Отбасындағы ата ана мен бала қарым -қатынасының психологиялық ерекшеліктері

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

4

І ТЕОРИЯЛЫҚ БӨЛІМ.

1.1 Отбасындағы тұлғааралық қарым.қатынастың психологиялық ерекшеліктеріне теориялық шолу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
18
1.2 Отбасылық қарым .қатынастың жеткіншек тұлғасының
дамуына психологиялық әсері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
31
1.3 Ата.ана мен бала арасындағы қарым.қатынас стилдерінің ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
41
ІІ ЭКСПЕРИМЕНТТІК ЗЕРТТЕУ БӨЛІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 41
2.1. Зерттеудің мақсаты, болжамы мен міндеттері ... ... ... ... ... ... ... ... ...
42
2.3. Зерттеу әдістемелерінің сипаттамасы мен барысы ... ... ... ... ... ... ...
45
2.4. Зерттеу мәліметтерінің сандық өңделуі мен сапалық
талдауы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
57

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

58

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

60
ҚОСЫМША
КІРІСПЕ

Өзектілігі. Қазіргі заманда отбасының құрылымы өзгеріп, оның мүшелер саны азайып, бала саны кеми түсті. Қоғамдағы әлеуметтік, мәдени экономикалық жаңғырулар, әр түрлі сипаттағы әлемдік деңгейдегі ақпарат алмасу, отбасы мүшелерінің арасында қарым-қатынас сипатына да өз әсерін тигізіп отыр. Қазіргі аналардың көпшілігі жұмыс жасайтын болғандықтан бала уақытының көбін пассивті тәрбиешілермен өткізеді. Бала тәрбиесі қалалық отбасына тән болып отырған келесі ерекшеліктермен шартталған: балалардың көбісі күннен күнге ұлғайып отырған айырылысулардың нәтижесінде әкесіз немесе анасыз өседі; теледидар, жеке бөлме т.с.с. өркениеттің жетістіктері балалармен олардың ата-аналарының арасындағы қарым-қатынас процесін қиындатады.
Отбасы баланың ең жақын әлеуметтендіру ортасы. Осы орта баланың өмірдің мақсаты, оның құндылықтары, не біліп, өзін қалай ұстау керектігі туралы алғашқы мағлұматтар меңгеріледі және онда басқалармен қарым-қатынас орнатуға дағдыланады. Сөйтіп, өзінің «кім» және «қандай» екенін, басқалардың «кім» және «қандай» екенін тәжірибеде сынап байқап көреді. Балалар отбасында әртүрлі жағдайаттар мен төтенше ахуаларда өзін ұстаудың нормаларын, мінез-құлқын реттеудің өлшемдерін меңгереді.
Отбасы психологиясын зерттеушілер А.Г Харчев, А.Н Антонов, З.И Файнбург оның функцияларын ата-ананың үгіт-насихаты, түсіндіруі, олардың үлгі-өнегесі, үйдегі ахуал, отбасының психологиялық тынысы арқылы балалардың әдеті, мінез-құлқы, жақсы-жаманды бағалау уәзендері (критерйй) қалыптасуымен бірге қандай қылықтары үшін сөгіс алып, не үшін жазаланатынын, әділдік пен адалдық ұғымдарын меңгереді деген тұжырымдар жасады.
Қарым-қатынас адам өмірінде аса маңызды рөл атқарады. Қарым-қатынас нәтижесінде тұлғааралық байланыс орнығып, өзара мәміле қалыптасып дамитындығы әр жеке тұлғаның қалыптасуында жетекші факторлардың бірі болады. Қарым-қатынас барысында өзара пікір алмасу, сезім әлеміне бірлесіп ләззат алу, қайғы, қуанышта ортақтас болу арқылы адамдардың арасында сенімді кең ауқымды эмоциялар арқылы екі немесе бірнеше психологиялық жүйе не бірнеше рухани әлем және ой-пікір, сана-сезім, мінез-құлық, қылық-жорықтар арасында келісім, өзара түсіністік, не болмаса қақтығыс, талас-тартыс, қарама-қайшылық, тұрғысындғы мәміле үрдісі іске асады. (А.В. Мудрик, А.В. Запорожец, Қ.Б. Жарықбаев, Ж. Намазбаева, С.М. Жақыпов, М. Мұқанов.).
Теориялық маңыздылығы - отбасы ұғымына анықтама беру, оның атқаратын қызметтерін нақтылау, отбасындағы қарым-қатынас мәселелерін талдау көптеген зерттеулерде орын алған. Отбасы қызметінің ортақ топтамасы немесе жіктемесі де жетік түрде толық жасалмаған. Г.М. Свердлов және В.Л. Ресенцев (1958) отбасының маңызды қызметтерін ұрпақ жалғастыру, тәрбиелеу, шаруашылық және өзара көмек көрсету түрлерін жатқызған. Ата-ананың отбасылық ықпалы туралы өз еңбектерінде А.Ю.Гавит, Э.А.Тийт қарастырды, сонымен қоса некедегі сәйкестікке қатысты мәселелер де талданған.
Отбасылық қатынастар бойынша құрылған отбасы анықтамаларының ішінде А.Г. Харчевтің ұсынған анықтамасы бойынша – «отбасы –бұл жұбайлар арасындағы ата-аналар мен балалар арасындағы қарым-қатынастардың жүйесі, оның мүшелері бір-бірімен некелік және туыстық қатынаспен байланысады, ортақ тұрмыс пен өзара адамгершіліктің жауапкершілікпен, қоғамның қажеттіліктеріне шартталынған әлеуметтік тәуелділікпен сипатталады». Отбасы денелік өмір мен әлеуметтік ағза өмірінің арасында байланыстырушы жүйе - деп берген анықтамасы А.Г Харчевтің отбасы ұғымына жалпылама болып табылады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. Возрастная и педагогическая психология /под ред. А.В. Петровского), М., 2009
2. Титаренко В.Я. Семья и формирование личности, М., 1987, 351с.
3. Семья и формирование личности //Под ред. А.А. Бодалева, М., 1989.
4. Буренкова Е.В. Изучение взаимосвязи стиля семейного воспитание личностных особенностей ребенка и стратегии поведения значимости взрослого .:Дис. канд. психол. наук.- Пенза, 2000 - 237с.
5. Спицин "Хроника семейного общение " М. 1987.
6. Кулик Л.А., Берестов Н.И. "Семейное воспитание ". М: 1990.
7. Хрестоматия по возрастной и педагогической психологии /под ред. И.И.Ильясова, В.Я. Ляудис . М.,2000.
8. Золотнякова А.С. «Проблемы психологии общения», Ростов-на-Дону 2006г.
9. Кулагина И.Ю. «Возрастная психология», М., 2006 г.
10. Мұқанов М.М. «Жас ерекшелік және педагогикалық психология», М., 2006 ж.
11. Кон И.С. Открытие "Я". - М., 2008.
12. Рубинштейн С.Л. Принципы и пути развития психологии. - М., 2000.
13. Немов Р.С. «Психология», ІІ том, М., 2003 г.
14. Ломов Б.Ф. Проблема общения в психологии М., Наука, 2001. – 278 с.
15. И.А. Зимняя Педагогикалық психология. Алматы, 2005 436 б
16. Смирнова Е.О. Проблема общения ребенка и взрослого работах Л.С Выготского и М.И Лисиной. // Вопросы психологии., - 1996 -№ 6
17. Лисина М.И. Развитие познавательной активности детей в ходе общения со взрослыми и сверстниками // Вопрсы психологии – 1982 - №4 - С.35
18. Галигузова Л.Н., Смирнова Б.О. Общение со взрослыми как условие осознания детьми своих собственных действий //Проблемы возрастной психологии. - 1989 - С.21-22 .
19. Годовикова Д.Б. Влияние общение со взрослыми на общение со сверстниками //Иследование по проблемам возрастной педагогической психологии - М., 1980. - С 78-79.
20. Мухина В.С. Возрастная и дифференциальная психология.- М., 2000.
21. Шерьязданова Х.Т Учите детей общению - Алма-Ата, 1992.-234с.
22. Карандашев Ю.Н." Как дети понимают взрослых " М, 1985.
23. Добрович А.Б. Воспитателю о психологии и о психологическом общении. М, Просвещение. 1987 - с 189-413.
24. Реан А.А., Коломинскиий Я.Л. Социальная педогогическая психология.- Спб ., 1999 - 428 с.
25. Кон И.С. "Ребенок и общество " М, 1989.
26. Бодалев А.А. Психология общение "Избранные психологические труды" М., 1896-16с.
27. Буева Л.П Человек деятельности и общение .М. " Мысль" 2007-216 с.
28. Варга .А.Я. Структура и типы родительских отношения.
29. Буренкова Е.В. Изучение взаимосвязи стиля семейного воспитание личностных особенностей ребенка и стратегиии поведения значимости взрослого .:Дис. канд. псих. Наук.-Пенза, 2000.-237с.
30. Мухина В.С. Возрастная и дифференциальная психология .-М., 2000.-388.
31. Ковалев. Психология личности .М: Просвещение 1970-391с.
32. Ананьев Б.Г. Педагогические приложения современной психологии // Хрестоматия по возр. и пед. психологии. /Под. Ред. И.И. Ильясова, В.Я. Ляудис. М., 1981.
33. Годовикова Д.Б.Влияние общение со взрослыми на общение со сверстниками \\ Иследование по проблемам возрастной педагогической психологии.-М., 1980.-С 78-79.
34. Леонтьев А.Н. Проблемы развития психики.М., 1972 - 574с.
35. Выготскии Л.С. Избранные психологические труды - М., 1999 - 367с.
36. Ломов Б.Ф. Проблема общение в психологии - М., 1981 - С.3-34.
37. Андреева Г.М. Социальная психология. - М.: Изд-во МГУ, 1980 - 429с.
38. Лисина М.И. Проблемы онтогенеза общение.- М., 1986.-143с.
39. Ломов Б.Ф. "Проблемы общение в психологии ". М., 1981-218с.
40. Хрещева Н.Ю. Социально–психологические проблемы общение Ленинград. 1986 – с .43.
41. Шестопалов Р.А. Общение возможность и действительность.- Фрунзе. 1985. - С.3.
42. Мудрик А.В. Современнный старшеклассник: Проблемы самоопределения. – М., 1977. - 186 с.
43. Кон И.С. Психология юнешского возраста – М.: Просвещение, 1979. – 176 с.
44. Анастази А. Психологическое тестирование / под ред. К.М. Гуревича. В.И. Лубовского. М. 2002.
45. Измайлов Ч.А., Михолевская М.Б. Измерение в психологии 1983г.
46. Сидоренко Е.В. Методы математической обработки в психологии. Санкт-Петербург 1996г.
47. Готтсданкер Роберт. Основы психологического эксперимента.- М.: Изд-во МГУ, 2000.
48. Мельников В.М., Ямпольский Л.Т. Введение в экспериментальную психологию личности. - М., 2005.
49. Общая психодиагностика / Под ред. А. Бодалева, В. Столина - М., 1987.
50. Психологическая диагностика: проблемы и исследования / Под ред. К.М. Гуревича - М., 2001.
51. Түңлікбаева Э.М. Психологиялық зерттеулерде қолданылатын негізгі ықтималды-статистикалық әдістер.- Алматы, 1999.
52. Суходольский Г.В. Основы математической статистики для психологов.- Л.: Изд-во ЛГУ, 2002.
        
        ОРТАЛЫҚ АЗИЯ УНИВЕРСИТЕТІ
Техникалық және гуманитарлық факультеті
ДИПЛОМ Ж Ұ М Ы С Ы
Тақырыбы:
Отбасындағы ата ана мен бала ... ... ... ерекшеліктері
Орындаған
4-курс студенті __________________________________
Ғылыми жетекші
п.ғ.к ... ... ... ... ... және ... ... ________________________________
Қорғауға жіберілді « » ...... ... | ... ... | |
| | ... ... ... | |
| ... ... ... ... ... | ... шолу.................................................. |18 ... ... ... ... тұлғасының | ... ... |31 ... | |
| 1.3 ... мен бала ... ... стилдерінің | ... ... | ... ... ЗЕРТТЕУ |41 ... | ... ... ... ... мен ... |42 ... | ... ... әдістемелерінің сипаттамасы мен барысы |45 ... | ... ... ... ... ... мен сапалық |57 ... | |
| | ... ... | |
| | ... ... ... |60 ... | |
| ... | ... ... ... ... ... ... оның мүшелер
саны азайып, бала саны кеми ... ... ... мәдени
экономикалық жаңғырулар, әр түрлі сипаттағы әлемдік деңгейдегі ... ... ... арасында қарым-қатынас сипатына да өз ... ... ... ... ... жұмыс жасайтын болғандықтан бала
уақытының көбін пассивті тәрбиешілермен өткізеді. Бала ... ... тән ... ... ... ... шартталған: балалардың
көбісі күннен күнге ұлғайып ... ... ... ... анасыз өседі; теледидар, жеке бөлме т.с.с. өркениеттің жетістіктері
балалармен олардың ата-аналарының ... ... ... ... ең ... ... ортасы. Осы орта баланың
өмірдің мақсаты, оның құндылықтары, не біліп, өзін қалай ұстау ... ... ... ... және онда басқалармен қарым-қатынас
орнатуға дағдыланады. ... ... ... және ... екенін,
басқалардың «кім» және «қандай» екенін тәжірибеде ... ... ... ... әртүрлі жағдайаттар мен төтенше ахуаларда өзін ұстаудың
нормаларын, ... ... ... ... ... ... А.Г Харчев, А.Н Антонов, ... оның ... ... ... ... ... үйдегі ахуал, отбасының ... ... ... ... ... ... ... уәзендері (критерйй)
қалыптасуымен бірге қандай ... үшін ... ... не ... ... пен адалдық ұғымдарын меңгереді деген ... адам ... аса ... рөл ... Қарым-қатынас
нәтижесінде тұлғааралық байланыс ... ... ... қалыптасып
дамитындығы әр жеке тұлғаның қалыптасуында жетекші факторлардың ... ... ... өзара пікір алмасу, сезім әлеміне бірлесіп
ләззат алу, ... ... ... болу ... ... ... кең ... эмоциялар арқылы екі немесе бірнеше психологиялық жүйе
не бірнеше рухани әлем және ой-пікір, сана-сезім, ... ... ... ... ... ... не ... қақтығыс, талас-
тартыс, қарама-қайшылық, тұрғысындғы мәміле үрдісі іске асады. (А.В.
Мудрик, А.В. ... Қ.Б. ... Ж. ... С.М. ... ... маңыздылығы - отбасы ұғымына анықтама беру, оның атқаратын
қызметтерін нақтылау, отбасындағы қарым-қатынас мәселелерін талдау ... орын ... ... ... ... ... ... де жетік түрде толық жасалмаған. Г.М. Свердлов және В.Л. Ресенцев
(1958) отбасының маңызды ... ... ... тәрбиелеу,
шаруашылық және өзара ... ... ... ... ... ... туралы өз еңбектерінде А.Ю.Гавит, Э.А.Тийт ... қоса ... ... ... ... де талданған.
Отбасылық қатынастар бойынша құрылған отбасы анықтамаларының ... ... ... анықтамасы бойынша – «отбасы –бұл ... ... мен ... ... ... жүйесі,
оның мүшелері бір-бірімен некелік және туыстық ... ... ... пен ... ... ... ... шартталынған әлеуметтік тәуелділікпен сипатталады». Отбасы
денелік өмір мен әлеуметтік ағза өмірінің арасында ... жүйе ... ... ... А.Г Харчевтің отбасы ұғымына жалпылама болып
табылады.
Практикалық маңыздылығы. Қазіргі кезде ... ... ... мен бала ... ... ... жиі орын алып, ... ... ... ... кешеуілдеп, психологиялық қызмет көрсету
жағынан мәселе туындауда. Сондықтан ... орын ... ... ... ... жолдарын жан-жақты зерттеу қажет ... ... ... шешу ... ... мақсатында зерттеу тақырыбын «Отбасындағы
тұлғааралық қарым-қатынастың психологиялық ерекшеліктері» деп ... ... ата ана мен бала ... ...... ата ана мен бала ... психологиялық
ерекшеліктерін эмпирикалық зерттеу.
Болжамы - Отбасындағы тәрбиелеу стилдері мен ... ... ... арасында тығыз байланыс бар.
Зерттеу міндеттері:
1. Отбасындағы тұлғааралық қарым-қатынастың ерекшеліктері туралы ғылыми-
теориялық әдебиеттерге ... ... ... ... ерекшеліктерін зерттеу
әдістемелерін жинақтау.
3. ... ... ... ... ... жүргізу.
4. Отбасындағы тұлғааралық қарым-қатынас ерекшіліктеріне жүргізілген
зерттеулерді қорытындылау, ... ... ... ... ... жеткіншек қарым-қатынасын анықтау әдістемесі (А.Н. ... ... Р.Ф. ... ... ... проективті әдістемесі
3. Дж Мореноның социометриялық сауалнамасының модификациялық нұсқасы
Зерттеу мерзімі: 20 ... – 25 ... ... ... ... ОтбасыЛЫқ қарым-қатынастың психологиялық ерекшеліктеріне теориялық шолу
Отбасылық қарым- қатынастың маңызы. Өмір ... ... ... ... да бір қоғамға келіп түседі. Ол сол қоғамда ... ... әрі ... ... ... ... көптеген факторлер оның ішінде
биологиялық және әлеуметтік факторлер әсер ... ... ... маңызды фактор ол - отбасы. Отбасыда қанша адам бар ... ... ... ... ... отбасылар әртүрлі болады.
Отбасыда адам өзінің әлемге өзіндік ... ... ... ... ... ... қалай жасайтынын, қай жолмен жүретінін
айқындайды.
Әрбір баланың өмірінде ата ананың орны ... Олар ... ... жаңа ... ... ... көмегімен ол өзін қоршаған әлемді
таниды. Ол барлық іс әрекетінде соларға еліктейді. Бұл ... ... ... арасындағы жағымды эмоционалды байланыстардың арқасында күшейе
түседі. Бала әкесі мен анасына ұқсауға тырысып ... ... ... барлық адами қасиеттерді өз әрекеттерімен тырысатын болады. Бұндай
тәрбие процессін саналы деп айтуға болады. Себебі ... ... ... ... өзін өзі ... отбасыға үлкен мән беру баланы ... ... ... ... ... ... бала жан ... ересектерге бала тәрбиелеу арқылы ғана ықпал етпейді. ... ... ... ара қатынасы үлкен роль атқарады. Отбасы
кішкентай әлеуметтік топ болғандықтан, өзінің мүшелеріне ... ... ... жеке ... ... жүріс тұрыстарымен отбасы
өміріне әсер етеді. Бұл кішкентай топтың жекелеген мүшелері, оның ... ... ... қалыптастыруына және бүкіл өмірлік
қағидаларымен мақсаттарының қалыптасуына ықпал ете ... ... ... ... маңызы зор. Оған ... ... ... ... ... өміріне араласа алмайтын бала ... жоқ бала көп ... ... ... бұл ... тыс ... немесе сол сияқты жерлерде тәрбиеленіп жатқан кішкентай ... ... Бұл ... ... даму ... тәрбиеленіп жатқан
балаларға қарағанда өзгеше болады. Бұл балалардың ақыл-есімен әлеуметтік
дамуы ... ... ал ... дамуы тежеліп қалады. Ересек адаммен де
дәл осындай жағдай болады. Жекелеген қатынастардың аз ... ... ... ... Ал бұл ... теріс құбылыстардың көзіне айналып
тұлғаның күйреуіне әкеліп соғады [1].
Көптеген адамдардың жүріс ... ... ... ... әсер
ететіні бегілі. Көптеген адамдар басқа адамдардың көзінше ... ... ... ... ... Егер адам ... ... сезетін болса,
ол адамда осындай әрекеттерге деген стимул пайда болады. Ал ол өз ... ... ... тауып оған жақсы жағынан көрінуге көмектеседі.
Егер адам ... ... ... ... ол ... ... пайда
болады. Ол бар күшін салып қасарысатын болады. Жақсы тәрбие көрген адам
бұндай қастықты саналы күрес ... ... ... ... ... ... коллективтің тұлғағаға
үлкен ықпалын тигізеді. Бұл әсіресе ... ... ... ... ... ... ... қалыптасуынан
көрінеді. Отбасы кіші топ ретінде өзінің ерекшелігінің арқасында ... ... ... ... ... Ол ... ... екенін сезінуне, сол арқылы басқа адамадарға көмек көрсеткісі
келетін сезімдердің оянуына көмектеседі.
Ата-ананың ролі жан-жақты. Ата-ана ... ... ... таңдауына
ықпалы зор болғандықтан, үлкен жауапкершілікке ие. Баланың дүниеге келуі
және оның дамуына қажетті ... ... ету ... ... ... бір ... ... етеді. Баланы асыраудан басқа, ата-ана баланың
тұлға болып қалыптасуында да ролі жоғары. ... ... ... ... ... ... ... және қатысуына ғана байланысты
емес. Олардың ... ... ... бір келімге келулеріне
байланысты.
Ата-ана бір ымыраға келмей баланы әрқайсысы өз жақтарына ... бала ... ... ненің бұрыс екенін ажырата алмай есі шығады.
Онымен қоймай ата-ана арасындағы ымыра бұзылып, ұрсысып ... оның ... бәрі ... ... ... ... күнде естіп жүретін болса, ондай
бала өз өзіне деген сенімділікті жоғалтып алады. Бұндай жағдайда ол ... ... ... келіп балалық үрей туады. Бала қорқақ болып,
тіпті жүйке ауруна шалдығуы мүмкін. Бала үшін ... ... ... өте ... ... ересектердің оған деген қарым-қатынасы қандай
екенін сезіну ерекше маңызды [2].
Ата-ананың балаға деген эмоциональді қарым-қатынасының сипатын ... ... деп ... ... Бұл ... ... ... толық
бей-жайлыққа дейін бірнеше вариациялары бар. Оларды балаға үнемі телу ... ... ... қою да ... ... Бала ... өз тарапынан жылылық
көрсеткісі келген ата-анаға баламен қатынасты ... алу өте ... тым ... те, тым ... ... та қажеті жоқ. Баламен
арадағы қарым-қатынас еркін болу ... Бала ... нені ... соны
түсінуге тырысу қажет. Және сол қажеттіліктерді беруге ұмтылу керек. ... ... ... ... тек оның айтқандарын істей бермеу қажет. Белгілі
бір деңгейде оған еркіндік яки ... ... ... емес ... ... ... ... ортадағы қатынастың бұзылғанын шамадаг тыс
агрессивті болудан немесе баланың мінез-құлқын ... ... күш ... ... ерте ... ... ... даму прцессінің дұрыс болуы бірінші
орында ата-ананың мейіріміне байланысты. ... бала ... ... түсінуді, өзінің реакцияларын қадағалауды үйренеді. Ата-
анасының тұлғалық үлгілерінің арқасында ол ... ... ... керек екенін үйренеді. Қалай жақсы көру керек, кімнен аулақ болу
керек, кіммен санасу керек, кімге өзінің симпатиясын я ... ... ... қай ... өз ... ... ... керек деген сияқты
қатынастарды бала бірінші орында ... ... ... ... ... жеке өмір ... дайындайды. Ол рухани
құндылықтарды, моральді нормаларды, жүріс-тұрыс үлгілерін, салт-дәстүр, өзі
өмір сүріп жатқан қоғамның ... дәл осы ... ... Ата-
ананың келісіліп жасалған тәрбие тәсілдері баланы аламгершілік ... ... ... мен ... басқара алуға үйретеді. Балада
құндылықтар әлемі қалыптасады. Бұнлай ... ... ... ата-ана
өздерін үлгі ретінде көрсету арқылы балаға үлкен көмек көрсетеді. Алайда
кейбір ата-ана өздерінің балаларының ... ... ... ... ... ... жатады [3].
Тұлғалық үлгі ата-ана болған отбасыда тәрбиеленген бала ... ... ... ... ... ... ... әйелі неме
күйеуі, ана немесе әке. Онымен ... ... ... өте ... әдетте оның жынысына қарай мақтайды, ал ұрсіанда қарсы ... ... ... ... ... ... тәрбие, өзінің жынысына тән
сезімнің қалыптасуы тұлғаның ары қарай дамуының бірдін бір ... ... ... ... ... арқылы адамды тұлға ретінде тез
қалыптасуына себеп болуға болады. Егер балаға ... ... ... ... оның ... тиіп кетпейтіндей әділ жазалау қажет. Бала ата-анасы
жазадап жатқан кезде не үшін ... ... өзі ... ... Егер
баланы тым қатты жазалап қойса балада қорқыныш немесе ашу сияқты сезімдер
пайда болуы мүмкін. Балаға қол ... ... онда ... кез ... ... ... жеңуге болады екен деген теріс ... ... ... ... ... көрген тәрбиесіне байланысты болады.
Осылайша, ересектер тарапынан көретілегн теріс яки ... ... ... өзі ... ... Өзін өзі бағалауы төмен балалар өздеріне
көңілі толмай жүреді. Бұл ата-ана көп ... ... ... тым ... ... отбасыларда болатын жағдай. Онымен қоймай ата-анасының бір-
бірімен тіл табыспай жүргендерін ... ... оған өзін ... өзін өзі ... төмендеп кетеді. Бұндай бала өзін ата-
анасының қалауына мүлдем ... ... ... сезінеді. Бірақ тым
тәкәппарлық деген де ... бар. ... ... ... не ... ... аузына тосып, мүлдем жазаламайтын отбасылардан шығады. Өзін дұрыс
бағалай алмайтын бала кейін өзіне де ... да ... ... ... да ... өз ... ... қалыпты бағалаудың
қалыптасуына тырысу керек. Бұд жерде жазадау мен мақтауда ... ... ... ... ... таң ... тым ... болмайды, және тым қатал
жазаны да қолдануға да болмайды.
Өзін өзі бағалаумен қатар ата-ана талаптану ... де ... ... деңгейіне ие, өзін өзі бағалауы тым жоғары балалар тек
жеңісті ғана көздейді. Ал егер жеңіліп ... ол ... ... ... болады. Ал талабы төмен оған өоса өзін өзі бағалауы да төмен балалар
болашақта да осы ... да ... ... Олар ... ... ... әрдайым өздерінің мүмкіндіктеріне күмәнданып жүреді.
Жеңілісті оңай қабылдайды, бірақ ... тұра ... көп ... ... ... ... қандай да бір түрі ... ... әлі ... ... ... ... қалыптасқан. Тәрбиенің
мақсатын түсіну , тәрбиенің түрлерін түсіну, баланы тәрбиелегенде не нәрсе
болады не нәрсе болмайтынын білу ... Ол үшін ... ... төрт
тактиға бөлуге болады . ... ... ... ... ... төрт типке бөлеміз: диктат яғни артықшылық, қамқорлық, «араласпау»,
серіктесіп бірігіп ... ... мен ... ... ... ... отбасыда диктатты бар
екенінің белгісі. ... ... ... ... ... ... талаптар қоюы керек. Алайда ол ... ... ... бала ... өтірік айтумен, дөрекілік көрсетумен,
тіпті кейде ащық түрде жек көретіні ... ... ... ... Бірақ
қарсыласу әлсіз сипатта болса онда ол баланың бойындағы өз ... ... ... ... дербестік сияқты барлық жақсы қасиеттердің де
жойылып кету ... ... Бұл ... ... ... ... ... [4].
Отбасыдағы қамқорлық дегеніміз ата-ананың баланың барлық қажеттіліктерін
қанағаттандыру үшін жұмыс істеп, баланы ... да бір ... ... бала үшін ... ... даяр ... жүйесін
айтады. Тұлғаның белсенді түрде қалыптасуы туралы мәселе екінші ... ... ... ... ... шындыққа дайындық процесін
гектен тыс қамқорлығымен жауып тастайды. Бұндай шектен тыс қамқорлық, тығыз
эмоциональді ... ... тыс ... ... ... ... Ол ... енжар, тұйық, өздігінен еш нәрсе істей алмайтын болып
өсуне жағдай жасайды. Бұған ... гипо ... ... ұғым бар. ... ... бала ... қалай болса солай қарап, өз ... Бала ойна ... ... жүре ... мүмкіндік алады. Нәтижесінде
өскен кездерінде ондай балалар ешкімді силауды білмейтін, өздері ... ... ... ... ... өзінің тілегін орындауды талап
еткіш болып шығады.
Балалардың ата-анасыз, ата-ана балаларсыз дербес өмір сүуге болады ... ... ... ... «аралспау» тактикасынан пайда болуы
мүмкін. Бұл жерже екі әлем болуы мүмкін деп ... Яғни бала ... ... ... бір ... шекарасынан аспау керек. Ара қатынастың бұл
типінің негізінде ата-ананың тәрбиеші ретінде енжар болуы жатыр. ... ... деп ... ... ... қарым-қатынаста ортақ мақсат пен
міндеттер қойып оны ұйымдастыруды айтады. Дәл осындай жағдайда ғана баланың
өзімшілдігін жеңуге болады. Ара ... ең ... ... ... ... өте ... ... дамыған топ болады.
Көптеген ата-ана балаларының өтпелі кезеңін қорқынышпен күтеді. ... бұл кез ... ... өтіп ... ал ... кәдімгідей
қиындықтар туады. Жақында ғана тіл алып тып-тыныш жүрген бала аяқ ... ... ... түсе ... ... ... Бұл ... мен мұғалімдерде ойланбай теріс әрекет жасап қоюына түрткі болады. Олар
балаға дегенімізді істетеміз деп қатты қателеседі. Егер ... ... ... ... ... кетеді. Бала бұндай жағдайда ересектерден
қашып кеткісі келеді. Өтпелі кезеңде бала ... оның ... ... ... ... махаббаты мен қамқорлығына
мұқтаж болса да ... ... ... Бұл қиын ... ... кеін қарым-
қатынас ары қарай қалай дамитыны дұрыс тәрбиеге байланысты. ... ... ... ... ... ... [4].
Отбасы әлеуметтік институт есебінде адам қоғамының қалыптасуымен бірге
пайда ... ... ... ... ... қатынастар
қоғаммен, оның дамуымен тікелей байланысты. Отбасы кіші әлеуметтік топ, ал
оның мүшелері некемен немесе қаны бір ... ... ... ... ... жауапкершілікпен байланысты. Отбасы – ... ... ... болып табылады. Ер мен әйел – отбасының
екі ірге ... бұл ... ... ... ... адамдар ұрпақ
жалғастырады.Сонымен қатар қоғамның қартайған, еңбекке жарамсыз мүшелеріне
қамқорлық та ... іске ... ең ... ... бірі – ... ... оны
қоғамдық тәрбиенің ең тиімді деген жүйесі де ... ... ...... ... ... ғана емес, сонымен бірге оған әлеуметтік-
мәдени ортаның ... ... ... ... ... ... жеткізу, бойына сіңірту, яғни балаларын өздерін қоршаған ортаға
және қоғамға пайдалы ... етіп ... ... ең маңызды міндеті.
Ата-ананың, басқа да отбасы мүшелерінің өмір сүру тәжірибесі, жүріс-
тұрысы, өз міндеттерін таза атқару, бір-бірін құрметтеп сыйлауы – бәрі ... ... ... мәселе. Отбасынан тыс та тәрбие бар. Қазақ «Ұлың
өссе, ұлы жақсымен, қызың ... қызы ... ... ... бол»,-
дейді.
Отбасының тәрбиелеушілік міндетіне тікелей байланысты оның тағы бір
қызметі бар. Оны дамытушы міндет деп ... ... ... ... ерекшеліктерін неғұрлым ертерек байқау керек. Сонда ғана ... ішкі ... мен ... тез дамытады. Жас күнінен бастап
олардың қабілетін байқап, соған ... ... ... беру ... ... ... ... қабілетін іске асыруы отбасынан
басталады. Әке-шеше балаларына жақсы тәрбие беруге қоғам алдында жауапкер.
Отбасы – ежелден ... ғана ... жоқ, ... ... ... ... ... элементтерінің біріне айналды.Отбасы ерлі-
зайыптылардың арасындағы, ... да ... ... ... ... өндіргіш күштер мен өндірістік қатынастардың дамуына орай
қоғаммен, мемлекетпен тығыз органикалық байланыста болады. ... ... ... орныққан әлеуметтік жағдайды сараптау, оның ... ашу, ... ... сол ... әке мен ... олардың
ұрпақтарының алатын орнын, рөлін, отбасының ішкі құрылысын, атқаратын
функциясын және т.б ... ... ... ... ... ... этнографияның, психолгияның, педогогиканың, ... ... ... ... ... өз ... орай отбасының өмір сүруі мен дамуының ерекше жақтарын жете
зерттеп қарастырады.Әлеуметтану отбасына ... ... ең ... оны
некенің негізінде құрылған және белгілі бір әлеуметтік қызметтерді атқарушы
әлеуметтік ... ... ... ... ... ... себептерін және отбасын нығайтудың жолдарын зерттеуге көңіл
аударады.Осыдан ... ... ... пен ... ... ... өз ... жинақтаған отбасының пайда болуы, оның өмір сүруі
мен дамуы заңдалықтарын зерттейтін әлеуметтанудың ... ... ... ... құрамы мен санынан, сонымен қатар оның
мүшелері арасындағы өзара қарым-қатынастарының жиынтығынан ... ... ... қызметінің қандай жағдайда жүзеге асуы ... ... ... мүмкіндік туғызады: отбасында кім басшылық ... кім – ... ... ... арасындағы құқықтары мен
міндеттері ... ... ... сияқты.Отбасы құрылымының бұзылуы – бұл
оның қызметініңотбасымен орындалуына қиындық тудыратын және ... ... ... болып табылады. Мысалы, ері мен
зайыбы арасындағы шаруашылық-тұрмыстық міндеттерінің тең бөлінбеуі ... ... ... негізінде ілгері басады, яғни маңызды
міндеткерлікті ... сол ... ... ... ... ... жеке күшті бұрынғы қалпына келтіру, рухани
қажеттілікпен қанағаттандыру,Осы ... ... ... бұзылуы оның түрлі қызметінің отбасымен отбаасымен орындалуына
кедергі келтіретін отбасылық қақтығыстар екенін мойындау керек.
Отбасы- адамның эмоциясы, уайымы, көзқарасы мен ... ... ол- ... ... ... ... бір жолы оның ... уақыт талабына сай өзгеруін және бір отбасының өмірлік циклын
логикалық түсіндірілуі. Кулик Л.А., (1998) ... ... ... өріс ... және ата-ана мен бала қатынасы деп
қарастырады. Отбасы- неке негізінде немесе қан ... ... ... ... ... ... ... жаупакершілік алу және тұрмыстық жалпылылықта
байланысады (Эйдемиллер Э.Г, В.В ... 1990). ... ... ... оны қоғамдық өмірге жетелейді. Отбасының ... ... ... онда бала өз ... ... ... ... және де тұлға
ретінде қалыптасуына ықпал ету ... ... ... ... ... ... деп көрсетті өз зерттеу жұмысында [6,21].
Біріншіден, отбасы жағдайында бірлескен іс-әрекетті орындау ... ... ... ... ... ... берілді.
Екіншіден, жеткіншектердің тұлғалық дамуында ауытқулардың ... ... ... алғышарттарын анықтауға мүмкіндік береді.
Зерттеудің методологиялық бағытына қарай жеткіншектерге ... ... беру ... ... ... ... ... әрекет пен
эмоцияның өзара байланыстардың үйлесімділік механизмдерін ... ... ... ... ұғымына түсініктеме неғұрлым жалпылама
болып табылады: «Отбасы денелік өмір мен әлеуметтік ағза өмірінің арасында
байланыстырушы звено» болып табылады. ... ... ... ... ... ... ... жетік түрде толық жасалмаған. Мысалға Г.М.
Свердлова және В.Л. Ресенцев (1958) ... ... ... ... ... ... және ... көмек көрсету қызметтерін
айтады.
А.С. Золотнякова өз зерттеулерінде ... ... үш ... ... генеративті тәрбиелік, ... ... ... ... шаруашылық-тұрмыстық,
халықтың көбеюі, өз мүшелерінің демалысын ... ... ... жылдары басты назар отбасындағы қарым-қатынас пен оның ... ... ... орны ... Б. П ... А. Г. ... Ол ... кәсіби іс-әрекетімен отбасы жағдайындағы міндеттерін үйлестіре білу
сипаты және де отбасы ... ... ... ... деген тақырыптарда С.
Голод, З. Янкова т.б ... З.И. ... ... ... ... ... ішілік қатынастың тұрақтылығына ықпалы, отбасының
тұрақтылық жағдайы турлы Ю.Г. Юркеевич отбасы ... ... ... ... және А.М Уматинов және т.б. зерттеді. 70-шы жылдардың
аяғына қарай отбасы мен неке ... неке ... ... ... ... ... Ю.Е ... «қалалық
отбасыларда некелік рөлдерді бөліп ... З.И. ... және ... Отбасы ішіндегі қарым-қатынастың даму заңдылықтарын саналы
түрде түсіну талпыныстары жасалды, зерттегендер ... А.А ... ... және т.б ... қарым-қатынасындағы негізгі объект бала. Бала қай жас ерекшелік
кезеңінде ... ол ... ... яғни ... қамқорлығын қажет
етеді. Сол кезеңнің бірі яғни бала өміріндегі толқымалы кезең жеткіншектік
кезең. Жеткіншектік ... ... ... оның ... ... ... ... негізгі көздері мен механизмдері туралы зерттеген
ғалымдар Фельдштейн, Кондратьев және т.б. ... жаңа ... ... ... ... Кон, ... ... ал жас
ерекшелік дағдарысының құрылымын зерттегендер Г.П. ... ... ал ... ... ... және мінез-құлықтың
ерекшеліктерін Кучинский, жеткіншектегі өзіндік ... ... ... ... В.В ... ... ... даму механизмдері туралы
Е.Г. Дозорцева сияқты ғалымдар зерттеді ... ... ... басы ... ғалымы И. Бахофеннің «Ана
құқығы» (1861ж) ... ... ... Бұл ... ол ... дамуының
бастапқы сатыларына жыныстық қатынастардың ретсіздігі немесе ... кең ... тән ... ... ... ... кейін қоғамның
дамуында басты рөл әйелге тиесілі болды. Кейінірек еркектердің басымдығы
бекіді. И. ... өз ... ... ... Оның ойынша,
тарихтағы негізгі қозғаушы күш – дін. Бұған ... И. ... ... ... ... ... Азия халықтарында моногомияға дейін ... ... ... беруінде. Топтасқан отбасы басым болған және баланың
әкесі кім екенін анықтау мүмкін болмаған сол алғашқы кезеңнің ... діни ... ... ... көсемі, шіркеу қызметшісі немесе
басқа билік өкілі қалыңдықпен алғашқы неке түнін өткізуге құқылы болды.
Бүкіл әлемде, ... ... ... ... Дж. ... зор ... ... Ол некенің үш түрін анықтады:
➢ Көп әйел алу (полигиния);
➢ Көп күйеу болу (полиандрия);
➢ Моногамия;
Оның ... ... ... жаңа ... ... өлтіріп отырған,
соның салдарынан ... ... ... ... ... бірнеше
күйеулері болған, яғни көп күйеу болу осылайша туындаған. Осыған байланысты
әкелікті анықтау мүмкін ... соң, ... ... ... ... ... неке тән болса (еркек өзіне басқа ... ... ... ал ... тайпада – зндогамды тайпа тән болды (еркек
өзіне әйелді тек өз тайпасынан алды).
Отбасы ... жаңа ... сын ... ... ... ... Г. Мэн қоғамның дамуында матриархаттың болғанын жоққа шығарды.
Американдық зерттеуші, ... ... Л. ... ... дамуына
қатысты басқа көзқарасты ұстанды. Ол 200-ден астам қоғамдық топтың неке –
отбасы қатынастарын ... ... ... ... ... мен өнердің түрлерін жасады. Ч. ... ... ... ... даму ... ... Л. ... іліміне сәйкес
отбасы мынадай кезеңдерден өткен:
Л. Морган топтасқан неке ... ... да, оның шын ... ... ол ... тек некенің кейінгі түрлерін саралай отырып, теория
жағын айқындады. ... ... ... ... Ф. ... негіздеп берді. Ол
бірінші болып мәдениеттіңе, яғни тағылық пен варварлықтың алғы ... ... ... Әр ... ол төменгі, орташа және жоғары
сатыларға бөлді. Ол өзінің ... жеке ... және ... атты ... ... оның ... даму барысында талдау жасайды.
Алғашқыда неке топтары ұрпақтарға бөлінгенде, яғни ата-аналар мен ... ... ... жол берілмегенде, бұл қандас туыс отбасы ... ... оны ... ... ... ол апа мен бауырлар арасындағы
жыеыстық қатынасқа жол бермеді. Ал кейініректе жұптан тұратын ... ... онда ... пен әйелден бір-біріне қатысты жұбайлық адалдықты талап
етті, ал көзге шөп салу қатаң жазаланады. ... ... ... ... ... түрі ... ... табылады [9].
Жеткіншектердің зерттеуге психология ғылымындағы базалық теориялар мен
концепциялар негізге алынады. Психиканың онтогенезде дамуы мен ... ... Л.С. ... мен А.Н. ... ... ... психикалық даму теориялары жеткіншек ... ... ... жұмыстар және жеткіншектердегі тұлғаның дамуындағы
өзіндік сана ... ... ... Э. ... ... агрессиялық мінез-құлқын зерттеген жұмыстар зерттеудің
теориялық мәнділігін негіздеді. Оларға Н.Д. ... Л.И. ... және ... психикалық даму мәселелеріне қатысты Қазақстандық жұмыстар
зерттеудің теориялық негізі мен ... ... ... да қазақстандық ғалымдардың зерттеулеріне үңілсек, ... ... ... ... өзіндік бағалаулары мен ... пен ... ... ... ерекшеліктері
зерттелінген.» Бұл зерттеу нәтижесінде қазіргі замандағы жеткіншектердің
өзіндік бағалау құрылымын ... ... ... ... ... ... этностық сәйкестіктің компонеттері мәнді ... ... ... ... ... ... түсінуі «өзін
білу» және «ұйымдасқандық» сияқты сапалар бірінші орныға шықты ... ... өз ... ... ... ... ... сана сезімдерді құрайтын негізгі компонеттері өзіндік
бағалау және ... ... мен ... ... қарастырған.
Педагогикалық-психологияда көп қолданылатын ... ... ... ... әдісі, яғни психологиялық педагогикалық тренингтер
арқылы жеткіншектердегі агрессиялық мінез-құлықты азайту мен оның өзіндік
бағалау мен өзара ... ... ... ... ... ... ... Э Берннің трансактілік талдау ... ... эго ... ... ... ... агрессиялық
мінез-құлықты өзгертудің психологиялық ерекшеліктері қарастырылады.
Қ.А. Айдарбеков ( Развитие диалогической структуры самосознания у
подростков во ... ... ... жұмысында жеткіншек
жастағы тұлғалық жекелік-варияциялық даму ... ... Осы ... ... ... ... неғұрлым
байланыстырып отыратын жаңа тұлғалық құрылымдардың ... ... ... Осы ... негізгі мәнділік жеткіншек жастағы
тұлғалық жаңа құрылымдардың ... ... ... мен ... ... ... ал жеткіншектердің жаңа әлеуметтік қатынастарының
жаңа деңгейге өтуін қамтамасыз етеді. Олардың пікірінше жеткіншектерді ... жаңа ... даму ... мен ... ... ... ... отбасылық жүйенің қызмет атқару ерекшеліктері ... ... ... ... ... Шалғынбаев «мінез-құлқы дезадаптивтік жасөспірімдердің кісілік
қасиеттері мен кісі ... ... ... мен ... ... ... ... бұзылған жасөспірімдердің кісілік қасиеттерінің даму
ерекшеліктерін және олардың кісі аралық қатынастар ... ... ... ... ... сондай-ақ психологиялық көмек
көрсету мазмұнын жасау болып табылады.
Зерттеу барысында ... қиын жас ... ... даму ... ... ... «Тұлғалық алаңдаушылықтың көріну механизмдері өзгеруіне
әртүрлі фактордың әсері» атты тақырыпта кандидаттық ... ... ... ... тұлғалық алаңдаушылық деңгейінде көрінетін
эмоциялық күй. Зерттеу пәні ... ... ... ... ... көріну ерекшелігі жасөспірім шақтан жиырма сегіз жасқа дейін оның
көріну механизмдерінің өзгеруі алынады. Жұмыстың ... ... ... тұлғалық алаңдаушылықтың жағымды сипаттамасы зерттелінді. Бұл ... ... ... іс ... ... ... екендігі
көрсетілді.
С.М. Өмірбекованың «жасөспірімдік және ерте балауса жас ... ... ... ... атты жұмысының мақсаты мектептегі оқыту
жағдайындағы әртүрлі факторлардың жасөпірімдік және ерте ... ... ... әсер ету ... ... ... ... өзін-
өзі бағалаудың деңгейлері мен құрылымдық ... ... ... ғылыми жаңалығы мынадан тұрады: өзін-өзі бағалаудың
құрылымдық құрауыштарын, оның жасөспірім кезден ерте жастық кезге дейінгі
оқушыларда қызмет етуі ... ... мен ерте ... қала мен ... ... даму ... байланысты өзін-
өзі бағалауының танымдық және эмоциялық бөліктерін ... қала ... ... осы жас ... ... ... даму
ерекшеліктеріне жыныстық факторлардың әсерін анықтаудан тұрады. Зерттеуде
келесі тұжырымдар ... қала мен ... жас ... мен ... ... өзін-өзі бағалау арасындағы айырмашылықтар өзін-өзі
бағалаудың эмоциялық, сондай-ақ ... ... ... ... стилі шет елдерде және ТМД елдерінде ... ... ... ... ... ... ... оқушылармен қарым-
қатынас стилін дамытуда айтарлықтай зерттеу жұмысын жүргізген Ю.П. Ахзаров,
А.А ... Н.Г ... А.В ... және т.б. ... ... ... тек қана білім мен ... ... ... сонымен қатар тікелей және жанама түрде қарым-қатынас жасау
қажет екендігі ... ... ... ... оқушыларымен қарым-
қатынасын оқу-тәрбие үрдісінде ... ... ... ... бар. ... ... мұғалім мен бастауыш сынып оқушыларының
қарым-қатынасы және оны қалыптастыру механизмін қазақстан ғалымдары ... ... ... Қ.Ж ... ... С.М., С.И ... В.К.
Шабельников және т.б.
Солардың ішінде Г.К. Шолпанқұлова «гумандық қарым-қатынас» адам
бойындағы адамгершілік, ... ... және ... ... анықталады деп келтірген. Бұл зерттеу жұмысының мақсаты бастауыш
сынып мұғалімі мен оқушылардың оқыту ... ... ... ... ... ... «отбасы тәрбиесі жағдайына балалардың қарым-қатынас
қиындықтарындағы психологиялық-педагогикалық ... атты ... ... жүйесіндегі ең түйінді мәселелердің бірі қарым-қатынас
проблемасы. ... ... ... ... ... болады, ондай балалар ... бар деп ... ... Мектепке дейінгі және кіші мектеп
жасындағы балалардың тұлғааралық қарым-қатынасының ерекшеліктерін анықтау,
психологиялық-педагогикалық ғылымда қажетті ... ... ... ... ... ... ересектермен
өзара қарым-қатынасының психологиялық-педагогикалық негіздері, бала мен ата-
ана ... ... ... бала ... ... ... жасалынып, балалар мен ересектердің қарым-қатынасының
дербес бағытталған мәдени ... ... ... мен тәсілдері
анықталған. Зерттеу барысында толық емес ... ... ... зерттелген.
Э. Берн теориясының мәнін, қарым-қатынасындағы эго күйлерді белсендіру
ерекшеліктерін, оның ішінде қарым-қатынас үшін «Ересек» ... ... ... ... ... және ... ... қатынасты орната білу, эго күйді белсендіру конфликтілі
адекватты шешуге, агрессияны азайтуға ... ... ... ... ... ... ішкі ... жүйесінде
жасөспірімдердің өзіндік санасының диологиялық құрылымдардың дамуы» атты
зерттеу ... ... ... ... сана дамуының
ерекшеліктерін және бүкіл тұлға ... ... ... тудыратын
факторларды зерттеуге арналған.
Өткізілген зерттеу жұмысының нәтижесі ... ... ... ... ... жаңа құрылымы өзіндік санасының диалогиялық
құрылымдары екені туралы болжам өзінің растаулығын алып қойылған. Дәл ... ... ... ... жаңа ... ... жастағы
тапсырмаларды өнімді атқаруға қамтамасыз ететін ... ... ... Ішкі отбасының құндылықтары өсіп
келе жатқан буынға берілуіне, дамуына және ... ... ... ... оның ... ... комуникативтікпен
эмоционалды қарымөқатынастардың үлгілері бойынша ... ... ... іс-әрекет жасөспірімдерде өзіндік
санасының диалогиялық құрылымдар дамуының негізгі көзі болып келеді
Психологиялық ілімдер жүйесіндегі басты ... ... ... ... ... ... кезінде бір-бірін тану мәселелері бойынша
ғылыми пікірталасты ұйымдастырушы және оның ... А.А ... ... Оның ... ... етуімен 1970, 1973 жылдары Ленинград қаласында
«Адамдар ... ... ... мен ... ... және ... ... және «қарым-
қатынас теориялық және қолданбалы психология симпозиумдары өткізілді»
Отандық ... ... ... Д.Б. ... Т.В. ... ... жетекші іс-әрекеті ретінде қарым-қатынасты келтіреді.
Жеткіншек жаста қарым-қатынастың ерекше орнын дәлелдей келе, В.В. ... ... ... ... кезең адамда қарым-қатынасты құраушы
тәртіптер мен ережелердің қалыптасу кезеңі» [15].
Жеткіншектік жастың өзара қарым-қатынас типін ... ... ... және А. Березовин мынадай пікірін ұсынады: баланың шағын ортасы
негізгі екі әлеуметтік-психологялық астарлы жүйе ... ... бұл ... бала» қатынасындағы астарлы жүйе, белгілі-бір
кезеңде бұл жүйеге «бала-бала» ... ... жүйе ... ... ... Дәл осы ... қарым-қатынасқа қажеттілік пайда болып, дамуға
түрткі алады, ол тұлғааралық қатынастардың негізінде жатыр. (2007)
Жеткіншектің сынып ... ... ... ... ... Оның ... ... өз құрдасының бойындағы жоғары
адамгершілік қасиеттерді жоғары бағалайды. А.В. ... ... ... ... «жеткіншектер жақсы жолдас болуға даяр әрі бейім келетін
құрдастарын бағалайды. Жомарттылық бастауыш ... ... ... ... ... ... қала ... (2007).
Жеткіншектердің мінез-құлқын өзіндік реттеу механизмдері танымдық іс-
әрекеттер мен ... ... ... ... ... зерттеу барысында мына жағдайлар анықталды: ... ерік күші ... ішкі ... ... байланысты
болады және өзіндік реттелуге әсер етеді. Эмоциялық өзара қатынас ... әсер етсе де, ... ... келгенде қақтығыс екінші
орынға түседі, олардың әсері сол ұстанған көзқарасы арқылы сындырмауы деген
пікірде бар.
Жеткіншектердің бесінші бөлігі құрдастарымен ... ... ... ... ... ... шыға білмеуімен байқалады.
Құрдастарымен қарым-қатынаста ұмтылыспен қақтығыстық жағдайлардан шыға
білмеуі арасына ... ... деп ... Т. ... ... бар ... жеке тұлғалық қасиеттері
мен тұлғааралық қатынастарының ... және ... ... ... атты зерттеу жұмысында. Баланың әлеуметтік дамуы ... ... ... ... ... Жас ерекшелік құрылымдар
сенімді кезекпен қалыптаспайды.
Бұдан біз бала мен ... ... өте ... ... ... Бұл ... ... экологиялық қатынас деп
атайды. Көп жағдайда отбасыдағы ... екі ... ... ... ... онша ... ... баланың өзінің оны күштілігі, тәуелсіздігі ашушаңдығы үшін
мадақтайды, ал қыз ... ... ... ... ... ... ... қайшылықтың себебі көбіне ата-ананың
қандайда бір ... ... ... болып келеді. Мәселен:
ер балаға ұрпақты ... жеке ... дене күш иесі деп ... ... қыз ... ... сезімі пайда болады.
Кейде ол ... ... шығу үшін ер ... ... ... ... Сонда қарап отырсаң ата-ананың балада мұндағы орны
ерекше екеніне көз жеткізуге ... ... біз ... бала мен
екінші бала ... ... ... және де бір ... ... әр түрлі мінезді болады деген сұраққа жауап бердік.
Көп әсер ... ... ... даму жағдайларының әртүрлілігінде
болып отыр.
А. С. ... бұл ... ... даму ... ... ұғым
арқылы түсіндірген. Баланың әлеуметтік ортамен ... ... ... ... анықтайды. Ол баланың әлеуметтік даму ... оның екі ... ... іс ... және ... кешіру
[16].
Екінші баланың даму жағдайының жақсы болуы ата-ананың түсінікпен
қарағанына байланысты. Ал ... кіші және ... ... даму
жағдайына шолу жасасақ олардың даму ... ... ... ... ұзақ ... бойы ... кіші бала ... болады. Ол
белгілі бір әрекет орындағанда ... ... ... ... ... ол көп жағдайларда өмірге ... ... ... де ... ... ... ерекшеліктерді байқаймыз.Ал
ортаншы бала ... ... ... және өзін көптеген
жағдайларда өкпелі сезінеді. Оның ... бір ... ... ... ... Ал ... бала ... бастап өте
ерекше жағдайда өседі. Психологтар бұған ... ... Холл ... ... ... бала ерке бала болып өседі.
Жалғыз бала дамуындағы ерекшелік ол ұзақ ... бойы ... ... қарын-қатынаста болады. Бұл бала үшін оңай емес. Бала ... ... ... пайымдауы мүмкін.
Нәтижесінде өзіне деген сенімін жоғалтады. Жалғыз бала ... көз ... ... Егер оның ... бір ... келмей
жатса оған тез арада көмек береді. Ал егер ... ... ... ... ... он рет ... бірнеше рет қайталу барысында
үйренеді. Отбасыдағы ... ... бір ... олар ... ... жақын араласа алмайды. Және де ... ... ... ... ... ... ... балалармен қалай сөйлесу керектігін біле
бермейді. Отбасысының ... ... ... апа ... ... Бала ата-аналарының өзіне ... ... ... ... көмек беріп, серік ... ... ... ... ... қол ұшын ... ... келгенін аямайды, өзінен ... ... ... ... ... тырысып бағады. Ал үлкендері кішіге
ізет көрсетіп ... ... Өзін ... үшін ... Осындай даму жағдайында белгілі бір мінез қырлары өмірге деген
көзқарасы қалыптасады.
1.2 ОТБАСЫЛЫҚ ... ... ... ... ... ... ... жеткіншек жас 10-12- жастан 14-15 жасқа дейін
анықталады. Бұл жеткіншек жастың негізгі ... ... ... тез ... өзгеруі. Яғни, анатомо-физиологиялық жағынан ... ... ... ... (кризис) жүріп жатады. Бұл жас
әртүрлі ... ... ... және ауыр
дағдарыстармен бай. Бұл ... ... ... ... ... ... эмоционалды әсер етудің тәсілдері қалыптасады.
Жеткіншек жастың тағы бір ерекшелігі, білімін одан әрі ... ... ... ... ... сонымен қатар өзінің «Менінің»
қалыптасуы болып келеді. Жеткіншек жасты, жиі ... ... ... ... ... жас ... өзіне деген көңіл аудару өседі, өзінің
физикалық ерекшелігіне де, ... орта ... ... ... да ... ... және ... абыройлық сезімі
жоғарылайды сонымен қатар тез ренжігіш те ... ... ... ... ең ... ... ол ... жетілу болып
келеді.
Психофизиологиялық деңгейде жеткіншектер ыңғайсыздық сезімін бастан
кшіруі мүмкін:
➢ Эмоционалды сферасының тұрақсыздығы
... ... ... ... ... Қобалжушылық ахуалының жоғарғы деңгейі
Жеткіншектердің танымдық даму қабілетінің ерекшелігі, ... ... ... ... ... келеді, яғни үлгермеушілік, мінез-құлқына
сәйкес емес ... ... ... даму маңызы, өзіндік сана
сезімнің орнауында. Ең бір жеткіншек тұлғасының маңызды ... ... ... ... өзін-өзі бағалаудың ... ... ... ... ... ... «мен » кейпі,
бейнесі, яғни денелік кейпі, ер азаматтық және әйелдік эталонмен ... ... ... ... ... ерекшелігінің дамуының төмендеуі өзін-өзі бағалаумен өзін
сыйлау қасиетінің төмендеуі, және де қоршаған ортадан ... баға ... ... яғни тек сыртқы келбет жағынан.
Жеткіншектер көбінесе құрдастарының ой-пікіріне сүйенеді. Егер де ... ... ... ... ... ... қарым-қатынаста
қобалжуды сезінсе, ал жеткіншектер өз құрдастары мен ... ... екен ... идеалымен өмір сүруге ... ... ... ата-ана мен құрбы-құрдастары арасында конфликт ... ... ... ... қарқынды биологиялық дамуы мен байланысты және
дербестік талпынуы өз ... ... ... ... кезінде қиындық
туғызуы мүмкін.
Өжеттілік, келеңсіздік, ренжігіштік және агрессиялық жеткіншектер
үшін, сенімсіздігіне эмоционалды реакция әсер ... өзге ... ... ... ... ... ... болып жиі көтеріледі. Себебі бұл кезеңде оның ... ... жас бала мен ... қарағанда әлде қайда өзгеше болады. Бұл
кезеңге тән тағы бір ... ... ... ... өз ... ... адамдардың қамқорлығы мен ақыл – ... ... ... ... ... тек ... ... қатынасының өзгеше
келетінінде емес, сонымен қатар биологиялық дамуы ( жыныс т.б. ... ... өріс ... Ал, ... алғанда, жеткіншек тым өзгеше
сипатта келеді. Мысалы: жеткіншек төменгі сыныптарда оқып ... ... ... тек ... ... ... жеткіншек жасында үй
тапсырмасын өз сөзімен түсінікті етіп айтуға талпынады. Кейбір ... осы ... ... ... ... ... қарым – қатынаста
болғанда, мейірімді, сыпайы келсе,енді өрескел түрде, яғни тәртіп бұзуға
икем ... ... ... жеткіншек жас екі процесс қатарын
көрсетеді:
➢ Табиғи – ... ... ... ... сонымен қатар жыныстық
даму.
➢ әлеуеметтік – кең ... ...... тәрбие, әлеуметтену
процестерінің дамуы жатады.
Бұл процестер әрқашан бір – бірімен байланысты, бірақ ... ... ... ... ... және психикалық дамудың жолы ( мысалы бір бала
14-15 жаста ересек болып көрінсе, ал бір бала ... әлі жас ... ... ... ... жүйе мен ... дамуының сәйкессіздігі де кездеседі.
➢ Физикалық дамудың әлеуметтік дамудан ертерек болуы. ( физикалық жетілу
ерте іске ... ... ... Яғни ... ол – ... ... таңдауы, экономикалық жағынан еркін болуы т.б.) [16].
Жеткіншектік жас биологиялық мағынада өтпелі кезең болып ... ... ... жас ... айырмашылығы жоқ деуге болады.
Жеткіншек – әлі мектеп оқушысы және ата-ана қарамағында болады. ... іс - ... – оқу ... табылады.
Биологиялық факторға жыныстық жетілуді жатқызады. Сонымен қатар,
қарқынды даму мен ... ... ... ... ... ағза
жүйесінің де өзгеруі кіреді. Жыныстық ... ... ... ... ...... тікелей емес, жанама әсер етеді.
Жеткіншектердің мінез – құлқының лезде ... ол ... ... ... жаңа ... ... болуымен, және олардың орталық
нерв жүйесіне әсер етуі ... ... жаc – бұл ... ... бір нәрсені тануға деген ... ... ... қайнап тұрған кезі, сонымен қатар іс - әрекетке
деген қарқынды белсенділікпен ұмтылу жасы ... ... Бұл ... ...... жету ... ... өжеттілік танытады, сонымен қатар
алдынан шыққан кедергі ... ... ... ынтаның болуы, яғни
еркін іс - ... ... ... ... іс - ... ... ... көрсетсе, ал екінші бір іс - ... дәл ... ... алмауы мүмкін.
Жеткіншек жас өзінің албырттығымен танымал. Эмоционалды жағы ... және оны ... ... ... ... Жеткіншектердің танымдық іс
– әрекеті өте қарқынды дамиды. Олардың зейін аударулары тек үлкен көлеммен
тұрақтылықпен ғана сипатталмайды, ... ... ... ... ... Бұл кезеңде зейін ниетті болып келед. Сонымен қатар осы ... ... да ... ... ... ... ... Есте
сақтау көлемі де үлкейеді, яғни тек бір ... есте ... ғана ... ... логикалық ойлауы да өте ... ... ... іс - ... ... ... ... болады. Оның негізгі
ерекшелігі 10-15 жаста абстрактілі ойлау қабілеті ... ... ... өсіп
отырады. Бұл жастың маңызды ерекшелігі – белсенді, өз бетінше творчестволық
ойлауының қалыптасуы.
Жеткіншек пен ата – ана ...... ... ... ... келеді. Қазақ халқының ата тәрбиесі, ана, әже, ене тәрбиесі үлкен рөл
атқарады. Әсіресе, әже деп ... ... қарт ... ... ... Әжесінен тәрбие алған бала ертегі, әңгіме, өлең – тақпақты көп біледі.
Бауырмал, сезімтал болып өседі, үлкенді сыйлағыш келеді. Өйткені әже ... ... жас ... ... қалады [17].
Ана әкелік сезімнің жедел қалыптасуына себепші болады. Ол баланы «Әкең
айтты» деп сендіреді. Шыныменен бала тәрбиесі тұрғысынан ... ... ... ... ... ... ... жонғыш бар тәрізді.
Отбасылық тәрбие стратегиясының көптеген классификациялары бар.
Олардың бірі Санкт – ... Т.М. ... ... зерттеулер
институтында (әлеуметтік) дамыған. Ол ... ... ... ... ... ... ... жазалау (жазғыру, талап ету, сөгіс айту және т.б.). Ата
– ананың ойынша, бала ең ... ... ... ... бұл ... ата –
ана мен баланың қарым – қатынасы бастық – ... ... ... ... көп балалы отбасына, ата – анасы ішімдікке
салынған немесе ... ... тыс ... ... аударатын,
қайталама некеде тұрған отбасына тән;
➢ Өзара қамқоршы. «Назар балаға ... Бала ... ... ... отбасын сақтау құралы, әйел мен еркектің ... ... ... ...... ... Ата – ... бірі қатал, талап қойғыш,
қадағалауды, жазалауды ұнатады; ...... ... ... ... Жұбайлар келіспеушілігі туындайды;
➢ Достық стилі. Бала көмек алады, оның ... ... ... ... баланың туа біткен белгілі бір қасиеттерін басады.
Бұл қасиеттер түпкі қасиеттер болып ... ... ... ... ... ... ... қасиеттер қалыптасады. Түпкі
қасиеттер қатарына жүйке ... ... ... ... ... ... ... тәрбие стратегиялары осы қасиеттерге әсер ... ... жаңа ... ... ... ... қадағалау стратегиясының жүйке
жүйесінің әр түріне (мықты немесе әлсіз жүйкеге) әр түрлі әсер ... де әр ... ... Мықты жүйке жүйесіне қатысты алсақ, баланы
үнемі басу, тыйым салу, жазалау, ... ... бала тек ... ... ... әкеп соғады. Керісінше әлсіз, нәзік,
эмоционалдық жүйке жүйесі тән балаға қатыстықатаң қадағалау және ... ... ... ... ... ... жасаудан
қорқу сезімін, байланысқа түсуден қашқақтауды қалыптастырады, әлеуметтік
қорқақ адамның пайда болуына, яғни өз ... ... ... әкеп ... ... ... ... сезімдері, мінез ерекшеліктері,
түсінік талғамдары бірдей ... ... ... де ... ... ... тәрбиесі кем балаға жаны ашып: «Әдепсіз бала – ... ... ... ... ... ... де, ... екі етпейтін, тіл алғыш зерек, әр нәрсені танып, білуге құмар,
елгезек, ықыласты, тәртіпті балаларды басқаларға үлгі ... ... бәрі де ес ... ... ... ... ... алсам деп әрекет етуге ұмтылады. Ол өзін қоршаған ортамен, басқа
адамдармен қарым-қатынасқа түсуді қалайды. Бұл баланың өзін ... ... де ... ... табиғи құштарлығы. Олар үшін жай нәрсенің өзі
жаңалық. Бұлар әуесқой, тынымсыз зерттеуші. Көптеген мақал-мәтелдердің ... осы ... ... да ... ... өз ... ... жеке басының үлгісімен тәрбиелейді. Оның ... ... ... ... еліктеушілік басым.
Халық ұғымында адамның негізгі өмір кезеңінің бірі – жасты кезең –
бозбала шақ. ... ... ... белгісі – адамның жаны мен тәнінің
сапалық, сандық жағынан да елеулі өзгерістерге түсуінде. Осы ... ... ... артады, оның сана – сезімі өседі, психикасы шыңдала
қатая түседі. Ол ... өз ... ... ... зін ... ... ... қарай бастайды. Бұл жастағыларда өзін-өзі бағалауға ынталану, рухани
өмірге қызығу, жеке басындағы ойлар, ... ... ... ... ... ... жастарға мол, қайтып оралмайтын, кейін іздесең де
таптырмайтын адам өміріндегі ең ... ... бос ... – оның орнын
еш уақытта толтыра алмайсың деп бұл кезде адамда ғылым-білімді, өнердің сан
алуан түрлерін меңгере ... ... мол ... сол ... көп оқып,
үйреніп, біле берудің керектігін әдейілеп ескертеді, оларды еңбек сүйгіш,
көпшіл, белсенді, өнегелі ... ... Жас ... ... да ... ... пікірлер айтқан. «Баланы сүйсең, тәрбиесін сүй».
Жас бөбектерге ... ... ... оның жеке дара ... ... ... өзіндік ерекшелігін айрықша ескерту қажет ... ... ... қалыптасуында ойын әрекеті де елеулі ... ... ... ... жөнінде мақал-мәтелдердің түйетіні
мыналар: ойында бөьектің ортамен ... ... ... ... ... ... ... Бала ойынының түрі де, мазмұны да сан
алуан. Ойын үстінде бала достыққа, жолдастыққа, ... ... ... ... Бала ... ... ойын ... шақтың басты ерекшелігі. Халық ... ... ... ... ... ... ерекше мән бере
келіп, тәлім-тәрбие процесі үшін баланың кейбір ... ... де ... отырудың қажеттілігін ескертеді [19].
Тәрбие ісі – «ой шұңқыры», қыры мен сыры мол, неше ... ... ... ... аса күрделі процесс. Бұл жерде, осы айтылғанның бір
жағына ғана, яғни ... ... бірі – ... талап қоя
білу, оның нәтижесін қадағалап отыру мәселесіне тоқталмақпыз. Адамға ... ... ... іс ... қадағаланбаса, біртіндеп
берекесіздік пайда болады. Сондықтан балаға кішкентай кезінен бастап шамасы
келетін талаптар қойып, ... ... ... ... ... жас ... жауапкершілікке, өз борышын дұрыс түсіне білуге
машықтандыру қиын. ... қою, ... ... бала ... ... ... ... ие болады. Мұнсыз оқудың, оны миға тоқудың өзі ... ... жеті ... бала ... үйге ... ... ... біртіндеп машықтануы қажет, ұстаздың талап-тілектерін орындау оқушы
үшін – заң. Оқушыға ... алу, ... ... ... орындап
шығу үлкен жауапты әрі жанды жадырататын іс. Бұл жәйт ... ... ... ... оның ... ... ... себепші болады
өйткені, мектепке дейінгі тәрбиеде шын ... ... ... ... ... ... ... ісіне әділ баға беріп отыру ұстаздың
беделін онан сайын ... ... ... кінәсіне сәйкес жазаланғанда ғана босқа зәбірленбей,
қолайлы көңіл күйін ... ... Егер ол ... ... бұл ... кері ... тигізеді. Егер мұндай жағдай ... ... ... ... ... ... жөнді мән бермейтін, тіпті пысқырыпта
қарамайтын болады. Орынсыз жаза оны ... ... ... ... ... ... әр нәрсеге селсоқ қарайтын күйге түсіруі де мүмкін. Кейдк
оқушылардың теріс қылықтарын көре-тұра оны ... да ... ... ... оқыс ... ... әдейі жасамай, оны балалығымен,
білместік аңғарымсыздығынан да ... Ал, енді бір ... мұны ... мен ... қасарыспалығына қарай істейді. Мәселен, бір
бала терезенің желдеткішін ашамын деп оның әйнегін сындырып ... ... оны ... алысып жүріп сындырады. Бұл жерде, осы екі ... шара ... ... ... ... екеуінің кінәсі екі
түрлі, сондықтан екеуіне екі ... жаза ... табу ... ... ... ... ... іздеуден басталуы қажет,
өйткені, әр уақытта да себепсіз ештеңе болмайды. Сондай-ақ, кісінің ... ... ... жаза қолданып отыру белгілі талаптарға сәйкес
жүргізілуі тиіс. Бұлардың кейбір мына төмендегілер: ... ... ... ... ... кінәсіне лайықталып берілуі қажет. Екіншіден, жаза әр
уақытта оқушы санасында із қалдырып, оны жақсы жолға итермелейтіндей ... ... ... жаза ... ... ауырға қарай, ... ... ... ... ... ... ... теріс қылығының ақ-қарасы нақты тексеріліп, оның бұрыннан ... ... ... жалпы мінез-құлқы, т.б.) ескеріліп
отырылсын. Бесіншіден, мұғалім бұл шараны аса ... оның ... ... ... ... ... ... Тәрбие тәсілдері мен
тетіктерінің осы ... ... да сан ... ... ... әркез
ұстаз бен шәкірттің есінде болуы тиіс [20].
Әрбір адам өмірінің туылғанынан бастап өмірінің соңына дейін тәрбиелеу
процесіне тап ... ... ... ... ... ... асады, кейін бала ұжымға түскенде тағы ... ... ... Бала ... енді ол қоғамда өмір сүруді үйренеді. Ал ... бала ... ... ... ... ... - әрбір өсіп келе жатқан адамның мақсатқа бағытталған дамуы,
яғни жеке индивидуалдылық және тұлға ретінде ... ... ... ... ... өз баласының қоршаған ортадан бөліп ... ... ... ... ... Міне ... ... қалыптасады.
Әрбір тәрбиеленуші баланың өнегелі және шығармашылық күштерін дамытуға,
іске асыруға міндетті. «Тәрбиелеу» түсінігін сенімділікпен айтуға ... ... ... ішкі ... ... ... ... табылады. Әрбір педагог –
тәрбиелеуші өсіп келе жатқан балаға ... ... яғни ... ... ... ... бірегей және дербестік жолының дамуына да
көмектеседі.
Тәрбиелеуді былай сипаттауға болады: «Баланың рухани және ... ... ... ... ... ... яғни баланы
өндірістік, мәдениеттік қоғамдық іс-әрекетке дайындау». ... екі ... ... ... ... ... – тәрбиелеу процесс
ретінде және ... ... ... ... жақсы және жаман
тәрбиеленген адамдарды жиі салыстырады, яғни жамандарды жақсы білім ... ... ... деп айтады. Тәрбиелеудің негізгі түбірі басынан
бастап баланың ... ... ... ... ... ... маңызды талаптардан құралады:
Ата-аналар балаларының алдында эмоционалды болулары керек, анық және
нақты түрде өздерінің эмоциаларын барлық нәрсеге ... ... ... яғни оның ... ... ... мүмкін. Бұл баланың ортаны
бағалауының өзіндік жеке ... ... өте ... бала ... ... өткізу керек, яғни қоршаған ортаны тану
мүмкін екенін өзі заң ... ... ... ... керек. Иә сонымен біз
білеміз, тәрбиелеу туылғаннан ... ... ... ... ... бұл ... ... әсері, жас ерекшелігіне, әлеуметтік орнына
тәуелді болады. Әрбір тәрбиелеу жүйесі жас ерекшелігіне байланысты ... ... бұл ... ... ... ... ... керек, яғни біз
балалардан не күтетінімізде.
Жеткіншекпен сөйлесу өте ... Бала өсу ... ... деген
дербестікті таныту керек. Жеткіншектерді тәрбиелеуде лекция оқуға ... ... жол, ... шыққанда немесе ұзақ жол жүргенде әңгімелескен
тиімді, ол кезде баланың көзіне тіке көп ... Тағы бір ... ... ... – ол сізді қобалжытатын сұрақтарды қою болып
табылады. Мысалы: «Ал ... ... ... сен бір ... ... барсаң, саған тиісетін болса, не
істейсің? Бұл қылығы саған мүлде ұнап тұрған жоқ, ... ол әлі ... Сен не ... досың сені үйге өз машинасымен жеткізіп тастаймын деп уәде берсе,
өзі мас немесе анаша шегіп алған болса, бірақ сондада бәрі ... деп ... осы ... ... ... ... едің?
Сонымен осы сізді қобалжытатын сұрақтарды басу үшін, жеткіншекке өз
тәжірбиеңізде болған жағдайды ... ... жөн ... Сонымен қоса
өзіңіздің пікіріңізді айтуға асықпаңыз. ... бұл ... ... ... ... Ал ... оқығанды тек жеткіншектер ғана емес,
сонымен қатар үлкен кісілер де, жақтыра бермейді [22].
Тағы бір әдіс мынадан тұрады. ... ... ... қандай болмасын
уақытта сізге сенуіне және сіз оның сенімін ... ... ... отырысқа барғанда, егер ол жерде жеткіншекке бір жағдай ұнамай қалса,
ол сізге түн ... ... да ... ал сіз оған ... ... сұрақ
қоймай алып кете алуыңыз керек.
Көптеген жеткіншектер өздеріне әртүрлі рөлдерді эксперимент жасайды,
яғни бұл ата-анаға ұнамайды. Дәл осы ... ... ... ... ... ... қоршаған ортада өз орындарын табатынын. Мүмкіндігінше
ұсақ-түйектерге көңіл аударып ұрыс ... ... ... ... ... бөліңіз, егер де ол жеткіншектің ... ... ... ... ... ... ... немесе неге бөлмеңе сурет
жабыстырып қойғансың деп те көңіл бөлмеңіз. Көбінесе ... ... мына ... ... ... ешқандай досым бұлай жасамайды
немесе ешкім оларды мәжбүрлемейді» немесе «егер мені мәжбүрлесеңіздер, онда
мен өлемін»т.б. ... ... олар ... жол ... ... мұндай қақпанға түсіп қалмаңыз.
Есіңізде сақтаңыз, сіз оның досы емес, ата-анасысыз, егер сұрақ шын
мәнінде маңызды болса, онда жол ... ... оның ... ... ... ... Ал, егер басқа жағынан қарасақ, онда сіз баланың өтінішіне «жоқ»
деп жауап бермеңіз. Өзіңіздің ... ... ... сақтаңыз. Жеке
адамдық дамудың ықпалды көзі – тәрбие, қоршаған орта, ... ... ... ол адам ... ... фактор.
Адам дамуындағы тәрбиенің ықпалды күш екенін айта ... ... орта мен ... ... ... объектісі деп тануға болмайды.
Бұл процесте жеке ... өз ... мен ... ... ... ... қажет. Жеке адам дамуы мен ... ... ... екі ... ... ішкі және ... Қоршаған орта
және тәрбие- сыртқы әсерлер: табиғи икемділік пен құмарлықтар. Сыртқы
тәрбие орта ... ... ... ... мен ... жиынтығы
- ішкі әсерлерге жатады. Жеке ... ... мен ... осы ... ... ... Тәрбие адамның ішкі жан дүниесіне ұнамды
қозғау салып, өзіндік өңдеу ... ... алса ... адам ... ... ... алғаны [23].
Тәрбие түсінігі мағыналық жағынан кең ауқымды категория. Қоршаған орта
тәрбиелейді немесе Отбасы тұрмысы ... ... жеке адам ... мен
қалыптасуына әлеуметтік-экокномикалық және тұрмыстық ... ... ... ... ... ықпалын түсінеміз. Ал енді
«мектеп тәрбиесі» десек, әңгіме басқаша, бұл ретте арнайы ұйымдастырылған
және ... іске ... ... ... білеміз.
Тәрбие мәнін дәлірек топшылау мақсатымен американ психологы және
педагогі Эдвард Ли ... ... ... еді: ... сөзіне әркім әртүрлі
мағына береді, бірақ ол қашанда өзгеріс ... ... Егер ... келтіре алмасақ, біз оны тәрбиелемегенбіз».
Тәрбие- бұл жеке ... ... ... ... ... ... ... іс-әрекет тәсілдерін, әлеуметтік және рухани
қатынастарды) игеру үшін ... ... ... ... ... ... ... педагогикалық процесс. Тәрбиенің астарлы терең
заңдылықтарын білместен, оны жетілдіруге ұмтылудың өзі бос ... ... ... мен жеке ... ... және кемелденуіндегі
қайшылықтарды тану ғана белгілі бір ... ... ... іске асырудың және сол процесті ғылыми тұрғыдан басқарудың
теориялық-әдіснамалық негізін бере ... ... ... ... не? Бұл ... мәні: орындалуы жеке адам дамуы мен қалыптасуында
тиімді нәтижеге жеткізетін тәрбиелік процестегі орнықты, қайталап ... ... ... ... біле ... ... ... болжауға және ол іске терең мазмұндық, әрі әдістемелік мән-бағдар
беруге болады [24].
Тәрбиенің жалпы заңдылықтары:
1. Барша тарих ... ... ... ... және ол ... қызмет етеді.
2. Тәрбиенің мақсаты, мазмұны және ... ... ... ... ... ... Біртұтас педагогикалық процестегі оқу мен тәрбие өзара кіріге ұштасқан
Келтірілген ... ... ... ... ... ал енді сөз ... ... тікелей тәрбиелік процесті іске
асырудағы құрал ретінде танылуы тиіс. Олардың ... ... ... жеке адамның тәрбиесі сол адамды тікелей іс-әрекетке қосу
барысында орындалады.
2. ...... ... жеке ... белсенділігін
арттыруға ықпал етуші фактор.
3. Тәрбие барысында тәрбиеленушіге деген жоғары гуманизм мен сый-құрмет
орынды талаппен ... ... ... ... оқушыға алдағы жетістіктерін көрсете отырып, табыс
қуанышына ере білуге көмектесу.
5. Тәрбие барысында оқушылардың ұнамды ... тану мен ... ... ... ... оқушылардың жастық және даралық ерекшеліктерін ескеру
орынды.
7. Тәрбие ұжымда жүргізіліп, ұжым арқылы іске асырылуы ... ... ... ... мектептің, отбасының және қоғамдық
мекемелердің ... ... ... мен ... ... оқу ... да, оқушылардағы жеке адамдық сапаларды
тәрбиелеу де осы ... ... ... ... асырылуы тиіс. Өсіп
келе жатқан ұрпақты тәрбиелеу мақсатының мазмұны қоғамның өркениеттілігіне
оның демократиялық сипатына, ... ... ... ... болжастыратын және нақты жағдайларды үйлестіріп ... ... ... ... – бұл ... ... ... ықпал
мен тұлғаның өзін-өзі ... ... ... ... ... ... Тәрбие процесі – бұл өзара байланыстағы ұдайы
дамып отыратын тәрбиелеу жүйесінің тізбегі, ... ... ... ... есебінен құралады. Бұл түсінік бойынша тәрбие ... ... ... ... ... және оның ... ... дамушы тәрбиелеу
жағдайында есептеледі. Мұнда тәрбиеленушілер өзара әрекеті ғана дамып
қоймай, ... ... жүйе ... ... объектіні дамытады.
Тәрбие бұл тұлғаны мақсат-бағдарлы қалыптастыру процесі. Бұл ... ... ... әрі ... ... қалыптастыру мақсатындағы тәрбиеші мен
тәрбиеленушілердің ұйымдасқан, басқарылған, ... ... ... ... тәрбие өсiп келе жатқан жеткіншектің тiршiлiк iс-әрекетiмен
ұштасып жатады. Отбасыда жеткіншек өмiрге қажеттi барлық ... ... ... ... ... суреткерлiк, ойын, еркiн қарым-
қатынас орнату ... ... Оның ... олар ... ... және ... ... формасына дейiн барлық этаптан өтедi.
Отбасылық тәрбие қарапайым әрекеттен әлеуметтiк және ... ... ... әсер етудiң кең уақыт диапозонына ие. Ол адам өмірінің
барлық кезiнде, кез келген ... кез ... ... ... ... ... болған бауырмалдық қарым-қатынас оның адамдармен ара-
қатынасының болашағының негізін ... қана ... ... пайда болған
жаңа немесе стрессогенді кездерде ... ... ... бірқатар авторлардың пікірінше отбасының ... ... ... әлеммен әрекет ету кезінде қауіпсіз болады деп
кепілдік беріп қауіпсіздік сезімін қамтамассыз ету. ... ... ... ... ... зерттеуге жаңа тәсіл таба алуына
жағдай керек. Өсе келе жеткіншек өзін ... ... ... ... ... өзара ұатынасын өзінің бойына сіңіре бастайды.
Жеткіншектер ата ... ... тез ... ... әсіресе жестпен
сөйлеулеріне, жүрістеріне, сөйлеу мәнерлеріне қатты еліктейді. ... ... ... ... ата ана ... ... моделінің әдет
қалыптастыру процессінде ғана емес, стрессті жеңу тәсілін ... ... Егер ата ана қиын ... өзін ... ... көрсетсе
онда жеткіншек да басына қиын іс түскенде тура сондай мінез құлық көрсетеді
[25].
Тұлғааралық қатынаста да дәл осындай ықпалы ... ... ер ... ... ... қарым қатынасына байланысты оның қыздармен
қатынасы айқындалады. Егер отбасыдағы қарыс қатынас моделі жылы ... ... ... ... онда ... жүріс тұрысы осыған сәйкес болады.
Әкесінің шешесін жек ... онда бұл ... ... ... жек ... ... қалай жүріп тұру керек екенін ата аналарынан үйренеді.
Көбінеки олардың ... ... ... ... ... ... ата ана өтірік айтпа деп өзі өтірік айтса тағы сол сияқты .
Басымдылық арасындағы байланысты ... ... яғни ... ... ... ... және жеткіншектің белсенділігімен
байланасты ажыратқысы келді. Оның ... ... ... ... ... жынысындағы ата ана басқаратын болса сол кезде ғана
қалыптасады. Ұл жеткіншек егер әкесі үйде тәртіпті қадағалайтын ... ... ... ... егер үйде ... салмағы күшті болатын болса,
қыздар басқа қыздарға қарағанда белсенді болады.
Ата анасының екеуі де ... ... ... ... дамиды. Бірақ
мінез құлықтары әртүрлі болады. Жеткіншекке қарым қатынас қатты қажет ... ... ... ... ... ... қатынас орнатуы оның
психикалық дамуына және оның толықанды тұлға ... ... ... ... ... көлемімен сапасының маңызы зор. Ересектермен қарым
қатынастың ақ болуы ... ... ... кері әсерін тигізуі
мүмкін.
Жеткіншекті өз құрбыларының қатарынан қалдырмай, білімге ... ... ... өмірлік ұстанымы, шекке шығару ата–ананың ... ... да ... ... ... ... болмауы
олардың психикасының дамуына әсер ... ... ... ... ... ... оның ... ақыл-ой дамуында кенжелеп
қалуымен мінез-құлқының ... ... ... ... ... жеткіншекке әсері өзіндік ерекшелігі мен ... ... өз ... ғана шын мәнінде еркін ... ... ... жылы сөз, мейірім күтеді. Басқа ... ... ... қасиеті байқалады. Жеткіншектің азаматтық ... ... ... ... ... ... өлшеусіз
маңызды.
Отбасы мүшелерінің үлкендерімен ... ... ... өз ... ... ... одан тыс жерлерде инабатты ... ... ... және ... өсіп жетілуіне игі ... ... ... ... ... болуы, көп жағдайда ата-ананың білім дәрежесіне
байланысты.
Отбасылық қарым-қатынас ... ... ... ... қабілетін жеке тәуелсіз дербес ... білу ... ең ... және ... ... ... Ата-анамен және отбасының басқа мүшелерімен өзара жағымды
қарым-қатынас ... ... ... ... өз ой ... ... ... бейім және ... ... ... үшін ... ... зор. ... шыр
етіп келгеннен бастап жеткіншек ... ... ... От ... ... өзіндік ерекшелігімен көзге ... ... ... ғана шын ... ... сезінеді, дамиды, ойнайды.
Жеткіншекті өз құрбыларының ... ... ... құштар,
өнерге әуес, белсенді шығармашылық қабілетке ие ... ... ... ... ... ата-ананың ұрпақ алдындағы абзал
борышы десек, ... ... ... ... ... ... ... кемшіліктері - жеткіншектің психикалық
дамуына кері әсер ... ... ... ... өз ... сезінбеуі, оның келешектегі тұлғалық калыптасуына теріс
ықпал ... ... ... ... ... болуы,
көп жағдайда ата-ананың білім дәрежесіне де ... ... ... ... ... сүйспеншіліктің нәтижесінде
жеткіншек психикасының даму заңдылықтарын білмеуден ... ... ... жеберіп алады. Ата-аналар оны өзі ... де ... ... ... бәрі қалыптасушы дамушы жеткіншек
психикасына әсері мол ... орай ... ... және ... ... жетіспеушілігінен жеткіншектің жалпы ... мен ... ... ... кері әсер ... факторларды
бөліп шығаруға болады:
I. Ата-аналар өз жеткіншектерінің психикалық және тұлғалық дамуындағы
жас ерекшеліктері қиындықтармен ... ... ... жеткіншектің табиғи дамуы мен жастық дағдарыс кезеңдеріне
байланысты. ... ... ... ... ... сай
мүмкіндіктеріне деген жоғары талаптылық, шыдамсыздық, ... ... ... ... Бұл факторлардың жағымсыз нәтижелердің
екі жағдайда шиеленесіп ... ... ... ... ... стилінің бір жақтылығы яғни
жеткіншек тәрбиесімен тек әйел ... ... бұл ер ... өте ... болып табылады.
б) Ананың бұл тәрбиесінде “әке ролінде” ойнау бұл ... ... ... тыс ... жазалаудағы қаталдық ұштасады.
ІІ. Отбасының қарым-қатынас пен ... ... ... басым болуы, яғни моральдық ұстанымдар мен талаптардың
жоғарылығы. Мұндай ... ... ... ... ... ... ... тәрбие орын алған жерде жеткіншектің қиялы мен ойлау икемділігі
және ... ... аз ... ... Бұл ... қарағанда әлеуметтік ортада өзін қалай ұстау әңгімелесу
тақырыбын ... ... ... ... үшін өз ... қызығын ойлауы сонымен қатар мұнда отбасыдағы ұл мен ... ... ... ... ... ... көңіл бөлмеу жатады.
ІІІ. Жеткіншек дамудағы ... ... ... ... жеткіншектің өзіндік табиғатымен ерекшеліктерімен санаспау.
• Жеткіншек мен ... ... ... ... ... ... ... бұл жеткіншек ата-
ана үшін күтпеген ... ... ... және ... өсуге
кедергі ретінде саналған жағдайларда кездеседі.
• Тәрбиелеу стиліндегі икемсіздік, стандартты көзқарас.
... ... ... ... ... ... мен қарым-қатынас стилінің тұрақсыздығы мен жүйесіздігі. Бұл
жеткіншек бойына ... ... ... өзіне сенімділікті
қалыптастыруға ... ... ... ... ... саналардың басымдылығымен
сипатталады.
а) ... ... ... жан ... ... ... әдетте бұл айқай - ... ... ... ... ... ... басынушылық билікшілдік сапалықлық
және пікірдің нұсқау беру, ... ... ... мен үнемі
тыңдатуға тырысу.
в) Жеткіншекмен қарым- қатынаста өмірдің мүмкіндігі мен ... ... ... мен ... ... келтіру.
V. Тәрбиелеу мен қарым-қатынастың негізгі сипатттары жатады.
а) ... . ... ... ата-ананың біреуі тарапынан
шектен тыс қайырымдылық көрсетіледі.
ә) Әсіресе ... Бұл ... ... ... ... мойындауға деген мазасыздықтың көрінісі.
б) Жеткіншекке деген сүйіспеншілік. Ана өз ... ... ... оның идеалды образдарымен қылықтарына ... ... ... қарым-қатынас пен тәрбие барысындағы бақылау ... ... ... өз бетінше ойлап шығармашылық қабілеттерінің
көрінуі мен ... ... ... икемділігі жолындағы басты
кедергі ... ... ... әрекетінің барлығы дерлік ата-
ана ... өтіп ... ... ... ... ... жүзеге асыру мүмкін болмайды.
г) Оқыту. ... ... ... сай ... ... ерте
жастан оқыту ... ... ... жеткіншекке кейде
жағымсыз ... етуі ... ... даму табиғи ... ... ғана оң ... ... ... тыс ... мектепке барғаннан кейінде ... ... күші ... ... ... ... ... келгенде дұрыс қалыптасқан ... ... ... ... ... ғана ... оның
шығармашылық қабілеттері мен іскерліктерінің ... ... ... табылады.
1. Ата-ана мен жеткіншек арасындағы қарым-қатынас стилдерінің
ерекшеліктері
Отбасы әлеуметтенудің алғашқы сатысы, мұнда ... ... мен ... ... ... Дәстүрлі отбасылар
сияқты кеңейтілген отбасылар да әлеуметтік жүйе болып табылады, онда ... ... ... ... ... және жанама түрде ықпал ете алады.
Отбасы жағымды ата-аналар бірлестігін, бір-бірін қолдаушы ата-аналар ... ... ... ... ... ... тұрады.
Жеткіншек кезеңде ер балаларда да, қыз балаларда да, бір проблемамен
кездеседі: ол ата-анамен, ... ... ... ... қатар, алғашқы махаббат, мамандық таңдау т.б.
Жеткіншектерде кездесетін ... ... бұл ... ... ... ... Жеткіншек жаста бала «балалық шақта» (детской)
арылады, яғни олар өзара сенімді, сыйлауды және өзіне ... ... ... ... ... жас- отбас мүшелерін әлеуметтік, тұлғалық жағынан
тексеретін ... ... ... Бұл жас ... және ... ... ... жеткіншек балалар өз ата-аналарынан бөлінеді, тіпті оларға
қарсы да тұрады. Бала осы ... ... ... өз ... және ... ... ... да болып кетеді.
Жеткіншек балаларды, ата-аналары кей кездері ... де ... ... бұл ... тиым ... неге ... ету керек екенін
білмей қалады.Мұның бәрі оңай ... ... ... ... ... ... бес ... бөліп қарастыруға
болады:
1. Ата-аналар мен балалар арасында өте жылы, достық қатынас бар отбасы.
Бұл атмосфера барлық отбасы ... үшін ... ... бұл
отбасының ата-аналары балаларын түсінеді, қолдайды, сенеді. Мұндай
отбасының ата-аналары балаларының заманға сай ... ... ... оңтайлы қабылдайды. Ал балалар өздерінің ... өте ... Бұл ... ... белсенді,
тәуелсіз, достық қатынаста болады.
2. Тілектестік отбасы. Бұл отбасы ата- ... өз ... ... ... ... өмірлеріне қызығущыаналары өз балаларының
дамып жатқанын бақылайды, ... ... ... ... ... да ... ... тұрады, бірақ бұлар ашық түрде ... ... Бұл ... жеткіншектер ата-аналарынан ештеңені
жасырмайды, оларға сенеді. Мұндай отбасында ... мен кіші ... ... сақталады. Балалар мейірімді,ашық жүзді, тіл
алғыш, болып өседі. ... ... ... ... та қояды.
3. Көптеген отбасында ата-аналар балаларының оқуына, күнделікті өміріне
көбірек зейін аударады. Тек ... ғана ... ... ... ... керекті барлық заттары бар: киім, аудио-
видео, құрал жабдықтар т.б. Және ... ... ... ... бар. Бұл ... ... кір ... керек. Мұндай отбасы
ата-аналарының ұрандары мынадай: «басқалардан кем емеспіз». Мұнда анық
ата-аналар мен жеткіншек арасында конфликт көрінеді. ... ... ... ... ... оларды қанағаттандырмайды.
Балаларға ең керегі өздеріне деген «үлкен зейін» аудару болып келеді.
4. Балаларының соңынан аңдитын, оған сенбейтін, балаларына қол ... бар. ... ... өсіп келе жатқан жеткіншек пен
ата-ана арасында конфликт болады. Кейде ол жасырын түрде де ... ... ... ... ата-анасына деген өшпенділікті,
үлкен адамдарға деген сенімділікті жоғалтады, ... ... ... ... ... сенімсіз болады.
5. Бұл отбасындағы атмосфера өте тығыз ... Үйде ... өте ... қарсы, мұндай отбасы ата-аналарының бірі ішкіш болып
кетеді. Мұндай отбасының күйі, көбінесе ... ... ... болады [29].
Сонымен жоғарыдағы айтылғандарды қорытындылайтын болсақ, көбінесе
жеткіншектердің жүріс-тұрыстары отбасындағы ... ... ... ... ... ... деген махаббатын сезінсе, оған деген зейін
аударуды да сезінсе, онда бұл жеткіншектік кезең оңай өтпек. Егер жеткіншек
үйде ешкімге ... емес ... ... ... сезінсе, онда
бала, өзімшіл, дұшпаншыл, балаларға деген агрессияны сезініп өседі екен.
Жеткіншек жастағы балалар мен ... ... ... ... болуы, яғни жеткіншектер өз бетімен әрекет еткісі ... ал ... ... ... ... біздің айтқанымызды бұлжытпай орындаса
екен дейді. Міне осыдан барып қиын конфликттер пайда ... үшін ... ... ... ата-аналары үшін түк
емес, өйткені олар бұл ... ... ... ... ... ... ... болатын. Жеткіншектер үшін жастық шақ, проблемасыз сияқты, яғни
«идеалды уақыт» сияқты, бәрі оңай ... ... Ал, ... ... яғни ... алдын-алу, ескерулерін айтқысы келеді, ал
балалар үшін бұл маңызды емес болады. Жеткіншектер ... 35-45 ... ... ... әлі алыста еді.
Үлкендер мен жеткіншектер арасында, кіммен дос болу керек екендігін,
қандай ... ... ... ... ... сай ... ... сән үлгілеріне келгенде пікірлері сай келмейді. Балалар ... ... ... заманға сай емес ... ... ... пен ... жоғалады. Бәріне бұл жағдай жағымсыз
тиеді. Кім болса да, бірінші болып қадам жасау керек. Көптеген жағдайда ... ... ... үшін ... ... ... ... Өйткені
олар данышпан, сонымен қатар қарым-қатынаста да тәжірибелі болып ... де ... ... ... ... ... ұғынуы олып
келеді.
Көбінесе жеткіншек жастағы ер бала үшін де, қыз бала үшінде ... ... ... ... ... ... ... әлсіз, қорғаусыз екенін жасырмайды, егерде ... ... жоқ ... Егер де ... бар ... онда конфликтіден бас тарта алмай
қалады.
Ата-аналар!
➢ Естеріңізде болсын, сіздерде адамсыздар. ... де ... «Өте ... ... деп ... ... Бұл неге алып ... Әрқашан мейірімді болыңыз; өзіңізбен қатынасқа түскенде ... ... ... ... ... Ұялмаңыздар өз махаббаттарыңызды сөзбен
айтуға үйреніңіздер.
Барлық ... ... болу ... қуаныш, күлкі, қайғы. Үміт күту,
арманымыз қобалжуларымызды бірге бастан кешірсек, онда отбасын оданда жақсы
тығыз ... ... ... ... ... ... ... тең құқылы қатысуы керек. Сонымен қатар, оның ... ... ... ... ... ... тек өзінің көз-қарастарын ғана ескермеу
керек, яғни балалары үшін ... ... ... ... мен ... ... қарым-қатынаста мынадай прициптер
шығады:
➢ Баланы қабылдау, яғни бала қандай болсада, дәл солай қабылданады.
➢ Эмпатия- ата-ана проблемаларға баласының ... ... яғни ... қабылдайды.
➢ Конгруэнтность. Болып жатқан жағдайға бала адекватты қатынаста ... ... ... қатар дамушы әлеуметтік жүйе болып табылады. Қоғамдық
және мәдени ортаға енетіндіктен, барлық болып жатқан ... ... ... ... етіп отырады. Отбасына әсер ететін әлеуметтік
өзгерістерге, ... ... ... ... ... кеш ... туылудың азаюы; әйел адамдардың жұмысқа араласуы; толымсыз ... ... ... және де кедейлік жағдайда өмір сүріп жатқан
отбасылар баршылық [28].
Отбасы ... ... ... түсініктерді, қоғаммен өзара
қатынаста бағыттар бірлігін білдіретін адамдар ... ... Дәл осы ... ... ... ... ... және
тұрақтылық критерийлерін болжайды. Отбасы психологиялық ерекшеліктерден
тұратын ... топ ... ... ... зерттеу нысаны болып
табылады.
Шындықтың бейнеленуінің әлеуметтік психологиялық ... ... ... негізделген түрде енудің жаңа мүмкіндіктеріне қоғам
алдында аша ... ... ... психологиялық зерттеу тұлғаның
әлеуметтену процесінің ... ... және де ... ... ... әсер ... ... білуге мүмкіндік береді
Отбасындағы ең басты іс-әрекет ол ата-ана мен бала ... ... ... ... өмірінің аса маңызды және негізгі сферасы
болып, соның нәтижесінде тұлғааралық байланыс орнығып, ... ... ... ... дегеніміз өзара пікір ... ... ... ... алу, ... ... ортақтас болу сенімді кең
ауқымды эмоция спектрлерін қамтиды. Қарым-қатынас барысында екі не ... ... ... әлем және ... ... ... ... қарама-қайшылық, тұрғысындағы мәміле үрдіс
іске асады.
Отбасындағы алғашқы өмір сабақтары ... ... ... ... ... ақпаратты таңдап қабылдауға, өңдеуге, меңгеруге немесе
қабылдамауына негіз болады. Балаға отбасы тарапынан әсер ету ... ... ... ... ... ол үздіксіз, бір мезгілде жүзеге
асады, қалыптасып келе жатқан тұлғаға жан-жақта әсер ... көп ... ... байланыстардың тұрақтылығына, балалардың да, ата-
аналардың да өзара эмоционалды ... ... ... пен ... ... ... сезімдер туралы ғана сөз болып
отырған жоқ, сонымен қатар балалардың өз ... ... ... ... ... мүмкіндігін, көмек алатынын сезінуі
туралы айтылады. Отбасы балалар өмір сүретін негізгі орта ... ... ... ... балаға аға ұрпақтың өмірлік тәжірибесі,
сезім ... мен ... ... ... ... ... өмірлік таптауырындардан бас тартып, адамдар
өзара соғыспай, ынтымақтасатын жаңа ... ... ... »
қаралатын әлеуметтендіру факторларының ішіндегі ең маңыздысы ата-ананың
отбасы болып ... ... бала ... ... қабылдағыш кезеңінде
отбасының әсерін бәрінен бұрын сезінеді. Отбасындағы жағдай, оның ішінде
ата-ананың әлеуметтік жағдайы, қызметі, материалдық ... ... ... ... ... ... анықтауға мүмкіндік береді. Ата-ана баласына
саналы түрде беретін тәрбиеден басқа балаға отбасы ішілік ... да ... Бұл ... ізі жеке ... ... көрініс тауып, оның жасы
есейген сайын көбейе түседі.
Баланың кез-келген ... ... ... ... ... ... оның қазіргі күнгі және өткен уақыттағы
отбасылық жағдайына байланысты болады. ... бұл ... ... Мысалы, баланың үлгерімі (өткен уақытта) және оның ... ... ... деңгейіне байланысты болса, енді ата-
анасының білім деңгейі әсер ... ... ... ... балалары жақсы
оқиды). Ата-анасының білім деңгейінен басқа балалардың тағдырына ... мен ... ... ... ... ... әсер ... қарым-қатынасында, олардың ішінен келісім, өзара түсіністік,
бірінің екіншісіне ... ... ... ... ... ... ... кездегі басты ерекшелігі әр тұлғаның , мейлі балалары,
мейлі ересектері болсын, мағлұмат байлығы (информационное богатство) ... ... осы ... ... ... өте ... орнығуы ықтимал.
Өзара мағлұмат алмасу отбасы мүшелерінің рухани кемелденуіне алып келсе,
мұндай отбасының болашағы бар. ... ... ... ... ... ... ... нығайта түсетін аса маңызды
сфера мақсаты. Отбасын материалдық ... ... ... ету, ... ортақтасу, бөлісу. Мұндай қарымқатынас ... ... әке мен шеше ... ... ... ... өзі
балаларға өнеге болатыны өмірден белгілі. Бұдан басқа әке мен ұл, ... ... бір ... бірлесіп, бір мақсатта еңбектенуі өзара түсіністікті
нығайтатын аса маңызды қарым-қатынас екені педагог, ... ... ... ... ... ... ... бір адамға әсерін, не
болмаса ... ... ... ... ... ... (механизмдері) адамның психикалық ахуалына, сезімі, ой-санасына,
қылық-жорығы, ... ... ... сөз ... әсер ету ... ... ... кеткендей отбасындағы, бала мен ата-ана
арасындағы қарым-қатынас түрін ... ... жас ... ... пен ... ... ... жас кезеңі адам тұлғасының қалыптасуына маңызды кезең болып
табылады. Дәстүрлі түрде бұл ... ... ... ... ... ... ... Ғылыми білімдер жүйесіндежеткіншектерді зерттеумен
байланысты ... ... көп ... ... ... ... және мазмұнда болады. Осы жас кезеңдегі даму көздері, жағдайлары
және ... ... білу ... ... ... ашуға негіз бола ... ... ... ... ... ... мен қасиеттері жайлы үлкен ... ол өз ... рсы ... ... ... ... қоғамның жағдайларында зерттеуге қажетті базаның
пайда ... ... ... ... ... ... ... сәйкес бұл өтпелі кезең әртүрлі мазмұнда әрі әртүрлі ұзақтықта
орындалуы мүмкін. Қазіргі таңдағы қоғам ... ... бұл ... 10-11 ... 14-15 ... ... ... қамтиды. Жалпы,
балалардың мектептегі орта буынында оқумен сәйкес келеді.
Жеткіншектік жас кезеңнің психологиясы тақырыбы әрдайым өзекті ... ... ... ... ұрпағы осы кезеңді бастан өткізеді
және де қоғам ... ... ... ... өз ... өз ... тырысады.
Жеткіншектік кезеңді М. Мұқанов баланың дамуындағы ерекше орны бар
«өтпелі», «бетбұрыс», ... ... ... ... ... деп ... Бұл атауларда осы жастарда болатын, өмірдің бір
дәуірінен екіншісіне өтумен байланысты даму ... ... ... ... ... ... деген қасиетін жете түсіну үшін оның
үлкендермен ... ... екі ... ... ... Қайшылық жеткіншектің ... ... ... оған бала деп ... келіспеушілігінен болған. Ал
қайшылықтың нәтижесінде сол жағдайдан қалай құтылуды білмеуді ... ... ... ... бұл түрі ... ... ... басым болады. Дағдарыс дегеннің мағынасы қиын жағдайда
тап болған кезді одан қалай шығуын ... ... ... ... кезі жеткіншектің жасына орай келмейді, онымен
үлкендер арасындағы қатынастың бұзылуынан пайда ... ... ... ... кезі жеткіншекте тіпті кездеспей, ол сергелдеңге ұшырамауы мүмкін.
Демек, жеткіншектің үлкендермен қатынасы жақсы болып ... онда ... ... Осы ... ... қосылу қиын: біріншіден, дағдарысқа
ұшырайтын үлкендеремес, жеткіншектің өзі. Екіншіден дағдарыс үлкендердің
оған ... риза ... де, ... өзі тек 11-16 жас ... ... Егер А. Г Ковалевтің айтқаны дұрыс болса, ... ... ... ... 16-18 ... да ... ықтимал болар еді [31].
Жеткіншек үлкендерден өзінің есейгенімен, өзбеттілігімен санасуын әр
сала бойынша ... ... ... киім киде ... өзін ... ұл ... ... өз еркімен, орындағысы келеді. Бұлардың ... ... ... ... ... емес, оны «бала» деп бәлендей
істі не тапсырманы бүлдіріп алады ғой ... ... ... осыған
түсінбей «мені бала деп сенбей ... ... Егер ... қатынас көп
созылса, жеткіншек пен үлкен адамдар арасында түсінбеушілік болып, бала
ызаланып, ерегісуге, не ... ... ... ... не ... да ... ... арадағы қайшылықты кім жеңеді дегенде, жеткіншектің талабы жаңа
болғандықтан, сол жеңеді деуге болады. Осындай екі арадағы ... ... К. ... ... ... деп ... Мұны солай деуінің
себебі жеткіншек пен үлкендер арасында түсінбеушілік болып, бөгет ... енді ... ... құлақ аспайды. Сондықтан жеткіншекке тіл алдыру
үшін алдымен сол бөгетті жою керек, ал бөгетті жою оңай ... ... ... ... оны жан-жалға, не сергелдеңге
апарып соғады. Мұндай оқиғалар, әсіресе ... ... ... ... ... жұрттың мақсаты үлкендердің абыройын төкпей, тіпті
осылардың өзі ... ... да, ... де ... ... ... ... жеткіншектің үлкендерге қоятын талабын түгел қате деуге
болмайды: біріншіден, үлкендер өзінің өмірбаянын ... ... ... жас ... мынадай болып едік...» деп, өзі сол кезде қандай ... да ... ... тиіс ... ... ... еді. ... үлкендердің
жас кезі мен жеткіншектің қазіргі жас кезіндегі жағдайлар мен талаптар бір
емес. Екіншіден, бір кісінің үйренген, не ... ... ... ... ... ... жағдайда сіңе бермейді.
Бала ересектермен қарым-қатынастың белгілі бір кезеңінде жағымды
эмоциялық қатынаста тапшылықты сезінсе немесе ... й ... ... ... ... ... оның ... тежеушілік пайда болады. Бұл Н.М.
Аксаринаның, Е.К. Когбериннің т.б. зерттеулерінде дәлелденді.
Жеткіншекте ... ... ... және ... ... ... ... пайдалануға деген ұмтылысы ... ... оны әлі ... ол топтар арасындағы жағдайда болып
шығады. Қиыншылықтардың деңгейі мен талас-тартыстардың болуын Левин қоғамда
балалар тобы мен ... ... ... ... және ... ... ... болатын кезеңнің ұзақтығына байланысты
етіп қояды. Левиннің жеткіншектің «өз орнын ... ... ... ... Д. ... және ... ... психологтары дамытуда. Олар
жеткіншектердің ерекше бір «суб мәдениеті» бар дегенді, яғни ... ... ... бар ... ... ... ... тасқыны, көптеген ата-аналардың бос уақытының аздығы және осының ... ... ... ... ерте ... ... ... жедел дамуы мен жыныстық толысудың акселерациясы [9].
Жеткіншектердің ересектігінің дамуындағы жалпы бағыт әртүрлі және
әрбір ... ... ... ... ... Мәселен, қайсыбір
«интеллектуал» үшін өмірде ең ... ... пен ... ... ... де ол әлі ... десе енді бір ... ... үйде
электроника туралы мақалаларды оқып, радиотехникамен әуестенсе де, сабақты
түк бітірмейді, ... ... ... ... ... өмірдің мәнінен
бастап ең шеңбер шаштараз туралы ... ... ... ... ... ... ... жасөспірімдермен сөйлескенді артық көреді:
үшінші бір «интеллектуалды» ересектіктің ... ... ... ... ол ... ... өзін ерлік қасиеттерге
тәрбиелейді, ал қыздарға келегенде, осы ... ... өзін ... ... ... ... ұйпалап кетеді. Бір өлшем ұқсас осы
үш вариантта ересектіктің дамуы әр қилы болады, да бұл ... ... ... ... ... ... біреу үшін маңыздылық енді бірге құны
жоқ. Жеткіншектік кезеңнің маңыздылығы адамның жеке басының ... ... ... ... және ... ... ... бағыты
белгіленеді. Жасөспірімдік шақта олардың қалыптасуы жалғасады.
Жеткіншектік кезең қиын әрі ... ... деп ... ... ... осы ... ... көптеген сапалық өзгерістерге
байланысты, бұл өзгерістер кейде ... ... ... ... ... ... ... сипатта болады, мұның өзі
біршама қысқа мерзімде ... ... ... ... ... болады да,
даму процесі секірмей, қауырт сипат алады деп ... ... ... ... ... ... бір ... жеткіншектің өзінде әртүрлі
елеулі субъективтік қиыншылықтардың болуымен ... ол ... оны ... ... ... ... ықпалына көне қоймайды,, онда тіл алмаудың, қарсылық пен
наразылықтың әртүрлі формалары ... ... ... қарсылық,
тентектік, бүкпелік, тұйықтық) деген түсінік берді Б.Г. Ананьев [32].
Жеткіншектік ... ... ... көріністерінің пайда болуында
биологиялық және әлеуметтік жағдайлардың рөлі туралы теориялық ... ... ... ... бері ... келеді.
Жеткіншектік шақтың басында балалар сырт пішіні жағынан да, мінез-
құлқы жағынан да ... ... олар әлі де көп ... ... ... тентектіктер жасайды, өз дегендерін істеп, байыз
таппайды, қызу да шамданғыш, ... ... ... ... ... ... ден қоюы да, біреуді жақсы көруі, қарым-қатынасы да тұрақсыз
басқаның ықпалына оңай көнгіш келеді. Алайда балалығы ... ... сырт ... ... ... да оның сыртында ... ... ... ... ... Жеткіншектер көп жағынан әлі
бала болып жүріп, елеусіз есейеді. ... ... ... ... ... Оның көріністері мен нышандары әр сипатта және сан алуан.
Ересектіктің алғашқы өркендері оның ... ... ... айрықша
болып, кейде жеткіншектің мінез-құлқын ересек адамға жағымсыз жаңа сәттерді
салыстырғанда жеткіншекте жаңаның көп болуының нақ өзі ... ... ... ... жаңа ... білмесе және олар ескерілмесе
тәрбиелеудің пәрменділігі аз болып шығады. Ал жеке адамның қалыптасуы оның
дамуының осы ... ... ... ... өтуі ... ... аяқ ... баланың жеке басының ... ... ... ... ... ... ... арқасында бала мен ортаның арасындағы ... ... ... жеке ... ... және өзіне тән жаңа құрылым
оның өзі ... енді бала ... ... ... ... ... ол өзін ересекпін деп сезіне бастайды, ересек ... ... ... ... деп қарауына ұмтылады. Ересектік сезімі деп
аталған бұл ерекшеліктің өзіне тән ... ... ... ... шықтым деп санайды, бірақ төңірегіндегілер ... ... ... ... ... бар ... онда ... толық
ересектікті сезіну әлі болмайды. Ересектік сезімі ... ... ... ... ретінде жеке адамның өзекті ерекшілігі, оның құрылымдық
ортасы болады, ... ол ... ... ... және ... ... ... көз-қарасын білдіреді, оның әлеуметтік белсенділігінің өзіне
тән бағыты мен мазмұнын, аффективтік ықпалдардың жүйесін анықтайды.
Жеткіншектің өзіне тән әлеуметтік белсенділігі ... ... ... ... бар нормаларды, құндылықтар мен мінез-
құлық тәсілдерін меңгеру ... ... ... ... ... ие ... ... ең алдымен ересектер мен қарым-қатынастың бүкіл
санасын қамтиды.
Жеткіншек ... ... ... ... ... бастайды;
өзінің дербестігін тежегенге және жалпы алғанда «кішкентай бала сенімді»
қамқорлық ... ... тіл ... ... ... ... оның
мүдделерімен, көзқарастарымен, пікірімен ... т.б. ... ... Жеткіншекте өзінің қадір-қасиетін анық сезіну шығады,
ол өзін кемістуге, дербестікке деген құқығынан ... ... ... ... ... ... ... болған типі жеткіншек үшін
енді қолайсыз, оның өзінің ересектік ... ... ... ... ... Ол ... ... шектейді де, өз құқықтарын
ұлғайтады, өзінің жеке басы мен ... ... ... ... ... ... ... яғни ересектермен айқын тең құқықтылықты талап
етіп, оларға мұны ... ... ... ... ... формалары ересектермен қарым-қатынастарына тән типіне
өзгерту амалы. Жеткіншектің ересектігі ... және ... ... ... ... болуы ересек пен жеткіншектің бір-
бірімен қарым-қатынастарындағы құқықтарының мүлдем жаңа ... ... ... ... мен ерекше орын баланың қарым-қатынасына
тән, саналық тұрғыдан жаңа типіне өту жүзеге асады. Салыстырмалы түрде жеке
болатын бірқатар ... ... бар, ... ... ... ... әсер етеді [33].
Біріншіден, қолдау: ересектер жеткіншектердің дұрыс деп ... ... ал ... ережелерді бұзғаны үшін жазалау
арқылы баласының санасына ережелер ... ... ... ... бала үшін ... сай әрі ішкі қажеттік ... ... ... бала ... байқап, оларға
еліктейді, сондай болуға тырысады. Үшіншіден, ... ... ішкі ... ... оның ... ... бөліп, ата-ана баланың санасы мен
коммуникативтік ... ... ... ... көзқарасы – бұл ата-ана бала қарым-
қатынасының едәуір зерттелген аспектілерінің ... ... ... ата-ананың балаға деген эмоционалды қатынасының жүйесі немесе
жиынтығы, ... ... ... және онымен қарым-қатынас тәсілдері.
Ата-аналық нұсқаманың синонимі- ата-ананың стилі. Ата ... ... екі ... ... ... демократиялық және қадағалаушы.
Демократиялық стиль келесі параметрлермен анықталады: ата-ана мен
баланың арасындағы тікелей ... ... ... ... ... ... мәселелерін талқылауға тарту; ата-ананың баласына ... ... ... ... баласының әрекеттерін едәуір шектеп
отырады; балаға шектеудің мәнін анық түсіндру, ... мен ... ... ... ... ... болмауы;
Тәрбиелеудің демократиялық стилі қолданылатын отбасындағы балалар
лидерлік ... ... ... басқа балаларды
қадағалауға ұмтылуымен сипатталады, осы балалардың өзі сырттан ... ... ... оларға альтруизм, эмпатия тән емес.
Тәрбиеледің қадағалаушы стилі қолданылатын балалар көнбіс, қорқақ,
шабуылдаушы емес болып келеді.
Отандық ... ... ... стилінің келесідей
классификациясын ұсынады: босаң (либералдық), ... ... ... ... бір ... ... отбасы мүшелерінің бір-бірінен алшақтығы, бөлектенуі, бір-
бірінің сезімдеріне немқұрайды болуы. Келесі ... ... ... ... өзіндік шкала құрады, оның бір ... ... ... ... болады, яғни отбасы мүшелерінің шағымдануға
жатпайтын, ешкіммен ... ... ... ... ... ынтымақтастық, өзара көмек, сезім мен
эмоция ... ... ... ... ... ... ... мәніндегі толық тең құқықтылығы орын алатын алқалық ... ... ... отбасында мәнсіздігі мен керексіздігі
салдарынан ол ата анасынан алшақтайды.
Авторитарлық стиль қатынас ... ... ... ... ... бірі билік етеді. Тәкәппар, өрескел, үстірт, ресми, кейде дөрекі
сөзбен де ... ... ... ... Қатаң қадағалау,
жазалау, «бастық бағынушы» стратегиясы қолданылады.
Демократиялық стилдегі қатынас, ол ... ... ... Мейірімді, сыпайы, әдепті, баланың қабілеті, мүддесі ескеріледі.
Отбасылық тәрбиесә стратегиясы: Достық. Кейде өзара қамқорлық. ... бала ... ... ғана ... ... сақтау құралы, әйел
мен еркетің түйісетін ортақ нүктесін табу ... ... ... қатынас, индефференттілік тән. Отбасылық
тәрбие стратегиясына: Немқұрайдылық. Кейбір көп балалы отбасында, ата-ана
ішкіш, ... ... ... тыс ... көңіл аударады,
қайталама неке болып келеді.
II. Эксперименттік зерттеу бөлімі
2. 1 ... ... ... мен ... – Отбасындағы жеткіншектер мен ... ... ... ... - отбасындағы тәрбиелеу стилдері мен жеткіншектердің қарым-
қатынас ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... жеткіншек қарым-қатынасын анықтау әдістемесі (А.Н.
Варга, В.В. Столин).
2. Р.Ф. ... ... ... ... ... Дж ... ... сауалнамасының модификациялық
нұсқасы
Зерттеу объектісі - Отбасындағы жеткіншектер мен ата-ана ... ... пәні - ... ... мен ... ... ... жағдайлары
Зерттеу мерзімі:
Зерттеу міндеттері:
1. Әдістемелер арқылы жеткіншектерге зерттеу жүргізу
2. Әр ... ... ... өңдеу
3. Математикалық-статистика әдістері арқылы мәліметтер арасындағы
өзарабайланысты анықтау, болжамды ... ... ... ... ... 2 ... ... СИПАТТАМАСЫ
1. Ата-ана - бала қарым-қатынасын анықтау әдістемесі
(А. Н. ... ... ... ... ... ... сұрақнама
тестін ұсынған А. Н. Варга және В.В.Столин. Бұл ... ... ... ... ... ... ... кеңес беру
орталығына ... ... және ... ... мәселелері
бойынша көмек көрсетуді өтінген ... ... ... ... 2 ... ... яғни ... психологиялық көмек ... топ; ... ... тәрбиесімен Отбасылық қарым-қатынаста сырттан ... ... ... ... ... сипаттама:
1.“Қабылдау – шеттету” шкаласы. Бұл шкала ата-ананың ... ... ... ... Шкаланың жоғарғы
шегіндегі мәліметтер ... ... ... жетістігімен
кемшілігімен қоса қабылдайтынын ... ... ... ... ... ... ... оның көзқарастары мен ойларымен
санасады. Уақыттың ... ... ... оның ... ... ... қолдау жасап отырады. Жеткіншектің
бойындағы шығармашылық қабілеттерді ерте байқап оны ... ... ... бейімдеуге тырысады. Шкаланың келесі полюстік ... ... ... тек ... ... және ... жағынан ғана
қабылдайды. Ата-ана жеткіншекті өмірге бейімсіз жолы ... ... ... ... ... төмендігінен ешқандай табысқа
қолы жетпейтін ақыл-ой ... ... ... ... ... ... жеткіншектің қабілетімен ... ... ... ... ... ... ... ата-ана қатынасының әлеуметтік қалаулы
образы. Бұл ... ... ... ... ... ... жоспарларына қызығушылықпен ат салысып көмек
көрсетеді. ... ... ... ... жеке
тұлға жоспарларына қызығушылықпен ат салысып ... ... ... ... ... шығармашылық қабілеттерін жоғары
бағалап ... ... ... Ол ... ... мен
бастамасына қолдау көрсетеді және өзімен тең ұстауға ... ... өз ... ... мен ... ... ... Көзқарастары мен ой-пікірімен санасып отырады.
3. Симбиоз - ... ... жеке адам ... ... Жоғары мәліметтер ата-ананың жеткіншектер мен
симбиотикалық ... ... ... Бұл ... ... өзін жеткіншекпен бір тұтас организм ретінде сезінеді барлық
қажеттіліктерін қанағаттандыруға ... ... ... үшін ... Бұл ... жеткіншекте автономиялыққа, дербестікке
ұмтылу байқалғанда үдей түседі.
4. Өктемшіл гиперсоциализация - жеткіншек жүріс-тұрысымен әрекетін
бақылаудың ... ... ... Бұл ... ... ... ... жеткіншек қатынасындағы өктемдігін көрсетеді.
Ата-ана өз баласынан бағыну мен тыңдауды ... ... Ол ... ... ... тұлғасына қайтадан жасауға ... ... өз ... ... ... ... үшін ... Ата-ана өз жеткіншектердің әлеуметтік ... ... ... мен ... ... ... ... қарым-қатынастың мұндай типі орын алғанда жеткіншек
творчестволық ... ... ... дамуы туралы сөз қоз-
ғаудың өзі артық екені белгілі.
5. ... ... ... ... ... қабылдау мен
түсіну ерекшеліктерімен сипаттайды. Бұл шкала бойынша жоғары мәліметтер ата-
ана мен ... ... ... ... және ... ... жапсыруға ұмтылуды көрсетеді. Ата-ана өз
баласына табиғи жасымен ... ... деп ... ... ой-пікірі, сезімі, ата-анаға жеткіншектік мазасыздық болып
көрінеді. Ата-ана өз ... ... ... ... ... ... ... Жеткіншектің әлеуметтік
“әлсіздігіне” қарай кез—келген іс-әрекетте ... ... ... ... ... творчестволық қабілеттерінің дамуы мен
жүзеге асуына бірқатар ... ... ... тіпті шығармашылық
қабілетінің табиғатын тұншықтыруға әкеп ... Дж. ... ... ... ... ... ... сауалнаманың нұсқасы жеткіншек зерттелушілерге сұрақтар қою
арқылы Отбасылық қатынас пен ... ... ... алу көздейді.
Сұрақ реті төмендегідей құрастырылды.
1. Көңілсіз кездеріңде бірінші ... ... ... ... ... ... ... қалар едің?
3. Отбасылық бақыт дегенді қалай түсінесің?
4. Саған “отбасы” ойынын ойнауды ұсынса ... ... ... Егер сені ... ренжітсе, ол туралы кімге бірінші ... ... Сен ... ... көбінесе кім жазалайды.
7.Сен кейін өз балаларыңды қалай тәрбиелейсің?
8. Сенің ойыңша бақытты бала деген кім?
Социометриялық сауалнама әр жеткіншекпен индивидуалды ... ... Р.Ф. ... ... ... проективті әдістемесі
Зерттелушілерге өз отбасысының мүшелерін салу тапсырмасы беріледі.
Бұл проективті әдіс негізінен ойын ... ... ... .
Нұсқау: Өз отбасыңның суретін сал.
Ескерту: ... ... ... ... ... ... ол ... жеткіншек шығармашылық әрекетіне белгілі бір
бағдар жүзінде әсер етуі ... ... ... мына ... көңіл аударумен
тіркелді:
а) дене бөліктерін салу ... ... ... ... суретке ауызша түсініктеме беруге ұмтылыс
г) ... ... ... ... көрінуі
Жеткіншек шығармашылық іс-әрекетін толық аяқтағаннан кейін қосымша
түсініктеме алу мақсатында әңгіме ... ... ... реті ... Суретте кім бейнеленген?
2. Ол қай ... ... ... ... ... ... мүшелері не шаруамен айналысуда?
4. Үйде Отбасылық міндеттер қалай белгіленген?
5. Олар өзара ... ме? ... ... ең ... жолы ... кім? ... ... ең бақытсыз, жолы болмайтын кім? Неге?
Бұл әдістеменің басты мақсаты - ... ... ... ... ... ... және ... тәрбие стиліне нақты
қатынасы мен отбасы мүшелеріне эмоционалдық жақындығын анықтау.
2.3 ЗЕРТТЕУ МӘЛІМЕТТЕРІНІҢ САНДЫҚ ЖӘНЕ ... ... ... ... ... кезеңінде Отбасылық тәрбие
стилінің ... ... ... ... ... ... ... жеткіншектерге зерттеу жүргізілді. Мұнда әр
жеткіншекпен жеке жұмыс барысында ... ... ... ... мән ... ... ... түрде өткізіледі. Зерттеу
мәселесінің күнделігіне байланысты эмпирикалық ... ... ... ... ... ... ... Дж. Морено әдісінің негізінде құрастырыл
ған социометрия әдісінің ... ... ... ... ... қою ... Отбасылық қатынас пен тәрбие жайлы
мағлұмат алу көзделді. Мұнда ... реті ... ... ... ... бірінші кезекте кімнен қолдау күтесің?
2. Саяхатқа кіммен ... ... ... ... бақыт дегенді қалай түсінесің?
4. Саған “отбасы” ойынын ... ... ... ... ... Егер сені ... ренжітсе, ол туралы кімге бірінші айтар едің?
6. Сен ... ... ... кім ... кейін өз балаларыңды қалай тәрбиелейсің?
8. Сенің ойыңша бақытты бала деген кім?
Социометриялық сауалнама ... ... ... Р.Ф. Беляускайтенің “Менің отбасым” проективті ... ... бұл ... әдіс ойын ... жүзеге
асырылады. Нұсқау: Өз отбасыңның суретін сал.
Ескерту: Мұнда ... ... ... ... ... ол ... жеткіншек шығармашылық әрекетіне белгілі бір
бағдар жүзінде әсер етуі ... ... ... мына жағдайларға көңіл аударумен
тіркелді:
а) дене ... салу ... ... ... өшіру;
в) суретке ауызша түсініктеме ... ... ... ... ... ... ... шығармашылық іс-әрекетін толық аяқтағаннан кейін қосымша
түсініктеме мәліметін алу ... ... ... ... ... сұрақтар қойылды:
1. Суретте кім бейнеленген?
2. Ол қай жерде оқиды немесе жұмыс жасайды?
3. ... ... не ... ... Үйде ... ... ... белгіленген?
5. Олар өзара көңілді ме? Неге?
6. ... ең ... жолы ... кім? ... ... ең ... жолы ... кім? Неге?
Бұл кезде жеткіншектің отбасы мүшелерінің әрқайсысына ... ... ... ... ... ... ... әдістеме мәліметтерін талдау барысында Отбасылық қарым-қатынастың
5 түрлі симптомокомплекстерін бөліп шығаруға болады.
1. Жағымды Отбасылық қарым-қатынас
2. Мазасыздану
3. Отбасылық конфликт
4. Отбасылық өзін ... ... ... ... ... ... проективті әдістерді жүргізу барысында
Отбасылық қарым-қатынас типі мен ... ... ... жеткіншектің
өзіндік жағымды немесе жағымсыз ... ... ... ... мәліметтерді жұмыстың сапалық талдау бөлімінде ... ... - ... ... ... ... ... (ОРО)
әдістеме көмегімен жоғарыда зерттеу жүргізілген жеткіншектердің ата-
аналарына индивидуалды зерттеу ... ... ... ... ... 1 кесте Ата-ана жеткіншек қатынасын анықтауға арналған (ОРО)
әдістеме бойынша ата-аналардың ... ... ... ... ... |
| ... ... |Симбиоз |Авторитор-лы|Жолы |
| ... | | |қ ... ... |10 |7 |5 |6 |3 ... |15 |4 |2 |4 |2 ... |16 |9 |4 |5 |6 ... |8 |6 |4 |3 |0 ... |20 |14 |16 |12 |0 ... |6 |8 |1 |5 |6 ... |7 |8 |1 |5 |6 ... |17 |9 |2 |1 |1 ... |6 |1 |1 |5 |6 ... |12 |8 |2 |3 |2 ... |6 |2 |1 |5 |6 ... |7 |3 |2 |5 |5 ... |22 |9 |4 |2 |0 ... |24 |8 |6 |1 |0 ... |24 |9 |6 |2 |1 ... кезекте мәліметтердің статистикалық өңдеуін жеңілдету үшін алынған
мәліметтерді стандарттық процентилді ранг ... сай ... 2 ... ... ... қатынасын анықтауға арналған (ОРО) әдістеме
бойынша стандарттық мәліметтер
|№ |Шкала ... |
| ... ... ... ... |
| | | | | ... |
|1 |92,40 |80,93 |92,93 |13,86 |99,37 |
|2 |90,50 |19,22 |74,97 |31,13 |96,83 |
|3 |53,79 |31,19 |57,96 |83,79 |99,37 |
|4 |12,02 |48,82 |74,97 |53,87 |84,81 |
|5 |98,73 |48,82 |19,53 |95,76 |14,55 |
|6 |0,63 |9,77 |86,63 |83,79 |84,81 |
|7 |3,79 |48,82 |19,53 |95,76 |84,81 |
|8 |93,67 |48,82 |39,06 |13,86 |45,57 |
|9 |3,79 |9,77 |19,53 |83,79 |84,81 ... |77,21 |5,67 |39,06 |53,87 |14,55 ... |3,79 |9,77 |74,97 |83,79 |96,83 ... |3,79 |9,77 |39,06 |83,79 |14,55 ... |99,36 |48,82 |39,02 |32,13 |70,25 ... |99,36 |80,93 |92,93 |95,76 |99,37 ... |92,40 |80,93 |19,53 |69,30 |14,55 ... 3 ... Жеткіншектердің Р.Ф. Беляускайте әдістемесі бойынша отбасылық
қарым-қатынасының көрсеткіштері
|№ |Жағымды Отбасылық |Мазасыздану |Конфликт |Өзін кемсіту ... ... | | ... |ық |
|1 |0,10 |0,9 |0,10 |0,5 |0,8 |
|2 |0,9 |0,6 |0,8 |0,6 |0,6 |
|3 |0,10 |0,7 |0,5 |0,10 |0,7 |
|4 |0,8 |0,8 |0,8 |0,5 |0,8 |
|5 |0,5 |0,8 |0,8 |0,10 |0,8 |
|6 |0,8 |0,5 |0,6 |0,10 |0,9 |
|7 |0,8 |0,8 |0,8 |0,8 |0,5 |
|8 |0,6 |0,8 |0,5 |0,6 |0,8 |
|9 |0,8 |0,5 |0,8 |0,7 |0,5 ... |0,5 |0,4 |0,6 |0,8 |0,8 ... |0,9 |0,5 |0,7 |0,8 |0,8 ... |0,5 |0,5 |0,8 |0,9 |0,5 ... |0,7 |0,5 |0,8 |0,5 |0,4 ... |0,10 |0,8 |0,9 |0,8 |0,5 ... |0,5 |0,9 |0,5 |0,7 |0,8 ... ... ... алғашқы өңдеу барысында
зерттелуші ... мен ... ... жауаптарындағы шкалалық
көрсеткіштер арасында өзара тұрақты байланыс бар ма ... ... ... ... орай ... ... болжамы анықталды.
Болжам:
Нo – Отбасылық тәрбиелеу стилдері мен ... мен ... ... ... ... ... жоқ.
Н1 – Отбасылық тәрбиелеу стилдері мен ... мен ... ... ... ... байланыс бар.
Анықталған зерттеу болжамын дәлелдеу үшін рангілік-корреляция
коэффициенті әдісі ... ... 4 ... ... тәрбие стилі мен ата-ана жеткіншек қарым-қатынасы
ның шкалалық көрсеткіштері арасындағы байланысын анықтау
|№ |Демократиялық ... ... ... ... |d |d |
|1 |92,93 |14,5 |0,10 |14 |0,5 |0,25 |
|2 |74,97 |11,5 |0,9 |11,5 |0 |0 |
|3 |57,96 |10 |0,10 |14 |-4 |16 |
|4 |74,97 |11,5 |0,8 |8,5 |3 |9 |
|5 |19,53 |3 |0,5 |2,5 |-0,5 |0,25 |
|6 |86,63 |13 |0,8 |8,5 |3,5 |12,25 |
|7 |19,53 |3 |0,8 |8,5 |-5,5 |25,25 |
|8 |39,06 |7,5 |0,6 |5 |2,5 |6,25 |
|9 |19,53 |3 |0,8 |8,5 |-5,5 |42,25 ... |39,06 |7,5 |0,5 |2,5 |5 |25 ... |74,97 |11,5 |0,9 |11,5 |0 |0 ... |39,06 |7,5 |0,5 |2,5 |5 |25 ... |39,02 |7,5 |0,7 |6 |1,5 |2,25 ... |92,93 |14,5 |0,10 |14 |0,5 |0,25 ... |19,53 |3 |0,5 |2,5 |0,5 |0,25 |
|( | |120 | |120 | |137,5 ... Ч.Спирменнің рангілік корреляция коэффициентін есептейміз:
6(((d) 6(137,5 ... = 1- ... = 1- ... = 1 ------- = 1- 0,24 = ... ... 3360
ә)Таблица бойынша Rs-тің критикалық мәнін ... (р ( ... = ( Rsэмп ( Rsкр , (р ( ... (р ( ... Но ... ... Н1 қабылданды.
Жауап: Отбасылық тәрбие стилі мен ата-ана жеткіншек қарым-қатынасының
шкалалық көрсеткіштері ... ... ... ... бар және ... жоғары мәнділік деңгейіне еркін жетеді.
№ 5 кесте ... ... ... мен ... жеткіншек қарым-қатынасы ның
шкалалық көрсеткіштері арасындағы өзара байланысты ... ... ... ... ... кемсіту|Ранг № |d |d |
| | |№ ... | | | |
|1 |13,86 |1 |0,5 |2 |1 |1 |
|2 |31,13 |3 |0,6 |4,5 |-1,5 |2,25 |
|3 |83,79 |10 |0,10 |14 |-4 |16 |
|4 |53,87 |5,5 |0,5 |2 |3,5 |12,25 |
|5 |95,76 |14 |0,10 |14 |0 |0 |
|6 |83,79 |10 |0,10 |14 |-4 |16 |
|7 |95,76 |14 |0,8 |9,5 |4,5 |20,25 |
|8 |13,86 |3 |0,6 |4,5 |-1,5 |2,25 |
|9 |83,79 |10 |0,7 |6,5 |3,5 |12,25 ... |53,87 |5,5 |0,8 |9,5 |-4 |16 ... |83,79 |10 |0,8 |9,5 |0,5 |0,25 ... |83,79 |10 |0,9 |12 |-2 |4 ... |32,13 |3 |0,5 |2 |1 |1 ... |95,76 |14 |0,8 |9,5 |4,5 |20,25 ... |69,30 |7 |0,7 |6,5 |1,5 |2,25 |
|( | |120 | |120 | |126 ... ... ... ... коэффицентін есептейміз
6(((d) 6(126 ... = 1- ... = 1- ... = 1- ------- = 1- 0,22 = ... ... 3360
ә)Таблица бойынша Rs-тің критикалық мәнін анықтаймыз
0,52 (р ( ... = ( Rsэмп ( Rsкр , (р ... (р ( ... H0 ... шығарылып, H1 қабыданады.
Жауап: Отбасылық тәрбие стилі мен ... ... ... ... ... ... тығыз байланыс бар және ... ... ... деңгейіне жетеді.
№ 6 кесте Отбасылық тәрбие стилі мен ата-ана жеткіншек қарым-қатынасы ның
шкалалық көрсеткіштері арасындағы өзара байланысты анықтау.
|№ ... ... ... |Ранг |d |d |
|1 |92,40 |11 |0,9 |14,5 |-3,5 |12,25 |
|2 |90,50 |10 |0,6 |7 |3 |9 |
|3 |53,79 |8 |0,7 |8 |0 |0 |
|4 |12,02 |7 |0,8 |11 |4 |16 |
|5 |98,73 |13 |0,8 |11 |2 |4 |
|6 |0,63 |1 |0,5 |4 |-4 |16 |
|7 |3,79 |4 |0,8 |11 |-7 |49 |
|8 |93,67 |12 |0,8 |11 |1 |1 |
|9 |3,79 |4 |0,5 |4 |0 |0 ... |77,21 |9 |0,4 |1 |8 |64 ... |3,79 |4 |0,5 |4 |0 |0 ... |3,79 |4 |0,5 |4 |0 |0 ... |3,79 |4 |0,5 |4 |0 |0 ... |99,36 |14,5 |0,8 |11 |-3,5 |12,25 ... |99,36 |14,5 |0,9 |14,5 |0 |0 |
|( | | | | | |171,5 ... ... ... ... ... ... 6(171,5 ... = 1 ... = 1 ... = 1 ------- = 1- 0,30 = ... ... 3360
ә)Таблица бойынша ... ... ... ... ... (р ( ... = ( Rsэмп ( Rsкр , (р ( ... (р ( 0,01)
яғни, H0 теріске шығарылып H1 ... ... ... ... мен ... ... қарым-қатынасының
шкалалық көрсеткіштері арасында өзара тығыз байланыс бар және ... ... ... ... ... сапалық психологиялық талдауды зерттеу ... ... ... Р.Ф. ... ... ... ... бастаймыз. Әдістеменің мақсаты - жеткіншектермен ... ... ... ... жіберілген, байқаусыз
қалған ақпараттарды алуға бағытталады. Р.Ф. ... ... ... ... ... жасау барысында жеткіншектердің
отбасылық қарым-қатынаспен отбасы ... ... ... ... ... ... ... проективті әдістер арқылы
біршама ... ... ... ... байқауға болады. “Отбасы”
әдістерінің нәтижелерін сапалық ... ... ... және
мазмұндық ерекшеліктерінен өзге, маңызды екі аспектіні ... ... ... суретінің құрылымын талдау, яғни ... ... мен ... ... ... өзара теңдігі және суретттегі
отбасы мүшелерінің ... орны мен ... ... ... ... ... жеткіншектердің салған суретін ... осы ... ... ... ... ... Жеткіншек мынандай өз отбасысының ... ... ... бұл ... ... ... ... тастап кетеді.
Сонымен қатар жеткіншек суретіндегі отбасы ... ... ... ... ... пен ... қарым-қатынас табиғатын
анықтауға болады. Мұнда жеткіншек отбасы мүшелерін субьективті түрде бірден-
бір қашықтықта орналастырады. ... ... ... ... ... ... салу байқалады. Ол өз ... осы ... ... деген эмоционалдық жағымсыз қатынасын
қарастырады.
Жеткіншек суретіндегі ортақ іс - ... ... ... ... бұл ... ... ... қарым-қатынасының
жағымды психологиялық ахуалын көрсетеді. Кейбір суреттерде ... ... ... ... ... ғана ... Бұл жайтты
Отбасындағы микротондық қалыптасу көрінісі деп түсіндіруге ... ... ... мүшелері арасындағы өзі жақсы көретін әрі
жеткіншек үшін беделді саналатын бұл ... ... ... ... және ... ... ... байқалады.
Керісінше жеткіншек үшін жағымсыз тұлғаны ... ... ... ... де түгелдей салмайды.
Сонымен қатар мұнда суретті өшірумен бастыра ... да ... ... ... берген жауабы мен проективті “Отбасы”
суретін ... ... ... ... өзара сәйкестйлігін өте
жоғары деп бағалауға болады. Сонымен ... ... ... мүшелерін
салуда бейнелеу сызықтарын қолдануда ер адамдарды бір ... ... бір бір ... бейнелеуі де кездесіп қалады.
Отбасылық ... ... ... осы ... өзін орналастыруына қарап, жеткіншектің отбасындағы орны
және жалпы отбасылық ... ... ... ... ... ... болады деген тұжырымдауға тығыз негіз бар. Себебі жеткіншек
суретінде авторитарлық стиль басым болса беделді тұлға үлкен, ал ... ... ... ... кішкентай етіп белгілейді.
Отбасылық қарым-қатынас типі мен тәрбие стилінің ... ... ... ... жүргізу нәтижесінде “Ата-
аналар қатынасы” (ОРО) ... ... ... ... ... ... мәліметтерді шкалалық көрсеткіштер
бойынша талдау жүргізілді.
Осы зерттеудің ... ... бірі – ... ... арқылы зерттеу жүргізіліп ата-ана қатынасымен
тәрбиелеу стиліне жеткіншектің қатынасы ... Енді осы ... ... ... ... психологиялық талдау.
Бірінші кезеңде жеткіншекмен ... ... ... ... ... талдау жасаймыз.
1. Саяхатқа кіммен барғанды ... ... Бұл ... жауап
бергенде жеткіншектің отбасы мүшелері ішінен өзіне ең ... ... ... аға-іні, әпке, сіңлі) немесе Отбасындағы беделді
тұлғаны атайтыны ... Көп ... ... ... мүшелерін
атап шығуда ең соңғы ... ... үшін ... ... әдейі
атамай кететіні де байқалады.
2. Саған отбасы ойынын ойнауды ұсынса ... ... ... ... шеше-жеткіншек-әке; жеткіншек-әке-шеше) т.б. мұнда
көбінесе жеткіншектер өз жынысының яғни, ұл-әке, ... ... ... ... ... ... Көңілсіз кездеріңде бірінші кезекте кімнен ... ... ... ана ролі ... ... ... ... Себебі: ана
қамқоршылығында болып, оған эмоционалды түрде етене жақын ... ... Егер сені ... ... ол ... ... айтар едің? Не
үшін? Мұнда Отбасындағы ата-ананың ролі анық ... ... ... ... ... ... ... көруге болады. Ал
жеткіншекдан ешКімге айтпаймын деген жауап алу - ... ... ... ... ... ... ... Сені қателік жібергенде кім жазалайды? (Әке-шеше, ... Бұл ... ... сол отбасыда жазалаудың қандай түрі
орын алғанын ... ... ... көбі бұрышқа тұрғызу,
денелік жазалау ... ... ... ... жаза ... ... Сен кейін өз балаларыңды қалай тәрбиелейсің?
Мұнда ұл жеткіншек үшін әке, қыз ... үшін шеше ... ... ... ... ... ... Келесі маңызды
мәсәлелердің бірі ... өзі ... ... ... ... мен ... ... деген көзқарасын ашық ... ... үшін не ... не ... ... ... ... дәл жеткізеді.
7. Өскенде кім ... ... өзі үшін ... ... мамандығын, айналысатын кәсібін айтады. Сұрақты кей жағдайда
жеткіншек ұғымына сай ... ... ... ... ... ... жеткіншектер әке-шешесінің мамандығы немесе айналысатын
кәсібі жайлы ... ... ... ... отбасыда демократиялық стиль басым болса ата-ана
мен жеткіншек өзара тең позицияда, әрі ... ... ... ... - ... стилі басым болғанда жеткіншектің өз
бейнесі ата-ана бейнесіне өте ... әрі ... ... ... өзін ... кемсітіп бейнелейді.
Зерттеу нәтижелерін сапалық ... ... ... ... ... ... ... болжанған Отбасылық ... ... ... ... ... ... нәтижелерін
өзара жоғары сәйкестікте болатыны анықталды.
Бұдан ... ... ... ... Отбасылық қарым-
қатынас пен тәрбие стиліне деген жағымды немесе жағымсыз ... ... Ал бұл ... өз ... ... ... қолдаушы немесе кедергілік сипатта ықпал
етеді.
Жеткіншектердің қарым-қатынас қабілеттерінің ... ең ... ... типі “қабылдау-шеттету” және “кооперация” ... ал ... ... стиль ең қолайлы ретінде көрінеді.
Керісінше, жеткіншекке “жолы болмаушы” ... деп ... ... диктаторлық немесе шектен тыс ... ... ... ... ... ... дамуына кедергі
болады. Бұл ... ... ... ... ... ... тежеумен бірге, жеткіншектің ойын ... ... ... қарым-қатынас пен дербестікке қабілеттерінің
қалыптасып, дамуына зиян келтіреді.
Отбасылық ... ... ... ... ... ... сөз қозғағанда бала тәрбиесіне қатысты ... ... ... ... ,
2 - әсіресе қамқорлық (гиперопека),
3 – ымырашыл-демократиялық.
1. Өктемшіл-үстемшіл. Бұл Отбасылық тәрбие типі бала ... ... ... ... Бұл жерде ... ... ... яғни бала қызығулары мен құндылықтары және оның ... ... ... ... ... жағдайға бейімсіз,
әлсіз ... ... ... бала ... ... ... басты кедергі болып табылады. Мұндай балалар үшін егер ... ... ... басқада іні-қарындастары болуы
жағдайды қиындата түседі.
Ата –аналар өздері тарапынан бала ... ... ... шарасына көбірек жүгінеді. Мұндай ... ... ... ... ... ... Зерттеулер кезіеде
қоғамдық тәртіп бұзушы жас өспірімдер ... ата – ... ... қатнас зардабын жиі шеккендер өте көп екені анықталған.
Осы бағыттағы ғылыми зерттеулер бала ... ... бала ... шығармашылық невротикалық бұзылулар дербессіздік,
әлеуметтік мешелдік жеке өзіне деген жоғарғы ... ... ... ... ... қатар кіші шәкірттік ... ... гөрі ана ... ... басым болады.
Егер анасы өз баласының табиғатын ... ... және ... ... ... ... отырса, бала бойында өзін
шарасыз ... ... ... жоғын сезіну қалыптасады. ... ... ... ана ... өте ... келетінін
байқауға болады. Келесі маңызды ... егер ... ... тұлға болса, балалары әкелерінің ролін ... ... ... ... қарап, бағалауға бейім болады. ... ... ... қатал өктем әкені ... ... ... ... ой ... ... қамқорлық (гиперопека). Бұл тәрбиенің басты ... ... бала ... ... тыс ... ... ... назарда ұстайтын ата-аналар қатынасына жатады. Бұл ... ... ... ... ... Басымдылық және әсіресе қамқорлық
тәрбиеде баланың әр ... ... ... ... мен ... ... талап, тйымдар мен бақылаулар айқын орын алады.
А.Я. Варга зерттеулерінде мұндай тәрбиенәң ... ... ... ... өте ... қарым-қатынаста болатынын ... ... ... ... біршама жағымды әсер етеді. Егер
баланың қажеттілігімен ата-ана мүмкіндіктерінің салдары бала ... ... ... ережелерді қатаң сақтау, көнбістік
т.б. қасиеттер қалыптасанын анықтады.
Өктемшілдік ... ... ... аналар жағынан тәрбие
барысында мейірімділік, кшілік, ... ... ... ... көбінесе ұлдарға көп әсер етеді. Жұмсақтық әлемге тән
қаттылық ер ... тән ... ... ... симбиотикалық
ана баласын өзіне жақындата отырып, оның ... ... ... ер ... әйел ... тән нәзіктік
қалыптасады.
3. Ымырашыл-демократиялық тәрбие стилінде бала ата-ананың ... ... және ... ... ... барынша жоғары
деңгейде қанағаттандырылады. Мұндай ата-аналар балаларын ... мен ... ... және баласы үшін өздері ... ... ... ... ... ... ... стимулдық
пен жауапкершіліктің төмендігі, ата-ана және ... ... ... және ... ... тыс ... ... Бұл бала бойындағы шығармашылық пен дербес ойлау
дағдыларын ... ... ... бұл ... ... салдары баланың
әлеуметтік өмірге бейімсіздігі ... ... ... ... ... арасындағы алшақтық бала қоғамдық ... топ ... ... кедергі болып саналады. Бұл қиыншылық бала
тұлғасында жағымсыз ... бір ... ... ... т.б. ... ... тәрбиемен қарым-қатынастың тартымды, нәтижелі болуы,
көп жағдайда ата-ананың білім ... де ... ... ... ... ... сүйспеншіліктің нәтижесінде ... даму ... ... ... ... ... жеберіп алады. Ата-аналар оны ... ... ... ... бәрі ... ... ... әсері мол.
Тұжырымдай келгенде дұрыс ... ... ... ... ... ... ғана ... оның шығармашылық
қабілеттері мен ... ... ... көзі ... адамзат баласын толық қанды адам ететін қоршаған орта және тәлім
тәрбие десек ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас, отбасының психологиялық
ахуалы мен тәрбиелеу стилінің маңызы зор ... ... ... ... ... ... ... әсер
ететiн ең маңызды факторлардың бiрi ол отбасы. Дәстүрлi отбасы- ... ... ... үйренгенiн адам өмiр бойы санасында сақтайды.
Отбасының бұлай маңызды болу ... адам ... ... ... отбасыда
өткiзедi.
Жеткіншектер күнделікті өмірде өзінің коммуникативті мүмкіндіктерін
пайдаланып, қарым-қатынас серігін тануға мүмкіндік алады. Бұл өз ... өзін өзі ... да қол ... ... ... ... ... нәтижесінде жеткіншекте адамгершілік қасиеттері. «Мен» деген
ұғым қалыптасуына түрткі болады. Сонымен бірге өзара бағалау әрекетіне қол
жеткізеді.
Жалпы және жас ... ... ... ... ... ... мен ғылыми-көпшілік ... ... мен ... ... ... зерттеу болжамдарын дәлелдеу
нәтижесінде бірнеше тұжырым жасауға болады.
1. Жеткіншектердің қарым-қатынасында дамудың осы ... ғана тән ... ... ... т.б.) ... ... Жеткіншектердің қоршаған ортадағы қарым-қатынасының сипаты олардың
коммуникативті қабілеттердің дамуының ... ... ... ... ... даму ... Отбасылық
тәрбие жағдайы мен қарым – қатынас стильдеріне біршама деңгейде тәуелді
болады.
4. жеткіншектердің бойында қоршаған ... ... пен ... ... деген жағымды немесе жағымсыз эмоционал дық ... Ал бұл ... өз ... жеткіншек коммуникативтілігіне
қолдаушы немесе кедергілік сипатта ықпал етеді.
5. Жеткіншектердің қарым-қатынас қабілеттерінің ... ең ... ... типі ... және “кооперация” типі, ал тәрбиелеу
стилінде демократиялық стиль ең ... ... ... ... ... оған ... ... (неудачник) деп
қарау, тәрбиелеу кезінде диктаторлық немесе ... тыс ... ... ... ... ... ... кедергі болады.
Қорыта келгенде, бұл жайттардың барлығы да өз ... ... ... ... ... дәрежеде дамуын
қамтамасыз етеді немесе керісінше, тежейді және жеткіншектің тұлға аралық
қарым-қатынас пен ... ... ... ... ... ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Возрастная и педагогическая психология /под ред. А.В. Петровского),
М., 2009
2. ... В.Я. ... и ... ... М., 1987, ... ... и формирование личности //Под ред. А.А. Бодалева, М., ... ... Е.В. ... взаимосвязи стиля семейного ... ... ... и ... ... ... .:Дис. канд. психол. наук.- Пенза, 2000 - 237с.
5. Спицин "Хроника семейного ... " М. ... ... Л.А., ... Н.И. "Семейное воспитание ". М: 1990.
7. Хрестоматия по возрастной и педагогической психологии /под ... В.Я. ... . ... ... А.С. ... ... ... Ростов-на-Дону
2006г.
9. Кулагина И.Ю. «Возрастная психология», М., 2006 г.
10. Мұқанов М.М. «Жас ерекшелік және педагогикалық психология», М., ... Кон И.С. ... "Я". - М., ... Рубинштейн С.Л. Принципы и пути развития психологии. - М., 2000.
13. Немов Р.С. «Психология», ІІ том, М., 2003 ... ... Б.Ф. ... ... в ... М., ... 2001. – 278 ... И.А. Зимняя Педагогикалық психология. Алматы, 2005 436 б
16. Смирнова Е.О. Проблема общения ребенка и ... ... ... и М.И ... // ... ... - 1996 -№ ... Лисина М.И. Развитие познавательной активности детей в ходе общения со
взрослыми и сверстниками // Вопрсы психологии – 1982 - №4 - ... ... Л.Н., ... Б.О. ... со взрослыми как условие
осознания ... ... ... ... ... возрастной
психологии. - 1989 - С.21-22 .
19. Годовикова Д.Б. Влияние общение со ... на ... ... ... по ... ... ... - М., 1980. - С 78-79.
20. Мухина В.С. Возрастная и ... ... М., ... ... Х.Т ... детей общению - Алма-Ата, 1992.-234с.
22. Карандашев Ю.Н." Как дети понимают взрослых " М, 1985.
23. Добрович А.Б. Воспитателю о психологии и о ... ... ... 1987 - с 189-413.
24. Реан А.А., Коломинскиий Я.Л. Социальная педогогическая психология.-
Спб ., 1999 - 428 ... Кон И.С. ... и ... " М, ... ... А.А. ... ... "Избранные психологические труды"
М., 1896-16с.
27. ... Л.П ... ... и ... .М. " ... 2007-216 ... Варга .А.Я. Структура и типы родительских отношения.
29. Буренкова Е.В. Изучение взаимосвязи стиля семейного ... ... ... и ... ... ... .:Дис. канд. псих. Наук.-Пенза, 2000.-237с.
30. Мухина В.С. Возрастная и ... ... .-М., ... Ковалев. Психология личности .М: Просвещение 1970-391с.
32. Ананьев Б.Г. Педагогические приложения современной ... ... по ... и пед. психологии. /Под. Ред. И.И. Ильясова, В.Я.
Ляудис. М., 1981.
33. Годовикова Д.Б.Влияние общение со ... на ... ... \\ ... по проблемам возрастной ... 1980.-С ... ... А.Н. ... ... психики.М., 1972 - 574с.
35. Выготскии Л.С. Избранные психологические труды - М., 1999 - 367с.
36. Ломов Б.Ф. Проблема ... в ... - М., 1981 - ... Андреева Г.М. Социальная психология. - М.: Изд-во МГУ, 1980 - 429с.
38. Лисина М.И. Проблемы онтогенеза общение.- М., 1986.-143с.
39. Ломов Б.Ф. ... ... в ... ". М., 1981-218с.
40. Хрещева Н.Ю. Социально–психологические проблемы общение Ленинград.
1986 – с .43.
41. Шестопалов Р.А. Общение ... и ... ... ... ... ... А.В. Современнный старшеклассник: Проблемы самоопределения. –
М., 1977. - 186 с.
43. Кон И.С. ... ... ... – М.: ... ... 176 ... Анастази А. Психологическое тестирование / под ред. К.М. Гуревича. В.И.
Лубовского. М. 2002.
45. Измайлов Ч.А., Михолевская М.Б. ... в ... ... ... Е.В. Методы математической обработки в психологии. Санкт-
Петербург 1996г.
47. Готтсданкер ... ... ... ... М.: Изд-во
МГУ, 2000.
48. Мельников В.М., Ямпольский Л.Т. Введение в ... ... - М., ... ... ... / Под ред. А. ... В. Столина - М., 1987.
50. Психологическая диагностика: проблемы и исследования / Под ред. К.М.
Гуревича - М., 2001.
51. ... Э.М. ... ... ... ... ... ... 1999.
52. Суходольский Г.В. Основы математической статистики для ... ... ЛГУ, 2002.

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 72 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 600 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Отбасы тәрбиесі мүмкіндіктерінің диагностикасы5 бет
Ата-ана және жасөспірім15 бет
Мектеп пен мүмкіндігі шектеулі балалары бар отбасы ынтымақтастығың қызметі мен формалары (конспект)3 бет
Мектеп пен отбасының ынтымақтастығының жасөспірімдер тәрбиесіндегі рөлі10 бет
Отбасы және отбасы тәрбиесінің бала дамуында алатын орны4 бет
Отбасы татулығы бағдарламасы136 бет
Азаматтық іс жүргізудегі құқықтық қатынастар3 бет
Металл нанобөлшектерін жалында алу және оларды жарылғыш зат құрамында қолдану26 бет
Модельдер4 бет
Негізгі пішіннің жобасы мен модулінің бағдарламалық коды11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь