысын ту
қылып биік ұстаған өжет те өр халық.
Жақсы мен жаманды ұғынуға Хадистерде «Ар-ұяттың толық болғаны ... ... ... бастайды», «Ар-ұят дегеніміз – иман», «Бір-біріне
қайырымды, ... ... ... қол ұшын ... ... ғана
іштеріңіздегі арам пиғылдан тазарасыңдар», «Адамдармен ізгілікті байланыс
жасаңдар», «Намысыңды қорға», деп келетін ереже тәрізді жолдар ... ... ... ... елін, жерін, халқын, Отанын сүюден басталады.
Демек, намыс, ар, ұят сияқты халықтық асыл ... ... өсіп ... мектеп оқушысының санасына сіңіре беруіміз керек.
Сонымен, жоғарыда аталған ... ... ... және ... ... ... педогогикалыық процесс ретінде
қарастырып, кіші мектеп жасында қалыптасуы тиісті адамгершілік ... ... ... ... ... қайырымдылық, ... ... ... ... мейрімділік;
− Ұжымдық қасиеттер: ұжымшылдық сезім, ... ... ... ... ... ... және ұлтжандылық қасиеттер: отанға, өз халқына деген
сүйіспеншілік, өзге ұлт өкілдеріне сыйластық, ... ... ... ... ... ... еңбек тапсырмаларына
адал ниетті қатынас, өз еңбегінің нәтижесіне жауапкершілікпен
қарау, қанағаттылық.
− Тұлғаның ... - ... ... ... ... ... адалдық ұқыптылық, шыншылдық, ... ... ... ... ... ерекшеліктеріне байланысты
қасиеттер: әділеттілік, өзін-өзі объективті бағалау;
Зерттеп отырған проблемамыз бастауыш ... ... ... ... ... ... ... болғандықтан, біз кейбір ғылыми
зерттеу жұмыстарды осы аспектіде талдауға тырыстық.
Халық мұрасы танымдық, тәрбиелік мәні шексіз де ... ... ... Осы
тұтастай алғанда жас ұрпақ үшін ғана емес, адам өмірінің ... ... ... азаматтық тұлғаның рухани қуатының қайнар көзі іспеттес. Бала
тәрбиесіндегі халық ертегілері жас ұрпақты шынайы адамгершілік қасиеттерге,
яғни,
... ... ... Мейрімділікке
− Имандылыққа
− Парасаттылыққа
− Рақымдылыққа
− Жолдастыққа
− Адалдыққа
− Қанағаттылыққа
− Шыншылдыққа
− Әділеттілікке
− Патриоттыққа
− Ұлтжандылыққа
− Ұқыптылыққа
... ... ... сыйластыққа
− Еңбексүйгіштікке т.б[11,38].
Тәрбиелеуде үлкен роль атқарады. Халықтың өзімен бірге жасасып, өмір
сынынан ... ... ... ... болған халық ертегілері арқылы
болашақ ұрпақтың төл келбетін қалыптастыра аламыз. ... ...... ... ... ... сынып оқушыларын адамгершілікке тәрбиелеуде
қазақ халық ертегілерінің мүмкіндіктері
Фолькролдың қара ... ... ... мол түрі – ... Ол ... ... ... әңгімесі.
Қазақ ертегісінің есте жоқ ерте замандардан бастап, беріге шейін талай
талай ұзақ – ұзақ ... ... ... өсіп, көбейіп келген мол
дүние екенін білеміз.
Алайда, ел арасында ауызша айтылып, ауызша тараған халық ертегілерінің
ғылым ... ... ... ХІХ ... ғана ... ... «Бұған себеп
болған жағдайлардың бірі – Қазақстанның Ресей ... ... ... -
деп көрсетіледі Б. ... ... ... тарихы» атты
зерттеуінде[12,54].
Қазақ ертегілерін жинап, жариялауда көрнекті еңбек ... ... ... Г.Н. ... Н.Н. ... ... А.Е. ... және
т.б болды. Олар қазақ елінің көп жерін ... ... қара сөз ... жасып алып, «Торғай облыстық ... ... ... ... газетінде», «Киргизская степная газета», ... ... ... ... ... ... : ... басқа
бауырластарынан ерекшелігі – сөз орамында шебер және тамаша шешен», - деп
қазақ халқының сөз өнеріне сүйсінеді. Ол ... ... ... ... ... ертекшінің аты-жөнін, өмірбаянын ескермеді[12,28].
«Ертектеріді жинап алуға асыру керек, өйткені халық тұрмысындағы жаңа
жағдаяттарға ... олар ... ... ... -деп ... ... ... Г.Н.Потанин қазақ ертегілерінің, аңыздарын, аңыз-әңгіме,
әпсана – ... ... ... жинап жарыққа шығарды. ... орыс ... ... жеке ... ... ... ... Пантусовтың 1899-1909 жылдар арасында жарық көрген «Қазақ – қырғыз
тілін үйренушілерге көмекші материалдар» және ... ... ... атты ... ... халқының кейбір ертегілері (Сказка о Каре
Маргене, Сказка о Святом ... ... о ... Сулеймене, Сказка о
глубях). Копал уезінде жазып алынған халықтың ырымдары мен нанымдары (77
түрі), ... бата ... (42 ... ... ... (42 түрі), әндері
енгізілген[13,49].
А.А Диваев жинаған фольклор жанрларының ішінен ... ... ... Ол ... ... ... ... ел арасында белгілі екенін
анықтап және оның бірнеше нұсқасы болуы мүмкіндігін де естен ... ... ... способ комментирование, который и по сей
день не ... ... ... ... ... ... ... Диваев комментирурет имена, явления быта, т.е все, что может
быть не понято читателем, незнакомым с ... ... ... - деп
ғылымдарымыз оның осы дәстүрін жоғары бағалайды. ... ... бақ ... ... ... орыс ... ... «жеңге-невеста, жене брата
невесты. По обычаю жеңгелік ... ... ... у юрту ... ... получают подарки», - деп ... ... ... ... салт ... ... ... Диваев қазақ ертегілерін жүйелеп, мынадай
түрге бөледі:
А) ақыл-алғырлық
ә) әйелдер жайында
б) шындық пен ... ... пен ... ... пен ... жөнінде.
Зерттеушінің бұл жіктеуі ертегінің мұзмұнын толық аша алмады, яғни ... ... ... жайындағы ертегілер ескерілмеді. Басқаша
айтқанда, «негізінен тұрмыс-салт ... ... өзін ... ... ... ертегілерін жинау, баспаға шығару барысында Кеңес үкіметі ... ... ... Егер ... ... дейін бұл істі жеке
адамдар ғана жүргізсе, ... ... ... қазақ аузы әдебиеті зерттейтін
ғылым (фольклористика) қалаптасты. Бұл ғылымның қалыптасуына және жалпы
қазақ ауыз ... ... ... ... ... М.Әуезов, С.
Сейфуллин, С. Мұқанов, Е. Исмайлов, Қ. ... Әл. ... ... ... атауға болады. Сондай-ақ оның басты саласы – ертегілер
де жеткілікті орын ... ... ... ауыз ... жасаушы ақындарға
ерекше қамқорлық жасалды. Жамбыл, ... Иса, ... ... Омар, Саяділ, Доскей, Нұрхан т.б халық ақындары Кеңес үкіметі
тұсында жоғары наградаларға ие болды.
Ертегілерді ... ... М. ... еңбегін айрықша атауға
болады. «Қазіргі ертегіні зерттеуші оқымыстылардың бір алуаны ертенінің
өзімен қатар, әсіресе сол ... ... ... ... ... ... ... жеке ертекшінің орны, ролі аса зор екендігін
көрсетеді». Әуезовтың осы бір ... ... Е. ... М. ... ... Е. Тұрсынов сынды ғалымдарымыздың ғылыми зерттеулерімен үндесіп
жатыр.
Ертегі – оқушылардың қызыға оқитын, құлақ түре ... ... Ол адам ... ... ... жеті қабат жер асты тұрғындары: Таусоғар,
Саққұлақ, Көлтаусар, ... алып құс ... ... ... ... ... алты күн ... қанатты тұлпармен табыстарады. Сондай-ақ, түп
тамыры өте ерте замандағы аңшылық ... ... ... ... ... енді ... балаға өнеге көрсетер адаммен жолықтырып, бақыт
көзі – адал еңбек, адами ... ... ... ... екенін
танытады. Және «Еңбексіз өмір – сөнген көмір», «Ұрлық түбі ... ... ... ... құйрығы бір-ақ тұтам», «Жақсы - ... ...... жолдас», «Адамның ұяты бетінде, адамгершілігі ниетінде»,
«Қасықтап жинаған ... ... ... «Әдеті бала – арлы бала,
әдепсіз бала – ... ... - ... ... ... ... маңызы туралы былай дейді: ... ... ... ... Олай ... ертегі тіл жағынан керек
нәрсе. Бала әдебиеті жоқ жерде ... ... ... ... ... зор
керегі бар нәрсе. Баланы қиялдандыруға, сөйлеуге үйретеді. Бұрынғылардың
сана, ... ... ... ... ... ... бар ... [14,58].
Осы тұжырымдамаға Жүсіпбек Аймауыттың «Ертегі, әуезелерін ... ... ... баланың өз сөзімен қайта айтуға болмайды», - деген ... ... ... ... ауыз сөздің тобықтай түйіні болатын мақал –
мәтелді «Кім ойласа ... қас, ... тиер тас» ... ... ... «
Бірліксіз іс, бос жұмсалған күш» (Үш дос немесе Аққу, Шаян, Шортан), «...
өткір, ұшқыр ой ... ... ... қасиетті күшті жұмбақты: «60
ақ бас, 70 қара бас ... бар, соны ... бірі ... бірі ... бар, соның кіліттісін берсін, есіктің алдында екі бәйтерек ... ... ... ... (Шал мен ... ... арқылы ұрпақтан-
ұрпаққа жеткен батырлар жырының нышанын:
Баласы айтты:
Жылыма, ... сен, - ... ... ... ... ... ауыр жолға барайын,
Жауға ойран салайын.
Бір келгенін бір қырайын,
Екі келгенін екі қырайын,
Біріне бірін қосайын?! – деді.
Әкесі айтты балаға:
Сенің алар ... ... ... өскен жоқ,
Бұғанаң сенің қатқан жоқ,
Балақта жүнің жеткен ... ... ... ... ... ... оң батасын берді:
Жортқанда жолың болсын,
Жолдасың Қыдыр болсын, алла әкбар!
(Желкілдек)
Айтыс өнерін де ... ... ... ... ... ... ... жаман.
Ер болсаң тайлақ пенен тайды жеші,
Тоқтының несін жейсің тырбаңдаған?
Қасқыр:
Тоқташақ не десең де құтылмайсың,
Ішінде шым қораның ... сені ... ... ... ... ... менен тоқты айтысы)
Сондай – ақ тұрмыс салт жырлары-жоқтауды да,
Неше күндер жол бастым,
Көзімнен жасты ағызып,
Емшегімнің сүтін тамызып,
Өлгенде көрген ботаммды,
Емізбедім жарғызып!
Боташымнан айрылып,
Ішім ... ... ... ... ... ... ... туралы өлең де,
Қой балас қоңырым,
Ұя бұзбас момыным,
Шопан ата түлегі
Қошақаным қайдасың?
(Бес
ешкі) [15,74]
Міне, осындан біз ертегінің бай жанр ... ... ... ... бай ... ретінде оқушыларға жан-
жақты білім мен тәрбиеде ... орны ... ... ... ... – этикалық, тәлімділік – тағылымдық идеяларға құрылады.
Ертедегі ғажайып ғаламат оқиға, жақсылық пен жамандықтың ... ... ... ... т.б ... ... ой, ... қиял,
ертегілік елесті қажет етеді. Бәлкім, содан болар ертегіге әсіресе ... ... әуес ... «.. ... ... өмірмен, табиғатпен таныс
болмағандықтан, не болса соның басын қоса беруге жанаспайтындығын ұқпайды»,
- деп ... ... ... атты ... ... ... таныс, оларға арнап мысал, ертегі ... ... ... ... ... ... ... то он сам ... ... деп бала ... ... мәні зор ... айтады.
Ертегінің бай жанр екенін сөз ете ... біз ... бала ... адамгершілік қасиеттерге тоқтайық.
(1-кесте)
| | | ... ... ... ... ... ... |
|қасиеттің ... | ... | | |
| | ... |«Ер ... ... ... ... |Кішіпейілдік ... хан мен ... «Аяз ... ... |би», ... жомарт», |
| ... ... ... неге |
| ... ... ... мен ... ... ... пен Жамандық». |
| ... | |
| ... | |
| | | ... ... |ұжымшылдық сезім, |«Төрт түлік малдың кеңесі», «ит |
| ... ... |пен ... ... ... |
| ... ... «Құрмысқа», «Есірік |
| ... ... «Көк ... ... |
| ... |жайында», «Ханның үш ұлы», |
| | ... ... «бес ... |
| | | ... |еңбексүйгіштік, |«Хан мен етікші», ... мен ... ... ... |көкек», «Байлық пен ақыл», |
| ... ... ... ... ... «Сүлеймен мен |
| |өз ... ... «Хан мен ... |
| ... ... мен ... ... пен |
| ... ... ... бақ», |
| ... ... ... |
| ... | |
| | | ... және |отанға, өз халқына |«Ер Төстік», «Батыр Ақжан», |
|ұлтжандылық ... ... ... ... ... ... ... |өзге ұлт өкілдеріне |«Керқұла атты ... ... |
| ... |Батыр», «Тотан батыр», «Алтын |
| ... ... |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| | | ... ... - ... ... қызы», «Үш қыз», «Ақыл|
|тұрысына рухани |ұқыптылық, ... «Хан мен ... ... ... |шыншылдық, ... ... ... ... ... ... |«Алтын балта», ... ... ... |шын ... ... «Ұр тоқпақ». |
| ... | |
| | | ... ... |«Ер Төстік», «Сақыпжамал», |
|құндылықтарын ... ... ... ... ... ... ... ... ... би», ... мен ... ... | ... атты ... |
|байланысты | | ... | | ... ... мәнерлі айтылған ертегі алдымен оқушылардың
сезіміне, түйсігіне эмоционалды тұрғыда әсер етіп, қиялына қанат ... ... ... ... кешенділікке, тапқырлыққа, сөз өнеріне
балиды, қоршаған ортаны эстетикалық тұрғыда қабылдап, бағалай білуіне ықпал
жасайды.
Оқушылардың ... ... ... әдептілік түсініктердің
қалыптасуына септігін тигізеді. ... ... ... ... ... ... тұрмыс-тіршілігімен, қоғамдық өмірінен
хабардар етіп, білім берушілік, танымдық роль атқарады. ... ... де зор. ... ... тыс уақыттарда
түсінігіне лайықты ертегілерді тыңдауы, ... ... ... қайталап
айтып беруі баланың сөздік қорын молайтып, байланыстырып сөйлеу тілін
дамытады. Сондай-ақ тілдің грамматикалық ... ... ... ... бірі ... ұжымдыққа, ұстамдылыққа тәрбиелейді[17,72].
Адамгершілік қасиеттерге баулып, сөйлеу тілін дамытатын ... ... ... ... білім ордасы – мектепте жалғасын
табуда. Айталық, бастауыш мектептің 1-4 сыныптарына арналған «Әліппе», ... ... ... ... ... ... назар аударайық.
| | | | ... аты, ... аты ... мәні ... ... | | | ... тілі ... мен |Еңбексүйгіштікке, |«Сұрап алған |
|1-сынып ... ... ... емі |
| ... ... ... ... |
| ... ... пен ... ... ... ... ... ... |
| | ... ... ... ... | | ... |
| | | | ... тілі ... пен |Еңбексүйгіштікке, ... ... - ... ... ... |ас ... |
| ... ... ... ... –|
| ... ... ... |тас ... |
| | ... ... | |
| | ... тәрбиелеу. | |
| | | | ... тілі ... ... пен ақылдылық|«Кім ойласа |
|Хрестоматиясы |Хайуанаттар |– ... ... жол ... қас, ... ... ... ... |басына тиер |
| ... ... ...... |
| ... |түбінде жетеді. | |
| | | | ... тілі ... ... |Ақ ... ... ... етсең |
|3-сынып |Тұрмыстық ... ... ... |
| ... ... ... | |
| | ... | |
| | ... | |
| | ...... | |
| | |қас ... | |
| | | | ... тілі ... ... ... тапқырлыққа,|«Досы көпті |
|Хрестоматиясы |Қиял ғажайып ... |жау ... ... |ертегі. ... ... ... көпті |
| | ... |дау ... |
| | ... ... | |
| | ... | |
| | | | ... тілі ... ... |«Біреуге ор |
|4-сынып ... ... ... өзің |
| ... |әділділікке баулу, ... |
| | ... істі ... | |
| | ... ой ... | |
| | ... ... | |
| | ... Біреуге | |
| | ... ... | |
| | ... ... ... | |
| | ... тәрбиелеу. | |
| | | | ... тілі ... бақ. ... ... |
|4-сынып ... ... ... ... – жер». |
| ... ... | |
| | ... | |
| | ... ... |
| | ... ... | ... ... ... ... адамгершілік қасиеттерді дәріптейді.
Мәселен, «Сауысқан ... ... ... ұя ... кірісті. Ол
ұясының қабырғаларын жас бұтақтармен тасалап, берік етіп өрді. Оны ... ... ... саз балшықтармен сылады. Кішкене
бұтақтардан құрастырып шағын қақпалы есік ... ... ... мамықтан
төсек төседі» (Сауысқан мен Көкек) [18,75].
«Сонда кенжесі былай депті:
- Менде асыл тасты жүзік те, ... киім де, ... ... ... те жоқ. Тек ... ... қолым, қайрат-жігерге толы жүрегім бар.
Шалға кенже ұлының жауабы ұнайды. Ол өзінің мұрагері болады деп кенже
кіші ұлын атапты. ... ... ... ... ... өсиет
етіпті» (Өнеге).
Еңбек - тіршілік көзі. Адал еңбек еткен, еңбекті ардақтаған адамды –
адамгершілігі мол, қайырымды, ақ ... ... ... ( ... жасы көл
болып, Қасен доысна жылап келеді:
- Асан, сенімен қоштасайын деп келіп едім. Аз ғана ... ... Енді ... ... қамын ойлап,
тентіреп кетемін де, - дейді. Бұл сөзді естігенде,
Асанның да ... ... ... жас ... Қасен досын
құшақтап тұрып:
- Екеуміз жан деген жолдас едік қой, мал-жанымыз бір емес
пе еді? ... ... ... жартысы сенікі болсын.
Көңіліңді жұбат. Қолдаңа ... ... ... қыл, - ... күннен бастап Қасен де егін салып, тіршілік етеді.) байлық ... та, ... ... депе ... ... рет ... суға ... қара темір балты ілінеді.
Сол кезде ғана кедей:
- Е, міне менің балтам – деп оған ... соза ... шал оны ... Шырағым, дүниеқоңыз емес, ақпейіл адал жан екенсің. Сол
үшін менен мына балтаны сыйға ал. Оның сен ... ... ... көп. Осы ... ... күн ... ... тез арада – ақ ел
қатарына қосыласың, -деп оған алтын ... ... бұл ... үйне ... күннен бастап құлшына еңбек етеді. Алтын
балта сиқырлы балта екен, ... ... де ... ... ... ісі оңға
басады. Үйге береке кіреді.)
Хайуанаттар жайындағы ертегілердің ... ... ... ... ... ... В.Я. Пропптың айтуынша: «Основной
художественный прием этих сказок ... в ... ... одних и тех же действий или элементов, пока созданная таким
образом цепь, не порывается или же не ... в ... ... ... ... әрі ... әрі ... танытуымен бірге
күлкі, көнілді, баланың өз мінезіндей ойнақы күйде әңгіменеді» [12,15].
Мысалы, 1-сыныпта оқытылатын «күшік пен ... ... әлін ... ... іс - ... сыналып, «не істесең де ойланып ... ... сен, ... ... ... қағиданы танытады. Келесі бір
тізбектегі ертегі – «Шудалы ... Ол 2- ... «Ана ... ... ... бір торғай ешкіге келіп тобылғының
бүршігін жеуді талап етеді. ... ... ... қасқырға айтады,
қасқырды жылқышаға, жылқышыны байға, ... ... ... ... ... ... ... айтады. Содан жел әйелдің жүнін ұшырады.
Әйел балаларын сабайды. Балалар тышқанды ұрады. Тышқан ... ... Бай ... сабайды.Жылқышы қасқырды ұрады. Қасқыр ешкіні
талайды. Ешкі ... бір ... ... ... ... өз күші ... ... ешкіні жұмсауы, ал
ешкінің, қасқырдың, жылқышының........ оның тілін алмауы, желдей күшті
алыптың әлсіз торғайға көмектесуі – бала ... тым ... ... ... ... ... астарында – бала мінез жатыр. Тілін
алмаған ... ... неге ... шақты? Жылқышыны неге байға ұрғызбақшы
болды? Тіпті тышқанды балаларға айтқанша, неге бірден ... ... ... мәні де осы ... ... жатар. Ертегіден
ешкінің көк шөпке, қасқырдың ... ... ... ... ...... ... ойнайтын ойыны екенін, т.б нәрселерді ... осы ... ... мәні ... ... ... Е.Костюхин: «Они дают понятие о ... ... ... на ... ... со ... и ... оценить по достоинству» - дейді[18,87].
Осы пікірді негізге ала ... ... ... ... ... ... Ертегінің соңы шудалы торғайдың барлығынан ... ... ... ... ... ... бала ... әзіл еткен бұл ертегіде ... - ... жол ... ... ... ... ... жастарымыздың ынжық, сөзқуар,
ашуланшақ, өзімшіл, кекшіл, болып өсіп келе жатқаны, мүмкін бала ... ... ... ... ... ... емес пе ... – деген
сұрақ та мазалайды. Бұдан біз ертегінің құнын түсірейін деп ... не ... ... тіптен оқытылмасын деген ойдан да ... ... ... ... ... ... қажет, бірақ ертегінің
тәрбиелік мәні басым нұсқасы алынуы керек.
Біздің ойымызша, ... ... ... ертегісінен гөрі «Қотыр
торғай» ертегісі берілені дұрыс сияқты. ... ... ... ... ... абайламай қурайға қонып; қотырын ... алуы ... әрі ... ... себепші болады. Ал «Шудалы торғай» ертегісі
бірден диологқа ... ... ... ... көлеңкеде қалап қояды;
екіншіден: екі ертегінің де оқиға желісі ... ... ... ... ... тәрбиелік, әрі танымдық мәні зор нұсқасы бар.
Айталық, қотырын ... ... ... ауланған торғай оны ешкіге, ешкіні
қасқырға, қасқырды аңшыларға, ... ... ... ... ... ... ... шағады[19,75].
Содан олар қайтадан кері қарай бірін – бірі куып, соңында ешкі қурайды
жейді. Азынаған ... ... ... ... да ... Оны бір бұтадан
екінші бұтаға ұщырып, әбден тоңдырады. Әлсіреген, аш ... ... ... оның ... ... кекшіл мінезін әшкерелейді. Бірақ мейірімді
балалар торғайды аяп, оны жылытып, тамақ береді. Ертегінің негізгі түйіні ... ... ... ... мейірімді, кешірімді, қамқоршыл
болуға тәрбиелеу. Бізге де қоғамға да керегі осы емеспе?
Қорыта ... ... ... ...... беру, содан кейін
танымдық. Сондықтан баланың бүкіл ықыласы мен ынтасын жас кезінен бастап
адамгершілік ... ... ... ... керек.
Ал ол терең мағаналы хылық шығармалары арқылы жүзеге асады.
Ертегінің тәрбие көзі екені аян. Ертегіні ... ... ... ... ... ... мол жинауға ұмтылатынын уақыттың өзі
дәлелдеуде. Олай болса, ... ... өз ... ... ... асыл ... ... отырып жанрлық сипатын түпнұсқа күйінде
ұсынғаымызды дұрыс деп есептейміз.
Ертедегі ғажайып ғаламат ... ... пен ... ... ... ... арман, т.б бәрі-бәрі еркін ой, ұшқыр қиял,
ертегілік елесті қажет етеді. Бәлкім, содан ... ... ... жас
балалар қатты әуес болады. «.. балалар нағыз ... ... ... не ... ... ... қоса беруге жанаспайтындығын ұқпайды»,
- деп жазады[18,42].
Ертегі – оқушылардың қызыға оқитын, құлақ түре ... ... Ол адам ... ұштап, бірде жеті қабат жер асты тұрғындары: Таусоғар,
Саққұлақ, Көлтаусар, Қырағы, алып құс Самұрықпен ... ... ... ... алты күн ... ... ... табыстарады. Сондай-ақ, түп
тамыры өте ерте замандағы аңшылық өмірде ... ... ... ... енді ... ... ... көрсетер адаммен жолықтырып, бақыт
көзі – адал ... ... ... ... ақыл-ой жемісі екенін
танытады. Және «Еңбексіз өмір – сөнген көмір», «Ұрлық түбі қорлық», «Әлін
білмеген ... ... ... ... ... ... - ... жолдас,
жаман – малыңа жолдас», «Адамның ұяты бетінде, адамгершілігі ... ... ... ... төкпе», «Әдеті бала – арлы ... бала – ... ... - ... ұғындырады.
Оқушылардың бойына әлеуметтік моральдық- әдептілік түсініктердің
қалыптасуына септігін тигізеді. ... ... ... ... халықтың салт-сана, тұрмыс-тіршілігімен, қоғамдық өмірінен
хабардар ... ... ... ... роль ... ... мүмкіншіліктері де зор. Сабақтарда, сабақтан тыс уақыттарда
түсінігіне лайықты ертегілерді тыңдауы, естіген ертегі мазмұнын ... ... ... сөздік қорын молайтып, байланыстырып сөйлеу тілін
дамытады. Сондай-ақ тілдің грамматикалық құрылымын меңгеруімен қатар, ... бірі ... ... ... ... ... жинап алуға асыру керек, өйткені халық тұрмысындағы жаңа
жағдаяттарға ... олар ... ... ... -деп ... ... ... Г.Н.Потанин қазақ ертегілерінің, аңыздарын, аңыз-әңгіме,
әпсана – хикаяттарының кейбір үлгілерін ... ... ... ... орыс тіліне аударылыуы, жеке ... ... ... ... ... 1899-1909 жылдар арасында жарық көрген «Қазақ – қырғыз
тілін үйренушілерге ... ... және ... ... ... атты ... қазақ халқының кейбір ертегілері (Сказка о Каре
Маргене, Сказка о ... ... ... о ... ... ... о
глубях). Копал уезінде жазып алынған халықтың ырымдары мен нанымдары ... ... бата ... (42 ... қарғыс сөздері (42 ... ... ... ғаламат оқиға, жақсылық пен жамандықтың арасындағы
бітіспес тартыс, орындалған арман, т.б бәрі-бәрі еркін ой, ... ... ... қажет етеді. Бәлкім, содан болар ... ... ... ... әуес болады.
Ертегі – оқушылардың қызыға оқитын, құлақ түре ... ... Ол адам ... ... бірде жеті қабат жер асты тұрғындары: Таусоғар,
Саққұлақ, ... ... алып құс ... ... бірде алты
айшылық жерді алты күн аттар қанатты тұлпармен табыстарады.
Ертегілер халықтың педогогикалық бай мұрасы ... ... ... ... мен ... ... орны алады. Ертегі ... ...... тәлімділік – тағылымдық идеяларға құрылады.
1.3 Бастауыш мектепте оқытылатын кейбір ... ... ... ... өте бір қомақты – саласы ертегілер. Ол хылқымыздың
ұщқыр қиял туындысы, ... ... ... ой нәтижесі, өмірлік тәжірибе
жиынтығы. Қазақ халық ертегілері – халық өмірінен, ... ой – ... ... ... ... бар ... Абай өзінің жетінші қара сөзінде адам ... ... ... ... екі ... туралы айта келіп, « Біреуі- тән құмары, екіншісі –
жан құмары , - деп бөледі [19,12]. ... осы жан ... ... ... ... қаламақ, сұрамақ, жаттамақ, жұмбақ, жаңылтпаш, мақал-мәтел,
ертегі ... ... ... Тілі ... ... көркем, әрі түсінікті,
айқын да дәл, әсерлі ойға ... бұл ... ...... төзімділікке, тапқырлыққа, жауапкершілікке, еңбексүйгіштікке,
қайырымдылыққа, т.б жақсы қасиеттерге тәрбиелеу.
Қиял – ... ... ... ... ... ... ... мазмұндағы әңгімелер – ертегі жанрының түрлері.
«Ертегінің қай түрін алсақ та ол еріккеннің ермегі емес, зор қоғамдық,
тарихтық сыры, мәні бар ... ... ... ... ... ... ... «Әліппені» алып, бұған дейін теледидар, радио, балабақшада
танысқан ... ... ... ... ... ... жаңа ... Жалпы, бастауыш сыныпта ертегілерді оқыту ісі ... ... «Ана тілі ... ... ... ... асырылады.
Ертегілерді оқытудағы тиімді әдіс тәсілдер туралы әңгімелеуден бұрын,
олардың оқулықтағы орны туралы сөз қозғанан дұрыс сияқты. Мәселен, ... ... қыз бен ... ертегісіне тоқталайық. ... ... ... ... ... бұл ... ... желісі оңай, қызықты. Балаға «Ақты төкпе, адам еңбегін ... ... ... ... ... ... табиғаттың өзара
байланысын тасыстыру мақсатын көздейді. Мұндай тізбекті ... ... С.А ... ... ... ... ертегілердің белгілі
дәрежеде тәрбиелік мәні бар: мұнда заттар мен ... ... ... жалпылай байланысқа қатыстырылып, бірінен-бірі алыс та шашыранды
заттарды жақындастыруға тырысатын тәрізді»,- десе, В.А ... ... ... ... на ... игровой нелепище, ... ... ... ... ... - ... [12,87]. Аса
көрнекті фольклорист В.Я. Пропп тізбекті ертегілердің мазмұны ... ... «Они не ... никаких интересных или содержательных «событий»
сюжетного поряка. Наоборот ... ... ... ( они ... ... и ничтожность этих событий иногда стоит в комическом контрасте
с чудовищным нарастанием вытекающих из них ... и с ... [17,28]. ... бұл ... ... ... табиғатына
қатысты емес деп ойлаймыз. Себебі: «Құйыршық», «Қотыр торғай», ... ... орыс ... ... ... ... мухи»
ертегілерімен салыстырғанда балаға тән ұнамсыз мінездерін ... ... ... де ... қыз бен мысық» ертегісінің танымдық жағымен қатар
бала бойына менмендік, өзімшілдік қасиеттерді ұялатар жақтары да ... ... ... ... бәрі де ... ... ... қайтаруын сұрайды.
Мысалы,
Мысық:
- Сиыр, сиыр, маған қатық берші!-дейді.
Сиыр:
- Менің қарным ашып тұр. Маған жапырақ ... ... ... ... ... ... ... жапырағыңды берші, - дейді.
Ағаш:
- Мен шөлдеп тұрмын. Су әкелсең, жапырақ беремін – дейді.
Мысық суға бара ... су ... ... қыздарды көреді:
- Қыздар қыздар маған су беріңдерші! – ... ... ... ... ... ... су ... дейді.
Мысық дүкенге барады.....
Жеңіл тізбекте құрылған бұл ертегі балаға балабақшадан ... ... ... ... ... қызығушылығын төмендетеді. Сондықтан,
мектепке келген оқушыға тың ертегілерді ... ... ... ... ... ... орта ... бастауыш сыныптарына
пайдалануға рұқсат еткен жаңа буын оқулықтарының орыс тіліндегі «Букварь»,
«Родное слово», өзбек тіліндегі «Алифбе», ... ... ... ... ... оқулықтарында берілген қазақ ертегілерінің ішінде тілі ойнақы,
ұғымға жеңіл деп ... ... ... ... ұлттық мектептеріміздегі оқу бағдарламасы ... ... ... ... – деген сұрық туындайды. Шындығында ұлттық
мектептегі оқу мазмұны күрделірек болуы тиіс ... ... ... ... ... ... туралы
оқушыларға түсіндіруге әттеген-айлар жиі кездесе кетеді. Мәселен: «Мақта
қыз бен мысық» ... ... ... деп ... Иә, бұл
ертегіні 1879 жылы ол ең алғаш рет ... ... ... ... ... ертегінің авторы Ы. Алтынсарин екен деген ой тумауы
керек. Бірақ 2002 жылғы ... ... 1 ... ... қыз ... ... ... лайықтап жазылып, «Ы.Алтынсарин ертегісі ізімен»
деп көрсетілген. Ендеше бұл ... әрі ... әрі ... ...... ... ... кетелік 2-сыныптың
«Ана тілі» оқулығындағы «Түлкі мен қырығауыл», Ана тілі хрестоматиясындағы
«Қанағат» ертегісінде де ... ... ... үңілген сайын
кемшіліктер легін көре ... Бұл, ... ... ... жанрын
анықтауда көп кездеседі. Мысалы, 1-сыныптың «Ана тілі» ... ... ... деп ... «Алдар көсе мен бай ... деп, орыс ... ... ... ... ... ... деп берілген. Бұл жерде аңыз бен ертегінің ... бар екі ... жанр ... айта ... ... ... ... көп томындағы «Ертегілер» атты І томында М. ... а) қиял ... ... ә) ... ... ... шыншыл ертегілері деп жіктей келе шыншыл ертегілердің өзін а) ... ... ... б) аңыз ... в) күй аңызы деп төрт
түрге бөледі. [15,84]. Ал, осы ... ... сын және ... ... ... ... ... 5 томындағы «Аңыздар»
атты бөлімінде: «Қазақ ... ... ... ... ... ... тарихында бір кездері болған шынайы оқиғалар
баяндалады, ... ... ... ... ... ... - ... Қазақ ертегілерін жан – жақты тексерген ғалым М. Ғабдуллин де
ертегілерді
а) қиял ... ... ә) ... жайындағы ертегілер, б)
тұрмыс-салт ертегілері және ... деп ... ... реалистік
болмыстан, шындық өмірден алып ... ... ... ... ... ... бір ... – аңыз әңгімелер» - дейді. Ол бірде
аңыздарды «аңыз ертегі» десе, бірде «аңыз ... ... Ал, ... ... ... прозасы» атты монографиясында ... ... ... және ... ... деп бөле отырып; «....ертегіге жатпайтын
тобының міндеті – жас ... ... ... ... елдің
өткен-кеткен өмірі жайлы «білім» ... ... ел ... ... ... ... ... тікелей танымдық ... ... ... ... сол ... ... әсер ету
мақсатын көздейді, оны ләззатқа бөлеуге тырысады». – деп құнды пікір айтты.
Халық ... ... ... В.Я. ... ... ... ... және
мазмұнына ел сенетін әңгімелер деп екі түрге бөле келіп ертегілерді мынадай
жанрларға топтады; а) қиял ... ... ә) ... ... б)
хайуанаттар жайындағы ертегілер адам туралы, өтірік және жалықтыратын
ертегі. Ал, ертегіден тыс ... ... ... ... ... ... аңыз, жай әңгімені жатқызды, ал Э.Ю. Померанцева
«Русская устная проза» атты ... ... ... ... ... ... ... деп екіге бөліп, «сказочная проза» тобына - ... ... ... жайындағы ертегілер, сатиралық ертегілер,
авантюрлік ертегілерді жатқызды. Ал ... ... ...
«истоические предания, легенды, быыальщины, былички, ... рода ... ... ... ... аңыз бен ... ... фольклорының екі
түрлі жанры деген қорытынды шығаруға болады.
Бала қиялына қанат бітіретін хайуанаттар жайындағы ... ... , ... ... ... ... жауап іздестіреді. «Кім неден
күшті?» ертегісінде Жасаған ием мұздан сұрапты:
-Мұз, мұз, сен ... ... ... ... ... күн көзінен ерімес едім.
-Күн, күн, сен неден күшті бодың?
-Мен күшті болсам, бетімді бұлт ... ма ... ... сен ... ... бодың?
-Мен күшті болсам, жауа – жауа жасан басын көгертпес пе ... ... сен ... ... ... ... ... құрмысқаға дейін сынау мақсатында «Сен неден
күшті болдың?» денег сұрақ қойылады. Өкінішке орай, «Әліппе» оқулығанда ... ... ... «Е, сен ... ... болған екенсің ғой, олай
болса, - деп белден қылышпен бір салғанда, ... ... ... ... де ... ... - ... жолдары оқулықтан алып тасталған. Мұның
себебі Кеңес үкіметі кезінде дінге ... ... ... ... анық [23,84]. Еліміз егемендік алып, ақтаңдақтардан арыла бастаған
шақта осындай кемшіліктерді де ... ... жөн. ... күткен ата-бабаларымыз жоғарыдағы ертегілер арқылы баланың
рухани дамуын көздеді емспе?! Қазақ халқының ұлттық ... беру ... ... ... ... ... кезде жетті!
Дана халқымыз о бастан ақ баланы асты ... ... ... ... ... қалаптастыруға зор көңіл ... ... ... ... мынадай жолдардан байқауға болады:
-«Бір дән маған бір жылға жетеді»,-деп едің. Жыл өтті, ал сен ... ғана ... Оның ... ... ... босатуды ұмытып кетсем, қалған жарты дәнді қанша уақытқа
жеткізген ... ... – бес ... ... ... ... ... құрмысқа.
Бұл ертегінің оқулықта берілу реті де көңілге кірбің келтіредіг
Балаға ой салатын, тәрбие көзі болатын кейбір нәрлі ... ... «Ана ... ... таба ... ... ... көтеріп алады да, алақанына салып тұрып:
-Кәне, құрмысқа, айтшы, дәнді қайда алып барасың?- деп сұрайды.
-Илеуіме апарамын,-дейді құрмысқа. Адам ... ... ... ... Адам ... жинайсыңба? – деп сұрайды.
Құрмысқа өз шаруасының жайын былайша баяндайды:
-Жаздай жұмыс істеп, ... ... ... да, ... ... ... жатамын....
-.... Жылына қанша дән жеисің?
-Бір дән жеймін....
-Соған қанағат етесің бе?
-Одан көп жей берсем жер бетіндегі ... ... аш ... ... керек қой!
Ертегіні әрі қарай оқи түссек, оның тәрбиелі мәні, негізгі түйіні болып
табылатын ... ана тілі ... ... ... ... ... мен тастай берік қанағатына қайран
қалыпты. Оны ... ... ... ... ... салғанын енді
түсініп:
-Менің істеген ісім дұрыс болмапты, кешір! – депті де ... ... ... екен.
Содан кейін данышпан қанағаттың қасиетін адам баласына үйретіпті.»
Ертегінің басты мақсаты – адам баласының шыдымдылық, қанағат, әлсізге
қамқорлық асыл ... баса ... ... ... ... ... неге жол ... Не себепті осы ертегі 2-сыныпқа арналған
«Ана тілі хрестоматиясы» мен ... ... «Ана ... ... ... ... ... неліктен жүйелік сақталмайды? – ... ... - ақ ... ... халық ертегілерімен таныса отырып, ертегінің
шығу,ертекші мен оның айтқыштық өнері ... ... ала ма? Ол ... ... оқулықта көрсетілген бе? – деген сұрақтар туады.
«Әрине» деп анық ... беру ... ... ... 1-4 ... ... ... оқулығында берілген. «Ертегілер» бөлімінде түсініктеме жоқтың
қасы.
Ол мәселе жөнінде «Қазақ тілі мен ... ... ... ... көзі ертегі» атты мақаласында 5,6,7,8,9,-сыныптарға
арналған ... ... ... оның ... ... ... берімейтіні сөз болады. Автор «яғни, мектеп бітірген оқушы ... ... бойы ... асыл ... ертекшілер арқылы үнемі
жаңарып, толықтырылып бізге ... жете ... ... [23,82].
Демек, оқулыққа қажет материалдардың ескерілмей, назардан тыс ... ... біз ... ... ... мәдениетімізге нұқсан
келтіреміз.
Ертегінің тәрбие көзі екені аян. Ертегіні құмарта оқыған ... ... ... ... мол ... ... уақыттың өзі
дәлелдеуде. Олай болса, ... ... өз ... ... ... асыл ... ескере отырып жанрлық сипатын түпнұсқа күйінде
ұсынғаымызды дұрыс деп есептейміз.
Ертедегі ғажайып ғаламат оқиға, ... пен ... ... тартыс, орындалған арман, т.б бәрі-бәрі еркін ой, ... ... ... ... ... ... ... болар ертегіге әсіресе жас
балалар қатты әуес болады. «.. балалар ... ... ... ... не ... ... ... қоса беруге жанаспайтындығын ұқпайды»,
- деп жазады.
Ертегі – оқушылардың қызыға оқитын, құлақ түре тыңдайтын жанрларының
бірі. Ол адам ... ... ... жеті ... жер асты ... ... Көлтаусар, Қырағы, алып құс Самұрықпен кездесітірсе, бірде алты
айшылық жерді алты күн аттар қанатты ... ... ... ... өте ерте ... аңшылық өмірде жатқан хайуанаттар жайында
әңгіме етсе, енді бірде балаға өнеге көрсетер ... ... ... – адал ... ... ... ... ақыл-ой жемісі екенін
танытады. Және «Еңбексіз өмір – сөнген көмір», «Ұрлық түбі ... ... ... ... ... ... тұтам», «Жақсы - жаныңа жолдас,
жаман – малыңа жолдас», «Адамның ұяты бетінде, ... ... ... ... шөміштеп төкпе», «Әдеті бала – арлы бала,
әдепсіз бала – сорлы бала», - ... ...... ... оқиғалар, хайуанаттар дүниесі, тұрмыстық,
батырлық, сатиралық мазмұндағы әңгімелер – ертегі жанрының түрлері.
«Ертегінің қай ... ... та ол ... ... ... зор ... ... мәні бар әңгімелер»[20,48].
Мектеп табалдырығын алғаш аттаған ... ... ... ... алып, бұған дейін теледидар, радио, ... ... ... ... ... білімін толықтырып, жаңа үлгілерімен
танысады. Жалпы, бастауыш сыныпта ертегілерді оқыту ісі ... ... «Ана тілі ... ... арқылы жүзеге асырылады.
Ертедегі ғажайып ғаламат оқиға, жақсылық пен ... ... ... ... арман, т.б бәрі-бәрі еркін ой, ұшқыр қиял,
ертегілік ... ... ... ... ... болар ертегіге әсіресе жас
балалар қатты әуес болады. «.. ... ... ... табиғатпен таныс
болмағандықтан, не болса соның басын қоса беруге жанаспайтындығын ұқпайды»,
- деп ... ... ... атты ... Бала
психологиясымен жақсы таныс, оларға ... ... ... ... ... ... ... литить ребенка сказок, то он сам станет их
выдумывать»,- деп бала ... ... мәні зор ... ... ... ... ... туралы былай дейді: «Халықтың
ұмытылған сөздері ертегіден табылмақ. Олай болса, ертегі тіл жағынан ... Бала ... жоқ ... ... ... ... қиялын тәрбиелеуге зор
керегі бар нәрсе. Баланы қиялдандыруға, ... ... ... ... ... ... ... берумен керегі бар нәрсе»[14,28].
Осы тұжырымдамаға Жүсіпбек Аймауыттың «Ертегі, әуезелерін пернелі, кестелі
сөздерін тастап, ... өз ... ... ... болмайды», - деген пікірі
үндесіп жатыр.
В.А. Сухомлинский де ... ... ... ... ... ... ... ребенок познает мир не только умом, но и сердцем. И ... ... мир, но ... на ... и ... ... ... свое отношение к добру и злу»-дейді[13,58].
Қорыта айтқанда ертегінің бірінші қызметі – тәрбие беру, содан ... ... ... ... ... мен ... жас кезінен бастап
адамгершілік қастетті бағалай білуіне аударуымыз ... ол ... ... ... ... арқылы жүзеге асады.
Ертегінің тәрбие көзі екені аян. Ертегіні құмарта оқыған ... ... ... ... мол ... ... уақыттың өзі
дәлелдеуде. Олай болса, өскелең ұрпаққа өз ... ... ... асыл қазынасын ескере отырып жанрлық сипатын ... ... ... деп ... ... ғаламат оқиға, жақсылық пен жамандықтың арасындағы
бітіспес тартыс, орындалған арман, т.б бәрі-бәрі еркін ой, ... ... ... ... ... ... ... болар ертегіге әсіресе жас
балалар қатты әуес болады. «.. балалар ... ... ... таныс
болмағандықтан, не болса соның басын қоса беруге жанаспайтындығын ұқпайды»,
- деп жазады.
2 Бастауыш сынып оқушыларын адамгершілікке
тәрбиелеуге ... ... ... ... ... ... ... - тәжірибелі эксперимент ... ... ... № 17 орта ... «3 а» (24 ... және «3 ә» ( 26 ... ... Педогогикалық - тәжірибелі эксперимент жұмысы екі
кезеңнен тұрады.
1. Анықтаушы ... ... ... эксперименттің мақсаты: Бастауыш сынып оқушыларының
адамгершілік тәрбие ... ... ... ... ... ... ... отырған оъбект бойынша бастапқы
деңгейлік күйді анықтау.
-Анықтауыш эксперимент өктізу үшін ... ... ... ... жасау[24,87].
Эксперимент материалдары 3- сыныптың «Ана тілі» пәні ... ... С. Е ... мен С. ... ... ... ... Зерттеу мақсатындағы эксперимент 3 кезеңде
(анықтау, ... ... ... оған мектеп оқушылары, ... 3 – ... ... алынуы тиіс.
Зерттеп отырған проблемамыз бастауыш сынып оқушылырын адамгершілікке
тәрбиелеудің жолдары (ертегі ... ... ... біз ... ... жұмыстарды осы аспектіде талдауға тырыстық.
Халық мұрасы танымдық, тәрбиелік мәні шексіз де шетсіз терең дүние. Осы
тұтастай алғанда жас ұрпақ үшін ғана ... адам ... ... кезеңдері
үшін мәнді, азаматтық тұлғаның рухани қуатының ... көзі ... ... бала бойына жастайынан дарыту, ізгілікке,
адалдыққа тәрбиелеу, ар-ожданды ... ... ... ... екенін негізге ала отырып, Қазақстанда да көптеген ... ... ... ... ... ... ... бай мұрасы ретінде оқушыларға жан-
жақты білім мен тәрбиеде ерекше орны ... ... ... әдетті,
адамгершілік – этикалық, тәлімділік – тағылымдық идеяларға құрылады
Қорыта айтқанда ертегінің бірінші қызметі – тәрбие беру, ... ... ... ... бүкіл ықыласы мен ынтасын жас ... ... ... ... ... ... керек. Қазақ халқының
даналығы, ... ...... ... жатқан қазына. Сондықтан,
тәрбиенің діңгегін ... ... сұр ... ... ... сөз ... ... сүйектен өтіп, жүрекке
жететіндей мағыналыі мазмұнды сөз саптауымызбен өсіп келе ... ... ... № 1. ... тапсырма.
Мақсаты: Оқушылылардың адамгершілік, қасиет жөніндегі түсінігі мен
білім деңгейін анықтау.
Эксперимент барысы: Оқушыға берілетін нұсқау: « Мен ... ... ... айтамын, сендер сол сөзді мұқият тыңдап, ойлаңыздар. Содан кейін ол
сөздің мағанасын қалай түсінетіндеріңізді ... 1 ... ... ... ... деген сөзді қалай түсінесіңдер?
Берілген сұрақ бойынша оқушылардың ... біз ... ... ... жауабын біз мынадай 3- топқа бөлдік [25,67].
1-топ – берілген сөздің мағанасын ... ... ... дұрыс
емес.
2-топ - жартылый дұрыс.
3-топ – толық жауап бар.
Бұл тапсырманы орындауда 37 оқушы «Қайырымдылық деген сөз адал ... ... десе 13-і ... ... деп жауап берді.
| | ... ... ... ... |
| ... топ | ... тобы |
| | | |
| |1-ші ... |1-ші кезең |
|1 топ |19 (79,2%) |18 (69,2%) |
|2 топ |5 (20,8%) |8 (30,7%) |
|3 топ |- |- ... ... ... қатысқан 50 оқушының 74% қайырымдылықтың не
екендігін жете түсінбейтіндігін, 26 % жартылый ... ... ... ана тілі сабағында оқытылатын қазақ халық ертегілерінің
тәриелі мүмкіндіктері ... ... ... ... байқалады.
Әдістеме № 2. «Сурет»
Мақсаты: Оқушылылардың ертегі идеясын қаншалықты түсінетінін анықтау.
Эксперимент барысы: ... ... 2- ... ... «Байлық пен
ақыл» ертегісін нақышына келтіріп әңгімелеп береді. Оқушылар бұл ертегі
мен жақсы ... ... ... ... ... ... 7 ... осы ертегіге қатысты сурет салу жұмысын тапсырды. Бірақ салынған
сурет ... ... аша ... ... ... ... ... бойынша оқушы жұмысының көрсеткішін 3 топқа
бөлінді.
1-топ – ертегі идеясы ашылған жоқ
2-топ - ... ...... ... ... ... қорытындысы бойынша, 27 оқушыда ертегі ашылмаған, яғни
оқушылардың бір тобы ... ... ғана ... шектелсе, енді бір
топ асыл тасты жүзікті не күміспен және асыл ... ... ... бояп ... ... ... 23 ... жартылай ашылған,
яғни оқушылар әкесі мен кенже баланың әңгімелесіп ... ... ... ... ... ... ... қаншалықты түсінетінін №2 кестеден
көруге болады.
| | ... ... ... ... |
| ... топ | ... тобы |
| | | |
| |1-ші ... |1-ші ... |
|1 топ |14 (58,3%) |13 (50%) |
|2 топ |10 (41,6%) |13 (50%) |
|3 топ |- |- ... № 3. «Оқушыларға тапсырма»
Мақсаты: Сыртта ойнап жүріп қанатынан жараланған балапан торғайды ... ... ... ұзап ұша ... ... мысық, оған бірнеше
рет секіріп қойды. Осы жағдайда сен не жасаған болар едің?
А) мысықты қуып ... ... ... үйге алып ... ойынымды әрі қарай жалғастыра беремін.
Тапсырма нәтижесі.
|№ | | | |
| |Бұл ... ... топ ... тобы |
| |не ... ... | |
| ... | | |
| | ... ... ... ... |
|1 |Ойынымды әрі |13 |54,2% |13 |50% |
| ... ... | | | |
| ... | | | | |
|2 ... қуып |10 |41,6% |12 |46,2% |
| ... | | | | |
|3 ... ... |4,2% |1 |3,8% |
| ... алып | | | | |
| ... | | | | ... ... 3 ... ... деңгей (Төмен) Ойынымды әрі қарай жалғастыра беремін
2 деңгей (Орташа) Мысықты қуып ... ... ... ... ... үйге алып ... Оқушылардың бойынан қамқорлық сезімі орташа деңгейде
екендігі байқалады.
Әдістеме № 4. Мұғалімдерге сауалнама.
Мақсаты: Бастауыш ... ... ... ... ертегілері арқылы
оқушыларды адамгершілікке тәрбиелеудің жолдарына қалай көңіл аудартынын
анықтау.
Ұсынылытын сұрақтар:
1.Сабақтың тәрбиелік ... ... ... нақты көрсетесіз бе?
2.Ертегіні оқыту кезінде баса назарды ... ... ... тәрбиелік мүмкіндіктерін сабақта қандай жұмыстар ... ... ... ... 1-ші ... ... берген 4 мұғалімнің 2-
еуі жалпылама жазамыз, 2-еуі кейде ... ... ... ... деп ... ертегіні оқыту кезінде жұмыстың басым көпшілігі мәтінмен
жұмысқа бөлінетіндігі анықталды, яғни мәнерлеп оқу, ... оқу, ... ... ... ... ... ... бөліп ат қою.
3- сұраққа 3 мұғалім кейіпкерлерге мінездеме беру, «бұл ертегіден нені
үйренуімізге болады?» деген сұрақ ... ... 1 ... ... ... деп жауап берді.
Нәтижесінде мұғалімдер ертегіні оқытуда ... ... ... ... тәрбиелік жағы сәл ақсап жататындығын
байқатты.
Бала тәрбиесі-мәңгілік тақырып.Ол ешқашан ескермек емес.
Көрнекті педагог ... ... ... ... пен ... ... бала солай бола алады»,-дейді.Демек, шәкірттер тәрбиелей ... сол ... ... ... адамгершіліктің асыл қасиеттерін
үздіксіз ұялата білсем,ертеңгі азамат жеке тұлғаның ... ... ... ... етерім сөзсіз [24,93].
Қай заманда болмасын адамзат алдында тұратын ұлы ... ... ... ... ... салауатты, саналы ұрпақ тәрбиелеу
болғаны сөзсіз.
Ұрпақ тәрбиесі-келешек қоғам тәбиесі. Сол келешек қоғам иелерін жан-жақты
жетілген, ақыл ... мол, ой- ... озық етіп ... де ... ... тек ... ... ізгілікке тәрбиелеп,
соны мақсат тұтсам, баланың да, менің де болашағым жарқын болмақ.
«Мен үш қасиетімді ... ... ... Ақан ... ... жақсылықты сатпадым һәм ешкімнен ештенені қызғанбадым. Бұл үш
қасиет әркімнің өз құдайы. «Өз ... ... адам бос ... ... ... ... Шындығында бұл ақиқат деп ойлаймын. Олай ... ... ... Ақан сері атап ... үш қасиет менің бойымнан да
табылып жатса құба-құп. Әрине, менің жолымда сан алуан кедергілер ... ... ... халқымның сенімін абыроймен ақтау үшін ... ... ... ... ... ... ... болуды талап етеді. Бұл жолда әбір сәт ... деп ... мен де әр ... қалт жібермей, бала тәрбиесі сынды асқақ та
жауапты міндетке бар ақылымды, тәжірибемді, күш-жігерімді жұмсауға дайынмын
[26,87].
Анықтаушы ... ... ... ... нәтижесін қорытындылай келе, біз бастауыш
сынып оқушыларының ... ... ... әлі де болса
жеткіліксіз ... ... ... қалыптастырушы эксперимент
жүргізу керектігін байқадық.
Тақырып: «Қамқорлық» Б. ... ... оқу ... ... ойларын еркін айтуға, өз көз
қарастврын дәлелдей білуге машықтандыру.
2)Дамытушылық. Байланыстырып ... ... ... істеу, шығармашылық,
танымдық қабілеттерін дамыту.
3) Тәрбиелік. Оқушыларды жаманнан ... ... ... тәрбиелеу.
Түрі: Дамытушылық сабақ
Әдісі: Сұрақ-жауап, әңгімелесу, түсіндіру, баяндау, топпен жұмыс, болжау,
тірек сөздер, эссе жазу,ой қозғау.
Типі: Жаңа ... ... ... портреті, оқулық, суреттер, ... ... ... ... төрт ... бөліп, назарларын сабаққа
аудару. – Бүгінгі сабағымыз топқа бөлініп жұмыс істеу арқылы журеді
« Жұмыла көтерген жүк ... « Жеке ... жол ... ... ... ... назар аудару. Топтық жұмыс ережесімен таныстыру.
2.Үй тапсырмасын топтарға сұрақ беру арқылы әңгімелесу.
- Мәтіннің мазмұны не жайындн ( ... ... ... ... ... жақсылық жасау)
3.Қызығушылық ояту.
« Қамқорлық» сөзін оқушыларға болжату. Оқушылардың пікірін тыңдау.
4.Мағынаны табу.
- Балалар,Б,Соқпақбаев ... ... ... қандай әңгімелерімен танысқан едіңдер?
-«Сен ұйықтап жатқанда», « Шал мен ... « ... ... ... ... шығармасына түсірілген қандац киноны білесіңдер?
- «Менің атым Қожа»
Сөздік ... ... ... ... ... - ...... созым – жақын жерде.
Топшысы – торғайдың аяғы.
Мәтіндерді бөліктерге бөл, бөлімдерге ат қою.
а) Торғайдың жанталасы
б) Безбүйрек ... ... ... жұмыс. Тізбектеп оқу. Сұрақтарға жауап беру.
1.Ой толғаныс.
1.Әңгіме кесте
А тобы:
|1 |Әңгіменің аты ... |
|2 ... ... | |
|3 ... орны | |
|4 ... | |
|5 ... ... ... | |
|6 |Не ... | |
Б ... ... аты ... |
|2 ... ... | |
|3 ... орны | |
|4 ... | |
|5 ... ... аяқталады | |
|6 |Не ... | |
В ...... ... ... өзің не істейтініңді әңгімеле.
2.Сабақты қорыту.
Екі баланың қылығына қарай қандай қасиеттерді айта аласындар.
Бала
Осы әңгіменің мазмұнына сай келетін ... ... айта ... ... арлы ... бала- сорлы бала.
3.Бағалау
Топ жетекшісі ұпай жинақтайды
4.Үйге тапсырма
Мәтінді оқып, мазмұндау. > сөзіне пирамида құрастырып келу.
Сабақтың тақырыбы: Ж.Смақов, « ... ... ... ... туыстық қарым-қатынастар, туыстық атаулар мен мамандық
түрлері жайлы мәлімет бере ... ... ... білу ... ... Дамытушылық.
Оқушылардың саналы түсініп, оқу қабілеттерін дамыту, туысқандарға деген
мейірімділік қасиетін, әңгімелеу, еске сақтау, ойлау дағдыларын
қалыптастыру.
3) Тәрбиелілік.
Үлкенді сыйлап, құрметтеуге, ... ... ... түрі ... типі: Алған білім, дағдыны қалыптастыру
Сабақтың көрнекіліктері: Интерактивті тақта, слайдтар, сызба, суреттер
Сабақтың әдісі: Әңгіме, ойын, сұрақ-жауап, ізденушіліктер
Сабақтың барысы:
1.Ұйымдастыру ... ... ... ... ... Үйге ... тапсырма « Мысық пен тышқандар
ертегісі»
1.Ертегінің мазмұнын айту.
2. Жалғастырып сұрау
3. Суреттерін ілу
Өткен ... ... Осы ... ... 1 ... толық әңгілеу.
4.Ертегідегі нақыл сөздерді табу. « Бәрі таппаған ақылды кәрі табады»
5.Кәрі деген сөзді қалай түсінесіндер?
( Үлкен, қария, ата,әже, қарт,
6. Тағы ... ... ... ... ... ... ... аудару
Нақыл сөзді оқу, мағынасын түсіндіру.
Ата – асқар тау
Ана – бауырындағы бұлақ,
Бала - жасындағы құрақ.
4.Оқулықпен жұмыс.
5.Сергіту сәті.
6. Дәптермен жұмыс.
7. Шығармашылық ... ... тап» ... ... атау | ... |
|Атасы ... ... ... ... |Жылқышы ... ... ... ... ... | ... ... ... ... |
« ... кім ... ... ... ( ... )
8. ... ... ата.
2. «Жалғастыру» ойыны.
Әке жағынан туыс...
Шеше жағынан туыс...
Ата, әже, аға, апа, жезде, ... ата, ... әже, ... аға, ... апа, ... ... сабаққа қатысуына, белсенділігіне қарай бағалау.
10.Үйге тапсырма.
« Айтшы әжетай» өлеңін мәнерлеп оқу. « Кім болам?» тақырыбына шығарма
жазу.
2.2 ... ... ... ... ... мақсаты: бастауыш сынып оқушыларының
өмірлік дүниетанымын және адамгершілік қасиетті біру дағдысын қалыптастыру.
Қалыптастырушы эксперименттің міндеттері:
- ... ... ... мазмұнын талдай отырып, оқушы бойында
адамгершілік қасиеттерді (қайырымдылық, мейрімділік, рақымдылық, шыншылдық,
адалдық, еңбексүйгіштік) ұялату.
- ... ... ... ... ... ... түрде
түсіндіріп жүзеге асыру.
Адамгершілікке тәрбиелеу, бауырмалдыққа үндеу – ... ... ... арқауы. Ертегілерде халықтың тұрмыс-тіршілігі, әдет-
ғұрыптары мен салт-дәстүрлері, ... ... ... ... ... мен мінез-құлықтары, еңбексүйгіштігі, Өз Отанына,
халқына, туып ... ... ... ... ... тәрізді адам
бойындағы ең жақсы қасиеттер бейнеленеді. Ертегілер қазақ фольклорының ... ... ... жан ... ... мен ... беруде маңызды роль
атқарады[26,87].
Бастауыш сынып оқушыларын қазақ халық ертегілері арқылы адамгершілікке
тәрбиелеу жүйесі негізінде өткізілген сабақтардан үзінді.
Тақырыбы: ... ... ... ашу, ... байналыстыра сөйлеуін, сөздік
қорын дамыту, өнегелі, тәрбиелі бала болуға тәрбиелеу.
Көрнекілігі: Мазмұнды суреттер.
Сабақтың түрі: Дәстүрден тыс
Сабақтың әдісі: Топпен жұмыс, әңгімелеу, сұрақ-жауап.
1. ... ... ... ... ... бөлу.
2. Үй тапсырмасын тексеру. > шығармасын тексеру. Дос
туралы ...... ... Үй ... қорыту.
Жаманмен дос болсаң, кесірі жұғар,
Жақсымен дос балсаң, ... ... дос – ... да, елін де, ... да қорғай алатын батырға
айналады.
4. Актуалдау.
Ауыз әдебиеті- алтын ... ... ... ... ... ... ... жыры.
Ертегілер: Қиял ғажайып, Хайуанаттар туралы, Шыншыл болып
бөлінеді.
5. Жана сабақ. ертегісі. 1 оқушы оқиды, ... ... ... ... ... ... ділдә, құзыр, ықтияр,.
Шаһар-қала
Ділдә-ақша
Құзыр-бұйрық
Ықтияр-көну
6. Оқулықпен жұмыс. Түсіндіру, түсініктерін сұрау,
7. Топпен жұмыс.
1-топ. Ханның іс-әрекетіне ... ... ... ... уәзірдің іс-әрекетіне сенің көзқарасын қандай?
3-топ. Шаштараздың іс-әрекетіне сенің көзқарасын қандай?
8. >.
- Осы ақыл ... ... ... мақал-мәтел білесің?
> сөзінің мағыналас қатары қандай?
Шаһар,қала, ел.
9. Дәптерге жазу жұмысы.
10. Шығармашылық тапсырма.
11. Оқушыларды бағалау.
12. Үйге тапсырма. Түсінгеніңді айту.
13. Сабақты қорыту ... ... не ... ... ... Алтын балта
Сабақтың тәрбиелік мақсаты: Оқушыларды еңбексүйгіштікке, ... ... ... ...... қас жауы ... ертегі мазмұнын нақышына келтіріп ( дикция, интонация, жест,
мимика) әңгімеленеді. Кейін іле шала ... ... ... ... ой елегінен өткізумен уақыт берді.
Мұғалім балалардың ертегіден алған әсерін байқап отырып, ертегінің
негізгі идеясын мақал-мәтел арқылы тағы ... ... ... ... ... «Сен істі ... іс саған бас иеді». «Емнің алды –
еңбек».
Мұғалім:
-Балалар, диірменші алтын балтаны неге ... ... деп ... ... ... болмады.
-Себебі ол алғашқыда алтын балтаны да, күміс балтаны да алмады. өзінің
қара темір ... ... ... ... шын ... ... кедей көп отын жаратын. Ал, алтын сиқырлы балта ... ... ... бұл ... үйге ... күннен бастап құлшына
еңбек етті.
Мұғалім: «Кедейдің ісі оңға басты. Үйге ... ... ... не айта ... ...... ... тұрмысы жақсарып бара жатқанын көрген бай, кедейден
оның сырын ... ... ... ... оқиғаны айтып береді. Кедей тағы
қандай қырымен өзгешеленеді?
Оқушы: Адамгершілігі мол.
Мұғалім: «Адамгершілігі мол» ... ... ... ... ... ... шыншылдық, адалдық т.б
кіреді. Сондықтан, жалпылама ... сол ... ... қай түрі
көрінетіндігін дәл тауып, соған лайық сөзді іріктейік.
Оқушы: ... ... ... өз ... күнін көрген кедейді көре алмаған байға
қандай баға бересіңдер?
Оқушы: Қызғаншақ, сараң.
Мұғалім: «Сараң» сөзі бұл жерде артық сияқты, себебі, кедейдің ... ... бай оған өз ... ... ғой. Ал, ... адам ... ... Ал, «қызғаншақ» дегендері өте дұрыс. Ол кедейдің
тұрмысының жақсарғанын ... ... ... Тағы ... ... болады. Себебі: ол өзінің байлығына тоймайды, одан сайын баий түссем
деп ойлайды.
Сахналау.
Мұғалім бірінші сабақта мәтінмен жұмыс істеу ... ... ... ... ... ... ... мазмұны бойынша сахналау жұмысын
ұйымдастыруға болады. ... ... ... ... сахналап
көрсеткеннен кейін, мұғалім қорытынды жасатады[27,84].
Мұғалім: Асхат, сен байдың ролін ойнағанда, не ... ... ... ... ... тез шаршайды, тез режиді,
ашуланшақ болады. Достары да болмайды екен. Осындай ... ... ... жүреді, оларға байлықтан басқа ... ... ... ... Құрмысқаның қанағаты.
Сабақтың тәрбиелік мақсаты: ... ... ... әр ... ... ... ... тәрбиелеу.
Мұғалім:
- Балалар, құрмысқаның ақылды, қайратты, қанғаты барын қайдан
білдіңдер?
Оқушы:
- оның ... ... бір ... ... ал ... 4-5 ... едім ... – қанағаттылығы.
- Болашағын ойлағаны – ақылдылығы.
- өзінен ауыр жүк ...... ... ... дән жатқанда, оның ашығу себебі не деп
ойлайсыңдар?
Оқушы:
- ол ... ... ... ... ... ... күнін
ойлады.
Мұғалім:
- ертегі: егер босытуды ұмыстып кетсем, қалған жарты ... ... ... ... едің?
- Төрт-бес жылға жеткізген болар ... - ... ... деген
сөйлеммен аяқталыпты.
Ертегіні әрі қарай жалғастырып көрейік. Оқымысты мен ... ... ... ... ... қанағатына таң қалды. Оның мен білмейтін тағы
қандай қасиеті бар екен деп ойлайды. Сойтті де оны тағы бір рет ... ... Сол ... ... одан 1 жыл босатуын сұрады. Оқымысты
келісіптті:
- ... ... ... риза ... ... оған сый ретінде
бір дән беріп, босатып жіберді.
Мұғалім оқушылардың әрі қарай дамытқан ертегі мазмұнын ... ... ... соңы ұнағанын, несімен ұнағанын немесе неге
ұнамағанын ... ... ... ... ... қанағаты» ертегісінің
түпнұсқасындағы мазмұнын әңгімелеп берді.
Мұгалім сыныпты 2 топқа бөлді де, мынадай ... ... І ... ... үлгі қасиеттерді айтады, ол ІІ топ сол қасиеттерді
ертегі мазмұнына ... ... ... ... ... топ |ІІ топ ... |Ол ... : ... сен мені бір ... ... - ақылды |кейін босатуды ұмытып кетсең, онда мен |
| ... ... ... ... едім. Сол |
| ... бір жыл бойы ... ... ... |
| ... оның ... ... |
|Құрмысқа бір дәні бір ... ... ... ... ... ... бар ... ... ... | ... ойлаған құрмысқа| ... ... ... 4-5| ... ... деді | ... ... ... ... қарап тұрған |
|Құрмысқа - еңбексүйгіш|біруі жоқ. Біреулері індерін кеңейтіп |
| ... ... ... сүйретіп келеді, |
| ... ... ... жүр. |
| | ... ... ашса да, |4-сұрақ ... ... ...... ... ... | ... аман ... | ... балалар, ертегіге басқаша тағы қандай ат қоңға болады?
Кейбір оқушылар «Оқымысты мен құрмысқа», «Еңбекқор ... деп ... ... ... ... арасанда пікірталас туып, ертегі мазмұнын
толық аша алатын оның қанағаты екені айтылды.
Сабақтың тақырыбы: Қарлығаштың құйрығы неге ... ... ... ... ... ... пен ... - адамзаттың қас жауы екенін таныту.
Мұғалім:
«Жақсылық қайтсем етем», деп
Зұлымдыққа қаны қас
Жүретін бір қарлығаш, - деген жолдардан ... құс ... ... Ол тек ... ойлайтын, керек кезінде көмекке келетін құс.
- Қарлығаш зұлымдық жасайтындарды жек көреді.
Мұғалім:
- ... ... ... ... ... ... ... адамды қорқытатын іс жасау.
Мұғалім:
- мәтінін тауып оқып жіберші.
Оқушы:
Масадай малғұн зұлымға,
Жамандық жасау қиынба?!
әуелі шағып елікті,
Қанынан ... ... ... ... ... те,
Жабысты маса есекке,
«Бесікте жатқан нәресте-
Жылы жұмсақ емеспе?!»
Деген бір арам ой келді,
Не ... ... ойла ... де ... ... бала ... ... баға беріңдер.
Оқушы:
-Маса – зұлым, ойлағын тек жамандық.
Мұғалім:
Балалар, масаны ... ... деп те ... ... ... бесікте
жатқан кішкентай сәбиді аямады, шағып алды.
Мұғалім:
Сонымен біздің Қарлығаш
Болса да нәзік, талдырмаш
Аман-сау сақтап халықты,
Адамды ... ... - ... ... не ... ... ... ержүректігімен адалдығымен адамзатты айдаһардай
зұлымнан сақтап ... Рас ... ... ... ... ... айдаһардың қаһарынан қорықпағаны, оның
ержүректілігі ... ... ... ... танытқаны, жақсылық жасағаны – оның
қайырымды құс екендігін көрсетеді.
Біз халық ... ... ... оның ... ... ... ... бойындағы адамгершілік қасиеттерді қалыптастыруға тырыстық.
Осындай ... ... біз ... ... анықтадық [27,93].
№5 «Анықталмаған сөйлемдер» әдістемесі.
Мақсаты: Оқушылардың адамгершілік қасиет жөнінде түсінігін анықтау.
Ұсынылған ... ... - ол ... ... – ол ......
3 Шыншылдық – ол .....
4 Қайырымдылық – ол .......
Берілген сұрақ бойынша оқушыларыдың ... 2 ... ... топ - ... ... топ – ... ... | ... ... ... топ |
| | | |
| | | |
| ... ... |
|1 топ |12 |12% |
|2 топ |12 |12% ... кестеде оқушылардың адамгершілік қасиеттер жөніндегі түсініктер
жоғарылағыны байқалады[28,79].
Оқушылардың білім ... ... ... ... | | | |
| | ... ... |Эксперименттен кейін |
| | | | ... |Топ ... | | |
| | ... ... ... ... |
| | | ... | ... |
|1 ... |- |- |12 /50%/ |- |
|2 ... |5 (20,8%) |8 (30,7%) |12/50%/ |10 (38,5%) |
|3 ... |19(79,2%) |18(69,2%) |- ... ... ... | | | |
| | ... ... |Эксперименттен кейін |
| | | | ... |Топ ... | | |
| | ... |Бақылау |Эксп.топ |Бақылау |
| | | ... | ... |
|1 ... |- |- |11 /45,8%/ |- |
|2 ... |10 (41,6%) |13 (50%) ... |15 (57,6%) |
|3 ... ... |13(50%) |- ... ... ... | | | |
| | ... дейін |Эксперименттен кейін |
| | | | ... |Топ ... | | |
| | ... ... ... |Бақылау тобы|
|1 |Жоғары ... |12 (46,2%) |16( 66,6%) |14 (53,8%) |
|2 ... |13 (54,2%) |13 (50%) |8 (33,3%) |11 (42,3%) |
|3 ... |1 (4,2%) |1 (3,8%) |- |1 (3,8%) ... ... байқалып отырғандай ... ... ... ... ... ... ... өмірлік
дүниетанымы мен адамгершілік қасиетті бағалай білу дағдысы қалыптасқаны
байқалады. Эксперимент нәтижесі болжамның дұрыстығын ... ... ... ... қабілеттері мен тілін, дүниетанымын
дамыту, әр нәрсені салыстыра талдап, ... ... ... ... ... шығара білуге үйрету.
Оқушыларға қазақ тілі нормасына сай, өз сезімін, ойын дұрыстап айтып, жазып
бере алатындай дағдылар беру. Сөйлеу – ... ... ... яғни ... ... ... ... білімін, сезімін екінші біреуге жеткізу ... ... ... ... ана тілін сүюге, оның тамаша сырлы , нәзік сөз ... ... және оны ... ... ... тәрбиелеу.
Оқушылардың ауызша сөйлеу дағдысын қалыптастыруымыз үшін біз мына сияқты
негізгі мәселелерді үйретуіміз қажет, яғни ... бір ... ... ... сөздік қорын дамыту, жаңа сөздер жасайтын формаларды
меңгерту ... ... ... сөйлем құрауға, сөз тіркесіне,
сондай-ақ ойларын ауызша сауатты, жүйелі, ... ... ... ... мақсат етіледі. Сонда осы үшеуі сөздік жұмысы, сөз ... ... ... және ... ... үйрету., күнделікті өтілетін сауат
ашу сабақтары мен байланысты, біртұтас жүргізіліп отырылса, ауызша ... ... ... да ... ... өткізіледі деуге болады.
Яғни ауызша сөйлеу дағдысын қалыптастыру осы ... үш ... ... ... ... ... сөйлем құрау үшін де негіз болады. Ал ... ... ... сөз бен сөйлемсіз іске асыру мүмкін емес. Сондықтан
бұлайша топтастырудың өзі – ... ... ғана , яғни ... сөйлеу дағдысын
қалыптастырудың мазмұнын нені қамтитынын көрсету.
Сөйлеу – адамзаттың даму эволюциясында қол жеткізген ... ... ... ... ... тұратын да осы-сөйлеу. Сөйлеу
процесінде адамдар бір-бірімен ... ... ... ... ... және ішкі ... ... бөлінеді. Сыртқы сөйлеу ауызша және
жазбаша , ... ... және ... ... бөлінеді.
Диологтық сөйлеу екі немесе бірнеше адамның арасында өтетін болғандықтан
түрлі жағдайларға, әркімнің көңіл ... ... ... ... ... , ... шылаулар, мақал-мәтелдер көп кездеседі.
Бастауыш мектептердедиологтың жасанды түрі қолданылады.Әдетте оқушы
мен мұғалімнің арасындағы әңгімелесуді диоог ... ... ... ... Біздің кейбір мектептеріміз балалардың иологтық сөйлеулерін
дамытуда өз дәрежесінде жұмыс жасамайды. ... ... ... пікір таластыруы, кейбіір мәселелерді талқылау жұмыстарына
белсенді қатыспауларының өзі ... бір ... ... ... сыныптарда кецбір балаларуялшақ болады да, мұғалімнің
сұрағына кейде жауап қайтармайды немесе ... , ... «ия» деп , ... ғана жауап береді. Мұғалім бірінші сыныптан бастап әрбіроқушыны
батыл, ... ... ... ашық ... үнемі қадағалап , қолға алса,
онан әрә ауызша сөйлеуді тиісті дәрежеде ... ... 1 ... анық ... жаңылпаштарды көбірек айтқызуға, түрлі тақпақтар
оқыту, жаттату жұмыстарына қатты назар аударылады[31,48].
Мектеп ауызша сөзі мен ... ... ... ... ... ... былай деп көрсетеді « ауызекі сөз бен жазбаша ... бір, ... де айда ... адам ... ... ... Екуіде
адам адамдардың бір-бірімен қатысуына керекті ... ... ... ... ... бар. Ол ... ... тілінде анық
көрінеді...» дей келіп, ауызша сөздің дауыс қатысы,ырғағы ... ... әне ... ... мен ым, ишара қосымша көмектесетінін
көрсеткен.
Шынында да пікірді ауызша білдіргенде біреумен ... ... ... ... дауыстап сөйлеседі.
Ауызша сөйлекенде кейбір пікірлерді қысқартып айтуға немесе мүлде
айтпай-ақ кетуге болады. ... ... ... ... ... ... толтыруға мүмкіндік бар. Сондықтан ауызша
сөйгепсихологиялық сиат тән, ... ... ... ... ... ... өзгерітерді байқап тұрады[32,76].
Ауызша сөздің ерекшелігі жөнінде атақты ғалым,профессор Қ.Жұбанов былай
деген болатын « ... ... ... ... ... ... ... тілін бірі білмеген, иә болмаса тілі мүлде жоқ болған уақытта
да, лаждап түсінуге болады. Оның үстіне сөздің ... ... ... ... ... ... айтқасын, сздің орны ... ... де ... ... әні де басқа жағынан ұқсас сөздерді айырып тұрады.
Дұрыс айтылмағанын сезсе , ... өзі де ... ... ... ... қылады. Мұның бәріжеткіліксіз болса, ауызба-ауыз сөйлескен адам
қайта сұрап алуына болатынын айтады. Себебі, қазақ тілінің тазалығын ... ең ... ... ... ... ... қалыптастыру қажет.
Бұл тұрғыда Т.Қордабаев төмендегідей тұжырымдаған « Өмір өріне алғаш
қадам ... жас ... ... ... нәрді мектептен алатыны белгілі.
Мектеп беретін сондай нәрдің бірі,бірі болғандада бірегйі- оқушы жастардың
сөйлеу, жазу ... ... жоқ, бұл ... ... ісі ... байқалмайды. Оны біз республикамыздың түкпір-түкпірінен
жоғары оу ... түсу үшін ... ... ... ... ... де байқаймыз[33,78].
Солардың басым көпшілігінде кездесетін ең негізгі кемшіліктің ... ... ... ... ... ... ө пікірлерін, тіпті біліп
тұрғандарын ауезекі түрде жеткізе алмайтындықтарында, ... ... ... ... ... ... білмейтіндіктерінде. Әсіресе ауызша
сөйлеуді меңгеру адамның мәдени көрсеткіші болып табылады. ... ... даму ... қол ... ... ... ... дүниеден ерекшелеп тұратын да осы-сөйлеу. Сөйлеу процесінде ... ... ... ... ... ... ... тілдік қатысым кезінде ауызша сөйлеу
дағдыларымен біліктерінің қалыптасу үшін ... ... ... мен ережелерін қарапайым тілде болсада, шәкірттер меңгеруі
қажет. Себебі бастауыш ... ... ... сөйлеугу дағдылануы
барысында өз ойларын болжайды, жоспарлайды, ... ... ... бағдарлайды.
1 сыныптан бастап қушыларды ауызша сөйлеуге дағдыландыру үшін ... оның ... ... мағыналық түрлерін меңгеруге аса ... ... ... ... ... оқушылардың
адамгершілік тәрбие жөніндегі түсінігі анықталды. Сондай – ақ мұғалімдерден
сауалнама алынды. Сауалнама қорытындысы бойынша, мұғалімдер халық ... ... ... ... дамытушылық мақсаттарды орындап, ал
тәрбиелік жағы сәл ақсап жататынын байқатты.
Адамгершілікке тәрбиелеу оңай шаруа емес, адамға тән ... ... жәй ... қана қою, беталды көсемсіп, ақыл айту бұл ... ... ... ... таза ... талаптарға айналадыда
жеке тұлғаның еркіндігі шектеледі. Адамгершілік тәрбиелікке- ... ... ... ... ... ... күштілігі, өзін-өзі бақылауы, мінез-құлқын тежей білуі ... ... ... ... ... ... адагершілікке
тәрбиелеуі мен өзін-өзі адамгершілік тұрғыда жетілдіру қалыптасса ... ... ... болып- оқушының адамгершілік
тәрбиелілігі есептеледі. Оны оқушының адамгершілік сезімінің тереңдігі,
эмоцияналдық ... ... ... және т.б
құрайды. Ол адамгершілік сапасының жетілуімен : ... ... ... өмірдегі құбылыстар туралы адамгершілік идеаль ұстанымы
тұрғысынан пайымдауы мен, ... ... ... ... ... ... қорытындылай келе, біз бастауыш сынып
оқушыларының бойында адамгершілік қасиеттің әлі де ... ... ... ... ... ... ... оқушыларына қазақ
халық ертегілерін оқыту арқылы адамгершілікке ... ... ... ... ... ... көрсеткішке қол
жеткіздік.
Қорыта айтқанда:
1 ... ... ... оқыту кезінде ертегінің тәрбиелік мәнінен зор
көңіл бөлінуі керек.
2 ... ... ... ... ... Ертегі мазмұнына сәйкес ... ... ... керек.
4 «Бұл ертегіден қандай қасиетке үйренеміз?» ... ... ... ... ... ... мен негізгі ойды білдіретін сөздерді талдау арқылы
оқушылардың ертегі мазмұнын саналы түсінетіндігі байқалады[37,94].
Ғасырлар бойы ... ... ... ... өз ... ... баулып келеді. Бұл берік қалыптасқан дәстүрді ұлттық тәрбиенің
өзегі, діңгегі деуге болады. «Атаның ұлы болма, ... ұлы ... ... ... ұлы ... үшін ... «Нұрлы ақыл, ыстық қайрат, жылы жүрек»
керектігін ұлы Абай да жеріне жеткізе өсиет етіп ... ... ... ... ... ... ... ұрпаққа зәру.
Олардың бойына халықтың әдеп-ғұрпы, салт-сана ... ... ... ... ... күн талабына сай тәрбиелеу ... ... ... ... Ол ... ескермек емес.
Көрнекті педагог В.Сухомлиниский «Егер балаға қуаныш пен бақыт бере
берсек,ол бала ... бола ... ... ... тәрбиелей отырып
оны сол бақытқа жетелесем, оның жүрегіне адамгершіліктің асыл қасиеттерін
үздіксіз ұялата білсем, ... ... жеке ... өзіндік көзқарасының
қалыптасуына, айналасымен санасуына ықпал етерім сөзсіз.
Қай заманда болмасын ... ... ... ұлы ... ... ісін, өмірін жалғастыратын салауатты, саналы ұрпақ тәрбиелеу
болғаны сөзсіз[39,78].
Ұрпақ тәрбиесі-келешек қоғам тәбиесі. Сол ... ... ... ... ақыл ... мол, ой- ... озық етіп ... де қоғам
алдындағы борышым.
Баланы тек жақсылыққа-қайырымдылық, ... ... ... ... ... баланың да, менің де болашағым жарқын болмақ.
Қазақ халқының балаға жан жақты тәрбие берудегі ... ...... ... ... үшін ... маңызы ерекше. Ол жөнінде М
Жұмабаевтың сөзі: «Бала ертегіні жан-тәнімен ... ... ... ... Бала ... ... ұқпайды, жандандырып, суреттеп айтып
берсең ұғады. Егер сен ... ... ... ... айтсаң, сол ертегіде
өтірікшінің өтірігі үшін қор болғанын, зиян көргенін суреттеп ... ... ... ... ... екендігін сонда ұғады» - дейді[40,79]
Қорыта айтқанда «Ана тілі» ... ... ... ... ... Оқушыларды адамгерілікке тәрбиелейді.
• Сөздің қорын байытамыз.
• Шығармашылыққа жетелейміз.
• Дүниетанымын кеңейтеміз.
• Белсенділігін арттырамыз.
• Танымдық қабілетін дамытамыз.
Бұл эксперимент барысында дәлелденді.
ПАЙДАЛАНҒАН ... ... ... ... ... ... 5-том. Алматы, 1980ж.
2. Қазақстан Республикасының «Білім тулалы» Заңы. Астана, 2000 ж
3. Гусейнов Л.А, Апресян Р.П Этика.М., 2000 ж
4. Әл-Фараби. Философиялық ... ... ... Ж., Құтты білік /көне түркі тілінен аударған және алғы сөзі
мен түсініктерін жазған А. Егеубаев :.,1986 ж
6. Жарықбаев Қ., ... ... ... ой пікір антологиясы. А.,
1994 ж
7. Жарықбаев Қ., Қалиев.С Қазақ тәлім-тәрбиесі. А., 1995 ... ... Г.А ... ... сказки как сердство нравственное
воспитания учащихся русскоязыяном школе. А., 2001 ж
9. Жарықбаев Қ., Қалиев.С., Смайлова М. Тәлім-тәрбие ... А., 1992 ... ... С., Бахтиярова Г., халық ойындарын бастауыш сыныптарда
пайдалану. ... ... А., 1997 ... ... ... ... хабаршысы «Дүние» №1 1997 ж
12. Кенжебаев Б. Қазақ халқы әдебиеті тарихы. А., 1973ж
13. Қасқабасов С., Қазақ халық прозасы. А., 1984 ... ... Ж. ... ... ... және ... ... Ғылым академиясының хабарлыры.А., №2 2002ж
15. Байтұрсынов А. ... А., 1990ж ... І том А., 1988 ... Аумауытов Ж. «Псикология»
17. Пропп В.Я Фольклор и действительность. М., 1976 г
18. Костохин Е.А Типы и ... ... ... М 1987 ... ... Қара сөз. А., 1993 ... ... М., Ысмайлов. Қазақ ертегілері А., 1957 ж
21. Ғабдуллин М. ... ... ауыз ... А., ... ... Э.Ю ... ... проза. М., 1985 г
23. Шарипова Ж. Қазақ тілі мее әдебиеті ... ... С.Е Кіші ... ... оқушы тұлғасының психологиялық
–педогоикалық диогностикасы.
25. Тәжібаев С. Мектепте тәрбие ... ... ... Алматы,
2003 (117б)
26. Васильева М.С Горбушина Л. А. ... Е.И, ... М.И ... ... ... Т.Ф уроки литературы в 4 классе. М., 1974г. «Чтение в первом
классе», «Чтение в втором классе», М., ... 1973г ... ... ... М., ., «Провещение» 1974г
28. Никитина Е.И, Фольклор в ... и ... ... Минск., 1969г
29. Қ Бітібаева «Әдебиетті оқыту әдістемесі» А., 1974г
30. Дайырова Ә., ... С. ... оқу ... ... ... баспасы А., 1969ж
31. Мырзагалиев Қ «Әдебиет сабағында әдеби – теориялық ұғымдарды оқыту»
«мектеп» баспасы А., 1973ж
32. ... С. ... ... ... ... А., ... Силыбаева О.Қ. Қазақ мектебінің ұлттық тәрбие жүйесі // Білім
беру жүйесіндегі ... №5, ... ... А.К. ... тілі термендерінің ... ... ... Педагогика және психология.-Алматы, Мектеп,
2002.
35. ... С.Қ. ... және ... ... ... ... Жалпы білім беретін мектептің оқу бағдарламалары (І-ІV сыныптар)
Алматы, Республикалық баспа кабинеті, 1997
37. Жәнібекова С. ... ... ... ... ... 1999 №7
38. Мұханов М.М.Жас ж-е педагогикалық психология.Алматы, 1986 ... ... А., ... Д. ... ... және
оларды пайдалану // Бастауыш мектеп. – 2004. - №6.
40. Қаженбаева А.Е. Бала танымын ... ... // ... ... – 2002. - №1
Қосымша 1
Сабақтың тақырыбы: Сауысқан мен көкек.
Сабақтың мақсаты:
Білімділік: Мәнерлеп оқу дағдасын нығайта ... ... ... жауап
беруге машықтану, дұрыс сөйлеуге үйрету, жүйелі баяндауға
төсілдіру, құстардың өмірімен ... ... ... ... ... ... дамыту, дүниетанымын
кеңейту.
Тәрбиелік: Оқушыларды еңбексүйгіштікке, ... ... ... ... ... қорғауға
тәрбиелеу.
Әдісі: Энциклопедиялық сұрақ-жауап, ... ... ... ... ... пен ... ... сауысанның ұясының
суреті, Сөздер жалылған карточкалар.
Сабақтың барысы:
І Алғашқы ұйымдастыру бөлімі.
1. Оқу ... ... ... ... ... бүгін біз жаңа ертегі мен тамысамыз.
Мақсатын хабарлау.
Бұл құстың бүгінге дейін өзіміздікі деген ұясы жоқ. ... ... ұяға ... ... Оны ... құстар басып шығарады.
Балапандары жетім өседі.
• Балалар мен қандай құс туралы айтып тұрмын?
• Көкек туралы не білісіздер?
... ... ... ... неліктен басып шығарады?
• Оның себебі: көкек өз жұмыртқасын «боямалап» жұмыртқалайды, яғни
басқа құстардың жұмыртқасынан ... және түрі ... ... ... да ... ... «өз ... деп
ойлайды.
Көкектің балапаны өте пысық болады. Жұмыртқадан ... ... ... ... басқ ... ... ұяның шетіне қарай ысырып,
құлатып жібереді. Ұядағы өзінен ... ... ... ... ... ... Балапан осы әрекетін 4 күнде жасап үлгермесе, қалағн күндері
мұндай қасиеті жоғалады.
Көкектің, балапандарының осындай ... ... бола ... да, ... ... ... ... кез-келген құстың, аңның, өсімдіктің
пайдалы жақтары бар.
-Құстардың қандай пайдасы бар еді? ... ... ... ... бірақ барлық құс көкек сияқты емес. ... ... ... ұя ... ... көп. Солардың бірі – сауысқан. Ол бір күні
көрші ағайыны көкекпен сөйлеседі? Олар не туралы ... ... ... ме? ... ... мен ... ертегісін тыңдайық.
2 Мұғалім ертегіні өзіне тән жанрлық ерекшелігін ескеріп, баяндалу
стилін сақтай отырып, ... ... етіп ... ... ... ... ... картоякаларға жазылады)
• Күнелтіпті – күн көріпті, өмір сүріпті
• Таспалап – көктеп
• Шым- шөптесін жердің шымыр боп ... ... ... Саз – ... батпаққа айналған топырақ.
Сауысқанның ұясын көрнекілік арқылы көсету, түсіндіру.
4 Кездесіп қиын сөздер алдын-ала корточкаға ... ... ... кейін тұтас оқытылады
Қабырғаларын тамырлармен байланыстырды
5 Дауыстап оқыту. Мақсат:
1 Дұрыс ... ... ... ... ... ... ... бір-біріне оқиғасы ұқсамайтын тұстарды бақылату.
6 Жоспар құру. ( Мұғалім оқушылармен бірлесе құрайды, ... ... мен ... ... ... ұясы
3 «Керек»- «Кебек»- «Көкек»
7 Жоспардың әр бөлігін мәнерлеп оқыту.
8 Проблемалық сұрақтар:
1 ... қя ... ... деген көкектің ойы неге
орындалмады?
2 ... ... ... ... ... ... тастап кету себебі неде?
4. Қазіргі кезде ата-анасы жоқ немесе шешесі тастап кеткен жетім
балалар көбейіп ... Олар ... ... ... ... сағынады, күтеді. Бірақ аналары «көкек ана» сияқты балаларын
іздемейді.
-Сендер, ана қандай болу ... деп ... ... ... ... ... көрмейді....
Адал еңбек етсең, ойлаған ісің орындалады.
9 Жоспар бойынша жұмыс.
1 Сауысқан мен Көкектің ... ( ... ... ұя ... ... ... пен сауықанның
әңгімесі
(Қимылын келтіру) ... ... ... ... ұя ... ... ... ауызша айту.
2 Ал, енді көкек не істеп жатыр?
3 Салыстыру.
«Керек»- ... ... ... ... ... Шығармашылық жұмыс
Ертегіні әрі қарай жалғастыр.
Мұғалім сөзі: көкектің әлі күнге дейін ... ... ұя жоқ ... ... әңгімеде айтылған мағлұматтарды пайдаланады).
2 Мінездеме беру
Сауысқан қандай ... ... ... Оқушы ертегі мазмұны оқулықтағы берілеген мәтін бойынша немесе өз
жанынан ... ... ... ... қойылатын талаптар ескеріледі.
4 Жұмбақ жасыру. Қайталап атымды
Ән салып аламын
Кез-келге ұяға
Жұмыртқа саламын
5. Ертегі - ... ... ... соңы не болатынын мына ертегіден
білдік. Қане, орнымыздан тұрып аяғымыздың ұшынан ... ... ... осы ... ... ... ... көрсетеді)
Еріншектік пен жалқаулықтың бойымыздағы ұялатпайық.
6. Бағалау.
7. Үйге тапсырма: «Сауысқан мен ... ... ... оқу,
мазмұнын өз жанынан толықтырып әңгімелеу.
Қосымша 2
Сабақтың тақырыбы:Арыстан мен түлкі.
Сабақтың ... ... ... ... жүйелі баяндауға машықтандыру, дұрыс
сөйлеуге төсілдіру, мәнерлеп оқуға үйрету.
Дамытушылық: өз ойын толық, анық ... ... ... ... ... ... байыту.
Тәрбиелік: аңқаулықтан, қатыгездіктен, жағымпаздық бойын аулақ ұстатуға
тәрбиелеу, арқылды ... ... ... ... ... ... Энциклопедиялық, баяндау, проблемалық оқыту,
салыстыру.
Көрінекіліктер: үңгірде жатқан ауру арыстанның суреті, ... ...... ... ... ... Үй ... тексеру.
1 «Алдар Көсе мен бай баласы» Аңыз - әңгімесінің мазмұнын жүйелі
баяндату.
2. Алдар Көсе ... тағы ... ... ... ... ... Негізгі бөлім.
1. Тақырыбын, мақсатын хабарлау
2. Кіріспе әңгіме
- Балалар, сендер арыстан мен ... ... не ... Олар ... - өте күшті жыртқыш аң. Оны аң патшасы ... ... ... ... ... жасау дегенді білмейді. «Ал аңдар, мен жем
іздеуге шықтым, сақ ... - ... ... даусымен белгі береді.
Түлкі – айналының бәрін тімісіктілеп «тексетіп шығуға» құмар аң. Оның
дыбысшылдығы, ... ... ... ... тез көріп қалатын қасиет бар.
Жауынның ... ... ... де, ... ала ... ... ... қашып
үлгереді.
3 Ертегінің өзіне тән жанрлық ерекшелігін ескеріп, баяндау ... ... ... мен ... ертегісін қызғылықты, тартымды етіп
әңгімелеу.
4 ... ... ... ма? ... ... ... ... оңын
қандай аң екенін байқаңыздар?
5 Оқыту жұмыстары:
1 Мұғалім ... мен ... ... мәнерлеп оқуға үйретеді, іштей
оқып жаттығуына уақыт береді.
2 ... ... (4 ... ... оқуға төсілдіру
2 Мағаналы бөлікке бөліп оқыту
3 мәтіннен бірін бірі оқиғасы ұқсамайтын тұстарды бақылату.
4 Мәтінді бөлікке ... ... 1 ... оқыту
2 Бөліктерге ат қоюға дайындау
6 Жоспар құру.
1 Ауру арыстан
2 Арыстанның айласы
3 ... мен ... ... ... ... ... ... тапқызу. Ертегінің тақытыбын басқаша айтқанда тағы қалай
атауға болады? ... ... ...... ... ... – сюжет. (Үңгірде жатқан ауру арыстанның суреті көрсетіледі).
• Арыстан ... ... ... енді ... ... айламен аулап жатқаны көз алдымызға
елестетіп көрейікші.
• Қандай аңдар көңілінен сұрауға келді?
• Олар арыстанның көңілін қалай сұрап жатыр?
... не ... Тағы ... аң ... Ол не ... Олар не ... әңгімелесіп жатыр?
• Балалар, сендердің көз алдарыңа ... ... аң ... елестеді?
(Айлакер, қатыгез).
9 Пробемалық сұрақ.
1 Ауру арыстан аңдарды ... ... ... (берірек кел, түлкіжан)
2 Аңдардың арыстанға жем болуына не ... ... ... Егер ... ауруынан жазылса, түлкі не істер еді?
10 Қорытынды жасату:
• Түлкіні аман алып қалған қандай қасиеттер? ... ... Тағы да ... ... ... ... сақтайды?
ІІІ Қорытынды бөлім
1Сахналау.
2 Балалар, түлкіні біз ақылды, тапқырлық дедік. Бірақ та ертегіден
оның ... ... ... бар екенін аңғарамыз. Сендер ... ... ... ... ... ... Соңында қалай жауап берді?
• Не байқадыңдар? (Сіз-сен) Неге олай деді? Осы ісі ... ... ... ... дұрыс болар еді?
3 Ертегі – терапия.
Түлкінің бойынан қандай ұнамсыз қасиеттерді ... ... - өте ... ... ... қасиетті адаммен дос болу да
қорқынышты. Сондықтан мұндай қасиеттен аулақ болыңдар. Ақыл мен тапқырлыққа
жағымпаздық ... ... ... ... ... ... үшін ... Әр оқушыға деп жазылған карточка үлестіріледі. Олар
ортаға қойылған ... « ...... ... деп ... бүктеп
салады.
Енді түлкі мен арыстанның әңгімелесетін ... ... ... ... ... ... мазмұнын оқулықта берілген мәтін бойынша немесе өз
жанынан толықтырып ... ... ... ... ... ... Бағалау.
7 Үйге тапсырма: Ертегіні оқу. Мазмұнын өз жанынан толықтырып айту.
-----------------------
Тәртіпсіз
Мейрімсіз
Қатыгез
Тас жүрек
Тәртіпті
Әдепті
Мейрімді
Қайрымды
қамқор
Бала
Жағымпаздық

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 63 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 4 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бастауыш сынып оқушыларын тәрбиелеуде Абай шығармаларының маңызы50 бет
Лирикалық шығармаларды оқыту арқылы бастауыш сынып оқушыларының адамгершілікке тәрбиелеу67 бет
Бастауыш мектеп оқушыларының оқу-танымдық қызығушылығын зерттеу тәсілдері55 бет
Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысын қалыптастыру әдiстемесi (1-2 сынып)119 бет
"педагогикалық психология ғылым ретінде"18 бет
Адамгершілік тәрбие7 бет
Кіші мектеп оқушыларын бейнелеу өнері шығармалары арқылы эстетикалық тәрбиелеу52 бет
Мектеп жасына дейінгі балаларға бейнелеу өнері арқылы эстетикалық тәрбие беру жолдары37 бет
Мектепке дейінгі балаларды тәрбиелеудегі - сенсорлық тәрбиесі8 бет
Оқушылардың өзін-өзі тәрбиелеу үдерісі66 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь