Топонимдердегі түр-түс атауларының семантикасы

МАЗМҰНЫ:

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 4
І тарау. Қазақ тіліндегі түр.түс атауларының семантикасы ... ... . 6
І.1 Түр.түс атауларының зерттелу жайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6

І.2 Түр.түстің символикалық табиғаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
10
ІІ тарау. Топонимдердегі түр.түс атауларының семантикасы ... .. 31

ІІ.1 Қазақ топонимдеріндегі түр.түс атауларының мағыналық ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
31
ІІ.2 Түр.түс атауларына қатысты топонимдердің психолингвистикалық сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
34
ІІ.3 Батыс Қазақстан облысындағы түр.түс атауларымен келген жер.су атаулары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
38
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 49

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 52
Кіріспе

Зерттеу жұмысының өзектілігі. Қазақ тіл білімінде соңғы жылдары қорғалған, ономастиканы жаңа бағытта зерттеу, аталым теориясының негіздерін зерделеуге қатысты мынадай еңбектерді атауға болады: Г.Б. Мадиеваның «Имя собственное в контексте познания» (2005), Б. М. Тілеубердиевтің «Қазақ ономастикасының лингвоконцептологиялық негіздері» (2006), Қ.Ж. Айдарбекованың «Қазақ терминологиялық аталымының ономасиологиялық аспектісі» (2009) атты докторлық диссертациялары. Бұл жұмыстарда қазақ ономастикасы мен терминологиялық аталым теориясының бірқатар іргелі проблемалары қарастырылып, оң нәтижелерге қол жеткізілді.
Г.Мадиева Қазақстан ономастикалық ғылымында қалыптасқан ғылыми-теориялық пайымдауларды жүйелеп, реттестіріп, зерттеу аспектілеріне жан-жақты тоқталды. Сонымен қатар, зерттеуші алғашқы болып қазіргі ономастикалық жүйенің метадиалектісі мен концептуалды-терминологиялық аппаратын, қазіргі Қазақстанның ономастикалық кеңістігіндегі онимдік бірліктерді леммалау проблемасын алғаш рет зерделеп, жүйелеп, тереңдете қарастыру арқылы, бірқатар тың теориялық нәтижелерге қол жеткізді.
Б.Тілеубердиев қазақ жалқы есімдерінің номинативтік қызметіндегі линговмәдениеттанымдық аспектілерді, жалқы есімдердің семиотикалық қырларын қарастырып, ономастикалық концептіні «кеңістік», «адам», «жан-жануарлар», «өсімдіктер» сынды әмбебап концептілер құрылымында қарастырып, олардың концептуалдану ерекшеліктерін айқындап берді. Сондай-ақ зерттеуші өз жұмысында алғаш рет ғаламның ұлттық ономастикалық бейнесін мифонимиялық, антропонимиялық, топонимиялық тұрғыдан сипаттап, белгілеп, бедерлеп берді деуге болады.
Жер-су атаулары тілші ғалымдар тарапынан біршама зерттелген мәселе болғанымен, оның әлі де қарастырылуға тиісті қырлары жеткілікті. Ғ.Қоңқашпаев, Е.Қойшыбаев, Т.Жанұзақов, Ә.Әбдірахманов, Ә.Нұрмағанбетов, О.Сұлтанияев, Е.Керімбаев, Г.Мәдиева, т.б. арнаулы зерттеу жұмыстарында ономастиканың топонимика, антропонимика сияқты салалары этимологиялық, құрылымдық, семантикалық тұрғыдан жан-жақты талданды. Алайда жалқы есімдердің топонимика саласының құрамындағы түр-түс атауларының семантикасын қарастыру әлі арнайы түрде қолға алына қоймаған тың да маңызды мәселелердің бірі болып табылады.
Қазақ тіліндегі топонимдер құрамындағы түр-түс атауларын зерттеудің өзектілігі оның семантикасының арнайы қарастырылуында. Бұған дейін бұл мәселе ғалымдар еңбектерінде тек аталып өткендігі болмаса, арнайы зерттеу нысаны болған емес.
Зерттеу нысаны ретінде географиялық атаулар құрамындағы түр-түс атаулары: ақ, қара, көк, сары, қоңыр, қызыл түр-түстерінің семантикасын зерттеу алынды.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері: Зерттеу жұмысында жер-су атауларының құрамындағы түр-түстерінің семантикасын ашып көрсету мақсат етіп қойылды. Осы мақсатқа қол жеткізу үшін төмендегідей міндеттерді шешу көзделді:
- тіл біліміндегі түр-түс атауларының зерттелу жайына шолу жасау;
- тіліміздегі түр-түс атауларының символикалық табиғатын ашып көрсету;
- ақ, қара, көк, сары, қоңыр, қызыл түстерінің тілдегі мағыналық көрінісін айқындау;
- қазақ топонимдеріндегі түр-түс атауларының мағыналық ерекшелігіне тоқталу;
- түр-түс атауларына қатысты топонимдердің психолингвистикалық сипатын айқындау;
- географиялық атаулар құрамындағы түр-түстің символдық мәнін қарастыру;
- Батыс Қазақстан облысы бойынша түр-түс атауларымен келген жер-су атауларына тілдік талдау жасау;
Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Әбдірахманов Ә. Қазақстан этнотопонимиясы. Алматы, 1979.
2. Аманжолов С. Қазақ тілі теориясының негіздері. – Алматы: Ғылым, 2002.
3. Қайдаров Ә., Ахтамбердиева З., Өмірбеков Б. Түр-түстердің тілдегі көрінісі. –Алматы: Ана тілі, 1992.
4. Амангелді А.А. І.Есенберлиннің «Көшпенділер» романындағы жылқы атауларының этнолингвистикалық сипаты. Ф.ғ.к. ... дисс. авторефераты. Алматы, 2008.
5. Аитова Н.Н. Қазақ тіліндегі түр-түс атауларының когнитивтік семантикасы. Ф.ғ.к. ... дисс. авторефераты. Алматы, 2005.
6. Жампейісова Ж. «Ақ», «қара» концептілерінің кумулятивтік қызметі // Қазақ тілі мен әдебиеті, №7, 2006, 70-75-б.
7. Лауланбекова Р.Т. Түр-түс компонентті күрделі аталыдардың танымдық сипаты. Ф.ғ.к. ... дисс. авторефераты. Алматы, 2010.
8. Сағындықұлы Б. Қазақ тілі лексикасы дамуының этимологиялық негіздері. – Алматы: Санат, 1994.
9. Манкеева Ж. Қазақ тілінің заттық мәдени лексикасы: Фил.ғыл.докт.. дисс. автореф. –Алматы, 1997.
10. Қашқари М. Түрік сөздігі. Алматы, 1998.
11. Бекбосынова А.Х. С.Мәуленов өлеңдеріндегі теңеу. Ф.ғ.к. ... дисс.авторефераты. Астана, 2010.
12. Касенов Е.С. І.Жансүгіров поэзиясының қатысымдық және танымдық табиғаты. Ф.ғ.к. ... дисс.афторефераты. Алматы, 2010.
13. Сыздықова Р. Сөздер сөйлейді. Алматы: Мектеп, 1980.
14. Көктәнді Х. Аспан мен даланың арасындағы 4 ұмытылған тарих. М.: Қасиет, 2001.
15. Куйчубаев Е. Основные типы топонимов Семиречья. Автореф. дис. ... канд. филол. наук. АлмаөАта, 1967.
16. Бекенова Г.Ш. Қазақстанның солтүстік өңірі гидронимдері (семантикалық типология) Филол.ғыл.канд.дисс. ... авторефераты. Алматы, 2002.
17. Тасполатов Б.Т. Қазығұрт өңірі топонимиясының этнолингвистикалық сипаты. Алматы, 2010.
18. Рысберген Қ. Қазақ топонимиясының лингвокогнитивтік және этномәдени негіздері. Ф.ғ.д. ... дисс.авторефераты. Алматы, 2010.
19. Қожанұлы М. Атырау облысының жер-су аттары. Астана, 2005.
20. Қойшыбаев Е. Қазақстанның жер-су аттары сөздігі. Алматы, 1985.
21. Әлімбек Г. Сөз мағынасы және ақпарат. Алматы: Атлас баспасы, 2001.
22. Еспаева К. М.Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясындағы топонимдердің қолданылу аясы. Кітапта: Қазақ ономастикасының мәселелері. Алматы: Ғылым, 1986.
23. Бияров Б.Н., Мергенчина М.К. Фольклоротопонимдердің морфологиялық-құрылымдық жүйесі // Вестник КАСУ, №2, 2007.
24. Молчанова О.Т. Проприальная номианция в свете когнитивизма // Вопросы ономастики. Екатеринбург. 2006, № 3, с. 7., с. 15.
25. Рысқалиқызы Ұ. Батыс Қазақстан облысы жер-су атауларыны сөздігі. Орал: Полиграф сервис, 2001.
26. Әлімханова Ф.М. Қазақ антропонимдерінің лингвомәдени жүйесі. А., 2009.
27. Жаңарған Жетісу атаулары. Құраст. А.Кендірбекұлы, Ж.Әбдірахманов, Р.Нүсіпбекова.
28. Қойшыбаев Е. Қазақстанның жер-су аттары. Алматы, 1985.
29. Жанұзақ Т. Қазақ ономастикасы. А.: «ІС- Сервис», 2006.
30. Қазақ тілі энциклопедиясы. Алматы, 2004.
        
        Топонимдердегі түр-түс атауларының семантикасы
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
5В011700 мамандығы – «Қазақ тілі мен әдебиеті»
МАЗМҰНЫ:
| ... |
| ... | ... ... |Қазақ тіліндегі түр-түс атауларының семантикасы .........|6 |
|І.1 ... ... ... жайы |6 |
| ... | ... ... символикалық табиғаты |10 |
| ... | ... ... ... ... атауларының семантикасы ...... |31 |
|ІІ.1 ... ... ... ... ... | |
| ... |31 |
| ... |
| ... | ... ... ... қатысты топонимдердің | |
| ... ... |34 |
| ... | ... ... ... облысындағы түр-түс атауларымен келген | |
| ... ... |38 |
| ... |
| ... | |
| ... |49 |
| ... |
| ... | |
| ... ... |52 |
| ... | ... ... ... Қазақ тіл білімінде соңғы жылдары
қорғалған, ономастиканы жаңа ... ... ... теориясының
негіздерін зерделеуге қатысты мынадай еңбектерді атауға болады: Г.Б.
Мадиеваның «Имя ... в ... ... (2005), Б. ... ... ономастикасының лингвоконцептологиялық негіздері»
(2006), Қ.Ж. ... ... ... ... ... (2009) атты ... диссертациялары. Бұл
жұмыстарда қазақ ... мен ... ... ... ... ... қарастырылып, оң нәтижелерге қол жеткізілді.
Г.Мадиева Қазақстан ономастикалық ғылымында қалыптасқан ғылыми-
теориялық пайымдауларды ... ... ... ... ... ... ... қатар, зерттеуші алғашқы болып ... ... ... мен ... ... ... ... кеңістігіндегі онимдік
бірліктерді леммалау проблемасын алғаш рет зерделеп, жүйелеп, ... ... ... тың ... нәтижелерге қол жеткізді.
Б.Тілеубердиев қазақ жалқы есімдерінің номинативтік қызметіндегі
линговмәдениеттанымдық ... ... ... семиотикалық
қырларын қарастырып, ономастикалық ... ... ... ... ... ... ... концептілер құрылымында қарастырып,
олардың концептуалдану ерекшеліктерін айқындап берді. Сондай-ақ зерттеуші
өз жұмысында алғаш рет ғаламның ұлттық ономастикалық ... ... ... ... ... белгілеп, бедерлеп берді
деуге болады.
Жер-су атаулары тілші ғалымдар тарапынан біршама зерттелген мәселе
болғанымен, оның әлі де ... ... ... ... Е.Қойшыбаев, Т.Жанұзақов, Ә.Әбдірахманов, Ә.Нұрмағанбетов,
О.Сұлтанияев, Е.Керімбаев, Г.Мәдиева, т.б. ... ... ... топонимика, антропонимика сияқты салалары этимологиялық,
құрылымдық, ... ... ... ... ... ... ... саласының құрамындағы түр-түс ... ... әлі ... ... ... ... ... тың да маңызды
мәселелердің бірі болып табылады.
Қазақ ... ... ... ... ... ... оның семантикасының арнайы қарастырылуында. Бұған дейін ... ... ... тек ... ... ... ... зерттеу
нысаны болған емес.
Зерттеу нысаны ретінде географиялық атаулар құрамындағы ... ақ, ... көк, ... ... қызыл түр-түстерінің семантикасын
зерттеу алынды.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері: ... ... ... ... ... семантикасын ашып көрсету мақсат
етіп қойылды. Осы мақсатқа қол жеткізу үшін төмендегідей міндеттерді ... тіл ... ... ... ... ... шолу жасау;
- тіліміздегі түр-түс атауларының символикалық ... ... ақ, ... көк, ... ... ... ... тілдегі мағыналық
көрінісін айқындау;
- қазақ топонимдеріндегі түр-түс атауларының ... ... ... ... ... ... ... айқындау;
- географиялық атаулар құрамындағы түр-түстің символдық мәнін
қарастыру;
- Батыс Қазақстан облысы бойынша ... ... ... ... ... ... ... әдістері. Зерттеу жұымысының мақсаты мен тақырып ерекшелігіне
байланысты сипаттама жасау, талдау мен жинақтау, жүйелеу, түйіндеу, жіктеу
әдістері қолданылды.
Зерттеу ... ... ... ... ... екі ... және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
І тарау. ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ ТҮР-ТҮС АТАУЛАРЫНЫҢ СЕМАНТИКАСЫ
І.1 Түр-түс атауларының ... ... ... ... ... жан-жақты зерттелу нысанына
айналғанына екі ғасырға жуық уақыт болды. Алғашқыда түс ... ... ... орай ... ... тілдері, оның ішінде қазақ тілінің тілдік материалдары түр-түс
атауларының негізгі доминант (атауыш) мағынасынан басқа да ... мен ... ... дүниетанымына, тіршілігіне қатысты әр түрлі
символдық мән-мағыналары да өз ... ... ... бола ... ... түркологияда, қазақ тіл білімінде түр-түс проблемасын
жан-жақты, ... ... ... ... ... аша отырып зерттеген еңбектер көп емес. Түр-түс атауларының
семантикалық ерекшеліктеріне алғаш рет ... ... ... академик
А.Н.Кононов болды. Ғалымның осы ... ... ... в ... языках», «Способы и термины определения стран
цвета у тюркских народов», «О семантике слов «ақ» и ... в ... ... атты ... ... жарық көрді [1].
Қазақ тілінде түр-түс атауларының арнайы зерттелуіне Ә.Қайдаров,
З.Ахтамбердиева, Б.Өмірбеков авторлығымен ... ... ... ... Соңғы уақыттарда да түр-түс сыңары фразеологизмдерді әр қырынан
қарастырған ғылыми жұмыстар аз ... ... ... ... Ш.Жарқынбекова т.б.
Қазақ тіл білімінде түр-түс атауларын бұрынғы зерттеулерден мүлдем
басқа тұрғыда ... ... ... тән ... ... салт-санасымен, эстетикалық талғамымен байланыстыра
зерттеп, түр-түстер табиғатын басқа қырынан ... ...... Ғалым өз зерттеулерінде табиғаттағы түр-түстерге, олардың жер-
су атаулары құрамындағы мағыналық ... шолу ... ... ... мал ... ... атаулардың семантикалық және этнографиялық
сөз орамдарына ұйытқы болуын ... ... [2, 108]. ... түр-
түсін білдіретін күрделі атаулар академик Ә.Қайдаровтың жіктеуі бойынша екі
топқа бөлініп қарастырылды: 1) негізгі екі ... ... ... атаулар; 2) негізгі түр-түс атауларының біреуі не ... ... ... ... ... атаулар. Екінші топ компонент санына
байланысты: 1) екі компонентті; 2) үш және көп ... ... ... ... ... ... екі ... қосындысын білдіреді. Соңғы
компоненті сол түстің доминанты ... ... ... ... қара,
сүліктей қара, тобылғы торы, кер торы, қара торы деген түс ... – қара және ... ... екі ... атаулардың соңғы сөзі түр-
түстің өзін білдірмесе, онда негізгі мағынаға екеуі де ортақ болады дейді.
Мысалы, қара төбел, ақ ... көк ... ... ... ақ, ... ... ... түгел емес, белгілі бір бөлшегін ғана ... ... тұр. ... ... ... ... аз емес. Көп ішінен
қара қасқа жүйрік мінген қара сұр ... ... алға шыға ... ... де ... түсті білдіретін атаулар: қара кер; қара
көк; құла жирен; қара торы; боз шұбар. Екі ... ... ғана ... білдіретін атаулар құрамына енетін компоненттің не алдыңғысы
(анықтауышы), не ... ... ... ... ... ... ... үшін қолданылады. Олар: қасқа, төбел, танау, бақай, ... ... ... ... бел, ... ысқаяқ, жалпақ, сұлу, кербез,
шаңқан, сүлік, шал, ор сияқты жылқының ... ... ... я
мінез-құлқын, жүріс-тұрысын, көркін т.б. сипатын білдіретін сөздер. Мысалы:
мақпал ... қан ... ... ... меңді жирен, әсем қоңыр, көк шолақ.
Бұлар қалыптасқан ... ... ... ... ... бие, ... ... т.б. жылқы атауларының тұруын талап етпейді. Мұндай ... да даяр ... ... атауларының тіркесуінсіз қолданылады.
Жылқының түр-түсін білдіретін екі компонентті атаулар негізінде үш
және көп компонентті ... ... ... ... ... ... түр-түске үстеме мағына артудан гөрі, оны дәлірек ... ... ... ... ақ ... торы, жалпақ бел жирен [4, 15].
Ғалымның айтуынша, автор (І.Есенберлин) шығармада жылқының түр-түсіне
қатысты ... ... ... ... ... суреттеу, әсірелеу
талаптарына сай” қолданады. Сонымен қатар жылқының түр-түсіне қатысты ... ... ... ... жазушының талғам-танымын паш етеді.
Ғалым Аитова Нурлыхан Нуруллаевна «Қазақ тіліндегі түр-түс атауларының
когнитивтік семантикасы» атты зерттеу ... ... ... ... ... ... ... білімнің когнитивтік сипатын
түсіндіруге ұмтылады. Сол арқылы олардың онтологиялық ... ... ... ... ... сана архетиптерін айқындайды, түр-түстің
концептуальды мазмұнын түсіндіреді, яғни қазақ тіліндегі түр-түстің әмбебап
және индивидуальды, этникалық танымдық ... ... ... ... ... ақ ... ... да сөз етеді [5].
Ізденуші Жанна Жампейісова өзінің «Ақ», ... ... ... атты ... ақ, қара ... бірліктерінің
кумулятивтік қызметіне тоқталады. Олардың халық танымындағы, салт-
дәстүріндегі, ырым-жоралғыларындағы ... ... ... кеңінен сөз
етеді [6].
Лауланбекова Роза Тәліпбайқызы «Түр-түс компонентті ... ... ... атты ... ... қазақ тіліндегі түр-
түс ұғымдарымен жасалған ... ... шығу ... ... ... ... халық дүниетанымындағы тілдік таңбалардың мәнін
анықтап, түсіндіріп береді. ... ... ... атауларда аталым
үдерісінің қалай жасалатынын, қалай қалыптасатынын қазақ халқының мифтік
түсінігіндегі ... ... ... арқылы дәлелдейді. Қара және ақ
компоненттерімен келген күрделі атаулардың ... ... ... ... ... аталым қажеттілігін өтеудегі маңызын ... ... ... ашып ... ... ... ... табиғатына тән бір ерекшелік: көптеген түр-түс
атауларының шығу төркіні бүгінде белгісіз. Олардың ... ... ... ... да, кейбіреулерінің құпия сырын ашу мүмкін емес.
Мәселен, ақ, боз, сұр, көк, кер, ала ... бір ... ... атауларын
талдап, анықтап жатудың қажеті де жоқ сияқты көрінеді. Өйткені бұлар одан
әрі жіктеуге, морфемаларға бөлшектеуге келмейді. Бұл ... көне ... бері келе ... ... ілкі ... ... жатқызуға болады.
Көптеген түркі тілдерінде кездесетін бұл сөздердің түстік мағынасы да көне
болса керек. Мысалы: ақ сөзі түркі ... ... ... ... ... үш топ ... аңғартады: 1) «ақ» деген
негізгі түстік мағына («белый»); оның төңірегіне: ақшыл, ... ... ағы, ... ... 2) «ақ» ... ауыс ... ... кінәсіз, ақжүрек, адал; 3) керемет, тамаша, ... ... ... ... оның ... не түстік негізі жайында ХХ
ғасырдың өзінде-ақ түркологтар арасында ... ... ... ... және ... ... ... атаулардағы екі сөздің де
негізі «ақ» – «оқ» ... ... ... ... ... ... ... білдіретін ақ атауы (қымыз, сүт, шұбат, құрт т.б.) ақ етістігі
негізінен өрбігенін аңғаруға болады. Оған дәлел «ақ» – ағу, ... ... ... ... ... ... сауылып, сорғалап құйылатыны
белгілі. Әрі өзі де ақ, басқа реңкі жоқ, өзгермейтін ақ түсті ақ атау ... ... Көне ... ... «үрүң» атаудың тілден ығыстырылып
шығуына да ақ сөзінің конверсиялануы әсер еткен. Көне ... ... ... тіркесіндегі «ақ» жоғары көтерілу, «таң көтерілу» мағынасын
беретін ақ – етістігінің әр түрлі ... ... ... ... [8, ... ғалым Х.Көктәнді «ақ» сөзінің ежелгі нұсқасы ретінде «су»
сөзіне де ... мән ... «Су – ақ ... сөз. ... ақ деген мағынаны
білдіретінін көптеген деректер айғақтайды. Жапондарда да су ... ... ... ... «Ақ ...... ... болып аударылады.
Сырдария өзенінің «Авеста» кітабындағы ...... Бұл ... ... – «таза ақ құндар өзені» деген мағына берген. «Су» сөзінің «ақ» мәнін
білдіретіндігіне тағы бір ... ...... ... ... хан
заманындағы бір тармағы, екінші тармағы – Шуманақ. ... ... ... ... ... ... ... Су-ман, кейін Суман ... ... ... ... ... соң, алғашқы мағынасын калькалық
тәсілмен көшіре аударып ақ ... ... ... ... Сурманақ болып шыққан.
Шуманақ тармағы атауы да осындай тарихқа ие. ... ... ... ... ... ... «өте» мағынасын берген. Қазақ тіліндегі
«су қараңғы соқыр» тұрақты тіркесі «көзі аппақ ... ... ... ... ... ... ... бір мысал: Алтын Орданың Жошы заманындағы
атауы – «Сыр Орда». Көптеген тарихшылар, ... ... ... ... А. ... ... ғалымдар Алтын Орданы «Сыр Орда» деп атаған
немесе «Су Орда – ... Орда ... ... еге» деп жазған», – деген
деректер келтіреді [7, 9]. Су – ақ. ... ... ... ... «су»
атауы әлі де «ақ» деген мағыналық мазмұнын ... Бұл ... ... қолданылатын «сүттен ақ, судан таза» деген ... ... да ... мөлдір түске қатысты айтылып, кінәсіз деген мағынаны
білдіреді.
Енді бірқатар ғалымдар Қ.Ғабитханұлы, Т.Жанұзақов «ақ» ... ... «ай» ... ... оның фонетикалық өзгерісінің
схемасы ајаs>аја>ај болуы мүмкін деп болжайды. Мұның дәлелі ... ... ... ... «ай ... ... мағынасына тоқталады.
«Ай» атауын «ақ» сын есімімен байланысты қарауының негізі бар. Сөздердің
тілдегі ... мен оның ... ... қарасақ, расында да «ай»
атауы о баста заттың сын-сипатын ... сөз ... ... ... ... айқын сөздері «ай» түбір сөзінің негізінде жасалған.
Демек, «ай» сөзі о ... «ақ» ... ... ... ... сөз ... ... кейін келе қазіргі тіліміздегі сын есім «ақ» туындаған. Түркі
тілдерінде й-қ-ғ ... ... ... бар ... екендігін
ескерсек, бұл өзгерісті ай>ағ>ақ түрінде көрсетуге болады. Сонымен «ақ» түс
атауының шығу төркінін дәл басып айтудың қиындығы «ақ» ... ... ... ... және ... ... тілдеріндегі қызыл мен жасыл сөздерінің түбірі
«қыз» бен ... ... ... ... бері ... ... ... ғалымдардың
дәлелі: бұлардың екеуі де – ыл - іл ... ... ... жеке-дара
қолданылмаса да, бөліп алып қарауға болатындығы. Ал белгілі ... ... ... ... ... (тар, ... етістігімен
байланыстырады. Ғалымның мұндағы ... ...... және ... шатқал аты – Қызылауыз («узкие ворота» мағынасында). Бірақ
та көптеген ғалымдардың пікіріне сүйенсек, жоғарыдағыдай, ... ... – қыз: ... ... ... «пламенеть»), бірде сын есім
мағынасында («красный», «багровый») ... ... ... Сын ... ... ... үшін қызар етістігін алып, боз -
бозар, көк - көгер, ақ - ағар ... ... ... да жеткілікті. Бұл
жердегі түбір тек зат есім ... сын есім ғана ... ... ... ... ... қызыл сөзінің құрамындағы о бастағы дербестігін жойған
«қыз» түбірінің төркіні ... Ол тек ... ... ғана ... ... қызу ... сұлу ... мағынасындағы «қыз» сөзінің шығуына да
негіз болса керек. М.Қашқаридің «Диуани ... ат ... ... бұл ... тағы бір мағынасы беріледі: Бұ ат қыз алдым – Бұл атты ... ... қыз ... ... 1) ... 2) ... ... тағы да -ыл
жұрнағы қосылып, тарихи тұрғыдан ... сын ... ... тілімізде
сапа сыны болып қалыптасқан. Жасыл түс атауының да түбірін жас деп ... ... да о ... ... не ... мағына болған. Жас сөзінің
бастапқы мағынасы «жаңа шыққан көк, өсімдік» деуге ... ... бұл ... өсіп келе ... ... одан кейін кісінің өмір сүру жыл ... ... ... жас ... төркінін уақыт өлшемі жыл
сөзімен қатар бағдарлайды. Деректерге сүйене отырып, мынадай ... ... жыл мен жас ... ... қатарына «ылғал», «жаңа
туылған», «жас шөп», «көз жасын» ... ... Осы ... ... өнімдерінің дымқыл, ылғал болуымен, әсіресе, таңертеңгі шық түскен
кездегі ... ... «көз ... ... мәнге ие болған тәрізді.
Сын атауының шығу тарихы жайында белгілі ғалым С.Аманжолов: «Кейбір
сын ... әлі ... ... әрі зат ... әрі сын ... мәні ... «көк» әрі нәрсенің түсі, әрі «аспан» мәнінде; «қара» әрі «мал»
мәнінде: «қызыл» әрі нәрсе түсі, әрі ... ... ... т.б. Кейбір
түркі тілдеріндегі материалдарды салыстыра тексерсек, бір тілде зат ... ... сөз ... ... сын есім орнына қолданылады екен. ... - ... ... зат ... ... ... сөз, ... ол сын есім
мәнінде, ал азербайжан тіліндегі «қырмызы» - жібектен істелген товардың
аты, зат есім» (2, 337( ... ... ... Бұл ... ... ... ... сол кездің өзінде мәні зор екенін байқауға болады.
Сонымен, түстердің дүниетанымдық ... ... ... қорытындыласақ, олар «өмір сүруді қамтамасыз ететін мәдениетке
жататын дүниелердің мәдениетке қатысы ... тек өмір ... үшін ... ғана қанағаттандырып қоймай, сонымен бірге олардан жоғары
тұратын социогендік, символдық және ... ... де ... ... ... ... ... бейнесінің мағыналық-мазмұндық бірлігі – семиотикалық құбылыс.
Мұнда ... ... ... тілдік суреті аса күрделі.
Табиғаттағы түр-түстердің барлығы әрқашанда бір заттың, құбылыстың
түрін, түсін, ... ... ... ғана ... ... ... түр-түс атаулары мүлдем түр-түске қатысы жоқ, не одан
бүгінде тым ... ... ... ... ... білдіретін де қасиеттерге ие. Солардың бірі – түстердің тілдік
таңбалық ... Тіл ... ... о баста көне гректердің
«символ» (symbolon - «белгілі бір қоғам мүшелері мен әлеуметтік ... ... ... ... белгілер») сөзінен шығып, бүгінде «әр түрлі идеяны,
түсінікті, ұғымды, ойды, сезімді, іс-әрекетті білдіретін шартты белгілердің
жиынтығы ... ... ... ... ... ... ... да
халықтың болмасын тұрған ортасы, өмір сүру салты, дәстүрі, мәдениеті, жалпы
алғанда дүниетанымы әсер етеді [7, 12].
«Символдардың» негізгі қасиеті, өзге ... ...... ... ... яғни ... әлемде жоқ объект мәнін
құрайтын семантикалық айырмашылығында. Символдың осы қасиеті арқасында адам
қажеттіліктеріне ... ... ... алады. Демек, халық ... әр ... ой ... ұлттық түйсікпен қарап, ... ... ... ... Ал ол ... эволюциялық жолмен дамып
өрбіген, соның негізінде туындаған ... ... ... ... жүйеде белгілі бір когнитивтік құрылым ретінде ғаламның ... ... ... бар ... өзге таңбалардан ерекшелігі – оның
идеалды нысандық мағынасында, яғни физикалық әлемде жоқ ... ... ... ... ... осы ... арқасында адам
қажеттіліктеріне жарамды және құнды түсініктер көріне алады. Көк, ... ... ... ... ... алғашқы түстер, қаракөк, ... ... сары ... ... деп, ал ақ, қара, сұр – ... ... деп ... бір тобы ... ... ... ... о бастағы
семантикалық байланысын әлі де үзе ... ... ... ... ... ... ... келсе, енді бірі – бүгінгі таңда
қатыстығы ... ... ... ... ... ... ... Негізгі лексикалық, сын есімге тән мағына: «Ақ серке қой бастайды,
Ақын жігіт той ... ... ... ақ ... ... ақ сөзі
өзінің тура түстік мағынасында тұр.
2. Ауыс мағына: мұның өзі де іштей неше түрге ... ... ... ... дегендегі «ақ» атауы - өзіне тән көптеген ауыс мағыналардың тек
бір қырын ғана – «күнәдан таза, ... жоқ, таза ... ... ... тұр.
3. Туынды мағына: «Кедейдің аузы аққа ... ... ... «ақ» ... ... «сүт ... ... мағынада жұмсалып тұр.
Бұл мағынаның ... ... сүт ... ... ... ... ... байланысты жасалуында.
4. Символдық мағына. Түр-түстердің негізгі лексикалық мағынасы белгілі
бір зат пен ... тән бояу ... ... нәтижесінде, ауыс мағынасы
олардың арасындағы логикалық байланыс пен ұқсастықтан, туынды мағынасы
мотивтік ... ... ... болса, символдық мағынаның қалыптасуы
бұлардан сәл өзгешелеу. Символдық мән-мағына әдетте, ... ... ... ... бояу ... байланысты және қоғамдық өмір салты,
дәстүр, ұлттық таным, әдет-ғұрыпқа қатысты ... ... ... ... ие болған заттар мен құбылыстар тілдік тұрғымен
қатар этнолингвистикалық таным ... да ... ... орай ... ... символдық мағыналар жалпылық қасиеттерімен қатар
жекелігімен, ұлттылығымен ерекшеленеді. «Символдық» ...... ... ... тыс ... Мұнда көрстетіліп тұрған түс мағынасы сақтала
отырып, белгілі бір ел, қоғам қабылдаған ұғымды да түсіндіреді, ол – ... ... ... ... ... қызметі. Сонымен бояу түсіне әдейі
мағына бергенде ғана ол ... ... ... ... ... ... бейнесі мазмұнынан шығатын идеялық мазмұн тән. Белгі түріндегі
түсте тек қана таңбаланған ... ... ... бұл ... кең ... белгілі бір ойды жеткізеді. Белгілік ... ... ... ... тұлғасында белгіленетін бейнесінің мазмұнын
қорытады. ... да ... ... түс ... сөз – ... ... ал оның нысаны абстрактілі болып келеді.
Кез келген ұлт мәдениетіндегі түр-түс әлемі өзіндік ... ... ... ... ие. ... «мәдениеттегі түр-түс» арқылы
халық өзіндік эстетикалық көзқарасын, эмоциялық қалпын, ... ... ... ... аспан әлемін тіпті кез-келген
материалдық мәдениетке байланысты заттар, киім-кешек, ... ... ... ... салт-дәстүрді түр-түссіз қабылдау мүмкін емес.
Онсыз оның ... ... ... ... ...... танытатын бірден-бір жол. Ол өз тамырын терең ... ... ... түсінігімен де астасып жатады. Адам баласы өзін ... ... ... ... мен ... ... да ... білудің көптеген тілдік қайнар көздері мен тәсілдеріне түр-түс әлемі
де жатады. Адам баласы әртүрлі түр-түсті ... ... ... ... бір тобы ... жылы көрінсе, енді біреулері суық болып
көрінеді. Осыған байланысты ... жылы және суық ... деп ... ... ... ... ... жалыны қызғылт, қызыл екені, ... түсі ... ... ... екені түсінікті. Бірақ табиғаттағы түр-
түстердің барлығы әр уақытта да бір ... ... ... өң-
реңкін, сыртқы сипатын ғана анықтаумен шектелмейді. Сонымен қатар ... ... ... ... жоқ ... одан мағынасы тым алыс ұғым-
түсініктерді білдіре алатыны белгілі. Басқа халықтардағыдай қазақ ... де әлем екі ... – ақ пен ... ... Оның бірі ақ түс – ... ... қасиеттер иесі болса, қара түс – жамандық біткеннің белгісіне ие.
Бұл түсінік халық санасына терең ... оның тілі мен ... ... ... ... ақ түс күні ... дейін жақсы бастама атаулының бәрінен
де табылады. Өйткені ол сұлулық әлемінің, адамгершілік ... ... ... ... ... ... дүниетанымында дүниені
төрт бұрышты деп түсініп, әр тұсқа өзіндік ... түс ... ... қара түс ... ... ... ... «Авестада»
солтүстік жақтағы қасиетті тауды «Хукариа» деп атайтындығы ... ... иран ... ... айтылу нұсқасының «Хух Хара»
болғандығын ... ... ... о ... ... ... ... шыққандығын айтуға болады. Яғни «Хух Хара» сөзі бүгінгі
түркі тіліне «Харатау» - ... деп ... Бұл ... ... ... емес, «түпкі, бастапқы» деген мағынаға ие болып тұр. Түркі тілдерінің
бірі өзбек тілінде «қара» сөзі «темір» деген мағынада ... ... ... ... негіздегі фольклорында да ... ... сөзі жер ... ... әлем ... ... «ақ» сөзі
оған қарама-қарсы жоғарғы әлем, құдайлар мекені, аспанның символы болған.
Ақ түсінің о дүниелік ... ... ... ... ... төрт түлік
, соның ішінде жылқы малының ақ ... ... ... Ақ түс ... ... архаикалық мифтік түсінігінде күн сәулесіне,
күнге теңелген. Күн сәулесінің жылдам ... сол ... ... ... ғана ... ... ... қазақ халқының ғарыштық дүниетанымының
ұлттық белгілері жатқан табиғат ... мен ... ... ... ... мән ... ... ұғымында ақ, қара түс
атауларымен бірге, ала түсінің де қасиеті ерекше. Ала – орта дүниенің, ... ... ... ... ... ... ... орын алады:
«Өлікті жөнелткенде абыз ала жіптің бір шетін мәйіттің денесіне денесіне
байлап, бір ұшын өзі ... «Ала жіп, ала жіп, бұл ... бар ... ала
біт!», – деп айтады». ... ... ... ... ... ... ... айтылмаған, бұлар таза мифтік түсініктің
қарабайырлануы (профанация) ... ... мән мен ... ... есте сақталып қалған сөз тіркесі мен әңгіме ... ... ... ... жүр. ... ... осы сөздің
негізгі символдық белгісі ретінде күнге тәуелді етеді. Яғни, ...... ... ... ... ... ... белгі ретінде қал,
қалша, пес, шұбар ... ... ... ... пен ... ... ... болар деп түсінген. Шындығында пес сөзі де дақ, қал ... Оны ... ... телу – ... қазақ тілінің дәстүрі,
ертедегі қазақтар ежелде күн бетіндегі дақты қалға, меңге ұқсатқан. ... ... ... атауларда уақыт мағынасы сезіліп тұрады. Ала
түсінің уақытқа қатыстылығы жөнінде мифолог ... ала ... ... ... ... ... ... ала аттың күн мен
уақыттың символы екендігін айтады. Ол ... ... ... ... жан ... ... отырып, ала түс ұғымына шұбар, тарғыл,
сарыала, бурыл, қызылкүрең сияқты бірнеше түс араласқан ... ала ... ... ... ... ... ... Қазақтың эпостық жырлары
мен өткен ғасырлардағы ... ... ала сөзі ат, ... ... ... жиі ... Ала, алаша ат – мықты, күшті, жүйрік
аттың символы, алалық түске байланысты емес, медиаторлық ... ... ... ала, алаша атты ... ... ... тіліміздегі
лексикология-фразеология жүйесіндегі көрінісінің бірі деп тануға болады.
Сондай-ақ, тілімізде осы ... ... ... мен сөз ... ... ... алапат т.б. жер жүзі, жер беті, тіршілік,
өмір сүру, ... ... ... ... орта ... ... бар
екендігін айта кету керек. Себебі жер бетінің белгісі ала ... 1– ... ... ... сипаты
|Түр-түс |Ғаламның |Сипаттамасы |
| ... ... ... түс ... дүние |Тәңірілердің мекені, мәңгілік өмір не тазалық |
| | |пен ... ... ... түс ... ... Жоғары, төмен дүние арасындағы медиатор; |
| |жер беті ... ақ пен ... ... мен ... |
| | ... мен қасиеті бар; тұрақты сипаты жоқ, ақ |
| | |та ... қара да ... ... түс|Төменгі әлем,|Төменгі дүние, зұлымдық ордасы; өлім, о дүние |
| |су, жер ... |
| ... | ... келген халық тілінде түс атауы белгілі бір танымға, жаратылысқа
орай таңбалық ... ... Бұл – түс ... ... ... ... ... кездегі шарттылығымен тығыз байланысты. ... ақ, ала, боз ... ... ... ... ұғымын
ғалымдардың зерттеулеріне, пікірлеріне сүйеніп тануға болады. Қазақтар ізгі
ниет, жақсы ... пәк ... адал ... тәріздес жан дүние құбылыстарына
ақ көңіл, ақ тілеу, ақ пейіл, ақ жарқын деп ат ... ... «ақ» ... ... ... ... ... тілінде тазалық, ... ... ... жақсылық, мейірімділік секілді дерексіз
ұғымдар ақ түспен ассоцацияланып, қазақтың ... ... ақ ... ... Ақ ... қай тіркесте, контексте болмасын жақсылықтың, өмірдің
нышанын аңғартып тұрады: ақ бата – бұл ... ақ ... ... ... ... ... келіп, жақсы тілек, ізгі ниет, адал көңіл
деген мағынаны білдіреді. Қазақтар әлдене жөніндегі келісімге ... ... ... ақ ... ... ... ақ қой сойып, бата
қылған. Неке қию кезінде ақ ... бір ... ... ... ... халық адам бақытының бір қазынасы – ақ жаулық дейді
де, отау құру, шаңырақ көтеруге ... ақ ... ақ ... ардақ тұтады.
Келін түсіргендегі ортаға ақ бұл тастау ырымы түтін ... ... ... ... ... ... бұл ... мағынасымен
«сұлулық», «келбеттілік», «әдемілік» ұғымдары ... ... ... ақ ... ақ ... ақ маңдай, ақ білек т.б. тұрақты сөз
тіркестері дәлел. Ақ ... ... ... ... ... ... ... араласпаған» мағынасының тектілікті, яғни хан, бек, ... ... ... да мәні бар ( ақ ... ақ ... ақ үй ... сөзімен келген үй атаулары үйдің түсін ғана емес, «ауқатты, дәрежелі,
билік иесі отырған үй», ... ру ... ... үй», «ата мен ... ... ұғымдарды қамтиды. Деректерді саралай келгенде, ... ... ... ... қасиеттілік, берекелілік,
молшылық, киелілік, тілектестік мағыналарын ... ... ... молшылық, берекелілік, мағыналары. Ақ түс, әсіресе, түйе
малымен байланысты көп ... ... ақ ... ақ ... ақ ... ... ақ бура т.б. ... түрлері, түгі бірыңғай ақшыл түске байланысты
айтылады. Жалпы ақ ... өзі ... ... кездеседі екен. Қазақ
дәстүрінде ақ түсті ару ана, ақ інген, ақ бура төрт түлік ... ... ... ... болып саналған. Ақ боз аттың культі сияқты ақ түйені
де саркальды күшке теңеген. ... ... ақ бура ... иесі ... ұрып ... ... (І.Есенб.). Қазақта ақ түйеге қатысты «ақ түйенің
қарны жарылғанда» деген сөз – ақ атанның ... ... ... ... бір ... кенеліп, көл-көсір дәм-тұзға елдің қарық
болуына байланысты пайда болған тіркес. Бұл – ақ ... ... ... оның қадірлі болуының тағы бір дәлелі. Бұл тіркес туралы алғаш
түсінік берген – ... [7, ... ... ... ... Қазақтарда құдандалы болғанда,
қыздың әкесі құдаларына батасын оқытып, ақ төс сары қасқаны сойған. Қазақта
«ақ қойдың қаны - ақ бата ... ... сөз ... қалған сияқты. Ақ түсті
тоқтыны таңдаудың мағынасы ақ тілеу мен ... ... ... ... ... атақты адамдардың асына арнап, ақ түсті ... ... ... ... Ақ ... атты ... асқа ...
қайтыс болған адамның атақ-дәрежесін көрсету. Бірақ, осы әдеттің неліктен
жылқы түсінің ақ боз, қой басының ақ сары ... ақ төс сары ... ... ... дәл айтып беру оңай емес. Әйтеуір күні бүгінге дейін дінге
сенушілер істің жақсылықпен бітіп, қуанышпен аяқталуын тілегенде, ... «ақ сары бас, ақ сары ... – деп, ... ... ... ... құрметтілік, мейірімділік мағыналары. «Ақ» түске
байланысты тілдегі символизмдердің түрлері, мотивтері, қолданыс аясы ... ... бір ... адам ... болатын «ақ» түсті қалға,
қасқа, шашқа да қатысты. Адам бойында ... ... ... ... ... қасиеттіліктің нышаны деп танып келеді.
Денесіндегі ақ қалы бар адамды құрметтеу ... ... деп ат ... ... ... ... ... «Ақ қас, мұңсыз бол!» деп тілегін
айтып, ... қош ... Ал енді ... ... бір ... ақ ... жай ... бір қасиеті бар деп түсінген. Демек, халық ұғымында «ақ
қал», «ақ шаш», «ақ қас» адамдар, малда – боз ... ақ ... ақ сары ... – бәрі де ақ түске байланысты нышан, ерекше белгі. ... ... ақ ... пен ... ... ... пен жақсылықтың белгісі, махаббат, үміт,
қайырымдылық деген ізгі сезімдердің символы. Қазақ халқы ақты ... аяқ ... ... Сондықтан да қазақтар үшін ең ауыр қарғыс:
«Ақ ұрсын, хақтың киесі ұрсын» ... сөз ... ... ақты ... төгетін
де ырымдар бар. Мысалы: қалың өрт ... ... ақ ... ... ... ... ... тіршіліктің бесігі, адамзат өмірін өрбітуші ананы ақ
ана дейді. «Ақ» түсінің қасиетті, ... ... «ақ ... ... ... ... де көрініс табады.
4. Бейбітшілік мағынасы. Бірқатар символдық ұғымдар осы ақ түсімен
байланысты әр ... ... ... мата т.б. ... ... ... ... белгілі бір заттың атауын ғана емес, сонымен қатар
олардың қоғамдық-әлеуметтік деңгейге көтерілген, салт-дәстүрге ... ... ... ... ақ ... ақ ... ақ ... ақ
сүт т.б. ұғымдары – қазақ тіршілігіндегі қасиет тұтынылатын ... ... ... ақ ... ... ... арқылы
көрінеді. Оны сөздік арқылы саралағанда, ақ сөзіне қатысты тура, ауыспалы,
тіркестік, ... ... ... сөз ... тіркесу нәтижесіндегі тұрақты
тіркестік мәндер) мағыналары ... «ақ» ... ... ... былайша бөлуге болады: 1.
Тура түстік мағынасы – адамға танылған заттың түсі ... ... ... ... ... ... т.б. жануарлардың түсі). 2. Заттық таңбалық
мағынасы – өсімдік аты; Әк; ... ... ... ... ... тобы;
Дойбының, шахматтың фигуралары. 3. Дерексіз сындық мағынасы – ... ... өзге ақ ... ... сөз ... ... пайда болған
мағынасын екіге жіктеуге болады: 1.Зат есіммен тіркескендегі мағынасы –
ауыспалы, фразалық. Ақ ... ақ ... ... ұзақ ... жаңбыр.
Ақжүрек. а) Кіршіксіз, таза, пәк, адал. ә) Сөйл. Белсенді, асыра, ... ... ... ...... ... таусылды. 2. Етістікпен
тіркескендегі мағынасы – ... ... ... ақтады – ананың
еңбегін өтеді. ... ...... ... ... ... сауды –
қарғады, теріс батасын ... Бұл ... ... ... негізінде
көрінетін мағыналар болып табылады. «Ақ көңіл, ақ жүрек, ақ жан, ақ ниет»
сияқты ... ... ... адам ... сай өріс ... «ақ бесік, ақ
отау, ақ босаға, ақ бөпе, ақ ... ... ... ... ... жаулық, ақ сақал, ақ бас» үлкендік пен ... ... ... ... «ақ ... ақ ... ақ жол» ... адамға деген
шынайылық көңілі, «ақ қу, ақ ... ақ ... ... ... іспеттес
ұғымдарды таразылайды. Зерттеу жұмысының ерекшелігі де сонда ... ... ... ... қалыптасқан ұғым-түсініктерге сүйене
отырып, қазақ тіліндегі ақ сөзінің қолданысына ... ... ... ... ... :
Кесте 2 - Ақ түсінің мағыналық топтары
| ... ... ( ақ ... ақ отау, ақ бесік т.б.) |
| | |
| | ... | |
| ... ... (ақ ... ақ ... ақша бет т.б.) |
| ... ... ақ ... ақ бас, ақ қас т.б.) |
| ... белгісі(ақ сүт, ақ ана ақ шаш т.б.) |
| ... ... (ақ күн, «ақ ... т..б) |
| ... белгісі (ақ жол, ақ ниет, ақ бата т.б.) ... ... ... сөздігінде боз түсінің бірнеше мағынасы
берілген,оларды тілдік талдау ... ... ... болады: 1. Тура түстік
мағынасы. Ақшыл қылаң түс. 2. Заттық мағынасы. боз торғай, боз қарағай, ... т.б. 3. ... ... бозбала, боз өкпе, боз ауыз т.б. ... ... ... ... ... ... анықталды.
1. Жастық, құрметтілік мағыналары. Тілімізде «боз дала, боз қараған,
боз үй, боз ат, бозбала» сөздерінің негізгі мағыналарында ... ... ... ... ... «Боз дала» бозаң даланың бір мезгілімен
орайлас келген кезі мен түсіне байланысты болуымен қатар, көпті ... ... ... ... ... деген мағыналық түйін жатыр. «Боз»
ұғымының жас ... ... тек ер ... ғана айтылатын жеке
дара мағынасы бар: Сұлу киінген ... ... ... ат ... қолында
қаршығасы бар (М.Ә.) Сондай-ақ тілдік қолданыста «боз» сөзі ... ... ... мағынасы кездеседі: Сен әлі бозауыз ... ... ... Боз түсінің құрметтік мағынада қолданылуы оның заттық
белгісімен байланысты болып келетіндігінде жатыр. Боз ... боз ... ... ... көбіне құндылық қасиеттің жас мөлшерін ерекшелей түсіп,
құрметтеудің ... ... ... ... Ақ боз үй – ... ... сай салтанаты бар, өзіне тән жол-жоралғысы бар, сонысына
қарай ... ... бар үй ... қадір тұтылған. Ақ боз үй, ақ боз
ат деп жұпталып тілде қолданылуы – осы құрамдарда ғана ... ... ... аты мен ... үйін ... ... ... мағынасы. «Ақ боз» ұғымында жалаң түр-түстік қана емес,
бағалау, қасиет тұту ... ... ... ... – оның ... ... тауып, қазақ ұғымында «қасиетті» деген символиканы
құрайды.
Қазақ ... ... ... ... жүк артылған түр-түс атауының
бірі – ала түсі. ... ... ... ... ала ... келген
күрделі бірнеше сөз берілген: алааяқ, алабүлік, ала жаулы, ... ... т.б. Бұл ... де ... қолданысына қарай, тіркескен,
біріккен сөздің қатысына қарай ... гөрі ... ... көбірек
тануға болады. Ала сөзінің қолданысына қарай бір ғана ... ... бар. Ал ... нышандық ұғымы кеңіректеу: өмір,
тіршілік, қарама-қайшылық, күрес, шым-шытырық ... ... ... ... Ала ... қазақ тілінде көптеген ауыс, ... ... ... ала түс ... ақ түс тобындағы (ақ, боз,
сары, құла, құба, қылаң, сарғылт т.б.) реңктер мен қара түс ... ... ... кер, ... ... т.б.) реңктерінің араласуы арқылы
пайда болуына байланысты неше алуан ... ... ... екен ... Ал түр-түстің ала-құла әр тектес болып келуі олардың мағыналық жағынан
да шеңберінің кеңеюіне, неше ... ауыс ... ... ... Ала ... ... тіркестің көбі ала сөзінің неше алуан
(метафоралық, метонимиялық, символикалық) ауыс мағынасының негізінде дамып,
көп жағдайда ... ... ... ... ... Ала ... ... кейбір этнографиялық мәні бар сөздерді анықтап,
тәрбиелік, тілектестік мағыналарын білдіреді. Ала сөзінің ... ... ... ... ... ... Тұсау кесу – баланың өмір
жолының сәтті болуы үшін ақ ниетпен ... ... ... ... кесу
ырымындағы негізгі атрибут – алажіп. ... кесу ... ... ... ... ... ала ... аттамау», «жыланнан қорыққан
алажіпті аттамас» ... ... ... ... ... ... күннен бастап-ақ жақсылыққа тәрбиелеуінде жатыр.
«Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде» қара ... ... ... ... ... белгісіздік, қайғы-уайым, қатыгездік, киелілік,
қасиеттілік, қарапайымдылық мағыналарын тануға болады. Бұл ... ... ... ... яғни ... ... де білдіріп тұр. Қара
сөзінің тура мағынасы – «ақтың ... ... Бұл оның ... Бірақ бұл номинативтік мағына одан кейін ... ... ... ... ... ... ұйытқы бола алмайды.
Мысалы: түркі топонимикалық жүйесінде жиі кездесетін gara su тіркесінің
мағынасы ... ... ... ... Ал барлық орта ғасырлық түркі
ескерткіштерінде кездесетін gara budun термині ... ... ... оның ... ... ... яғни қарапайым төменгі
сатыдағы халық. Қара ... ... ... ... ... ... ... әлдеқайда көп: қара, қара тұту, қара
жамылу, қара ту, қара ... ... ... ... көш, қара ... ... қара ... қара жаулық, қара ниет, қара жүрек т.б.
Ш.Уәлихановтың, Ы.Алтынсариннің, белгілі этнограф ... ... ... ... ел ... қаза тапқанда шаңырақтан
қара ала шашақты қара жалау көтеріп, жақындары қара жамылып аза ... ... атын бір ... ... ... ... қара жабу ... көші-
қон кезінде жетелеп ертіп жүрген. Қазақтар адам өлгенде ... ... ... ... ... ... ... адам жерленгеннен кейін найзаны
сындыру ырымы жасалған. Құрбанғали Халидтің ... ... атты ... қазақтар өлікті қойып болған соң «қара» тұрғызады. «Қара»
дегені – ... ... ... ... мәйіт жас болса – қызыл, ересекке – ақ,
орта жасар болса – бір жағы ... бір жағы ... не ақ ... ... Бұл қара ... ... Өлікке тігілген белгі қай түрлі болсын
«қара» деп аталады. «Қара» түр-түс атауының басқа қасиетті, ... ... ... ... бар. Бұл ... қара ... қара шаңырақ
сияқты сөз тіркестерінің құрамындағы қара ... ... Қара ... бір символдық мағынасы – шыдамдылық, төзімділік:қара түсті мал ақ,
боз түстіге қарағанда шыдамды ... ... ... қара ... ... болатынын көреміз. Қазақтағы қара өлең ұғымы да алғашқылықты,
бастапқылықты білдіретін ... ... қара ... – құдіреттім, Онда бір
сұмдық сыр бар естілмеген (М.М.). Мұнда Қара заттың ... ... ... ... кең ... Демек қара өлең дегеніміз –
байырғы өлең, өлеңнің бастапқы қалпы деген сөз. Қара тау, қара ... ... қара жол ... ... ... тек ... ғана ... түсінікті: ежелгі тау, негізгі халық, бастапқы сөз, басты жол
деген ұғым ... ... ... ... ... атауларды мағынасына
қарай 6 топқа бөлуге болады:
Кесте 3 – Қара ... ... ... ... ... (қара тізім, қара қағаз, қара ту т.б.) |
| | |
| | |
| | |
| | ... | |
| ... ... ... (қараниет, қарабет, |
| ... ... т.б.) |
| ... ... ... қара су, |
| ... тау т.б.) |
| ... ... белгісі( қарашаңырақ, |
| ... жер т.б.) |
| ... ... ... ... |
| ... ... т..б) |
| ... ... ... күн, қара ... қара түн т.б.) |
Қара түсті білдіретін атаудың «ақ» түсті білдіретін атау ... ... ие ... ... оның ... ең негізгі, көрнекті және
басқа да көп түстердің құрамында кездесетін ... ... түс ... болса, екіншіден, қоғамдық өмірдегі көптеген құбылыстармен түр-
түсіне ... ... ... ... ... ... ... болады. Қара сөзінің түркі тілдеріндегі ауыспалы мағыналары
бұдан да көп деп көрсетіледі, ал ... ... ... ... нысана болған отыз шақтысын ғана кездестірдік. ... ... қара ... ауыспалы мағынасы нақтылы бір сөздермен тіркесте
қолданылғанда ғана көрініп, молая ... ...... ... ... теңізді, ұстамдылықты, ақшыл көк
немесе көгілдір – үлкен сезімді, нәзіктікті, бейбітшілікті білдіреді.
Қазақ халқының менталитетінің ... яғни ... мен ... ... сеніміне байланысты түр-түстердің белгілік мәні «көк»
сөзінің төңірегіне байланысты да қалыптасқан. Көк сөзі ... ... ... ... ... мағынада, тұрақты тіркестік (фразалық)
немесе ауыспалы мағынада байланысады.
«Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде» көк сөзімен жасалған ... сөз ... ... көк асық, көк жамбас, көк желке, көк мұз, көк
айыл, көк бақа, көк ми, ... т.б. ... ... ... ... пір ... ерекшелігін тұтастай тану үшін оның тілдік, танымдық ... ... ... ... ... ... Тіл дүниенің ұлттық
мәдени айшықтарын бейнелеуде адамның когнитивтік ... ... ... ... ұштастырады. Жылқы ішінде баранға ... ... ... үшін символдық мәні ерекше. Төрт түліктің ішіндегі
көк түстісін артық тұтқандығын, ең ... ... ... «көк қасқа
айтып, көк қасқа шалу» әдетінен ... ... Көк ... жай қарапайым
адамдарға емес, бай ... ... ... ... ... ... атаулардан да байқауға болады. Мәселен, көк сауыр
етік, көк тон ... көк ... ... атауы, тонды немесе етікті
белгілі бір түске бояуына ... ... ... көк етікті деген
тіркес – басқалардан тәуір, өзгелерден артық деген ... ... ... қара ... ... да ... Мәселен, өзбек әйелдері
жақын адамы қайтыс болғанда, үш күн бойы қара не көк ... ... ... ... күні оған осы көйлекті кигізу салтын жасайды. Осы
күнді және осы ғұрыпты олар «көк ... деп ... ... Бір жыл ... ... ... ақ ... кигізіп, бұл жораны «ақ киді» деп атаған екен.
Көк ... ... ... сөз ... біріккен сөз құрамында
қолданылғанда кеңейе түседі. Айталық, көк сөзі көк мылжың, көк ... ... көк мұз т.б. ... ... ... ... өте тіпті, әбден
тәрізді күшейту мағыналарын, көк ... көк ... көк ... ... ... ... әлі піспеген, шикі екенін, көк етікті дегенде
бай, тұрмысты деген ұғымды білдіреді. Сонымен қатар көк түс ... ... «көк ... ... «көк ми» ... ессіз), «көк долы» (ашушаң
ұрысқақ), «тамағы тоқ, көйлегі көк» (тұрмысы жақсы), «көк ... ... ... мықты мағынасында) деген сияқты өзге де ... ... ... ... ... ... мағынасын танытып
тұрады. Сонымен көк түсі – тек ... ... ... ... реңктерді білдіріп қоймастан, әр түрлі ойсыздық, ... т.б. ... ... ... 4 – Көк ... ... ... белгінің түрлері
| |Байлықтың белгісі: көк тонды, көк етікті, т.б. |
| | |
| | ... | |
| ... ... ... жеті қат көк, көк түркілер, |
| |көк ... ... көк, көк ... көк ... т.б. |
| ... махаббат белгісі: көгілдір сезім, көк сағым, көк |
| ... ... ... т.б. |
| ... ... ... көк ... көк мылжың, көк |
| |жалқау, көк ми, көк бет, көк ... т.б. ... ... ... зерделей түскенде, топтастырғанда
ұғатынымыз көк түс ұлттық менталитетімізді айқындауға зор септігін тигізері
анық. ... көк түс – ... ... ... ... оның өзі ... иесі, Тәңірімен, байланыста ұғынылып отыр. Байқасақ, көк сөзіне қатысты
тілдік, белгілік мағыналарында жағымсыз ұғымнан ... ... ... ... ... көк – ... пен бірліктің, берекенің белгісі. Ол
аспанмен, тәңірмен қуатталады. Сондықтан ол мықтылықты, жеңімпаздықты, рухы
жоғарылықты, ... ... ... ... сай көк түрік, көк ту,
көк бөрі, көк төбе, көк сауыт, көк найза, көк сүңгі, көк болат, көк ... ... ... ... бар. ... ... ... – көк бөрі. Көктің
келесі бір білдіретін мағынасы – романтика, сезім, нәзік ... ... ... жан ... ... ... ... сезім, көк теңіз,
көгілдір көл, көк көгершін, көк ... көк ... көк ... көк ... ... Көк жорға, т.с.с. Көк ... де ... ... ойлылық, ойсыздықты, зиялылықты, әр түрлі реңкінде
сенімділікті, тұрақтылықты, іскерлікті, ... ... ... ... көк ... көк ми – су ми, көк ет, көк ... көк ... айыл, көк бет, көк мылжың, көк долы, т.б.
Көк сөзінің көкшіл, көгірек деген түстік мағыналарына орнығуы адам
танымы ... ... зат пен ... ... ... ... ... ортақ сипатымен байланысты. Аспанды көк деп атап, көк
тәңірге табынған, көк бөрінің ұрпағы ... ... ... ... аспанның түсі барлық осы түстес белгілерге атау ретінде берілген.
Неге аспан деп аталынбаған ... ... ... ... өзі таза ... әрі ... ... да кейін енген деуге болады. Көк сөзі – түркі
тектес ... ... сөз. ... ... көк ... пен ... атауы
көкті синкретикалық түбір деп қарастырып жүр. Аспан мағынасындағы көк ... ... ... ... салыстырмалы түрде көк аталуы әбден мүмкін.
Көне түркі тілдерінде «көк» сөзінің бір мағынасы «тамыр», ... ... ... ... ұғымын береді. Бұл «көкең» туыстық атауымен де
байланысты. Мұндай ... ... ... ... ... ... Бұлар көне жазба ескерткіштерінде де кездеседі. ... ... кім» ... ... «шыққан тегің қандай» дегенді
білдіреді.
Көк сөзінің тілдік таңба ретіндегі ... ... ... ... ... ... ... көк сөзі басқа семантикалық мәнде ... ... түс – ... табынудың, аспанның символы екендігін атап көрсетеді. Қазақ
ұғымында көк түс – ең ... ... ... түс. Көк түс – аспанға
берілген, оның тәңірлік сипаты ... ... ... ... ... ... ... бір
қасиетті түс белгісі – Қызыл сөзі. Табиғи құбылыстарға байланысты туындаған
қызыл сөзімен тіркестегі қызыл іңір, қызыл ... ... су ... ... ... ... ... да тыс тілімізде қалыптасқан
басқа да тіркестегі ... ... ... ... ... қатысты
тілдік белгілерді айқындайды. Жалпы қызыл түс о баста ... ... ... ... ... түс ... саналады. Тілдік деректер қызыл
сөзінің «әшекей» мағынасында да қолданылатындығын ... Осы ... ... әр ... ... қызыл тағынған қыздай ... ... Бұл ... ... сөзінің әшекей ұғымында жұмсалып
тұрғандығы байқалады. ... ... ... арғы ... ... ... жатқанын байқау қиын емес. Қазақтар арасында қызыл орамал – тұрмысқа
шықпаған қыздың белгісі болып саналған. Қызыл орамалы немесе ... ... бар үйді ... үй деп атау ... да ... Оны ... тіл
ерекшеліктерінен кездестіреміз: қызыл үй (Қостанай обл.) – қызы бар ... ... ... ... ... ... де мәні бар ... тіліміздегі
қызыл шақа, қызыл қарын жас бала т.б. тіркестерімен қатар, тұрмыстық ... ... ... ... ... ... жас бала – ес біліп,
етек жаппаған, буыны қатпаған, ер ... ... ... шақа – шыр етіп ... ... құс балапаны. Қазақ әдеті бойынша жаңа туған ... бар ... ... байлаған. Мұны көргендер атпен, көлікпен қатты жүріп келмеген.
Қатты келсе, бота ... өліп ... деп ... Бұл жердегі жалау түсі
«жас ... ... әлі ... ... ... мәнді білдіреді. Сондай-
ақ, шешек ауруымен жас бала ауырса, сол үйдің шаңырағынан қызыл ... қою, ... ... ... мата ұстап, қызылдап қою әдеті болған, бұның
бәрі мифологиялық, діни, астрологиялық т.б. наным-сенімге ... ... ... ... ... ... ... аясының
кеңдігін байқаймыз. Бір ғана Ж.Баласағұн шығармаларын алып ... ... ... ... ... анықтадық. Қызыл түс – ... ... ... қызылдығы оның тұрмысынан хабар береді және
тазалықтың, байлықтың символы ретінде қызмет атқарып, ... ... ... Қызыл түс – сұлулық символы: Әппақ еті, жүзі ... ... ... бал ... былайғы. Қызыл – жастық шақ белгісі ретінде беріле
отырып,сарғаю сары түсті кәрілікке қарсы ... ... ... ... түзілгендігін көреміз. Демек, қызыл
жастық семантикалық филиациясы «өмір» семасымен ... ... ... – соғыс, өлім бейнесін береді. Мысалы: Ат, қаруы қып-қызыл қан болады,
Қызыл жүзі жап-жасыл боп ...... ... қан ... ... ... ... барып қан – соғыс – өлім семантикалық ... ... түс – ... ... ... поэзияда сөздің шебер
қолданысында қызыл түс тура мағынасында емес, ауыспалы мағынада ... ... ... ...... тіл, Есен ... ... тірлік
құнын біл. Қорыта айтқанда, қызыл түс жастықтың, әдемілік, сұлулық,
өткірліктің ... ... ... ... ... ... ... да бар екен.
Кесте 5 – Қызыл түсінің мағыналық топтары
| ... ... ... ... толқын, қызыл шырайлы,|
| ... жүз, ... ... т.б. |
| | ... | |
| ... ... ... ... ... қан, қызыл көз, |
| |қызылбас, |
| ... ... ... тіл, ... сөз, ... ер, т.б. |
| ... ... қызыл шақа, қызыл қарын, қызыл сирақ, |
| |т.б. ... ... ... ... күн мен түн, ... пен ... ... тоқтауына, тылсым тыныштыққа, күн әрекет, өмір, қызу тірлікке жағдай
жасайды. Осыған орай түстер әуелі 2 топқа ... 1. ... ... 2. Ақ, ашық сары ... ... ... ... мүлгіген құпиялы.
Ақ, сары – үміт, белсендлік. Осы түстер адам басқара алмайтын оған ... ... ... де, ... ... түстер ретінде сипатталады.
Түстер де іштей бинарлы жұп құрайды.
«Ақ-қара» жұбы бар мен жоқ, тірі мен өлі, ... мен ... ... ... ... ... Р.Фрумкина «Негізгі түстер»
ұғымының өзі тілді қолданушының санасында сұрақ тудырмайды: ол ... ... ... ... де ... ... қолданушылар ақ-қара
түстерінің бір-біріне түс бойынша емес, жарықтың бар ... жоқ ... ... ие ... ... да», - деп ... [Фрумкина
Р.М. Цвет, смысл, сходство. М., 1984, 31].
Бұл жерде ең бастысы қарапайым таным иесі үшін түс ... ... ... ... ... ... жарық түсу) қара-түн (жарық өшу)
арқауы арқылы көп мән жасалған, осы ретте түс – екіншілік ... ... ...... әсерлердің мәндік жарқыншағы. Олар таңба-
белгілерден ... ... ... өзі қабылдаған мәнінен де бөлектене
алмайды. Символ ... ... мән ... ... және ол сана
деңгейінде жасалған. Символ ойлауға дейінгі болғанмен, ақыл-еске ... ... қара ... да ... ... пен түсті бақылай алмау
себебінен жасалмаған, ... ... ... ... ... ... ... алмау себебінен пайда болған.
Қытай философиясының қарсылықты жұп құрайтын «ци» арқылы әрекет ететін
дүниенің негізгі бес тармағы 5 ... ... де ... танымынан алыс
кетпейді. Ал түркі халқы үшін дүние ... ... ... 2 жұп – төрт
элементтен құрылмақ. Оның ядросы күн мен түн, не ақ пен қара ... – от, су, жер, көк – ... ... жанына жақын түстердің бірі – қоңыр түсі. «Қазақ
тілінің түсіндірме сөздігінде» қоңыр түсіне байланысты тура және ... ... ... мысалы: қоңыр, қоңыр ала, қоңыр аю, қоңыр ән,
қоңыр бел, қоңыр дауыс, қоңыр жел, қоңыр жүз, ... ... ... күз,
қоңыр қаз, қоңыр леп, қоңыр салқын, қоңыр тарту, қоңыр үн». Қоңыр – жер
түсі, тірлік, өмір ... ... ... бұл түс ерекше орын иеленеді.
Қоңыр– ... ... ... ... ... ... ... сөзі
түстік мағынадан басқа мынадай: қоңыр күй, қоңыр ... ... күз, ... қоңыр әңгіме, қоңыр қабақ, қоңыр тірлік, қоңыр сөз, қоңыр самал, қоңыр
дала, қоңыр салқын, ... кеш, ... ... майда қоңыр сияқты
тіркестермен келіп, әртүрлі құбылыстың небір жанға жайлы, құлаққа ... ... ... те әсем ... ... тіршіліктің жайбарақат,
мамыражай, кейде тіпті жұпыны да сыпайы қалпын суреттейтін ... ... ... ... кеш, ... үн, ... үй, қоңыр көлеңке, қоңыр
төбе, қоңырқай көз, т.б.
«Қоңыр» ... ... ... ... жай, бос, ... баяу, жұтаң, момын, кем т.б. мағыналары ертедегі мәндерімен
сыбайласатыны даусыз. Түрік сөздігінде «қоңыр үн» ... ... үн ... [10, 487]. ... үні ... – Баланың дауысы қоңырланды»,
яғни бала балиғатқа жеткенде дауысы өзгерді, дауысы қоңырланды [10, ... ... ... үн, ... ... ер ... тән, ер ... бір даму кезеңіне сай пайда болатын, ән ... ... ... етпейтін (қоңырлатып ән салды) дауыс, үн. «Шұбар, тарғыл» сөздері де
үн, дауыс сөздерімен тіркесетіні және ... мән ... ... ... ... ... Жер ... тіршілік орны ретінде
қазақ елінің танымында ерекше жағымды мәнге ие.
Ол уақыттарда қоңыр ғана тіршілігі бар біздердей ... ... ... ... ... ... сөйлемде қоңыр арқылы берілген ақпаратты түсінуге ... ... ... ... 1.1. Ол кісілердің тұрмысы қарапайым, жұтаң. 1.2.
Қоңыр ғана тіршілік қазақ үшін орташа, бірақ ... ... ... бай ... 1.3. Ол ... ... бұрын орташа деңгейде болған, немесе
тұрмысына қанағаттанбаған; 1.4. Ол кісілердің тұрмысы ... ... 1.5. Ол ... ... олардын гөрі жақсырақ (қоңыр
емес) басқалар да болған.
Үйдегілердің көңілді дауыстары жарқын-жарқын шығады: міне, ... ... үн иесі – ... қарт ... жағымды әсер тудырады. Қоңыр үн – жағымды үн, оның иесі де
сабырлы, жайдары, ... ... ... ... көрмейтін адамға жақсы
қасиетті таңу сирек құбылыс. Жамандығы басым адамға шұар, тарғыл, қытымыр
үн тән. ... де ... ... қарт ... ... ... үн иесі ... танымында көрініс береді.
Қазақ халқы көңілсіз, сұрғылт, суықтықты бейнелеу үшін сұр мен ... көп ... ... соны ... ... ... келтіруге болады. М.Мақатаевта «күрең күз», «күрең күн», «күн бүгін
тұрып алды күреңітіп», «Қош енді, қош бол, ... күз, ... мұң ... ... ... секілді тіркестер молынан кездессе, «қоңыр» жайлы
мезгіл, орын, зат ретінде ... ... ... ... ... ... үшін сұр мен күрең сөздерін көп қолданады. Бұның соны
үлгілерін ақын-жазушылар шығармаларынан ... ... ... ... ... «күрең күн», «күн бүгін тұрып алды күреңітіп»,
«Қош ... қош бол, ... күз, ... мұң ... ... ... ... тіркестер молынан кездессе, «қоңыр» жайлы мезгіл, орын, зат ретінде
қолданылады.
Ақын ... ... ... ... өлең ... мағыналары туралы былай дейді: «...Көру ... қара ... ... ... ... Қызыл түсті қолдану арқылы ақын өзі
жүріп өткен майдан көрінісінен хабар берсе, бірде қызыл түс ... ... ... әсемдікті әспеттеуге де жұмсалған. Ақын өлеңдерінде
саны жағынан өте көп ... ... ... ... ... ... жатқыздық. Сезім-күй теңеулерінде дүниенің ... ... де ... ... ақын ... ... ... қара түстерді белсенді қолданған. Енді бірде ақын қызыл түске ... ... Ақын ... ... ... ұғымы мынадай:
Алматының күзін көр,
Жазынан сұлу күзі бар.
Қарақат, өрік, жүзімдер,
Алмадай қызыл жүзі ... ... ... Алматының табиғатына сүйсінеді, оны жазынан да сұлу күзі
қызықтырады. Күз – жыл ... ең бір сұлу ... Ақын ... күз
жалпықолданыстағы қоңыр күз, сары ала күз, алтын күз ... ... ... бар күз. ... тілдік бейнесіндегі қызыл сөзінің мағыналық спектрі
өте кең, ақын қолданысындағы қызыл әдемі, әсем ... ... тұр» ... ... ... қатысты тілдік бірліктердің
танымдық сипаты туралы Е.Касеновтың зерттеу жұмысынан кездестіре аламыз. ... ... ... ... ... ... (ақ, сары, қара, көк, қоңыр,
қызыл, жасыл, сұр) түр-түс атауларына қатысты ... ... ... бойы ... ... мен білімін тануға септігін тигізеді.
І.Жансүгіров поэзиясында ақ түс «ақ сүт», «ақ орда», «ақ ... «ақ ... ... келіп, халықтың осы түр-түс атауы жөніндегі танымын
білдіреді. Ақын ... ... ... ... ... ... ... «қара
қазан» тіркестері белгілі бір символдық мәнде танылса, көк ... ... ... мағынасынан басқа ауыспалы, символдық мағынада – ... ... ... ұғынылады. Ақын туындыларында көк түр-түс атауына қатысты
жағымды, жағымсыз мән ... «көк ... «көк ... «көк жиек», «көк
жара», «көк түндік», «көк ... «көк ... «көк ... «көк сақал»,
«көк бөрі», «көк айыл», «көк ... «көк ... «көк ... ... орын алған. Ақынның «қызыл» ... ... ... ... ... ... ... «қып-қызыл тамшы қан» сөз
тіркестері таптық мәнге ие болған. Ақын поэзиясындағы ... ... ... ... ... жайлау», «жасыл дала», «жасыл ағаш», «жасыл шу»,
«жасыл аспан», «жасыл су», «жасыл ... ... ... ... ... ... емес, жас, жаңадан көктеп келе жатқанын ... ... сай ... ... ие ... ... поэзиясында қолданыс тапқан қоңыр түр-түс атауымен байланысты
«қоңыр түн», «қоңыр жаз», ... ... ... салқын», «қоңырқай күз»,
«қоңыр кеш», ... ... ... ... «қоңыр дөң» тіркестері жанға
жайлы, бірқалыпты мағынасын берсе, ... ... ... салқын леп»,
«қоңыр самал», «қоңыр жел», «қоңыр күй» тіркестері бірқалыпты, баяу, салқын
ұғымын береді.
І.Жансүгіров поэзиясында сары ... ... ... өзінің түстік
мағынасында берілсе, бірде образды, символдық мағыналарында жұмсалады. Ақын
қолданысындағы ... ... ... нағыз, анық уайым мен ұзақ
шыдаммен шын күту мағынасын берсе, «сары ауру» ... ... ... семасын білдіреді. «Сұр» түр-түс атауына ... ... ... ... жиі ... ... бірі болып табылады. Ол
бірде өзінің ... ... ... ... символдық мағынада танылған.
Жалпы, ақын поэзиясы тіліндегі түр мен түс атаулары және оған ... ... ... ... ... ... ғаламның этникалық
тілдік бейнесін көрсетуде айрықша мазмұнға ие [12, ... өз ... ... атауларының символдық мәнін жылқы
малына қатысты қарастыра ... ... ... ... ... жасайды: «Жылқының түр-түсін білдіретін атаулар да көп. Этнограф
Х.Арғынбаев жылқының түсі дәстүрлі 4 ... ... деп атап ... ... 2) баран; 3) ала; 4) шұбар. Жылқының түсін ... ... ... да шығарманың өн бойында кездесіп отырады. Мысалы,
қылаң, қылаңға ... ... ... де ... ... тыс ... ... – Жоламанның ұшқан құспен жарысар бедеулері. Қылаң тобына ... ... – ақ. ... ақ бозын халық қасиетті санайды.
Шығармадағы қолбасшылардың, хандар мен әміршілердің жорық аттарының ақ ... ... ... емес. “Ақ ат мінген сайыпқыран жорықта ... ... ... ... атты ... ... ... өзі мінсе жарасады”, -
дейді Омар Хайям. Тағы кешегідей сес көрсетіп, жалаң қылыштарын ... ... ... ... ... жасыл туын желбірете, қамалды жанай
ақ боз ақалтекесін ойнатқан Абдолла әмірші... .
Жаугершілік ... жиі ... ... ... ... ... ... бастады. Соғыс кезінде боз бие құрбандыққа шалынып, оның
қанына екі ... ... ... ... серттесіп, бітімге келетін
болған. Жалпы қазақ ұғымында ақ – ең ... түс, ... ... пәктіктің, әділдіктің белгісі. Шығармада халықтың ежелгі хан
сайлау дәстүрі бірнеше рет сөз ... ... хан ... ... ... ... сүтіне шомылдырып, ақ кигізге көтеріп, хан сайлаған. Шығармада
қазақтың ... ... ... ... ... хандарын хан көтеріп, таққа
отырғызуы баяндалады. Бір ай өтпей осы Талас, Шу маңындағы қазақ ... ... ... ... боз ... сүтіне шомылдырып, ақ
кигізге көтеріп, Қасымды хан сайлады. ... ... ... үш ... ... боз биенің сүтіне шомылдырып, ақ киізге орап, хан ғып ... ... ол бір ... түс ... ... ... ақ боз түстісі
ерекше символдық және магиялық, сакральдық (киелілік) ... ие. ... ақ ... ... ... ақ түс – күннің символы. ... ... ақ ... қызыл дейді. Сол сияқты жылқының ақ түстілерін қызыл
жылқы деп атайды. Ендеше, ... ... ... ... қолданылатын қызыл
түс те күннің түсі, Тәңірдің ... ... ат ... ... ... ... басады, яғни жылқы түсі енді тарланға айналады. Шығармада
тарлан ат та кездеседі: Кәрі тарланның кей ... жас ... ... мұнда қарт адамның қимылын кәрі тарланға балайды.
Қазақ ұғымындағы тағы бір ... түс – көк. ... – түгі ... көк
емес, қоңырлау көк денені, әсіресе, бас-аяғын ... ... ... жылқы
түсі, ...құлын кезінде қоңыр, күлгін, сұр болып келетін бұл түс бара-бара
өзгеріп, бозара түседі”. Ертеде көк ала ... да ... ... ... ... қас ... әсіресе, Әбілқайыр жерін алып, суын алып,
қиянаты көп ... ... ... ... көк ала ... ... шалып,
қуанышқа кенелді.
Қара – баранға жататын, сыртқы түгі түбіне дейін шымқай қара, ... ... ... ... Шығармада баран, қара, қара көк жылқылар аз сөз
етілмейді. - ... әкем Құдайменді сұлтанға да отыз мың қара көк пен ... емес пе.. ... мың ... мен бараным бар.
Жылқыға біткен негізгі төрт түстің бірі – ала - ... ... ... көк, сары т.б.) ... ... ... үлкенді-
кішілі ақ, ақшыл дақтары бар түс. Ала сөзі екі ... ... ... ... есейіп, күш жиған, мықты жылқы дегенді білдірсе, әрі жылқының
түсін білдіреді» [4, ... ... ... ... ... да, ... да, ала да, шұбар
да) қамтылған. Автор жылқыға біткен әр түсті ... ... ... ... қарай ұтымды қолдана білген.
Сары түсінің де қазақ және басқа тілдерде негізгі түстік ... ауыс ... ... ... ... ... арқылы сары сөзінің нышандық
белгісін және түрлі мағыналық ерекшелігін айқындауға мүмкіндік туды. Сары
сөзінің алдымен ... ... ... ... түстік мәні, тоқшылық,
бейбітшілік мәні, парасаттылық, толысқандылық, уайым-қайғы мағыналары.
Бұлар сары түсінің ... ... ... да ... түс те о ... ... ... түсті (алтын, жез, қола, мыс)
металдардың бейнесіне, ... ... ... дами ... тіршіліктегі әр алуан құбылыстарға телініп, солардың сыр-
сипатын аша ... ... ... ... түстердің бірі. Дүние жүзі
тілдерінің көпшілігінде, соның ішінде, үнді-европа ... ... ... ... – сатып кету, көзге шөп салу, ... ... ... оның ... ... мағынасы – жақсы мінез-құлық,
әдемі қылық, шыдамдылық сияқты ұғымдарды сипаттайды. Сары сөзінің ауыспалы
мағынасы тілімізде ... ... ... ... белгімен көрінеді:
1. Сары – байлықтың белгісі. Тілімізде кездесетін «Қағанағы қарық,
сағанағы сарық» ... ... ... ... секілді көрінгенімен,
бұндағы сарық сөзі алтын, яғни ... ... ... ... ... Сары сөзінің ендігі бір белгілік мағынасы – кеңдік. Тілімізде сары
сөзі ... ... ... бел, ... т.б. ... ... ... келіп,
кең, шексіз, ұшы қиыры жоқ деген мағыналарды ... ... Сары ... ... бір мағынасы – адамның немесе малдың жас
мөлшеріне қатысты туған мағынасы. Мәселен, жер ортасындағы ... әйел не ... ... сары ... бәйбіше, сары кідір еркек немесе сары ... ... сары сөзі ... өмір көрген, үлкен адам деген мағынаны беріп
тұр. Сары сөзінің үлкендік мағынасы халық батасында көп кездесетін «Ақ ... ... ... ... ... де көрінеді. Малдың жас мөлшеріне ... ... бие, сары тіс ... ... ... де сары ... жас ... мағынасында келгендігін байқауға болады. Алайда, осы сары ... ... қоса оған ... жас ... ... білдіретін де мағынасы бар. Бұған тіліміздегі сары ауыз ... ... сары бала ... сөз тіркестері дәлел.
4. Сары сөзінің ендігі бір мағынасы – ... ... ... ... ... ... ... және сол ұзақ процестің нәтижесінде
пайда болған әртүрлі сипатты білдіретін сөздер. Мәселен, сары ... ... ... ... ... сары ... сарыла күту сөздерінде сағыныш
мәні жатса, сары күз, ... ... ұзақ ... ... Сары ... ... сарық сөзі, сағыныштан сарғаю, сары
жамбас болу, сары төсек тіркестері де ... Сары ... ... Қолы ... ... жүрегі, Білімді, есті, даңқты әрі ірі еді
(Ж.Баласағұн).
Кесте 6 – Сары түсіне байланысты ұғымдық белгілер
| ... ... сары ... “қағанағы қарық, сағанағы |
| ... т.б. |
| | |
| | ... | |
| ... ... сары ... сары жазық, сары арқа, сары |
| |бел т.б. |
| |Жас ... ... ... сары тіс, сары ... ... |
| ... қарын бәйбіше, сары ауыз балапан,сары үрпек бала, т.б. |
| ... ... Сара ... сара - таза ... ... ... белгісі:сары уайым, сарғаю, сарылу т.б. |
Қазақтың қиял-ғажайып ертегілерінде, аңыздық мифтерінде, бақсы сарыны
мәтіндерінде сары түс ... ... ... ... ... де көптеп кездеседі. Көбінесе бұл сары сөзі адам, пері, шайтан
аттарына, яғни ... бір ... ... қолданылған (ыстан, Сарықыз,
Күнікей, Бекторы және т.б.). Сары түсінің жағымсыз кейіпкердің ... ... да ... ... ... аңғаруға болады.
Қазақ тілінде сар – кең, тұтас. Сарыл – ... ұзақ ... ... ... ... ... – су, ... құйылғанда шығатын дыбыс; сарық –
тауысу, ... ... ... – күю, ... ... ... сара – дара,
саралау; айығу, сорттау; сап – шапшаң; сап тию – шапшаң, тез тию; сап ету ... ... ...... үн, ұзақ, біртекті, толғамды, мұңды дыбыс; сарнау
– бірнәрсе жанға ... ... ... Көк – ... ... от,
жоғары, аспан, жас, шөп мағыналарын беретіні белгілі. Алғашқы зат, болмыс
ретінде, бастау негіз, өмір ... ... ... ... ... көкөрім
т.б. бар.
Қазақ тілінде де, жалпы түркі тілдерінде де сары түс ... ... ... ... ... ... атаулары сияқты бұл
сөздің де шығу тегін, этимологиясын анықтау қиындық туғызады. Сары ... ... ... ... ... ауыс мағыналары да бар ... – жиі ... ... көп ... ... білдіретін лексема. Бірақ
ол да кез келген қолданысында түсті білдіре бермейді. ... сөзі ... ... «сар» тұлғасында қолданылатынын байқау қиын емес.
Топономист Е.Қойшыбаев «сар» сөзі ... ... ... «айқын, кең, негізгі, басты» деген мағынада жұмсалатынын айтады.
Ал Р.Сыздықова «сары алтын» ... сары ... ... ... ал ... уайым» дегендегі «сары» сөзі парсы тілінде уайым, қайғы
екенін айта ... ... ... ... бір ... екі сөздің қабаттаса
айтылуынан пайда болып, бала-шаға, бекер-босқа сияқты бір сыңары ... ... ... ...... ... ... жасалған плеонастық тіркес
болып табылады», – дейді [13, 106]. Сондай-ақ «сары алтын» тіркесіндегі
«сары» ... ... ... ... ... ... дау жоқ, ... уайым» тіркесіндегі «сары» сөзі түсті білдірмейді, плеонастық тіркес
те емес. Себебі, «сар(ы)» ... ... ... бір ...... ... ... туралы «айқын», «анық көрінген», «басты»
деуі қисынды. Осыған орай ... ...... анық ... ал «сарыла
күту» – «шыдаммен, нағыз күту» дегенге саяды. «Сары» ... ... ... ... барлығын тарихшы ғалым Х.Көктәнді де сары сөзіне берген
талдамасында анықтайды. Ғалым сары сөзінің түбірін са/со деп ... ... ... дала ... ... ... айтады. Кейбір тарихшылар сары
ұйғыр дегенді көне ... ... ... ... ... айтады [14, 148]. ... таза ... ... деген сөз. Ра – таза, шын деген сөз. Со – дала,
со сөзі , салқар (с//ш), сақара деген ... ... ... ... сөзі жеке ... ... ... соң, кейін халықтың өзі сайын
дала деп калькалық тәсілмен көшірме аударма жасаған. Осы ... ... ... сөз қосарланып айтылады.
Жоғарыдағы талдаудан көрінетіні – барлық негізгі түс атауларының
бойынан ортақ «от, су» ... ... ... адам үшін бұл ... ... ... ... емес, құдіретті күш ретінде мойындалған.
Түс таным моделдерінің түпкі негізінде қараңғы-жарық, ... ... ... ... байланысы бар, дүниенің төрт
бұрышының түркі халықтарында солтүстік – қызыл (қара), ...... – ақ ... Батыс – сары (сұр/қоңыр) түрінде белгіленген.
Қазақ мифіндегі көк түс аспанға қатысты, оның тәңірлік сипаты ... ... ... ... ... ... «Биікте Көк
Тәңірі, Төменде қара Жер жаралғанда, Екеуінің ... адам ... ... ... ... ... дүниені төрт бұрыш деп
түсініп, әр бұрышқа өзіндік символикалық ... ... Атап ... – көк, оңтүстік – қызыл, солтүстік – қара, батыс – ақ түс деген ... ... ... ... ... символы ретінде көк түсін
киелі санаумен байланысты қазақ халқы ... да ... ... шығысқа
қарап тілек тілеген, киіз үйдің есігін шығысқа қаратып ... ... ... ...... тәңіріне табынудан келіп шыққан. Демек, көк түс
-адалдықтың, ... ... ... ... ... ... «тәңірімен» ұқсастырылады. Осы түсінік жеті қат көк, ... ... ... ... ... туының түсі ашық аспан түстес
болуын да көк ... ... ... ... ... болады.
ІІ ТАРАУ. ТОПОНИМДЕРДЕГІ ТҮР-ТҮС АТАУЛАРЫНЫҢ СЕМАНТИКАСЫ
ІІ.2 Қазақ топонимдеріндегі түр-түс атауларының мағыналық ерекшелігі
Жер-су атаулары сол аймақты мекен еткен ... ... ... ... мен ... орта ... таным-білімін
көрсететін тілдік, тарихи-мәдени ... ...... ... ... ... ... шығуы да оның осы қасиетімен тығыз байланысты.
Көшпелі өмір ... ... мал ... ... ... ... ... жер бедерін, өсімдіктер дүниесін жақсы білгендіктен,
оны өз тілінде дәл бейнелеуге келгенде де шеберлік танытқан.
Табиғатта уақыт өте келе ... ... ... ... көлдер құрғап,
өзендер тартылуы кездесетін құбылыс. Географиялық нысанның, жер жағдайының
өзгеріске ұшырауы олардың атауларына әсер етпей, ... атау ... ... ... ... жатады. Топонимдерді ұрпақтан-ұрпаққа мұра
болып қалатын жер бетіндегі тарихи-тілдік, танымдық ескерткіш десе ... ... ... ... ... болатын тағы бір
негізгі фактор – түр-түс атаулары. Кеңістіктегі алуан түрлі түсті ажырату
процесі ... ... ... ... ... жүйке жүйесінде
өңделіп, жүзеге асады. ... тіл ... ... ... ... көлемі, түр-түсі атауына қатысты, оның лексикалық құрылымдық,
этнолингвистикалық, когнитивтік ... ... ... ... ... ... О.Т.Молчанованың жеке зерттеу
мақалалары мен Ә.Қайдаров, З.Т.Ахтамбердиева, Б. ... ... ... ... ... ... «Түр-түске
байланысты тұрақты тіркестер» атты ұжымдық монографиялары арналған.
Н.Аитова мен ... ... ... ... ... сипатта қарастырса, Ш.К.Жарқынбекова ... ... ... ... ... жүргізген. Біз
жалпы түр-түс атрибуттарының жер-су атауларындағы ... ... ғана ... ... өте жиі ... ... атаулары барлық жағдайда
бірдей қолданылмай, ол ұғымдардың ... ... ... ... ... ... ... қолданылады. Қазақ тіліндегі жер-су аттарының құрамында кездесетін
түр-түс аттары көптеген жағдайда дүниенің төрт ... ... мен ... мен солтүстігін, сондай-ақ белгілі бір географиялық нысанның
екінші бір нысанға қатыстығын, ... ... ... ... тек ... тіліне немесе тек қазақ халқына ғана тән ... ... ... Бұл ... ... әлеміне ортақ көне замандардан келе
жатқан космогониялық, геосимволдық дәстүр болып саналады. Қазақ халқы ... бойы ... ... ... ете ... ... ортаның сан
алуан құпия сырларына көңіл бөлді. Табиғи ... ... ... жер
бедерін, климат ерекшеліктерін, су көздерін анықтау, өсімдік жамылғысы,
жайылымдардың сипаты, т.б. белгілер ... ... ... ... ... ... ... қолайсыздығынан туындайтын жер бедерлік
ерекшеліктер географиялық ... ... ... да ... ... ... атауларында кездесетін түстік белгілер, яғни жер сипатын ... ... ... ... ... ... ... халқының қырағылығын
көреміз. Өйткені кез келген ... ... ... ... ... ... ұзақ ... өзгерістерді басынан
кешіреді. Көне ... ... ... ... ... ... ... сақталуы елдің қазіргі дәуірге дейінгі ... мол ... ... ... ... көне ... ... талдауға жөн сілтейді. Қалай болғанда да, түс атауымен қатысты
туындаған күрделі ұғымды жер-су атаулары белгілі бір ... ... ... ... Ең ... ... ... көшпеліліктен
отырықшылыққа ауысу барысындағы өз жерінде мекендеп, өмір сүрудегі
тәжірибесі ... ... ... ... атап ... – жер-су
атауларынан физикалық, бедерлік, сындық-сипаттық белгілерді байқаймыз.
Тіпті атаулардан елдің шаруашылық ... ... ... ... ... ... де ... болады. «Ақ» компонетті жер-су
атаулары қазақ топонимикасында өте жиі және ... ... (жер, ... ... мекен, дала т.б.) бәрінде де кездесе береді екен. Мысалы, Ақсу,
Ақтоғай, ... ... ... ... т.б. Мұндағы ақ және қара, қызыл,
сары, қоңыр, көк түс ... ... ... күрделі жер-су
атауларында түс ... тура және ауыс ... ... ... ... ... ... қарастырып, шешімін табуға тырыстық.
Б.Тілеубердиевтің пікірінше, Қазақстан жер-су атауларының құрамында белгілі
бір ... ... ... саны өте көп ... ... ақ, қызыл, көк,
сары, ала, боз, қоңыр, құба т.б. түсті білдіретін сын ... ... ... ... ... ... де, тау, тас, төбе, бұлақ, арық,
биік, су, дала, жол, ... сор, құм, ... жон т.б. ... анықтау үшін қызмет етеді. Сонымен ... ... ... ... ... ... ... кезінде жер-су
атауларының құрамындағы «түр-түс» сын есімдері тек түсті ғана ... ... ... ... ... ... білдіретінін байқауға
болатындығын айтады. Қазақ топономикасында ... ең ... рет ... ... ... [15].
Қазақстанның солтүстік өңірі гидронимдерін зерттеуші Г.Ш.Бекенова
қазақ гидронимдерінде ... ... ... көл ... ... ... және бұл өңірде түске байланысты ақ, ... ... ... боз, шұбар, көк сөздерімен келген атауларға тілдік ... ... ... ... ... ... ... Қарабұлақ,
Қараөзен, Көктерек, Көктөбе, Қызылағаш, Қызылсор, Сарыөзек, Сарыбұлақ,
Сарыадыр. [16, 15].
Қазығұрт өңірінің топонимикасын ... оған ... ... ... ... ... та «Қазығұрт топонимиясында,
мәселен, түске ... ... ... аз ... ... құрамында
қара, ақ, қызыл, сары, көк, боз сын есімдері ... Бұл ... сын ... ... ... ... ... немесе түрін
білдіреді де, тау, тас, төбе, бұлақ, су, құм, сай т.б. ... ... үшін ... ... дейді [17, 17].
Ғалым Қ.Рысберген «Қазақ топонимиясының лингвокогнитивтік және
этномәдени негіздері» атты ... ... ... ... ... сипаттағы (ландшафттық, соматикалық, заттық-
артефактік т.б.) ... ... ... ... ... ... ... дәлелдеп береді. Ол басқа түстерге
қарағанда тілімізде «қара» сөзімен келген ... ... ... атап
кетеді [18].
Қай тілде болмасын, оның ішінде ... ... ... ... ... т.б. сын есімдермен бірігіп жасалған топонимдер кездеседі. Олардың
мағыналары ... ... ... ... т.б. ғалымдар өз
еңбектерінде жан-жақты сөз етеді [19, ... ... ... ... ... саны – 246 деп
көрсетіледі. Бұл жерде ... ... ... топонимдер, мысалы, Аққұдық –
8, Ақтөбе – 9, Қарасу – 7, Қарақұдық – 7 рет қайталанып келеді.
Аймақта ақ – 97, қара – 109 ... ... ... ... көреміз.
Ақ – 1. түс, таза. 2. ағу. 3. батыс.
Ақбұлақ – ... ... ... ... ... ...... «таудың батыс жақта орналасуына байланысты», Маңқ.ауд.; Ақшелек ... ... ... ру ... байланысты», Қ-қоға ауд.
Қара – 1. түс. 2. ... 3. ... 4. ...... мағынасы: «қалың қамыс». Қарасу – көл, ... су ... ... ... ... қара сөздері де осындай құбылыстарға
қатысты да қолданылады. «Қарасаз – саздың аты. Қара сөзі «жер» мәнінде. ... ... ... сол – жер асты суы жер ... тым таяу ... да бұл атау көнедегі «жер-су» немесе «саз-су» ұғымындағы ... ... ... [20, ... қазір сазды жер емес екендігі белгілі. Мәселен, бізге таныс
қазақтың белгілі ақыны Мұқағали ... ... ... ... ... ... осы аттас ауыл орналасқан. Саздың ... ауыл ... ... ... жер ... ... тұрғындар, көнекөз ақсақалдар
жақсы біледі. Ал сырт көзге ол бірден байқала бермейді. Тек ... ... ... ... ... адам ғана атау ... ... оның кезінде
жер жағдайына лайық қойылғанын аңғара алады [21, 108].
Сонымен, түске қатысты топонимдер ... ... ... қатар,
әртүрлі ауыспалы мәнде де келеді. Бұл ... ... ... және ... де ... құбылыс деп қарауға болады.
Қара сөзі топонимдер құрамында түсті ғана ... ... ... ... ... ... талдауына сүйенсек: «...Эпопеяда Қара Ертіс атауы бір-
ақ рет ... ... ... бас ... ... ... Қара Ертіс
аталатыны көпке аян. Осы тектес Қаратау, Қарадария, Қарақұм, Қараарша,
Қараалаң ... ... де әр ... ... ... ... қара сөзі «зор», «үлкен», «аса дәу» деген мағыналарды
білдіретіні де көпке аян. ... Қара күш ... қара ... қара ... сөз ... ... да бұған ұқсас» [22, 72].
Қазақ тіліндегі фольклоротопонимдер құрамынан ... «ақ» ... ... ... ... ғалымдар мынадай талдауды көрсетеді: «...
жазық далада бір ғана тау тұрса «тау» ... ... ал екі тау ... ... ... екі ... ... білдіретін сөз кіргізу қажет:
Ақтау, Қаратау немесе гидронимге байланысты ... ... ... ... ... [23]. Сәйкесінше, мақалада төмендегіше сызба ұсынылады:
2-сызба.
ІІ.2 Түр-түс атауларына қатысты топонимдердің психолингвистикалық
сипаты
Түр-түсті ... ... ... ... ... және ... функциясымен байланысты. Яғни онда ... ... ... сырт дүниедегі сигналдардан нақты визуалды
ақпарат ... ... ... ... ... ... ... белсенді когнитивтік процесс болғандықтан, оның
тілдік, ... ... ... ... ... ... ... зор.
Түр-түсті қабылдау да адамның орталық жүйке жүйесімен, перцептивтік
қабілетімен байланысты. Морфогенетикалық тұрғыдан алғашқы ... ... ақ, ... ... сары ... жатқызылады. Сонымен қатар алғашқы
қанық түстер мен олардың араласуы ... ... ... ... Түр-түсті қабылдауға қатысты тәжірибелер қоршаған кеңістікте
түр-түстер үздіксіз алуандылық құрайтындығын дәлелдейді.
Таулы Алтайдың ресейлік ... ... ... ... ғалым О.Т. Молчанова алтай тіліндегі топонимдердегі түр-түс
категориясы 25 ... ... ... табатындығын, олардың қолданылу
жиілігінің жоғары екендігін көрсетеді [24, 15]. Ғалым - ... ... ... ... ... қатысты таңдаулы болып
келетінін айтқан алғашқы зерттеушілердің бірі. Мәселен, ... ... ак, кара сын ... жиі тіркесетіндігін, таңдамалы
болып келетіндігін ... Ал біз, ... ... ... ... ... ... атрибуттарының қандай да бір географиялық
апеллятивпен тіркесу жиілігі мен ... ... ... ... Негізгі бес түстің: ақ, қара, көк, ... ... ... ... ... ... мен ... барысында қазақ ұлттық топонимдік жүйесіне тән заңдылықты ашуға қол
жеткіздік.
Қазақ топонимиясы бойынша жүргізген статистикалық ... ... түс ... ... ақ, ... ... сары, көк, қоңыр, боз,
ала, сұр, жирен. Деректік материал негізіне Алматы, ... ... ... ... ... ... Топонимдік атаулар Қазақстан
Республикасы бойынша жарық көрген топонимикалық сөздіктерден ... ... ... ... ... ... атаулар
ұлттық топонимиконның неше пайызын құрайтындығы және олардың қолданылу
жиілігін айқындау. Осы мақсатқа сәйкес ... ... ... ... ... ұсынылды. 2-диаграмма ... ... ... ... ... ... үлесі: қара - 32, ақ - 24 ... – 13,5, көк – 13,2, сары – 12,7, боз – 2,3, ... – 1,5, ала – ... – 0,4 ... құрайды.
Ғалымдар зерттеулеріне сүйенсек, тек 3 облыс бойынша ғана жалпы жер-су
атаулар санының 11,2%-ы ... ... ... ... ... ... ... жоғарыда көрсетілгендермен шектелмейді,
жұмыста қаралған ... ... ... ... түс ... ... шұбар, сарғыш түске жақын – алтын, бурыл, күрең, бөрте
т.б. сынды түр-түс лексемалары енген жоқ.
Орташа есеппен ... ... ... түр-түс атауларынан
жасалған жер-су атауларының үлесі 14%-ды құрайды екен, бұл ... ... ... ... (12-15% ... ... болады.
Төмендегі кестелерде көрсетілгендей, олардың ішінде топоним құрамында
кездесу жиілігі ... бес ... таза ... қанық түстерді атауға
болады: қара, ақ, қызыл, сары, көк ... ... ... ... түстің жалпы жиілігі жоғары екендігі анықталды.
Жер-су атаулары құрамындағы географиялық апеллятивтердің осы аталған
(ақ, ... ... ... көк) ... ... және ... сын
есімдерінің георафиялық терминдермен жиілігіне ... ... ... ... ... ... (жұмыста қара түске қатысты 1 сызба
берілді, келесі беттен қараңыз):
1-сызба Қазақ топонимдеріндегі қара сын ... ... ... талдау нәтижесінде мына жайттар анықталды:
1. қара, ақ, сары, көк, қызыл негізгі түр-түс атрибуттары қазақ ... ... ... ... ... ... ... атау жасай алады;
2. Ұлттық топонимдік атауларды ... ... ... сан жағынан ең басым түскені қара лексемасы, одан
кейінгі орында ақ, көк, сары, қызыл ... ... ... ... ... да бір ... ... тіркесуге
бейімділігі, артықшылық беретіндегі байқалады;
4. Қара түс ... ... ... ең көп тіркесетін
географиялық терминдердің ішінде ... ... су, ... ... үшінші орында төбе тұратындығы айқындалды: ... ... Ақ ... ... ең ... тас, ... жар, ... бастау, бұлақ,
сай т.б. (азаю ретіне қарай берілді) терминдерімен тіркесіп: Ақтас,
Ақтөбе, Ақжар, Ақдала, Ақбастау, ... ... т.б. ... ұйытқы болады;
6. Көк түс атауынан сан жағынан ең көп атау жасайтын төбе, сай, бұлақ,
өзек терминдері болып келеді: ... ... ... ... Сары ... атрибуты сан жағынан бұлақ терминіне артықшылық береді
екен, одан кейін бастау, төбе, көл, т.б. ... ... ... Сарыкөл.
Аталымға негіз болған топонимдердегі түр-түс атауларының қандай да ... ... ... сан ... ... ... ... тілдің ішкі заңдылығымен, екіншіден, ұлттық санадағы түр-
түстерді географиялық нысаналарға таңбалауында ... ... ... деп есептейміз.
ІІ. 3 Батыс Қазақстан облысындағы қара және ақ сөздерімен келген жер-
су атаулары
Бұл тараушаны жазуда ... ... ... ... ... ... ... облысы жер-су атауларының сөздігі» атты
еңбегіне ... [25]. ... ... облысы бойынша «ақ» түс атауымен
келген топонимдер саны – 53, «көк» түс атауымен келген топонимдер саны ... ... түс ... ... ... атауларының саны – 57, «қоңыр» ... ... ... саны – 3, ... түс ... ... топонимдер
саны – 17, «сары» түс атауымен келген топонимдер саны – 21. ... ... ... ... ... – Қаратөбе ауанындағы жер атауы. Кезінде осы жерлерде көл
болса керек. Оны берілген топоним растап тұр. ... – «ақ ... ... – Жаңақала ауданындағы көл. Ақеділ атауы түркі халқының
ежелгіқонысы ... Еділ ... ... ... Бұл атау ... ... ... Атилла шаньойдің құрметімен аталған. Қазақтар
өзінің малы мен ... пана ... ... ... ... ол ... ... қосып, Ақеділ, Ақжайық деп атаған.
Гидронимдер құрамында кездесетін ақ сөзі бірнеше ... ... ... ... ... ... Мысалы: Ақкөл, Қарасу,
Ақсу;
2) Судың ағуы деген де түсінікті береді;
3) Аб ~ ай ~ ақ сөзі су ұғымын да бере ... ... ... ... атауының құрамындағы ақ сөзі суға қатысты беріліп ... ... ... ... Республикасында да бар.
Ақбұлақ – Шыңғырлау, Бөрлі аудандарындағы өзен және елді ... ... ... облысы топонимдері құрамында келетін ақ сөзі ... су ... ... ... ... ... ақпалы, ағынды ұғымын
береді. Оның бұл ... ... ... ... бірі деп ... ... ... Ақсу, Ақбұлақ, Ақсай т.б.
Ақбалшық – Жаңақала ауданындағы елді мекен. Жердің ... ... ... ... ... – Қаратөбе ауданындағы көл аты. Бұл атау малдың мүшесіне, яғни
бақайдағы белгісіне қарап қойылған. Ел арасында ертеде осы ... ... ... ... көл ... содан қалған деген аңыз бар.
Ақбай – Жәнібек ауданындағы елді мекен. Адам ... ...... ... елді мекен.
Ақбаян – Сырым ауданындағы елді мекен. Адам атына байланысты ...... ... жер аты, ... ... – Кіші
Жүздің үлкен руларының бірі Байбақты руының бір ...... ... елді ... ... ... ауданының
орталығы. Бұл сөз ең алдымен, Жайық өзенін атау үшін ... ... ... ... да дәл осылай атаған. Бұл ... ақ сөзі ... ... халықтың қойған метафоралы атауы. Жайық өзені ... ... ... оны бірнеше топқа бөліп атайды. Мысалы, Атырау-
Жайық - өзеннің теңізге құяр ... ... - ... ... ... ... Батыс Қазақстан облысын мекендейтін тұрғындар қолданады.
Ақжол – бұрынғы Чапаев ауданының орталығы. Символды топоним.
Ақжыра – ... ... өзен ... ... Ағынды су ұғымынан
қалыптасқан.
Ақкөл – Казталовка, бұрынғы Жалпақтал ауданындағы көл және ... ... ... ... ... ... ... да қамтылған. Ақкөл –
бетін өсімдік гүлдері ... ... су. Бұл ... ... келетін ақ
сөзі өзінің тура мағынасында тұр.
Ақкөлмек – Бөкей ордасы ... көл. ... сөзі ... ... ... ... Көлмек деп көктем кезінде
тасыған су немесе қар суы ... ... ... ... жаз ... ... ... Ал осы атаудың құрамындағы ақ сөзі осы жерде
өсетін шөпке (бидайық) байланысты қойылған.
Ақкүтір – Тасқала ауданындағы елді ... ... – көне ... ... тіліне хутор болып ауысқан. Тілімізге әбден кірігіп кеткен. Тасқала
ауданының жері ақ ... ... ... Үйлерін балшықпен майлағанда, бәрі
де аппақ болып көрінеді. ... ... ... ...... ... елді мекен.
Аққайраң – Ақжайық, бұрынғы Тайпақ ауданындағы су атауы. Аққайраң –
тұқы тұқымдас балық. Бірақ ... осы ... ... ... деп кесіп
айтуға болмайды. Қазақстанның Батыс аймағында өзен-көлдің түбі ... ... ... ... деп ... Махамбет ақынның атақты
өлеңіндегі мына өлең жолдары да соның куәсі:
Қайраңнаң алған шабақтай
Қия бір ... ас ... ... дер едім.
Ендеше, Аққайраң - өзеннің тайыз әрі құмды келетін бөлшегі. Мұндай
үзіктер Жайық өзенінің бойына көп ...... ... ... ... елді мекен.
Аққозы – Қаратөбе ауданындағы көл және елді мекен. Атау ... қол ... ... бірі, Алаша тайпасының Барамық ... ... ... ... қойылған. Барамық руының бір бөлімінің
ұраны да Аққозы батыдың атымен аталады.
Қобыландының баласы ... ... ... тартып алып, оны
батырға сыйлаған екен. Осы көл Аққозы деп аталған.
Аққора – Шыңғырлау ... жер аты. ... ... ... ...... ауданындағы елді мекен. Жаңадан пайда болған елді
мекендерге қойылған жасанды атау. Бұндай жасанды атаулар ... ... ... ... байланысты жастар бригадаларының ... ... ... ... қойылды.
Аққұм – Қаратөбе, Шыңғырлау аудандарын қамтып жатқан құм атауы. Аққұм
– тарихи жер. Бұрын осы жерде қала ... онда ... ... ордасы
орналасыпты деген аңыз бар. Қала ХІІ-ХІҮ ғасырларда өмір ... ... ... ... ... бар. Ел арасындағы ... ... ... ... өшін ... Қобыланды қиратқан екен
дейді. Аққұм туралы «Қобыланды батыр» жырының ... ақын ... да ... ...... ... елді мекен. Осы ... ... ... ... ... ... деп ... – Ақжайық, бұрынғы Тайпақ ауданындағы елді мекен.
Аққұдық – Шыңғырлау, ... ... елді ...... Теректі аудандарындағы елді мекен атауы. Осы
топонимнің құрамындағы ақ сөзі екі түрлі мағынаны ... ... 1) ... ... таза, кіршіксіз, пәк, адал сөздерінің баламасы ретінде;
2) ... ... ... ... ... сөз ... ... мәрмәр, әктас, т.б.) сөз ... Осы екі ... ... ... ... дін бар ... тазалық, адалдық болатыны заңды.
Ақмектеп – Қаратөбе ауданындағы елді мекен. Бұл атаудың құрамындағы ақ
сөзін алдыңғы атаумен салыстыруға ... Бұл ... ақ сөзі ... ... ... тұр. Қазақ даласында ашыла бастаған
мектептер басқа үйлерден ерекшеленіп, ақ бормен әктелетін болған. ... ... ...... ... ... ауданындағы елді мекен. Адам
атынабайланысты қойылған.
Ақмырза – Бөкей ордасы ауданындағы елді мекен. Адам атына ...... ... ... елді ... ... ақ сөзі ... мағынада қолданылып, моланың түсін беріп
тұр. Топонимнің екінші сыңарындағы мола сөзі ертеде елді ... ... ... ... Мола, бейіт, оба, зират тотемдік атаулар
болып саналады. Бірақ кейіннен мола, оба сөздері ... ... ... ... ... ... ... толықтырған.
Ақоба – Жәнібе, Сырым аудадарындағы елді ... Жер ... ... ...... ордасы ауданындағы елді мекен. Ақорда – көне тарихи
атау. Бұл топоним бізге ... Орда ... ... ... ... ақ ... ... ұғымын береді. бұл атаудың төркіні
осы Ордада отырған ел басы «ақ ... ... ... ... ... ... ... – Каталовка, бұрынғы Жалпақтал ауданындағы елді мекен. Үйлері
ақ саз балшықтан ... ... ... осылай аталған. Бұл елді
мекен бұрын Порт-Артур деп аталды.
Ақсерке – Жаңақала ... елді ... ... ... ... қылқаны жоқ балық атымен аталған. Бұрын осы жерде көп болған.
Ақсоғым – Ақжайық, Шыңғырлау аудандарындағы елді ...... ... ... елді ... және көл ... ... гидронимдері Қазақстанның барлық жерлерінде кездеседі. Оның
құрамындағы ақ, қара ... жер асты ... ... ... байланысты.
Таудағы мұздан, қар суынан бастау алатын өзендер көп жерде Ақсу ... Дәл осы ... ... ... ... ... ... түркітанушы Э.В.Севортян да қолдайды.
Ақсуат – Теректі, Бөрлі, Қаратөбе, Ақжайық ... ...... ... елді ... ... қосымшасы қазақ тіліне
парсы тілінен ... ... ... «ел» ... ... ... ... жоғалтып, қосымша қатарына ауысса да, бұл ... ... бере ... ... ғана ... ... атауын береді. Ақстан –
метафоралы атау.
Ақсай – Бөрлі ауданының орталығы, Сырым ауданындағы елді ... ... өзен ... ... мен Ақсу топонимдері бір негізден шыққан. Ақсай
мазмұны бізге түсінікті ... да, ... ... ... көне
топонимдердің қатарына жатады. Бұл атау көне ... ... ... ... ... Оның ... дәлелі – Ақсу, Ақсай
гидронимдерінің ... ... ... ... ... да
кездесуі. Ол тілдерде де ақ сөзі судың ағуы мағынасын ... ... ... ... Ақсу ... ... түске
байланысты «ақ» сын есімі бар деп есептейді. Бірақ бұл пікірмен ... Бұл ... ... ақ ... ... «ағу» ұғымын беріп,
соның негізінде ағын сай – ақсай атауы қалыптасқан. Сай термині жыра, ... ... ... Демек, Ақсай – ағынды өзен, жылға деген сөз.
Ақсирақ – Казталовка ауданындағы елді мекен. Халық арасында ... ... ... бар. ... ... ... осылай атайды.
Аталмыш атауды осы түсінікпен байланыстырсақ, топоним мал ... ... деп ...... ... елді мекен.
Ақтайсай – Қаратөбе ауданындағы гидроним және елді мекен. Бұл ауылды
ел ішінде «Таздар ауылы» деп те ... ... ... ... ... бес ... – Жегіре, Өтеп, Жақыпалды, Алақай және Ақтай баймен келісе
алмай, өздері бөлек қоныстанады. Ақтай – ... ... ... ... ... ... жете алмай, жолда өліпті. Әкесі Шегіре баласын
қазіргі Ақсай сайының ... ... ... де, ... қайтарда
қазып алып кетеді. Кейін осы сай Ақтай атауына ие ...... ... елді ...... ... ... Тайпақ аудандарындағы ... ... бір ... ... мен ... топонимикалық лексиканың
құрамы мен мазмұнына өзінң қайталанбас ізін ... ... ... ...... Қазақтар мемлекеттік істерді ақылдаса отырып, шешетін билер
мен хандар түсетін қасиетті мекенді ақ төбе деп атаған. Ол ... ... ... ... ... ... ... тұруы шарт және үнемі киелі
болып ... Бұл ... ... ... бар. ... ... құратын орталық биік жерде орналасуы керек деп түсінген.
Гректер құдайлар Олимп тауының басында кеңес ... деп, оны ... ... ... ... ... төбе ... құдйларының
да, астаналардың да атына қосылып айтылатын болған. Мысалы, Белград, Вена,
Варшава, Иеруссалим, ... ... ... Уфа ... түп
мағынасы ежелгі тайпалар тіліндегі «төбе», «дөң», «биік» деген ... ... ... бәрі де ... ... ... ... мағынаны
білдіреді.
Бұл дәстүр түркі халықтарына да тән. Көне түркі тілдеріндегі тау мен
тақ сөздерінің арасында тек дыбыстық қана емес, ... та ... ... ... ... «Тәңірді көргің келсе, тауға бар» деген мақалы ... ... ... Би ... Алатау» деген тіркесі де, Тәңіртау, Хан
тәңірі оронимдері де жоғарыдағы түсініктің негізінде қалыптасқан. ... ... ... ... Жиынды төбенің басында құрған. Мәртөбе,
Құлтөбе, Ордабасы, Бату жины ашқан Ордатау, Жәнібек пен ... жиын ... – бәрі де ... ... ел ... шешетін билік орындарына
айналған. Кейін ондай жерге Орда қонып, ... ... ... ... ... ... Орда базар, Ордакент топонимдері осылай қалыптасқан.
Осының өзі халқымыздың өміріндегі ... ... ... қаншалықты
тереңде жатқандығын аңғартады.
Сарай, Ақсарай, Сарайшық, Аққорған атаулары сонау орта түркі дәуірінде
өмір сүрген қыпшақ тайпасының сол ... ... ... ... ... ... ... қатысты қалыптасқан.
Ақтомар – Ақжайық ауданындағы тоғайдың аты.
Ақтау – Тасқала, Шыңғырлау аудандарындағы елді мекен. Топоним ... ... ақ саз ... қатысты берілген.
Ақшаттау – Сырым ауданындағы елді мекен. Бұршақ тұқымасына жататын
бұтаны ақшаттай деп ... ... ... ... ұшыраған.
Ақшолан – Сырым ауданындағы тау мен елді мекен аты.
Ақшолақ өзегі – Қаратөбе ауданындағы гидроним. Өзек деп ... ... ... ... ... ... ХІХ ... аяғы мен ХХ ғасырдың
басында өмір сүрген Жымпиты уезі Соналы ... аға ... ... ... ... ... Ақшолақ бай қаздырыпты. Қалдығайты
өзенінен осы өзек арқылы өзінің жайлауына су бұрғызып, оған жылқысын суарса
керек. ... ХХ ... ... Батыс Қазақстандағы аса дәулетті
байлардың бірі болған. Романовтар әулетінің таққа отырғанына 300 жыл ... ... 300 ... ... апарып, орыс патшасының мейіріміне ие
болған. Патшаға жаққан ... үшін ... ... шай қағазының бетіне
басылыпты. Ақшолақ туралы деректер жазушы М.Есләмғалиевтің, жергілікті
өлкетанушы ... ... ... – Шыңғырлау, Қаратөбе аудандарындағы елді мекен. Атау осы
жерлерде ... ши ... ... ... ... ... шиді
төсеніш орнына пайдаланған.
Ақшкол – Ақжайық, ... ... ... елді ... ... ... ... бола бастаған кезеңдерде қалыптасқан атау.
Топонимдер үнемі қоғаммен тығыз байланысты болып, болып жатқан әлеуметтік,
саяси, тарихи және мәдени ... ... ... ... ... ... атаулар Сырым, Теректі аудандарында да бар.
Ақ үй – Бөрлі ауданындағы елді ...... ... ... ... ... ... мекендер. Облыс топожүйесінде көк компонентнің қатысымен ... ... ... ... ... ... бар. Бұл ... көк сөзі өзінің тура мағынасында беріліп тұр.
Көкапан – Тасқала ауданындағы гидроним.
Көккебек – Жаңақала ... елді ... ...... түрі.
Көккөз – Казталовка, Жаңақала аудандарындағы елді мекендер. ... елді ... ... ... ... метонимиялық
топоним.
Көкқұрақ – Тасқала ауданындағы елді ...... ... елді мекен. Жер бедерінің малға жайлы, оты
мол екендігін сиаттайтын ...... ... ... ... елді ... – Казталовка ауданындағы елді мекен.
Көкқамыс – Бөкей ордасы, Ақжайық, бұрынғы Тайпақ ... ...... ... елді ...... ... гидроним.
Көкшағыл – Ақжайық, бұрынғы Тайпақ ауданындағы елді ...... ... елді ... ... ... ... арқылы беріліп тұр.
Көкүй – Бөкей ордасы ауданындағы елді мекен.
Көктал – Ақжайық ауданындағы елді мекен.
Көкатөлген – Сырым ауданындағы елді мекен. Халықтың ... ... ... – Теректі ауданындағы елді мекен. Адам атына байланысты
қойылған антропотопоним.
Қаракемір – Бөрлі ауданындағы елді ... ...... ... ... Өзен атауының құрамындағы
қара сөзі «терең» мағынасын беріп тұр.
Қаразбан – Жәнібек ауданындағы елді ... ... ... ... айтады.
Қара ағаш – Бөкей ордасы, Шыңғырлау аудандарындағы елді мекен. Кейбір
топонимдер ... ... қара сөзі ... «ну» ... берсе де,
бұл жерде қара сөзі сол өзінің тура мағынасында қолданылып тұр. Қара ағаш –
сусыз ... ... ... көшуіне кедергі бола алатын ағаштың түрі. Облыс
территориясындағы құмды алқаптарда сексеуіл сияқты ағаш түрі ... қара ағаш ...... ауданындағы елді мекен, фитотопоним. Қарабарақ –
алаботаның бір түрі, ештемеге ... арам ... бір ... – Теректі ауданындағы елді мекен.
Қарабөгет – Қалдығайты өзенінің бір бөлігі. Гидронимнің құрамындағы
қара сөзі өзеннің жер асты ... нәр ... әрі ... ... ... ... ... бассейнінде кездесіп отырады. Мысалы:
Қарасу, Қарабөгет, Қаратерең.
Қарабек – Казталовка, бұрынғы Жалпақтал ауданындағы елді мекен. Адам
атына байланысты ... ...... ауданындағы елді мекен. Бөлек, бөлтек сөздері облыс
топонимдерінде жиі ... Бұл ... жер ... ... халық мекендеген аймақта көбірек қолданылып отырылған. Бөлек сөзі
ұлттық топожүйеге ... ... ... ... бөлуге
байланысты енген.
Қарабөлтек – Ақжайық, бұрынғы Тайпақ ауданындағы елді ...... ... елді ... ... ... көп кездесетін, жергілікті халық оны аулауды кәсіп ... ... ... ... ... – Қаратөбе, Шыңғырлау аудандарындағы гидроним және елді
мекен. Қарабұлақ атауын Қарасу ... ... ... ... ... топонимдердің құрамындағы қара сөзі «жер асты суы» ... ...... ... ... ... гидроним. Гидронимнің
құрамындағы қара атауы «ескі арна» ұғымын беріп тұр.
Қаразагон – Жаңақала аданындағы елді ... ... ...... ... ... ... гидроним. Атау
құрамындағы қара сөзі «терең», ... ... ... ... тұр. ... ... қолмен қазса, кейін оны геологтардың көмегімен аттыратын
болған. Геологиялық әдіспен жасалған мұндай ... өте ... ...... ауданындағы елді мекен.
Қарағай – Ақжайық ауданындағы елді мекен, фитотопоним.
Қарағай құдық – Ақжайық ауданындағы жер аты. Құдық құламас үшін ... ... ... ... оның түбін қамыспен, ... ... ... ... ішінде қарағайдан жасалған құдық ұзаққа шыдаған.
Ел ішінде оны «сұрып құдық» деп те ... Бұл – орыс ... ... сөзінің қазақша берілуі.
Қарағанды – Сырым, Бөрлі аудадарындағы елді мекен. Суыққа төзімді,
топырақ талғамай өсетін қараған ... ... ... фитотопоним.
Қарағанкөл – Бөрлі ауданындағы елді мекен. ... ...... ауданындағы құмды алқап. Қарақұм атауының
құрамындағы қара сөзі ... ... ... гара – «төбе» ұғымын береді.
Қарақұм – «төбе-төбе құм» деген сөз.
Қараой - Қаратөбе ауданындағы елді ... ... ... ... ... «мал жайылатын шөп» ұғымын береді.
Қараман – Тасқала ауданындағы елді мекен. Адам атына байланысты
қойылған ...... ... елді ... – Қаратөбе ауданындағы көл. Гидронимнің ... ... ... «ну» ... ... тұр.
Қарақойсойған – Қаратөбе ауданындағы жер аты. Әдет-ғұрыпқа байланысты
қалыптасқан ...... ... ... ауданындағы көл. Гидронимнің
құрамындағы қара сөзі «қалың» ұғымын беріп тұр.
Қарақырқа – Бөкей ордасы ауданындағы жер ... ... ... сөзі ... ... беріп тұр.
Қарақыштөбе – Ақжайық, бұрынғы Тайпақ ауданындағы елді мекен.
Қарақұл – Ақжайық ... елді ... Адам ... ... антропотопоним.
Қарақия – Қаратөбе ауданындағы жер аты. Қара – «төбе», қия – ... ... ... ... – Шыңғырлау ауданындағы жер аты. Шөптің атауынан ...... ... елді ... Оба ... ... қай-қайсысында болмасын «үйілген қорған» мағынасын береді.
Ә.Әбдірахмановтың зерттеуіне сүйенсек, обоо сөзі ... көне ... де ... ... ... ... ... Ал қара сөзі «биік», «үлкен» ұғымдаында қолданыла ...... ... елді ... ... Қарақопа
гидронимдерімен синонимдес.
Қараорыс – Қаратөбе, Казталовка аудандарындағы елді мекен. Қараорыс
топонимінің ... қара сөзі ... ... ... ...... Казталовка, Жалпақтал, Жаңақала аудандары арқылы
Қамыссамар көліне құятын өзен атауы. Гидронимнің құрамындағы қара ... суы мол, ... ... ... ... Өзен ... мол болатын
себебі жер асты суынан нәр алады.
Қарақыстау – ... ... елді ... Қараорын, Қарақыстау
атаулары «бабадан қалған орын, атажұрт» мағынасын береді.
Қаракөл – Казталовка және Қаратөбе аудандарындағы көл мен елді ...... ... ... ... аудандарындағы елді
мекен. «Терең құдық» мағынасын ...... ... елді мекен. Қара сөзі тура мағынасында
қолданылып тұр.
Қарамола – Бөкей ордасы ауданындағы елді мекен. Топоним ... сөзі ... ... ... ... су ... деп, ... биік жерден таңдаған.
Қарасауыт – жалпақтал ауданындағы жер аты.
Қарасай – Бөрлі ауданындағы гидроним.
Қарасор – Жаңақала ауданындағы көл. Гидронимнің ... қара ... ... ... ... үшін тура мағынасында қолданылып тұр.
Қарасу – облыстың көптеген аудандарыында кездесетін өзен атауы. Қарасу
өзені мен елді ... ... ... ... ... ... Бөкей ордасы аудандарында бар. Бұл атаудың ... қара ... ... ... ... Қарасу – үлкен өзен емес, жер асты
суларынан ... ... ... ... ... су. Қара сөзі ... тілдерінде «жер» деген де ұғымды да бере алады. Демек, Қарасу ... суы – ... ... ... ... ...... ордасы ауданындағы гидроним.
Қаратерең – Қалдығайты өзенінің бір бөлігі. Гидроним құрамындағы ... ... ... ... білдіреді.
Қаратопан – Бөкей ордасы ауданындағы гидроним. ... сөзі ... ... ... ... ... ... сөздердің қатарына
жатады. Батыс Қазақстан аймағында көп ... ... ... ... аймағында қолданылатын детерминатив.
Қаратоқай – Бөкей ордасы ... елді ... ... ... ... ... ... берілген генотопоним.
Қаратұрық – Ақжайық ауданындағы елді мекен.
Қартөбе – ... ... мен оның ... ... Топоним
құрамындағы қара сөзі моңғол тілінде «төбе» ұғымын береді. ...... ... ... ...... ауданындағы елді мекен.
Қарашығанақ – Бөрлі ауданындағы жер аты. Топоним ... қара ... ... ... үшін, өзінің тура мағынасында қолданылып тұр.
Қаратал – Бөкей ордасы ауданындағы елді мекен.
Қоңыр – ... ... елді ...... ... елді мекен. Адаматына байланысты
қойылған антропотопоним.
Қоңыршеген – Ақжайық ауданындағы елді мекен.
Қызылағаш – Сырым ауданындағы елді ... ... ... қызыл
сөзінің тіркесуімен қалыптасқан топонимдер саны біраз. Олардың ... ... ... ... ... Мысалы, Қызылту, Қызылақрап,
Қызылоба, Қызылтаң, ... ... ... атаулар – кеңес дәуірінде
қалыптасқан ... ... ... ... ... ... сөзі ... елді мекеннің төңірегіндегі жер
бедерінің белгісін көрсетеді.
Қызылақрап – Сырым ауданындағы елді ...... ... елді ... – Қалдығайты өзенінің бір бөлігі. Гидроним жер ... ...... ... ... ... ... аудандарындағы
елді мекендер.
Қызыл Иван – Жәнібек ауданындағы елді мекен.
Қызылкөл – ... ... ... көл және елді ...... ... елді мекен.
Қызылқора – Жаңақала ауданындағы елді мекен.
Қызылоба – Теректі, Жаңақала аудандарындағы елді мекендер.
Қызылсарай – Қаратөбе ауданындағы елді мекен.
Қызылтаң – ... ... ... Тайпақ аудандарындағы елді
мекендер.
Қызылтау – Бөкей ордасы ауданындағы ороним.
Қызылтерек – Жалпақтал ауданындағы елді ...... ... ... елді ...... ... елді мекен.
Қызылүй – Теректі ауданындағы елді мекен.
Сарыайдын – Жаңақала ауданындағы гидроним. Сары сөзі мен ... ... ... ... ... ... сары сөзінің
қатысымен жиырма шақты атау бар. Олардың басым көпшілігі – су нысандарын
белгілеу үшін ... ... ... ... ... Сарыайбас,
Сарыкөлмек, Сарықамыс, Сарытабан, Сарықұдық, Сарықұлақ.
Сарыайбас – Жаңақала ... ...... ... елді ... – Бөкей ордасы ауданындағы елді мекен. Бидайық – құмды
жерде өсетін шөп.
Сарыбұлақ – ... ... ... ... елді ...... Казталовка, бұрынғы Жалпақтал ... елді ...... ... елді ...... ... елді мекен.
Сарытабан – Жәнібек ауданындағы елді мекен.
Сарытұмақ – Қазталовка, бұрынғы Жалпақтал ауданындағы елді мекен.
Сарықопа – ... ... ...... ... ... ... елді мекен.
Сарықұлақ – Жаңақала ауданындағы гидроним.
Сарыой – ... ... елді ...... ... елді ... – облыстың Казталовка, Жаңақала аудандары арқылы ағатын,
Қамыс Самар бассейніне құятын өзен атауы.
Сарыөмір – ... ... ... ... елді ...... ... Ақжайық ауданындағы елді мекен.
Сарытау – Теректі, бұрынғы Ақжайық ауданындағы ороним.
Сарышығанақ – Казталовка ауданындағы елді ...... ... елді ... ... мен ... мәдениет, халықтың салт-дәстүрлері мен
сенімдері, сол тілде ... ... ... ... ... ... ұғымындағы түр-түстік символдар баға жетпес лингвистикалық қазына
болып табылады.
Мәдениет ұғымының кең ... ... ... ...... ... ... дамып, өрбіген, соның
негізінде туындаған ... ... ... ... ... ... олардың ішкі мағыналарында жатыр.
Символдық мәнге ие сөздің табиғаты ерекше, ол ерекшелік символ-сөздің
танымдық, ұлттық, мәдени, фондық ... сол ... ... ... ... құбылыстарға баға беруімен, әлемнің тілдік ... ... Ал ... сындық мағына беретін қара сөзінің не ... ... ие ... дәл ... ... Кез-келген сөздің
ішкі, көзге көріне бермейтін мағынасы, әсіресе, фразеологиялық ... ... ... Әр ... ... ... барысында (діни
көзқарастар, табу және эвфемизмдер т.б.) нақты тілдік ұғымдар денотаттың
символдануының ... жаңа ... ие ... ... ... ... ... қызметі мен аңғартатын
мағынасы мен мәні сан алуан. Түр-түс атауларының бұл ... жай ... ... ... ... ұзақ даму ... ... қолданысқа
енген, оның күші мен құдіретін, әсерлілігі мен әсемдігін танытатын қасиет.
Түр-түстердің бұл ... ... ішкі ... табиғатына сүйене
отырып қарастырғанда, түр-түс атауларының түстік ... тыс ... өзі ... емес екендігін байқадық. Олардың бір тобы (мәселен:
ақ отау, ақ сүт, қара қазан, сары алтын) түр-түстердің негізгі номинативтік
мағынасына ... о ... ... ... әлі де үзіле қоймаған,
логикалық қатыстығын түгел жоймаған сыбайлас мағыналар ... ... ... ... ақ ... қара ... қара қағаз, қара халық, сары арқа, сары
уайым т.б.) ... ... ... ... ... тіпті мүлдем
байқалмайтын, алшақ жатқан мағыналар.
Түр-түстердің қоғамда, ондағы әдет-ғұрыптарда, ... ... ... ... жеке ... ... өзіндік орны болады. ... ұлт ... ... ... ... мен мағынасы, таңбалық
символы болады.
Қазіргі әрбір халықтың, мемлекеттің ... мен ... ... ... ... ... ... әдет-
ғұрпымен тығыз байланысты. Ерте кезде әрбір рудың, тайпаның өзіне ғана тән
таңбалары мен ұрандары, тулары мен мөрі, ... ... Осы ... ... көрсететін символдар халықтың өз дәстүріне сай әртүрлі
түстер арқылы бейнеленген. Олардың өзіндік мағынасы, ... ... ... ... ұғым таңба, белгі, символ ретінде танылған.
Сондықтан да, ақ пен қараның, көк пен жасылдың, сары мен ... ... ... ... ... ... ... ауыс мағыналары даму негізінде қолдану шегі бірте-бірте кеңейе
түседі.
Қай халықтың болмасын, тұрмысы мен ... бар ... сол ... ... тек тілінде ғана көрініс табады. Тіл арқылы мәдениетті:
халықтың тарихын, салт-дәстүрін, ... ... ... ... ... қалыптасқан мәдениеттің кейбір құпия сырлары тілдегі
символ сөздерде жасырынған. Қазақ халқының ұлттық ... ... ... ... ... ... мәдениетінен де,
салтынын да орын алады. Бұл әр халықтың түр-түс табиғатын ... ... ... өз тілінде ат қойып, күнделікті ... ... ... керек. Мәселен, ақ сөзімен келген тіркестердің мазмұны
қазақ халқының ұлттық ... ... ... галереясын
сомдайды. Қара сөзі тіркескен сөзіне орай бірде ... ... ... ... ... ... (қара шаңырақ, қара қазан) қара сөзі
қасиеттілікті, киелілікті, қарапайымдылықты аңғартады.
Халқымыздың жанына жақын түстердің бірі – қоңыр түсі ... ... пен ... ... Сары ... ... ... басқаларға қарағанда азырақ болуы да ... ... ... ... түсіп жүруді қаламағандығына байланысты болса
керек. Ал көк түс қашан да ... ... үшін ... ... ... ... ... қазақ топонимиясы – географиялық жалқы атаулардың
жай ғана жиынтығы емес, ол ... ... ... ... жүйесі.
Көшпелі қазақ, малшы адам табиғатқа және географиялық ортаға өзінің
шаруашылық қажеттілігіне қарай орнығады. Сондықтан жер-су ... ... пен ... ... ғана емес, табиғат ерекшелігі, құбылыс
түрлері, түсі де қабылданып, бейнеленеді. Міне, осындай ерекшелік, танымдар
жер-су атауларына ... ... ... Біз өз ... ... тек ... белгілерді негіз етіп алып, олардың белгілік
ерекшеліктерін ... ... ... ... ... түр-түстер өздерінің символикалық
қасиеттері арқылы түр-түске мүлдем қатысы жоқ не одан бүгінде тым алыстап
кеткен ... ... ... Осы ... ... ала ... ... ақ, қара, қызыл, көк, сары,
боз,ала т.б. түр-түс атаулары кездесетін күрделі ... ... ... ... ... ... түсініктердің белгісі
болатынын аңғаруға болады.
Дипломдық жұмыста ... ... ... ... ... ... емес, таңдамалы болып келетіндігі -
ұлттық топонимикаға тән ... ... ... жергілікті ғалым Ұ.Ержанованың еңбегін негізге ала отырып,
Батыс Қазақстан облысы ... ... ... ... ... ... жасалды. Талдаудың негізінде облыс бойынша «қара» және ... ... ... ... ... ... ... әдебиеттер:
1. Әбдірахманов Ә. Қазақстан этнотопонимиясы. Алматы, 1979.
2. Аманжолов С. ... тілі ... ...... Ғылым, 2002.
3. Қайдаров Ә., Ахтамбердиева З., ... Б. ... ... –Алматы: Ана тілі, 1992.
4. Амангелді А.А. І.Есенберлиннің ... ... ... ... ... Ф.ғ.к. ... дисс. авторефераты.
Алматы, 2008.
5. Аитова Н.Н. ... ... ... ... ... ... ... ... авторефераты. Алматы, 2005.
6. Жампейісова Ж. «Ақ», «қара» концептілерінің кумулятивтік қызметі ... тілі мен ... №7, 2006, ... ... Р.Т. Түр-түс компонентті күрделі аталыдардың танымдық
сипаты. Ф.ғ.к. ... ... ... ... 2010.
8. Сағындықұлы Б. Қазақ тілі лексикасы дамуының этимологиялық негіздері.
– Алматы: Санат, 1994.
9. Манкеева Ж. Қазақ тілінің заттық ... ... ... ... ... ... ... М. Түрік сөздігі. Алматы, 1998.
11. Бекбосынова А.Х. С.Мәуленов өлеңдеріндегі теңеу. Ф.ғ.к. ... ... ... ... Е.С. ... ... қатысымдық және танымдық
табиғаты. Ф.ғ.к. ... дисс.афторефераты. Алматы, 2010.
13. Сыздықова Р. Сөздер ... ... ... ... ... Х. ... мен даланың арасындағы 4 ұмытылған ... ... ... ... Е. ... типы ... Семиречья. Автореф. дис. ...
канд. филол. наук. АлмаөАта, 1967.
16. Бекенова Г.Ш. Қазақстанның солтүстік өңірі гидронимдері (семантикалық
типология) ... ... ... ... ... ... Б.Т. Қазығұрт өңірі топонимиясының этнолингвистикалық
сипаты. Алматы, 2010.
18. Рысберген Қ. ... ... ... және ... ... ... дисс.авторефераты. Алматы, 2010.
19. Қожанұлы М. Атырау облысының жер-су аттары. Астана, 2005.
20. ... Е. ... ... ... сөздігі. Алматы, 1985.
21. Әлімбек Г. Сөз мағынасы және ақпарат. Алматы: Атлас баспасы, ... ... К. ... ... жолы» эпопеясындағы топонимдердің
қолданылу аясы. Кітапта: Қазақ ономастикасының мәселелері. ... ... ... Б.Н., Мергенчина М.К. Фольклоротопонимдердің морфологиялық-
құрылымдық жүйесі // Вестник КАСУ, №2, ... ... О.Т. ... ... в ... когнитивизма //
Вопросы ономастики. Екатеринбург. 2006, № 3, с. 7., с. ... ... Ұ. ... ... облысы жер-су атауларыны сөздігі.
Орал: Полиграф сервис, 2001.
26. Әлімханова Ф.М. ... ... ... ... ... ... Жетісу атаулары. Құраст. А.Кендірбекұлы, Ж.Әбдірахманов,
Р.Нүсіпбекова.
28. Қойшыбаев Е. Қазақстанның ... ... ... ... ... Т. ... ... А.: «ІС- Сервис», 2006.
30. Қазақ тілі энциклопедиясы. Алматы, 2004.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 61 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
XIV-XV ғасырлардағы қыпшақ антропонимдері30 бет
Қарқаралы өңірі топонимдері46 бет
Жарнамадағы түс: психолингвистикалық зерттеу52 бет
Қазақ және орыс тілдеріндегі гүл атауларына салғастырмалы талдау57 бет
Қазақ тіліндегі ауру атауларының лексика-семантикалық және морфологиялық құрылымы118 бет
«Кеңістік» концептісіндегі жер-су атауларының вербалдануы3 бет
«Ойын-сауық объектілері атауларының ерекшеліктері»58 бет
І.есенберлиннің “көшпенділер” романындағы жылқы атауларының этнолингвистикалық мәні41 бет
Аспан денелері атауларының концептуалды өрістері50 бет
Аңшылық пен саятшылыққа (АС) қатысты атаулардың семантикасы151 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь