Қ.Жұбанов зерттеулеріндегі тіл мен мәдениет сабақтастығы

МАЗМҰНЫ:

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4
І тарау. Қ.Жұбанов және қазақ тіл білімі мәселелері ... ... 6

1.1. Құдайберген Жұбановтың қазақ тіл білімі жайлы ойлары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 6
1.2. Қазақ фонетикасының бұлақ бастауы ... ... ... ... ... ... ... 7
1.3. Қ.Жұбанов және қазақ тілінің морфологиясы мәселелері 12
1.4. Қ.Жұбанов еңбектеріндегі қазақ синтаксисі мәселелері . 15
1.5. Қ.Жұбанов және қазақ терминологиясы ... ... ... ... ... ... . 20

ІІ тарау. Қ.Жұбанов зерттеулеріндегі тіл мен мәдениет сабақтастығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
27
2.1. Қ.Жұбанов . халқымыздың этномәдени тарихын зерттеуші ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
28
2.2. Қ. Жұбановтың тіл мен мәдениет байланысы туралы ой.пікірлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
36
2.3. Қ.Жұбановтың тіл мәдениетін қалыптастырудағы ғылыми.педагогикалық мұралары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
41

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
50
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 52
Қосымша ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 53
КІРІСПЕ

Зерттеу жұмысының өзектілігі. Тума талант, ғұлама, ғалым, профессор Құдайберген Жұбанов қазақ тіл білімінің барлық салалары бойынша пікір айтып, құнды зерттеулер қалдырған.
Құдайберген Қуанұлы Жұбанов – қазақ халқының мәдениетін, өнері мен әдеби ойының дамуын тарихи тұрғыдан өзіндік қолтаңбасымен зерттеп, сол арқылы ұлттық мәдениетімізді дамытуға ерекше еңбек сіңірген адамдардың бірі болды. Ғалым-лингвистің өз сөзімен айтсақ, «ұлт мәдениеті ірі саласының бірі – ұлт тілімен жазылған әдебиеті».
Ғалым тіл арқылы халықтың тағылымдық мұраты мәдени әрі тілдік мұра ретінде сақталатынын және этностың әр дәуірдегі ұрпақ өкілдеріне тіл мен мәдениетті табыстыратын жаңа саланың дүниеге келетіні туралы сол кездердің өзінде-ақ болжам айтқан.
Ғалымның артына қалдырған мол мұрасы бүгінге дейін ғалымдар тарапынан зерттеліп келеді. Бірақ ғалым зерттеулеріндегі тіл мен мәдениет сабақтастығы туралы іргелі зерттеулер жүргізілмеді. Бұл тұрғыдан алғанда зерттеу жұмысының тақырыбы өзекті болып табылады.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Жұмыстың мақсаты – Қ.Жұбановтың тіл, мәдениет және олардың сабақтастығы жөніндегі ғылыми ой-тұжырымдарына талдау жасау, тіл біліміндегі, оның ішіндегі тіл мәдениетіндегі орнын анықтау, ғылыми мұрасына лайықты бағасын беру. Бұл мақсатқа жету үшін ғалым зерттеулеріндегі мынадай мәселелердің шешімін бағалау міндеттері қойылды:
- ғалым зерттеулеріндегі тіл мен мәдениет сабақтастығын ашып көрсету;
- әдеби тіл мен оның нормалары туралы, қазақ тілінің терминдері жөніндегі пікірлерінің мәнін ашу.
Зерттеу әдістері. Дипломдық жұмыста баяндау әдісі, талдау әдісі, сипаттама әдісі қолданылды.
Зерттеу нысаны. Қ.Жұбановтың тіл мен мәдениет сабақтастығына қатысты іргелі зерттеулері, пікірлері мен ізденістері.
Зерттеудің теориялық және практикалық маңызы.
Зерттеу жұмысының теориялық жағында айтылған мәселелер қазақ тіл білімінің фонетика, грамматика, терминология сияқты салалары мен тіл мәдениетіне қатысты дәрістерді жүргізуде негізге алар материал болып табылады.
Зерттеуде алынған нәтижелер және зерттеу материалдары оқулықтар мен оқу құралдарын жасауда, стилистика пәні, тіл мәдениеті бойынша лекциялар курсында кеңінен қолданылады.
Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. Алматы, 1966.
2. Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. Алматы, 1996.
3. Жүнісбеков Ә. Қазақ фонетикасының ғылыми курсын жасаушы // Қазақстан мектебі, №12, 1989, 51-53-б.
4. Байғонысова Ф. Етістіктің зерттелу сипаты // Қазақ тілі мен әдебиеті, №3, 2006, 101-105-б.
5. Омарова А.Қ. Профессор Қ.Қ.Жұбановтың етістіктер туралы ғылыми еңбегі, оның ғылымның кейінгі дамуына ықпалы. Ф.ғ.к.дисс. ... авторефераты. Алматы, 1999.
6. Құдайберген Жұбанов және қазақ совет тіл білімі. Алматы: Ғылым, 1990.
7. Хамитова М. Құдайберген Жұбанов – синтаксис зерттеушісі//Қазақ тілі мен әдебиеті, №9, 2009, 110-116-б.
8. Баймұрынов Ж.М. Қазақ тілі синтаксистік құрылысындағы үнемдеу құбылысы. Ф.ғ.к. ... дисс.авторефераты. Астана, 2009.
9. Қазақ терминологиясының мәселелері. А., «Ғылым», 1986.
10. Сыздықова Р. Ғалым-азамат. А., 1966.
11. Айтбаев Ө. Қазақ тіл білімінің мәселелері. Алматы: Арыс, 2007.
12. Қоңырова А. Қазақ тіліндегі филологиялық терминдердің дамуы мен қалыптасу тарихы. Ф.ғ.к.дисс. ... авторефераты. Алматы, 2003.
13. Сабыр М.Б. Тіл мәдениеті және сөз қолданысы // Мемлекеттік тілдің теориялық және практикалық мәселелері. Облыстық семинар, конференция, және халықаралық конференция материалдары. Орал, 2005.
14. Тайжанов А. Қ.Жұбанов – халқымыздың этномәдени тарихын зерттеуші // Қазақ тілі мен әдебиеті, №2, 2004, 42-47-б.
15. Манкеева Ж.А. Қазақ тіліндегі этномәдени атауларардың танымдық негіздері. А:Жібек жолы, 2008.
16. Серғалиев М. Мұхтар Әуезов және көркем шығарма тілі. Алматы: Қазақ университеті, 1998.
17. Кеңесбаев І. Қазақ тіл білімінің мәселелері. Алматы: Арыс, 2008.
18. Сайрамбаев Т., Сағындықұлы Б. Синтаксис мәселелері. Алматы: Қазақ университеті, 2008.
19. Ахметова М. Мәтін лингвистикасы. Орал, 2008.
        
        Қ.Жұбанов зерттеулеріндегі тіл мен мәдениет сабақтастығы
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
5В011700 мамандығы – «Қазақ тілі мен әдебиеті»
МАЗМҰНЫ:
|Кіріспе |4 ... ... | ... ... ... және ... тіл білімі мәселелері ....... |6 |
|1.1. ... ... ... тіл білімі жайлы ойлары |6 ... ... | ... ... ... ... бастауы |7 ... | ... ... және ... ... ... ... |12 |
|1.4. ... ... ... синтаксисі мәселелері . |15 ... ... және ... ... ... |
| | ... ... Қ.Жұбанов зерттеулеріндегі тіл мен мәдениет сабақтастығы| |
|..................................................................|27 ... | ... ...... этномәдени тарихын зерттеуші | ... ... | ... Қ. ... тіл мен ... ... туралы ой-пікірлері | ... ... | ... ... тіл ... ... | ... мұралары |41 ... | |
| | ... |50 ... ... | ... әдебиеттер |52 ... | ... |53 ... ... | ... ... өзектілігі. Тума талант, ғұлама, ғалым, профессор
Құдайберген Жұбанов қазақ тіл білімінің барлық ... ... ... ... ... қалдырған.
Құдайберген Қуанұлы Жұбанов – қазақ халқының ... ... ... ... ... ... ... өзіндік қолтаңбасымен зерттеп, сол
арқылы ұлттық мәдениетімізді ... ... ... ... ... бірі
болды. Ғалым-лингвистің өз сөзімен айтсақ, «ұлт мәдениеті ірі саласының
бірі – ұлт ... ... ... тіл ... халықтың тағылымдық мұраты мәдени әрі тілдік мұра
ретінде сақталатынын және этностың әр дәуірдегі ұрпақ ... тіл ... ... жаңа ... ... ... туралы сол кездердің
өзінде-ақ болжам айтқан.
Ғалымның артына қалдырған мол мұрасы ... ... ... ... ... Бірақ ғалым зерттеулеріндегі тіл мен мәдениет
сабақтастығы ... ... ... ... Бұл тұрғыдан алғанда
зерттеу жұмысының тақырыбы өзекті болып табылады.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Жұмыстың ...... ... және олардың сабақтастығы жөніндегі ғылыми ой-тұжырымдарына
талдау жасау, тіл біліміндегі, оның ... тіл ... ... ... ... ... ... беру. Бұл мақсатқа жету үшін ғалым
зерттеулеріндегі мынадай мәселелердің шешімін бағалау міндеттері қойылды:
- ғалым зерттеулеріндегі тіл мен мәдениет ... ашып ... ... тіл мен оның ... туралы, қазақ тілінің терминдері
жөніндегі пікірлерінің мәнін ашу.
Зерттеу әдістері. Дипломдық жұмыста баяндау ... ... ... ... қолданылды.
Зерттеу нысаны. Қ.Жұбановтың тіл мен мәдениет сабақтастығына қатысты
іргелі зерттеулері, ... мен ... ... және ... ... ... ... жағында айтылған мәселелер қазақ тіл
білімінің ... ... ... ... салалары мен тіл
мәдениетіне ... ... ... ... алар ... ... ... нәтижелер және зерттеу материалдары оқулықтар мен
оқу құралдарын жасауда, стилистика пәні, тіл мәдениеті ... ... ... қолданылады. Жұмыстың кейбір деректері ғалымның еңбектері
туралы энциклопедияларда, ... тілі ... ... ... ... құрылымы. Дипломдық жұмыс кіріспеден, екі тараудан,
қорытынды мен пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... және ... тіл білімі мәселелері
1.1. Құдайберген Жұбановтың қазақ тіл білімі жайлы ... ... ... жою, ... ... мен мәдениетін
дамыту ісіне белсене араласқан, өзіндік үлесін қосқан аға буын өкілдері аз
емес. Солардың бірі қазақ тіл ... ірге ... ... аса ... белгілі ағартушы, қоғам қайраткері, профессор Құдайберген ... еді. ... ... 1927 ... ... ... дейін үлкен бір
құлшыныспен еңбек етіп, ... ... ... грамматикасының жүйелі толық
курсын жазды. Оның «Қазақ тілі жөнінен зерттеулер» атты орыс ... ... ... түркология деңгейінен көрінген еңбек еді. Оны
кітаптың тұратын бұл еңбектің екеуі ғана ... ... ... ... ішінде сөздердің орналасу тарихынан», «Күрделі және көмекші
етістіктер ... Ал ... ... ... ... ... жарық көрмей, жойылып кетті. Олардың көпшілігі морфология,
фонетика саласынан еді. 1936 жылы баспаға ... ... ... ... ... ... ... дауыстылардың түсіп қалу
себептері» сияқты еңбектері болған. 1937 жылы ... тиіс ... ... ... Синтаксис саласына арналған «Мағынасыз ... ... ... ... ... атты еңбектері жоғалған.
Құдайберген Қуанұлы Жұбанов 1937 ... 19 ... ... жала ... ... да, 1938 ... ... ату жазасына бұйрылады.
Қ.Жұбанов өзінің қысқа ғұмырына республикамыздың ... ... ... ... ... артына елеулі мұра қалдырды. Оның
көптеген мақалалары ... ... ... ... ... мектеп, «Әдебиет майданы» журналдарында, терминком
бюллетендерінде, жеке жинақтар ... ... ... көрген еңбектері жинақталып, өнделіп, «Қазақ ... ... ... атпен 1966 жылы басылып шықты [1]. Бұл ... бес ... ... Олар: «Қазақ тілі граматикасының мәселелері»,
«Алфавит, орфография, ... ... ... әдеби тіл
мәселелері», «Мәдениет пен өнер мәселесі», ... мен ... ... ... ... ... еңбегіне грамматиканың үлкен
бір саласы синтаксисті өзек етіп, оны тілдегі «құрастырушы ... ... Сөз ... ... «сөз ... ... терминмен атады.
Ғалым өз еңбектерінде сөйлемнің бағыныңқы, басыңқы (жетек сөз және жетекші
сөз) бөлімдерінің де ... ... ... ... ғалымның
еңбектерін Р.Сыздықова:
1. Фонетика
2. Қазақ тілінің грамматикасы
3. ... тіл ... ... ... ... ... ... тілінің дамуы мен тарихы
5. Қазақ жазуы, орфография , терминология
6. Оқулық, программа, методика
7. ... пен өнер ... - деп ... ... қарастырады.
Ғылым әдеби тіл туралы арнайы еңбектер жазбаса да, оның ... ... ... ... ... тілі ... сындары ойлары байқалып
тұрады.
Қ.Жұбановтың «Буын жігін қалай табуға болады?», «Қосар ма, дара ... ... ... ... ... ... ... саны мен сапасы,
дауысты-дауыссыздар, олардың айтылуы мен жазылуы, дыбыстар аппараты, буын
сингормонизм, екпін мәселелерін ... ... сөз ... ... ... қазақ тіл білімінің, соның ішінде, қазақ тілі
фонетикасының бүгінгі жетістіктерінің бастауы ... ... ... ... ... ... «Қ.Жұбанов ұстанған ғылыми зерттеу қазақ
тілін дыбыс құрылысын фонологиялық тұрғыдан ... басы ... ... біз ғылымды А.Байтұрсынов еңбектеріндегі тілдік терминдерді теориялық
тұрғыда дамытушы деп түсінгеніміз жөн».
1.2. Қазақ фонетикасының бұлақ бастауы
Тума ... ... ... профессор Қ.Жұбанов қазақ тіл білімінің
барлық салалары бойынша пікір ... ... ... ... ... ... ... ғылыми тұрғыдан зерттеулер мәселесін де алғаш қолға
алып, пән ретінде қазақ тілі фонетикасының ғылыми курсын жасады. Ғалым ... ... ... ... ... орны дәл ... ... ғылыми фонетиканың объектісін дұрыс тани білді. Ол дыбыстарды
тіл дыбыстары ететін олардың ... ... ... ... ... бар ... ғана ... керектігін «айта келіп»;
«фонетика – дыбыс тілі дыбыстарының тілдік ... ... ... [2]. ... фонетикасының ғылыми курсын жасаушы» атты мақаласында
профессор ... ... деп атап ... ... ... тілінің дыбыс жүйесін фонетикалық және фонологиялық тұрғыдан дербес-
дербес қарастыруының өзі әлі күнге дейін көп ... қолы ... келе ... жай; оның ... пен ... ... анықтамалары
фонология теориясын еркін пайдаланғандығының куәсі [3, 51]. ... ... ... ... ... ... іргелі мәселелерін дұрыс
шешіп, теориялық ... ... ... ... оның ... ... ... сынынан мүдірмей өтіп, өзінің өміршендіші мен заман
талабына сай ... ... ... ... ... ... ... жеткен ғылыми ізденістерінде ғалым ... ... ... ... ... ... қазақ тіл білімінде
тарихи-салыстырмалы және салғастырмалы типологиялық ... ... ... ... тіл ... ... ... бойынша іргелі ғылыми
еңбектер қалдырды десек, солардың ішінде фонетикаға қатысты зерттеулерінің
маңызы ерекше зор деп ... ... 1936 жылы ... шыққан
«Қазақ тілінің грамматикасы» І-бөліміндегі фонетикаға ... ... ... ... ... жөніндегі лекциялар» атты еңбегінің баспадан
шығып үлгерген «Қазақ тілінің фонетикасы» деп аталатын бөлімі, «Буын ... ... ... «К ... ... ... фонетики
казахского языка» атты және ... ... ... ... ... арналған мақалалары қазақ тілі фонетикасының
ғылым ретінде іргесі қаланып, ... ... ... ... ... ... ... «Қазақ тілінің жоғары курсынан ... ... ... ... көрмеген қолжазбасы қазір баспаға берілді. Сонымен
қатар Қ.Жұбановтың ... ... ... ... туралы», «Термин
сөздерінің спецификасы жөнінде» деген т.б. ... ... ... ... тұжырымдары да оның қазақ терминологиясын қалыптастыруға
үлкен үлес қосқаның, термин жасау ... ... де ... ... ... ... теориялық еңбектерінің ішінде «Қазақ тілі
грамматикасының» фонетика бөлімін ерекше атауға болады. Онда ... саны мен ... ... ... олардың артикуляциясы
мен акустикасы, дыбыстау-аппараты, буын, сингорманизм, екпін ... ... тіл ... ... ... ойын сан мен сапа арқылы түсіндіреді:
«Бір тілде жұмсалатын дыбыстардың жалпы санының ұшы-қиыры жоқ, ... ... ... сапасы әр түрлі бола бермаейді. ... әр ... ... ... мөлшерде ғана болады да, көп болмайды» дейді. «Қазақ
тілінде сапасы әр ... ... ... ... саны бар» ... ... ... «Қазақ тілінде сапасы 26 ... ... бар. ... ... ... бәрі де ... ... бірде жіңішке болып екі түрлі айталады да,
51 дыбыстың орнына ... ... ... өзі ... Қ.Жұбановтың тіл
дыбыстарын зерттеуде ... ... ... ... қазіргі
лингвостатистиканы сол кезде-ақ танығанын байқатады.
Профессор өз еңбегінде 26 дыбысты 1) ... ... 2) ... 3) ... ... деп үш ... жіктейді. Дауысты дыбыстардың жеті
түрін (а,е,ұ,ы,ұу,ый) көрсете келіп, жуан дауыстылардың ... ... ... ... - ... ... белгіленетінін, жазуда
дауысты дыбыстардың жуанын бір әріппен, ... ... ... ... ... да, ... де ... әріппен таңбалайтынымызды
еске салады. Дауысты дыбыстарды айтылу түріне қарай 1) ... ... 2) ... ... ... 3) ... дауыстылар (ұу,
үу, ый, ій) деп үшке бөліп, ... ... өз ... ... ... ... ... өте мүкі түрде, кейде қысқарып, ... ... ... ... ал қосынды дауыстылар бірі дауысты, бірі
дауыссыз екі дыбыстан (үу,үу) құралатынын айтады. Дауысты дыбыстарды жасалу
түріне қарай ... ...... 2) езу ...... ... бөлген.
Қ.Жұбанов сонор дыбыстарын басқа дауыссыздарды үнді (ұяң дыбыстар)
және үнсіз (қатаң) дыбыстар деп те ... ... егіз ... ... те ... ... тек салдар болып шығатын сыңарын үнсіз дауыссыз
дейміз. (к,қ,ш,с,т,п,). Ал ... үн ... ... ... үнді ... ... Дауыссыздарды созылып созылмай айтылуына ... ... деп те ... ... дауыссыздар үздік-үздік шығады
да, созылып ... ... Ал, ... ... ... ... да, созып айтуға келеді. Дуыссыз дыбыс ...... дер ... Салдыр ауыздың ішінде пайда болады. Ауыздың бір жері ... иә ... ... иә ... ... ... шығатыны осыдан. Ауыздың
әр жерінің ... әр ... ... ... екі ерін ... соғып, не
жуысып қалса бір түрлі салдыр, тіс тіске ... не ... ... ... ... ... деп көрсетеді. Сонымен қатар, автор ... ... ... ... үш ... артикуляциялық топқа жіктейді. 1) п-б
дыбыстары ерінде ... ... ... ерін ... 2) қ,к,ғ,г
дыбыстары тілдің көмейге соққан салдарынан пайда ... ... 3) ... ... тілдің үстіңгі күрек тіске не соғып,
не жуысып қалуынан пайда болатындықтан тіс дауыссыздары ... екі жері ... ... ... пайда болған дыбысты
жабысыңқы, ал ... тек ... ... ... ... ... дейді. Үздікті дауыссыздар жуысыңқы болатынын ескертеді. Жуысыңқы
дыбыстарды дыбысталу түріне қарай сыбыр, сыбыс дыбыстары деп екіге ... ... ... (с,з,) ... ... де анық ... ал ш,ж
дыбысы сықырып сыбыс бергенде ұқсас ... ... ... біз ғалым әр
дыбыстың ерекшеліктерін жете ... ... ... мен үні ... ... ... дыбыстары деп екіге бөлді. 1) Тура жолды сонорлар
«у» мен «ий», себебі ауа тура шығып кетеді де, ... ... не ... ... бұрылып, бұлтақтамайды. Шығатын орны жағынан у ... ал и ... ... ... ... түрі мен созылымдығына
қарасақ, екеуі де жуысыңқы ... ... де ... ... ... «у» ... шығарда екі ерін бір-біріне жуысады, ал «и» дыбысында
тілдің ... жағы ... ... ... ... жолды сонорлар тура жолды сонорлар сияқты тура шықпай
бұрылып, айналып өтетін ... ... ... ... ... ... ... сонорларды өз ішінде екі түрге саралайды. 1) ... ... ... ... ... дем тура ... ... кеңсірікпен
айналып барып мұрыннан шығатынын, 2) ауыз жолды айналма ... ... дем ... ... тура ... ауыздың өзінің ішінде
бұлтарып жүріп барып шығатынын ескертеді.
Қазақ дыбыстарын ... ... ... әр дыбыстың
ерекшеліктеріне қарай жіктеу тарихында Қ.Жұбановтың орны өзгеше. Себебі
ғалым ... ... ... ... ... ... тілі
фонетикасының дамуына үлес қосып қана ... пән ... ... ... ... оқулықтардағы дыбыстардың топтастырылу ... ... ... ... ... оның ... ... өзіндік терминдері І.Кеңесбав «Қазіргі қазақ тілі»
оқулығында шұғыл дыбыстың ... ... ... ... ... ал ызың ... айтқанда үздіксіз, жуысыңқы
терминдерін қосымша анықтама ретінде ... ... ... ұяң ... ... ... ... – үнсіз дыбыстарға сәйкес келетіні байқалады. Ал
сонор дыбыстадың жасалуы туралы айтқанда ... у,м ... ... ... ... ... да ерін, н,л, - дыбысын тіс арқылы, оқулықта
тіл ұшы, й,р, - таңдай, оқулықта тіл алды, ң – көмей, ... тіл арты ... екі ... ойы ... өте жақын келгенін көрсетеді.
Профессор Қ. Жұбановтың дыбыстардың жіктелуін төмендегідей кесте
жасап көрсеткен.
ДАУЫСТЫЛАР
| ... ... ... ... ... дауысты |
| ... |езу ... |езу ... |езу ... |о |а |ұ |ы |ұу |ый ... |ө |ә,е |ү |І |үу |ій ... |2 |3 |2 |2 |2 |2 |
| |5 |4 |4 ... ... ... ... |жуысыңқы ... ... ... ... ... ... | ... |сыбыс ... ... ... |қ,к п,т |с |ш ... үнді |ғ, г б,д |з |ж ... ... ... |арғы-бергі |ерін |тіс |
| ... | | ... жолы ... ... ... |тіс |тіс ... ... |
| ... тіс |азу | | ... ... ... |-м |-
- |-ң |-
- |л-

- |р-
|-
- |-ң | | |тура |айнал
малы |тура |айнал
малы |тура |айнал
малы |тура |айнал
малы ... ... | ... ... ... ... ... Қ,Жұбанов ілімдерін одан әрі
жетілдіріп, жалғастырған және ... тілі ... ... дәрежесіне
көтерілуіне бірден-бір үлес қосқан академик І.Кеңесбаев болды. Ол іргелі
зерттеулерінің нәтижесінде ғылым жетісіктеріне сай ... ... ... ... ... ... ... тәжірибе жүзінде зерттеуге көп көңіл
бөліп ... ... ... ... тілі ... ... ... Ж.Аралбаев, Ә.Жүнісбеков сияқты ғалымдар құнды зерттеулер жариялады.
Осы жетістіктердің барлығы да ... ... ... ... ... жалғасы еді. Ендеше, фонетика саласындағы қазіргі
жетісітіктеріміздің бастау ... ... ... ... бүгінгі
күнмен ғылыми жалғастығын үзбеуі тиіс.
1.3. Қ.Жұбанов және қазақ тілінің морфологиясы мәселелері
Қ.Жұбанов қазақ тілі ... ... ... көбірек көңіл
бөлді. Ғалым морфологияға мынадай анықтама берген ... ... ... ... ... ... ... морфология дейміз» [4, 101].
Бұл саланың негізгі категорияларына қатысты алғашқы ... ... тілі ... атты ... ... береді. Морфологиялық
обьектілерден ғалымның кейінірек сөз еткені сөз ... ... ... ... ... олардың жасалуы көмекші ... ... оған тән ... сөз құрылымы, сонын ішінде өлі
түбірімен өлі қосымшалар сияқты мәселелер ... ... ... тәрізді
мәселелері.
Ғалым сөздің қай-қайсысы болса да өзіндік лексика ... ... ... ... келмейтінін олардың іштей бірнеше бөлікке
бөлінетіндігін және ол жіктердің қалай болса ... емес ... ... ... ... ... топтасып жататынын өте терең
аңғарған.
Сөздерді топтастырудағы Қ.Жұбанов ұсынған үш ... күні ... ... ... авторлары мен тіл білімі зерттеулерінің негізгі
нұсқа еткен өзегіне айналып отыр. ... ... ... ... танылып жүрген сөз таптарының бәрі де бар. Ғалым сөз таптарын ... үш ... ... 1. ... тап. ... Зат ... сын ... сан есім,
етістік, мезгіл есімін жатқызады. 2. Шылау тап. Оны ... және ... ... ... өзін ... ... ... және үстеу деп айтады.
Мұндағы үстеу деп отырғаны қазіргі тілмен айтқанда жұрнақтар. ... ... және ... деп ... ... ... деп ... ұқсап, өзін ерткен сөздері басқа сөзбен жалғастыру жұмсалатын
қосалқы шылау сөздер. 3. Одағай тап. Мұнда ... жеке ... өз ... осы ... ... ... берген, жасалу
жолын, жіктелу жүйесін дәлелдеген. Осы ... ... –а, -е, -й ... ... ... дағдылы қимылды білдіреді деп таныған. Осымен
байланысты ғалым осы ... ... ... ... ... универсальное;
2) настоящее непрерывно-длительное (форматив-жүр);
3) натоящее непрерывно-длительное-данное (форматив-тұр);
4) настоящее активно-данное (форматив-отыр) [1, 80-81].
Осы шақты бұлай ... ... оның ішкі ... ... ... ... осы шақ ... ғылыми дәлелденген пікір
түркітануда жоқ болатын. Сондықтан бұл еңбек осы шақ ... ... ... ғана емес, түркологияда да тұңғыш ғылыми еңбек болды.
Қ.Жұбанов осы ғылыми зерттеулеріне сүйеніп, осы шақты ... 1936 жылы Оқу ... ... ... тілінің
бағдарламасына» шақ түрлерін кіргізді. Ол төмендегідей:
1. Дағдылы осы шақ: жазады, оқиды, білмейді (келер шақ ... мен ... ... ... ... ... ... Сиыр мөңірейді – осы шақ. Ертең сиыр мөңірейді – келер шақ.
2. Дәл осы шақ, оның тараулары:
а) Жалпы осы шақ – ... ... ... осы шақ – жазып жүрмін.
в) Қазіргі осы шақ – ... ... ... осы шақ – ... ... [5, ... орай, нақ осы шақтың ішкі мағыналық ерекшеліктеріне ... ... ... ... Ал осы шақтың ғалым ... ... ... 1971 жылы ... ... докторлық
диссертациясында танылып, ғылыми тұрғыда аналитикалық форма деп дәлелденді.
Атап айтқанда, Қ.Жұбановтың осы шақтың ... ... ... ... ... ... ... көзі деп қаралу керек. Бұдан ғалым
пікірі ғылымның кейінгі дамуына әсер еткенін көреміз.
Қ.Жұбановтың нақ осы шақ ... ... ... реңктерін
көрсеткен пікірлері төмендегідей қорытынды жасауымызға негіз болады: а) іс-
әрекеттің сөйлеп тұрған уақытпен сәйкестігін білдірулері; ә) ... ... яғни ... созылыңқы жасалуы, үзіліпен орындалуын, қайталануын
білдірулері; в) төрт етістіктің ... ... ... етістіктерге тобындағы көмекші етістіктерге жасаған жіктеуі –
ғылыми-теориялық тұрғыдан құнды ... ... Сол ... грамматиканың
бәрі де мектептік грамматика болғандықтан ... ... және ... ... ... ... ғылым қажеттілігі болып табылады.
Қазақ тіл ... ... ... бұл еңбекте Қ.Жұбанов қазақ тіліндегі
көмекші және күрделі етістіктерге алғаш рет ... ... ... ... ... ... мәселесін шешу үшін ғалым сол
күрделі етістік құруға негіз болатын көмекші етістіктерді ... ... Бұл ... «Поэтому мы решили посильно ответить этот вопрос в
серии ... о ... ... без ... не ... ни один
сложный глагол» – дей келе, көмекші етістіктер ... ... ... ... ... ... осы шақ мағынасын
білдіретін, тілдің барлық деңгейінде өнімді қолданылатын отыр, ... ... ... ... ... ... Бұл ... өзге
етістіктерден ерекшелейтін негізгі айырым белгілерін ұсынады. Отыр, жүр,
жатыр, тұр етістіктерінің көптеген мағына реңктерге ие ... орыс ... ... ... ... атап ... Осы ... етістіктердің
қай түрі негізгі етістіктердің қайсысымен тіркесіп келгенде қандай мағынаны
білдіретіндігіне ... ... ... ... ... келесі бір мәселе ол – осы көмекші
етістіктердің негізгі өз ... ... ... ... ... ... және ... қызметтерін айыру қиындықтар
тудырады дейді: ұйықтап жатыр, келіп тұр, өлшеп жүр, қағаз ... ... ... ... жатыр. Зертеуші бұл мысалдарды талдап, күрделі
етістіктердің негізгі лексикалық мағынасы мен ... ... ... ... ... ... ... мағыналарына көз
жеткізеді.
Профессор Н.Оралбаева ... ... ... көмекші
етістіктердің мағыналық ... ... ... даму ... мынадай мағыналарды көрсеткен дейді:
1. Қимылдың созылыңқы жасалуы.
2. Қимылдың үзіліспен жасалуы.
3. Қимылдың жасалу процесінің үдеуі, ... ... ... ... Қимылдың бірнеше субъект арқылы жасалуы [6, 68].
Ғалым көмекші етістіктердің негізгі етістікке тіркесіп, оған түрлі
мағына үстейтінін отыр, ... тұр, жүр ... ... ... ... Ол осы төрт етістіктен басқа етістіктерден үш түрлі ерекшелігін
көрсеткен: 1) бұл 4 ... ... ... ... ... ... ешбір етістікке жіктік жалғауы тікелей жалғанбайды. 2) олар түбір
қалпында осы шақ ... ... ... ... ол ... жоқ. ... ... қалпында ешбір қосымшасыз екі жақты білдіре алады. Олар: ... рай және 3-жақ осы шақ, ... ... түбір қалпында тек 2-жақ
бұйрық райды ғана білдіреді деп көрсеткен.
Қ.Жұбанов «Қазақ ... ... ... ... ... ... ... қосынды етістік деп атайды, көмкші
етістіктердің қызметін айқындайды, ... ... ... ... ... шақтық түріне қарай көмекші етістіктердің әр түрлі
мағынаға ие болатынын көрсеткен. Ол тек кел, бар етістіктері осы ... ... ... ... тіркесіп, күрделі осы ... ... ... ... ... ... ... Қ.Жұбанов 1936 жылы жарық көрген «Заметки о ... ... ... деген еңбегінде «түркі тілдерінде, оның ішінде
қазақ тілінде қимылдың ... өте дәл ... ол орыс ... ... ... сияқты болып көрінеді, бірақ ол вид емес» деп жазған
болатын [5, 19]. ... сол ... ... оның ... ... ... ... байқаған, бірақ оның қай категория екенін дәл айтқан жоқ
болатын.
Ғалым қимылдың ... ... ... ... ... талғаусыз қолданыла бермейтінерекшеліктерін анықтап,
лексика-грамматикалық мағыналарын ескерте ... бұл ... ... етістіктердің бәріне жалғанып, тіркесуі міндетті емес
екендігіне назар аударады. Қимылдың тәсіліне мынадай ... ... ... жасалғанын көрсететін мағыналық ... ...... ... ... жатады. Мысалы, атқыла, кескіле,
тепкіле, соққыла, жұлқыла етістіктерінде ату, кесу, ... ... ... ... жасалғаны берілген дейді.
Қ.Жұбановтың көмекші етістіктердің қимылдың басталуынан аяқталуына
дейінгі аралықтағы іс-әрекеттің түрлі динамикалық ... ... ... ... ... ... жарты ширек ғасыр уақыттан ... ... ... ұзақ пікірталасынан кейін ғылымда орнықты.
Қ.Жұбанов атап көрсеткен іс-әрекет, қимыл барысындағы ... ... ... ... ... ... тіл білімінде
қимылдың өту сипаты категориясы болып ... ... ... ... синтаксисі мәселелері
Құдайберген Қуанұлы Жұбанов – қазақ тіл білімінің негізін салушылардың
бірі, қазақ ... ... ... /1932/. Оның тіл білімі
саласындағы ... ... ... ... ... ... ... жайындағы ой-пікірлері дәлел. Ал синтаксис
саласына қатысты ой-пікірлері өзінше бір ... Бұл ... ... ... Сайрамбаев «...Қ.Жұбанов та тілдің барлық саласында сол бағытта
жұмыс берген. Бірақ Қ.Жұбанов еңбегінің өн ... ... ... ... ... ... жағы нақты көрініс тауып отырады. Сондықтан
автордың еңбектерінің, оның ішінде жеке ... ... бұл ... нағыз өнімді зерттеген саласы синтаксис деп ... ... ... зерттеуші деген қорытындыға келеміз» деп орынды ... [7]. Біз де осы ... ... отырып, Құдайберген Жұбановты ... ... ... бірі деп ... ... сол кездің
өзінде-ақ синтаксистің келелі ... көре ... ... ... зерттеу нысандары ретінде алуға тырысқан.
Ғалымның синтаксис туралы негізгі ойлары «Қазақ тілі грамматикасы»
деген еңбегінде. Автор ... ... бір ... де, ... ... ... Бір сөзді сөйлем – басы, қол-аяғы жоқ тас-домалақ дене сияқты, яғни
іштей талдауға болмайды. Ал көп сөзді ...... ... ... аяғы
бар дене сияқты. «Көп сөзді сөйлемнің осындай түгел ойдың бір бөлшегін
білдіретін әр ... ... ... ... ... ... баяндауыш, бастауыш
және айқындауыш деп үшке бөледі. Ғалымның тілімен ... ... ... ... ... мүшелері анықтауыш пен толықтауыш
арқылы тиянақталған. Ғалым жалғаулы болса, ... ... ... ... [1, ... ... сөз ... аясында қарастырып жүрген жайттардың бірі
– тіркесімділік мәселесі. Тіркесімділік – тілдің қабаттарында орын ... Тіл ... ... ... бұл жағынан үлкен орын алатыны
белгілі. Бұл жөнінде Т.Сайрамбаев «Егер фонетикалық, лексикалық ... ... ... ғана ... ал ... ... бір сөз ... негізінде кемінде екі сөз, екі сөйлем арқылы берілетіні ... ... ... ... ... өз ... ғана тән ... үшін қажетті сала екені өзінен-өзі түсінікті».
Құдайберген Жұбанов тіркесімділік ұғымының ... тіл ... ... мен маңызының мол екенін сол кездің өзінде-ақ көрегендікпен
байқаған. Лексикалық элементтердің тіркесінде синтаксистің орны ... жай ... ... мен сөз ... жымдастыра отырып тіл білімінің
келелі мәселесін қозғаған. «Элементы словесного выражения нопоминают собою
элементы ... ... ... ... имеют не только
непосредственное ... ... у ... взятых цифр: 1,2,3,и т.д.,
но и относительное ... ... они ... и не ... ... ... друг с другом, как в случаях: 123 или ... 213 или 231, или 2+1+3 и т.д. ... ... и ... в ... ... Міне осы «относительное значение» деген ... ... де ... ... сөз (слово), мағына (значение) және маңыз
(значимость) деген ... ... ... әрі ті біліміндегі
тіркесім (сочетаемость) проблемасын ... ... ... ғалым
С.Нұрқанов та өзінің еңбегінде атап өткен.
Қ.Жұбанов өзінің еңбегінде ... ... ... ... оны
сөздердің қайсысы кейін келетінін ... деп ... ... ... ... «...Мен оқушымын деген тіркестің құрамындағы мен=мын дейтін
есімдіктердің біріншісін айтқанда екіншісін айтпай немесе екіншісін ... ... ... біріншісін айтпай қоюға болатыны мәлім. Осы
ілгері-кейінділікті Ф.де ... ... ... де, ... мен ... ... тізбегі деп атайды. Сөйтіп Ф.де Соссюрдің синтагмасы дыбыс
болсын, басқа ... ... ... ... соң келу тәртібін қарайды.
Жоғарыдағы тіркестің екінші сыңарындағы сөз мүшелерінің орналасуын синтагма
тізбегі деп ... ... ... ... ... ... қана ол дұрыс ұғым береді, әйтепесе сөз болмай шығады, не басқа
сөзге айналып кетеді...» Содан әрі «мен де ... ... ... ... ассоциация қатары деп түсіндіреді. «Өйткені бұлайша ... ... де өз ... бар деп қарайды» деп Соссюрдің тілге көзқарасын
талдай лингвистикамызда ... ... ... ... жоғарыда
аталып өткен тіл қабаттарының саласында кезедесетін ... ... ... ... ... екі бала мен жақсы келдің, екі келдің ... ... ... екі ... екі сөз табына – сын есім мен
үстеуге, сөйлем мүшелерінен анықтауыш пен ... ... ... оның қай сөз табы мен қай сөз табы тіркеседі, қай ... ... ... ... ... деген сұрауға жауап іздегенін білдіретін
сияқты. Автор тіркесімділіктің аясын қай ... ... мен қай ... байланысады деген тұрғысынан қарастырған. Мәселен, «Сочетания слов
в предложении или отдельной ... ... ... когда несколько
слов одиноково зависят от одного и того же слова (сказуемого или какого–ибо
первичного члена), и ... ... одно ... ... от другого,
последнее от третьего и т.д. Первичные члены приведенного предложения
служат примером параллельного ... ... ... ... ... Здесь сыртынан – первичный член, управляемый непосредственно
сказуемым жүрме; аттың – вторичный член, ... к ... ... ... ... от ... ... – четвертичный, зависящий от білмеген.
Вся фраза составляет одну пеоследовательную цепь».
«О формах сочетания в ... ... ... ... де ... роль в этом ... играет казахском языке форма сочетания ... ... не ... ... слов а определении, но и значение их»
дейді. Мұнда да ғалым бір сөйлемнің құрамындағы ... ... ... ... өзгеретінін байқаған. Ол Сен көрген қымбат алпауыттан
да Қызыл құрт Ертай ұстаның Темірбайдан алған төрт бесті аты ... ... алып оның ... ... «В ... в приведенном порядке эти
15 слов составляют предложение, значающее в ... на ... ... «Чем ... ... ... помещичьей породы), виденный тобою,
лучше и гнедой пятилетний мерин, полученный кузнецом Ертаем ... от ... Енді осы ... ... ... құрт Ертай
ұстаның Темірбайдан көрген аты қымбат. Торы алпауыттан да сен ... ...... кузнеца Ертая кызыл-куртовца, заподозрившего (в похищении
этого мерина) Темирбая, ... Чем ... ... ... ... ... тобою пятелетки. Мәселен осындағы: «Слово же (6) көрген только
потому, что ... ... ... ... и, ... ... ... образом меняет свое значение; безотносительный перевод ... уже не « ... а « ... но так как оно предшествует
слову аты и потому служит определением к ... ...... ... то автоматически (без изменения приставки) принимает форму
страдетельного залога» деуі оның ... ... ... ... ... ... тіркесінің мағынасын ашқандығы болып отыр.
«О построении речи на казахском ... атты ... ... да сөздер тіркесінің мәселесіне саятын сияқты. «При
параллельном сочетании члены, одинаково относящиеся к ... и тому ... и ... те или иные формальные принадлежности, характеризующие это
отношение, могут быть ... без ... ... ... этом ... только логическому ударению.
Последовательное же сочетание не допускает иного порядка, как ... ... ... ... ... ... они не обращены в имена существительные или не ... ... и ... образа действия, помещаются
непосредственно перед определяемым словом. И параллельное сочетание ... ... ... ... затруднения, а в некоторых случаях
бывает совершенно невозможно без особой интонации или без ... ... ... ... әрі, өзі: «Әрі ... әрі ... әрі жарық, әрі жылы
ағаш үй» ...Общее ... для ... ... слов ... рука и ... ... Также недопустимо и сочетание ... и ... ... где ... определений предлагает множество
определяемых слов. В таких случаях приходиться повторять: в первом ... Оң қол мен оң аяқ и во ... ... ... слово: Оң
қол мен сол қол; «Определения, имющие при себе какие-либо ... ... на ... ... с ... ... вступают в параллельное сочетание: қолаң шашты, қой көзді, қыр ... қас, ақ құба ... При ... ... ... определений
определения с такими формальными принадлежностями всегда предшествуют
определениям, выраженным ... ... ... ... ... де ... ... болса, олардың қайсысының ... ... ... тұратынын да айтқан. Мәселен, ғалым биік тас үй және
екі тас үй деген мысалдарды ала отырып, сөздердің тіркесу еркіндігі ... ... «Бұл ... Үй ... ... мәселен, екі анықтауышы бар
екен: бірі – биік (с.ес.), бірі – тас ... ... бұл ... ... ... соң тұру ... Биік бұрын, тас соң тұру керек – биік тас ... Тас ... үй ... екі ... ... биік ... амалы жоқ.
Екі тас үй десек тас сөздің өзі мен сөзінің арасына ... екі ... ... ... сөз бала ... сөзбен қосылғанда бала деген ... ... ... ... қосылғанда келгендіктің жақсылығын, келу
деген істің жақсылығын ғана көрсетіп тұр. ... ... де ... ... жоқ. Осы сияқты екі деген сөз де бала деген сөзге қосылғанда
бала екеу екендігін, ... ... ... ... ... екеу екендігін
көрсетіп тұр. Жақсылық деген сипат, екі ... – сан, ... бір ... қалған нәрелер емес. Сондықтан оны зат есімді ... ... ... да ... де бір-ақ түрлі айқындауыш мүше ... ... ... ... ... бір сөз ... келесі жағдайда
екінші сөз табының қатарынан орын алып жүргенін зерттеуші аңғара ... ... ... ... Бұл күнде осы іспетті сөздер бір
ғана сөз табына жатады. Сонда ғалымның мұнда қарасытрғаны: сын есім мен ... ... сын есім мен ... ... сан есім мен ... т.с.с. Ал осы күнгі грамматика сөйлем мүшелерінің байланысы
аясынан кеңіп, сөз ... сөз ... ... ... ... орын ... орнына психологиялық бейнелі қимылдың қолданылумен олар да
синтаксистік үнемдеуге себеп ... Сөз ... ... ... бірліктің мазмұны адресатқа түсінікті болады.
   Ең бастысы, толымсыз құрылымдардағы ... ... ... үшін де ... ... Қ. Жұбанов бұл туралы ... ... ... ... ... ... ... толады. Тіпті бірінің
тілін бірі білмеген я болмаса бірінің тілі мүлде жоқ болған ... ... ... ... ... ... кодталған хабарды дұрыс түсіну
үшін тілсіз қатынастың мән-мағынасы мен түрлері, оның контекске ... ... бір ... ... ... риза ... да ... сарт ұратыны бар) жөнінде адресаттың білімі адресантпен тепе-тең
болуға тиіс [8, 17].
Жоғарыда талданған синтаксистің бір ғана мәселесі ... ... ... ... ... қағидаларының өміршеңдігін байқай отырып,
оның осы арқылы жан-жақты әрі терең білімді қазақтың алғашқы лингвистерінің
қарлығашы екенін тағы да ... ... ... және ... ... жылы Орынборда мәдениет қызметкерлері мен ғылым қайраткерлерінің
І съезі ашылды. Онда ... рет ... ... ... туралы сөз
болды. Халық ағарту ... ... ... ... құрылды. Ол
кеңестің міндеті қазақ тілінің терминологиясы жөніндегі сұрақтарды зерттеу
болатын. Әдеби-ғылыми кеңестің тағы бір алға ... ... - ... ... ... терминдерді жасау және аудару еді. 1926 жылдан бұл жұмысты
Халық ағарту комитеті жанындағы ... бюро ... ... 1931 жылы ... 800 термин енгізген «Атаулар сөздігін» шығарды ... ... ... түркологтардың І съезінде ұлт тіліндегі
терминология мәселелері сөз болды. Съезд ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру
қажеттігі айтылды. 1933 жылы біздің республикамызда ... ... ... ... терминкомның төрағасы болып
профессор Қ.Жұбанов тағайындалды.
Дәл осы 1933 жылы Москвада академик С.А.Чаплигин мен ... ... СССР ... жанынан ғылыми-техникалық
терминологиялық комитет ұйымдастырылды. Алайда, Қазақстанның ... ... ... ... ... ... тәуелсіз өз
алдына дербес мекеме болатын. Сондықтан бұл екі ... ... ... бағыттарында кейбір ұқсастықтар болғанымен, шын мәнінде бұлардың
қоғамдық әлеуметтік мәртебелері екі басқа еді. ... ... ... ... тіл мәдениет ... ... ... ... ... ... нұсқаулардың, түрлі практикалық
құралдардың тілін жетілдіріп, бір ізге ... ... ... ... латын әліппесіне 1930 жылы ғана ауысқан ... ... ... мен емле ... ... олқылықтар бар еді.
Қ.Жұбанов мемлекеттік терминком ... ... ... ф және х
дыбыстарын енгізу хақында ұсыныс жасайды.
1935 жылы мәдениет құрылыс қайраткерлерінің ... І ... ... ... ... ... тіл мәдениетін
көтеру шараларын күн тәртібіне қою міндеті жүктелді. Съезді ұйымдастырушы
академиялық комиссиясы төрағасы ... ... ... ... ... алфавит, орфография, терминология мәселелері бойынша Қ.Жұбанов
баяндама ... ... ... ... төрт ... редакторлығымен шығарылды. Онда орфография жобасы, әр ғылым
саласыдағы он мыңнан астам термин үлгілері және де Қ.Жұбановтың ... ... ... ... ... ... ... Олар қазақ терминологиясының негізгі қағидалары
болып қалды.
Р.Сыздықованың айтуынша ғалымның 1935 ... ... ... ... ... ... ... сөздерінің спецификасы
жөнінде» атты мақаласында Қ.Жұбанов термин ... не, ... ... жай ... ... ... ... жайттарды ашып,
терминология табиғатын түсіндіріп берген. ... ... ... интерноционалдық сөздерден қашпау керек деген принципті дәлелдеген
[10, 40]. Профессор Қ.Жұбановтың өз ... ... ... ... вид ... словесных обозночений, передеющих
определенные понятия, ... на ... ... развития науки и
революционной практики, причем ... ... ... ... не ... со славарным значением, которые присуще ... ... в ... ... [1, ... ... ... тілінің терминдері туралы» еңбегінде
терминология принциптерін жасап, көпшілік назарына ұсынды. Бұл ... ... ... ... ... ... берік
қалыптасуына негіз болды.
Мақаладағы алғашқы жобада принциптер 11 пунктті ... ... ... 9 пунктіге қосылып, 10 пункт болып қабылданған.
1. ... ... ... ... ... ... климат, абсолютный сияқты халықаралық шеңберде
бірыңғай ... ... ... аударуға және
өзгертудің қажеті жоқ, сол күйінде алу керек:
2. Әдебиет тілінде әр ... өз ... ... ... ... ... ... түбір, сабақ, бұлшық ет, бөлу,
көбейту сияқтылар қазақ тіліне ... ... ... алынатын терминнің қазақ тілінде эквиваленті
табылмаса немесе қазақшаға ... ... я ... ұғым ... ... ондай реттерде орысша алынады:
сославие, состав, ... ... ... Әр қилы ... ... бір ... қолданылатын немесе
мағына жағынан бір-біріне жақын, біркелкі байланысы бар
терминдер сол мағынасында бір-ақ ... ... ... ... мен ... ... ботаникада, лингвистикада), морфология-
мorpologija (ботаникада, лингвисткада), ... ... ... ... педагогикада).
4. Бір сөзбен айтылатын бірақ түрлі пәндерде түрлі ... ... ... экономикада және жаңа мата
мағынасында), продукт ... ... ... және ... ... ... аңыз ... жанры түрінде және
аннотация) сияқтылар бір ... ... ... да,
қалғандарына қазақ тіліне аударылды. Мысалы, мануфактура
экономикалық даму кезеңі мағынасында ... ... ... да,
мата мағынасында термин емес.
5. Халықаралық терминдер орыс тілінде орыстың ... ... ... ... ... жоқ ... ... қазақ
әріптерімен жазылды: форма-porma, химия-gimija, революция-
rebolutsija, ... ... ... ... ... ... ғылыми мағынаны
толық бере алатын болуы, қазақ ... ... ... ... ... жасама сөз болмау жағы
айырықша көзделді. Мысалы, berilis (передача), ... korkil ... ... ... ... Есім және ... етістік формаларындағы халықаралық
терминдер сол түрінде алынды, ... ... ... ... ... ... сөздерінің негізіне қазақ жұрнақтары жалғанып
алынды: машиналандыру, электрлендіру, ... ... ... ... ... болып ұсынылатындары
ықшамдалып, -ский, ный жалғаулары алып тасталды: популярная
книга - popular kitap, ... ... - absolute ... ... - burgaz ... ... сияқты етістік форма қазақ тілінде былай
аударылды. Зат есім мен сын есім түрі ... оған ... ... ... Орыс ... ... формасында ғана қолданылатын есім
түрі айтылмайтын немесе есім ... ... жай сөз ... ... ... ... игнорировать, регулировать, реагировать.
8. Терминмен қатар халықаралық терминдерді ұшырайтын, бірақ қазақ
жұрнақтарымен оларға эквивалент бола ... ... де ... ... -ист, -изм ... -ре, ... -анти, -контр (префикстер).
Терминдерде ұшырайтын көбі қазақшада да болып отырады, бірақ олар
форма элемент ... ... ... ... ... ... барып қосылған
формалары қазақ сөздеріне де ... ... ... ... ... аэро-, авиа-), т.б. Автожол, аэроқатынас, авиашина.
Диктатура, революция, совет, ... ... ... сияқты аудырлмай қазақ тіліне сол түрінде термин
ретінде алынды.
10. Революциядан ... орыс ... ... қысқартып, ықшамдап айту
көп ұшырайтын болды. Осы табысты қазақ тілінде іске асыру,
қазақ сөзінен де ықшамдалып ... ... ... ... ...... ... – avatrom,
т.б.
Қазақ тілі терминологиясының қалыптасуына ғалымның бұл терминологиялық
концепциялары өз қызметін ... ... және кез ... ... ... болды.
Қ.Жұбанов өзінің түрлі тақырыпта жазған теориялық еңбектері мен ... ... (1936) ... және «Қазақ тілінің программасы»
(1936) қазақ тіл білімінің терминдерін түзіп, оларға ... ... ... ... және ... ... лингвистикалық терминдері
төмендегідей сипатта болып келді.
1. Интернационалдық терминдерді қолдану ... ... ... ... сөз бен төл ... ... ... арқылы
жасалған терминдердің қолданылуы (жалпы морфология,
субстантивтенген сөз,адъективтенген зат есім, т.б.).
3. Қазақ тілінің негізінде жасалған терминдердің ... ... ... қыстырма кіріккен түбір, сөз бен
ой, сөздің тура (бұрма) күйі, жетік сөз, жетекші сөз, түп
мүше, тұйықша, сүйеншек, ... ... ... ... тендес) қосар, қосалқы сөз, қиюлы сөз,
жалғауыш, үстеуіш т.т.) ... ... ... І
бөлім. Сөздің жалпы құрылысы. ... ... ... ... ... А., 1936).
Ғалым Өмірзақ Айтбаевтың айтуынша, Қ.Жұбановтың термин туралы жазған
еңбектері ... «О ... ... (1935 ж.), «О ... ... языка» (1935 ж.), ... ... ... ... ... ... ... «К пересмотру казахской орфографии» (1935ж.)
[11, 465]. Оның 1929 жылы Қызылорда қаласында ... ... ... ... де ... мәселесі қозғалады. Сондай-
ақ «Қосар ма, дара ма?», «К проекту реформы Казахского алфавита», ... ... ... ... да ... ... едәуір
назар аударылған. Бұдан біздің аңғаратынымыз, тіл-тілдің қандайы да өзінің
мәдени даму ... жазу мен ... ... айрықша мән беріліп
отыратыны. Сода емле ... ... ... ... ... болады. Сондай-ақ термин мәселесі д осы орфография ... ... орай ... Күні ... дейін мәнін жоймаған
термин туралы пікірлерінің негізгілерін біз ... ... ... ... Онда ол ғылыми термин сөздерге қойылар
талаптың ... ... ... береді. Шынында, Қ.Жұбанов
айтқандай, ең басты қателік термин сөздер мен жай сөздердің аражігін ... ... неше ... қателіктер күні бүгінге дейін жалғасып келеді.
Ол осындай кемшіліктерден арылу үшін, ең алдымен, термин дегенніңне ... ... ... ... және қай ... ... боларлық
стандарттық нышан ыңғайласып тұрғанын білу қажеттігін баса ... ... ... ... рет ... ... ... олардың лексиканың өзге
қатпарларынан өзіндік ерекшелігін ... таяқ ... етіп ... ... ... дәл беру ... ... сол
түпнұсқасындағыдай түрінде беруді жөн ... ... ... вид ... словесных обозначений, передающих
определенные понятия, ... на ... ... ... науки и
революционной практика, причем ... ... ... ... не ... со словарным значением, которое присуще данной
словесной величине в обыденной жизни» [1, 273]. ... ... ... ... бір ... сөз ... ғылыми атаулық кейпі.
Қ.Жұбанов термин сөздердің эволюциялық даму ерекшелігін, өзіндік даму
заңдылықтарды дұрыс болжап кеткен. ... ... ... терминдердің де
жасалу, қалыптасу тарихынан аңғарамыз. Терминжасамдағы ... ... ... ... ... сөздерді аударуға тырысудан, ал
аудара қалғандай жағдайда терминнің өзін емес, оның лексикалық мағынасын
аударудан ... ... 1930-35 ... терминология мәселелеріне жиірек көңіл
бөлген. Бұған негізгі себептің бірі жоғарыда айтылғандар болса, екіншіден,
оның 1933 жылы ... ... ... төраға болуымен
байланысты. Ол жазу мен ... ... ... ... ... ... ... отырмайынша нәтиже болмайтынын ерте
түсінген. Сөйтіп, жедел түрде ... ... ... қана ... онда ... ... дер ... жұртшылыққа
жеткізудің жолдарын қарастырып, Бюллетень шығара бастайды. Мұның ... ... саны ... ары ... жалғасын таппай тоқтап қалды. Әйтсе де
осы 4 санының өзінде ... ... ... ... қозғап
үлгерді.
Профессор Қ.Жұбанұлы – қазақтың тілтану ілімінде ... ... ... ... ... ... ... «Жаңа
грамматикалық жаңалықтары жайынан» атты мақаласында: «Термин ... тек бір ... ... ... ... ғана ... ... екенін өзі айтып тұратын қылу, категорияны түсінуге ас салысу»
деп терминология принциптері туралы өз көзқарасын білдіреді [12, ... үнді ... ... ... «үні мен ... сонор дыбыстар дейді. Ғалым дауысты дыбыстарды ғана ... ... Ол а/ә, ы/і ... езу ... о/ө, ұ/ү
дыбыстарын ерін дауыстылары деп атаған. ... ... ... ... ... ... ... езулік деп
топтастырамыз. Қ.Жұбанов ... бұл ... ... да, дыбыс
табиғатына да сай, сәтті алынған деп білеміз. Ғалым и, у ... ... ... дейді. Ал, п,б дыбыстарын ерін дауыссызы деп атайды.
Қ.Жұбановтың тіл ғылымына байланысты зерттеулерінің екінші арнасы ... ... ... Бұл ... ... еңбегі «Жаңа грамматика
жаңалықтары жайынан» мақаласы. Еңбектің «Жаңа грамматика» аталу себебі ... ... ... ... қолданылуы мен өзгеруіне
байланысты. Ғалымның ... ... 1966 жылы ... ... ... тілі
жөніндегі зерттеулер» жинағына енгенімен, замана жағдайына сәйкес біраз
қысқартуларға ұшыраған. Мұнда ол ең ... ... ... ... айқындайды: «Грамматиканың мақсаты – жалғыз-ақ сөздің қандай
мағыналары болатындығын баяндау ғана ... ... ... ... ... келетіндігін баяндап, дұрысы қандай мағына шығу үшін сөзді
қалайша құрастыру керек екендігін баяндау. Сондықтан ... ... ... ... грамматика да болмақ емес» [12, 12].
Ғалым бұл зерттеуінде ... ... ... ... пен ... ... ... терминдерді
өзінше елеп-екшеп, оларға ғылыми тұжырымдамалар мен ... ... ... ғылыми мәнін әлі де жоймаған теориялық қағидалрының
бірі – етістік мәселелері. Қ.Жұбанов ... дәл осы шақ ... ... жоқ, оны 1954 ... ... нақтылы осы шақ деп атаған еді.
Қазір оны ықшамдап нақ осы шақ деп ... ... ... ... осы шақ ... қазір әр түрлі аталып жүр.
Қ.Жұбановтың терминология саласындағы өзіміз ... ... ... біз ... ... ... жүйесінің жасалу, даму
қалыптасу іздерін, тарихын дұрыс түсініп, ... ... ... ... ... биік ... көрініп, қазақ тіл білімі мен ... ... ... ... бірегейі Қ.Жұбанов екені
даусыз.
ІІ тарау. Қ.Жұбанов зерттеулеріндегі тіл мен мәдениет сабақтастығы
Тіл ... ... айту үшін ... сөзінің мән-мағынасына
тоқталайық. «Мәдениет» сөзі тілдік қолданыста әр түрлі деңгейде қолданылып
жүр. Қазақта бір кезде оқыған ... ... ... кісі деп ... ... бәрі ... бірақ бәрі бірдей мәдениетті деп айта
алмаймыз. Сыпайы ... да ... ... ... деп ... ... ғылымда екі жүзден астам анықтама берілген. Осы бір
ұғым материалдық мәдениет және рухани ... ... ... тарамдалып
зерттеле келіп, әр ұлттың өркениет заманында өз орнын анықтауға, өз орнын
алуға ұмтылуымен сипатталады. Материалдық мәдениет – жер ... ... ... өзі өмір ... үшін ... ... ... құралдарымен қоса,
тұрғын үйлері, ғимараттары, мәдени ... ... ... ... ... мәдениет – адамның өмір сүруі, тіршілік ету барысында сол
ұлттың тұрмыс салты, ... ... ... ... білімі, заңы,
этикасы, ғылымы, діні, мифологиясы, ... ... - ... ... ... ... сөздері, т.б.
Мәдениеттің мұндай түрлері ұлттың өмір сүрген ... ... ... ... ... ... ... алып, ұрпақтан ұрпаққа
жалғасады. Рухани ... үш ... ... бар. ... дін, діл ... және тіл. ... ... ең ұлы тірегі – тіл. Яғни ... ... ... ... ... ... әкеледі. Тіл – ұлттың анасы. Ал
дін мен ділді тіршілік үрдісіне ... ... ... ... өзі ... ... және рухани мәдениет өзара тығыз
байланысты. Бірақ мәдениет пен өркениет ... ... бірі ... ... Бірақ өркениет пен мәдениетті шатастыруға болмайды. ХХ ... ... ... ... ... үшін ... ... тұстары да бар. Мұның өзі тұтас ұлттың тең ... өз ... ... ... мен ... ... үзілмес сабақтастық бар. Қазақ халқының
мәдениеті өз тілінде ғана көріне алады. Оны басқа ... ... ... ұлт ... ... паш еттін де өз тілі ғана. Ұлт тілі ... ... ... ... ... Тіл ... өмір сүру қалпында өзініңдамыған
ортасында үш түрлі қызметімен ерекшеленеді.
1. ... ... ... ... үшін ... ... Яғни, екеуара сөйлесетіндер үшін кез
келген құбылыс, зат атауларының түсінікті болуы.
2. Тіл мен сөйлесу, қарым-қатынас құралы емес, ол адам ... және ... ... сол ... тән ... ... сақтау арқылы келесі ұрпаққа жеткізеді.
Мұны тілдің кумулятивтік ... деп ... ... тағы бір ... ...... өмірде адамдарды
жеке тұлға ретінде, ұлт өкілі ретінде қалыптастыруы [13, 26].
Шынында жеке адам әрі тұлға, әрі ұлт ... ... ... ... ... – ұлт мәдениетінің бөлшегі. Ол өз тілін қандай дәрежеде
білуіне қарай, ұлттық салт-дәстүрді ... ... ... ... ... ... Осы тұста әрбір қазақтың бет-бейнесі ашылады. «Әр
қазақ менің жалғызым» деп ақын Сабыр Адай айтқандай, сол жалғыздардың ролі
ұлттық ... әсер ... Егер ол өз ана ... ... меңгеріп, кезінде
шетел ғалымдарының өзі таңқалған, әдемі де әуезді, тұнық та мөлдір қазақ
тілімен өз ортасында ... ... ... алса ұлттың мәдениетіне,
әсіресе тіл мәдениетіне қосатын үлесі зор. Ал, ол өз ана ... ... ... ... ... ... тамыры ұлттық мәдениеттен
үзілген, көзқаман, ұлт ... бола ... ... ... та өзге ... адамдарға да қарап қазақ мәдениетіне баға береді. Өз елінде өз
тілінде ... ... ... қазақты біз жақсы көрмегенмен, өзгелер өз
мүддесіне пайдалануға ... ... ... ... ... ... бүтіндей
бір ұлт сөйлейді. Бір тіл – бір ұлт деуіміз сондықтан. ... ... ХХІ ... ... ... – тіл. ХХ ... ... ұлы Ахмет
Байтұрсыновтың «ХХ ғасырға шейін түріктің тілін аздырмай асыл қалпында алып
келген, тіл ... ... мен ... қазаққа тиісті. Атаның аздырмай
берген мүлкін, қолымызға алып быт-шытын ... ол ... іс ... деп
айтқан пікірі күн тәртібінен түскен жоқ [12, ... ...... этномәдени тарихын зерттеуші
Әлем, қоршаған орта, оның тылсым күштерімен бізге мәлім және ... ... ... ... мен ... тергені, зерделегені арқылы
түсіну, ұғыну және ұрпағына ұғындыру адамзаттың барлық ... ... бұл ... ... ұлт пен ұлыс жоқ. ... ... ... ... да өзіндік дүниетану жолдары, ұлттық мәдениеті мен ... ... ... ... ... ... мәлім. Көшпенділер мен ... ... ... ... мен ... ... рухани жағы әр түрлі жолдармен дамыды. Халқымыздың тарихын
зерделесек, рухани-мәдени өмірімізді – ... ... бар сөз ... өнер, ән-әуез бен күйлерсіз елестету мүмкін емес.
Осыны түсінген ... ... ... ... әр ... ... бен күйлер тарихын тануға деген ... ... ... ... ... мен ХХ ғасырдың басында бірде-бір толастаған емес.
Оған, әсіресе, Шоқанның зерттеу еңбектері, Абайдың көркем поэзиясы мен ... ... ... М.Дулатов, М.Жұмабаев, М.Әуезов,
Қ.Сәтбаев, тағы басқалардың шығармашылығы айғақ.
Міне, осы жоғарыда айтылған зиялылар шоғырының ішінде ... ... ... мен ... ... дамуын тарихи тұрғыдан өзіндік
қолтаңбасымен зерттеген, сол арқылы ұлттық ... ... ... ... адамдардың бірі профессор Құдайберген Қуанұлы Жұбанов болды.
Оның әр жылдары жазылып, жарық көрген, уақыт ... ... ... (1925), «Біз де ұлт ... қарай маңдайладық» (1926), «Төңкеріс
және ұлт тілі» (1935), «Он үш жас күш» (1935), ... ... ... ... жеңісі» (1935), «Қазақ музыкасындағы күй жанрының пайда
болуы жайлы» (1936) және басқа еңбектері ұлттық мәдениетіміз бен өнер ... ... ... ... ... болуымен құнды [14; 43].
Қ.Жұбановтың шығармашылығы мен іс-қимыл әрекеттеріне көз жүгіртсек оны ... ... өнер ... ... ... бір мақсаттың – халқына рухани азық
беретін, өркениетке ... ... ... ... ... бұл ойымызды проф. Қ.Жұбановтың Қазақтың мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... қойылуына
байланысты жазылған «Қазақ драма театрының күрделі жеңісі» атты еңбегі
толықтыра түседі. ... бұл ... ... ... ... қазақ драма театры өзінің шығармашылық жолын анық көрсете бастағанын
тілге тиек етеді. Осыдан ... жыл ... сол ... ... елі мен ... ... ... орталық жіберген басшылар мен ... ... ... ... ... ... ... өркендеуіне қамқорлық жасамағаны былай тұрсын, ұлт театрын ашу
мәселесін дауға айналдырып талас ... ... ... ... Ф.И.Голощекин салған лаңнан құтылғаннан кейін жақсылық
нышандары белгі беріп, ол әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... болатын. Ғалым-зерттеушінің жоғарыдағы еңбектерінен
ұлт мәдениетін өркендетуге деген ғажап құштарлығын, халқына, еліне ... ... оның ... ... атсалысуын аңғару қиын емес.
Ғалым-лингвистің өз сөзімен айтсақ, «ұлт мәдениеті ірі саласының бірі
– ұлт тілімен ... ... ... белгілі бұл мәдениетімізді
өркендетуге жарарлық адам күші бізде көп емес-ті. Ал жаңа ... ... ... ... ... ... ел болуымызға бұрынғы шала хат
танитын белсенділер, білімдері таяз мұғалімдер мәдениет күші болуға олқылау
еді. Тіл - әдебиет жұмысының ... ... 13 адам ... ... «Он ... күш» ... еңбегінде қазақ мемлекеттік институтын бітірушілерге үлкен
үміт артып «олар қоғам күткендей ... ... ... ... ... бола алар, ұлт мәдениетін көтеруде үмітті ақтар» дегендей
сенім білдіреді. Бұл күндері біз ... осы ... ... ... ... ... келесі бір еңбегі «Төңкеріс және қазақтың
ұлттық тілін» мәдени-социологиялық (әлеуметтік) очерк десе де ... бұл ... ... ... ... тілі мен ... сөз
етеді. «Рас, Ресейге қарамастан бұрын да қазақта ... ... ... еді, - деп ... ...... ... дәуірінде сол аз мәдениеттің
өзінің іргетасы құлауға айналып еді. Міне, бұл мәселе біздің бір ... ... ... ... «өзі жоқ мәдениеттің несін жоғалтсын» деуі
мүмкін. Бірақ адам болған соң, халық болған соң ... да ... оның ... ... Автор пайымдауынша, мәдениет қазанның күйесінше жұғатын
нәрсе емес. Ғалым ұзақ жылдар бодандықта болған қазақ елінің ... ... ... ... болған Индиямен салыстыра отырып
баяндайды. Ағылшын буржуазиясы Индияның жері мен елін ... ... ... ... ... да, ... салтын да ойран қылған еді. Ескі
Ресей ... ... емес еді де, ... елі ... да ... ... ... Индиядағыдай әлеуметтік революцияны қазаққа жасамаған, жасай
да алмады, сондықтан қазақ қоғамында ескі дәстүр сол ... ... ... ... ... келе ол, ... үстірт ойлайтын «оқымыстысымақтардың»
патшалық Россия қазақтың бақытына тап болған деген ... ... Оны ... тұрпайы, ғылымға жат, дәйексіз тұжырым» деп
бағалайды.
Одан әрі автор қазақ ... ... ... ... болғанға
дейінгі мәдениетіне тоқталады, қазақ елі өз алдына мемлекет болып, бастарын
қосып, бір тілмен сөйлесіп, бір ... ... ... ... ... үш
жүз жыл бұрын басталғанын жазады. Сол үш жүз жыл қазақ мәдениетінің ішкі ой-
шұңқырын, соншалықты ... ... ... ... соншама
бірлестірген жылдар болғанын баяндайды. Ғалым әрі ... ойын ... ... ... ... тіл ... ал қазақ тілінен, басқа
тілдерде болмайтын, болса да ... ... ... ... болатынын, онда ешбір диалекті жоқтығын, ... тіл ... ... ... ... ... ... саны 5-6 есе аз, жері шағын елдердің тілдерінің ішкі айырмашылығы
сонша күшті ... ... ... тіл ... ... рухани
дамуындағы орнын айта келіп: «Тілдердегі мұндай тұтастық, бір өнділік,
тұрмыста ... ... ... қатынас болғандығын көрсетеді. Ондай тығыз
қатынас болмаса, өзі көп, неше түрлі ... ... бір ... тілі
мұншама бірікпеген болар еді» - деп ... ... ... ... жасайды.
Ғалым-зерттеуші «осы тығыз қатынас кейін әлсіреп, қазақ елінің бірлігі
ыдырап, қоғам ... ... ... ... ... ... тұтас
мәдениетінің тігістері сөгіліп, жарықшақталып, бытырауға айналғанына» -
өкініш білдіреді. Айта кету ... ... ... ... патшалы Ресей
дәуірінде басталып, халқымыздың қоғамдық шаруашылық құрылысындағы, сана-
сезіміндегі бар іріліктерді ұсақтауға, бар бүтіндіктерді ... ... ... ... ... ... жалпы мәдениетінде бар кемшіліктер
мен қалыс қалған жақтары жойылудың орнына үдетіле түсті. Осы ... ... ... де өз шешімін тауып кете қойған жоқ. Сөз жүзінде көп
жайлар істелген болып, әс ... ... ... мен ... әдеті мен
ғұрпы, тілі мен мәдениеті шет ... ... ... ... ... ... терең сезінген халқымыздың зиялы бөлігінің жоғалтқандарын
іздеп, кенжелеп қалған тұстарын жетістіру ... ... ... ... ... ... ... біз Қ.Жұбанов тағылымынан үлгі аламыз. Баршаға белгілі
егемен республикамызға аса ... ... бірі – ел ... ... ... дәлелді болу үшін, тек бір ғана мәселе, ғалым зерттеушінің
қазақ ... ... ... ыдыратпай ұстаған себептерге талдау жасауына
тоқталайық. Ғалым пайымдауынша, бұрынғы қазақ елінің ... ... ... ... ... мыналар болған:
- шаруашылығы бірыңғай (мал шаруасы) елдің ... ... мал ... ... ... елдің ат арқасына мінерлерінің тегісінен
әскер болуы. Сондықтан әрбір жеке адамның бас пайдасы мен қоғам
пайдасы ... ... ... да, ... жеке адамның азаматтық
санасы, қоғамның жалпы ... ... ... ... болды;
- көшпелі мал шаруашылығы және жер-мүлкінің ортақтығы адамды ... ... ... ... ... ... ... Шудан көшіп Жайық келуіне толық мүмкіндік беретін
еді. Бір ру мен ... ру ғана ... сол ... бір жүз ... жүздің от-суы, әр малдың сезон-сезондағы жайылымы, қазақ
елін қыдыртып, бірінің үстіне бірін құлата беруші еді;
- бір ру мен ... ... ... тағы ... ... ... әр жауласудың нәтижесінде үздіксіз араласып, жарасып
тұратындығы. Міне, бұл да араластырмай, қатынастырмай қоймаушы
еді;
- әр рудың ішкі ... Бұл да ... ... ... ... ... ... нәтижесінде қазақ мәдениетінің, соның ішінде қазақ тілінің
бірігуі, ... ... ... ... ... ... берік емес, тұрақты армиясы болмаған, көпшілігі
дегеніне жеткізу, бітімге, ... ... ... үшін ... ... ... құрал – тілі болатын. Ғалым-профессор «топ жарған ... ... ескі ... көп ... ... адамдар, қысқасы тіл
өнершілері елдің тізгінін ... ... ... ... ... зердесіне
салады. Бұдан соң ол ел ... оның даму ... ... ... өсу кезеңдеріне біраз шолу жасайды. Оқырман қауымға ... ... ... ... халінің, жағдайының өзгергендігін
баяндайды.
Алайда сол кездегі басқа да қазақ зиялылары сияқты Октябрь төңкерісін,
Совет үкіметін коммунистік ... ... ... ... прогрестік жол деп қабылдаған және оған толық ... ... ... ... сол тұстағы заман ағымымен үндесіп жатқан, бірақ
бүгінгі күн тұрғысынан алғанда ... ... ... ... ... ... да ... Сондай тұжырымдардың бірі ғалымның мәдениет
дамуына дін мен араб-парсы элементтерінің кері әсері және ... ... ... ... пікірлері мен түсініктері. Мәселен, Қ.Жұбанов
бүгінгі күні ... ... ... ... өкіметі ислам дінін
таратуға, дамытуға көмекші болды, қазақ даласында мешіт, медресе ... ... ... ... деп ... ... сөйтіп қазақ арасына
араб-парсы сөздері енуіне патша өкіметінің өзі себеп ... т.б. ... ... ... ... және бүгінгі таным биігі мен түсініктер
тұрғысынан қарасақ, қазақ ... ... ... діндар
болғанынан, болмаса басқа елдердің тілдік қорымен пайдаланып, өз ... емес еді. ... сол ... ... ... ... мен алдын-ала болжанып, жоспарланып, ... ... ... жүйе ... жалғастығын тапқан орыстандыру, діннен бездіру,
әдет-ғұрыптан, салттан ада етіп, тарихи есімімізден жаңылдырып, санамызды
салғырттандыруда ... еді. Ал ... ... ... ... ... ... болсақ, кейін көрнекті ғалым-лингвист, профессор
Қ.Қ.Жұбановтың өзі де қолдан ... ... ... ... ... ... ... кете барғанын естен шығаруға болмайды.
Ғалымның қазақ мәдениеті саласын дамытуда сіңірген еңбегінің бір үлкен
саласы – күй ... ... ... мен зерделі ойлары, пайымдаулары.
Осы бағытты әңгіме еткенде оның 1936 жылы ... ... ... ... күй ... ... болуы жайлы» атты еңбегінің орны
ерекше. Бұл ... ... өнер ... қауымнан өз бағасын алған,
мәдениетке, жалпы рухани дүние дамуына қатысты жұртшылықты елең ... ... ... ... ... ... рухани мәдениетінің бір саласы болып
табылатын күй тарихын зерттеу, оған тиісті ... ... ... бір ... ... ... іс емес. Өйткені, әрбір зерттеушінің
мақсаты жаңа істі өз ... ... ... жол ашу. ... ... ғалым-лингвист бұл еңбегінде болашақ зерттеушілерге, тарих, тіл
деректері жөнінен өз мамандығы жағынан көмек беруді көздеген.
Қазақ музыка ... ... ең ірі ... бірі – күйлер
туралы өз ойын ғалым-зерттеуші былайша таратады. ... ... ... ... өлшеулері жағынан қарағанда да, күйлер ... ... ірі ... бірі ... дау жоқ. ... ән мен күйдің екеуінің екі бөлек болуының өзі ... ... бір ... ... тұрғандығын аңғартады. Өйткені, бұлар әуелден
екі бөлек туған ... ... ән мен күй бір ... тек музыка мәдениетінің
кемеліне келе дамуына байланысты, ән мен күй ... ... ... ... ... ... кетсе керек. Ал татар тілінде ән мен
күйді біріктіріп «күй» деп атайды. Бұлардың күйлері де, әндері де ... Ән ... тек ... ... күй жоқ. ... ... болса, ән, күй, би, үшеуі араласып бірге жүреді.
Қ.Жұбанов пайымдауынша, қазақ ... ... ... сирек
ұшырайтын нәрсе. Бүгінгі күн көзімен қарайтын болсақ, ... ... күй ... шешу барысында зерттеуші әуелі: қазақ күйі қашаннан
бері жұртқа белгілі? Не себепті күй деп ... ... деп ... ... ... – деген сұрақтарды қарастырып, олардың тарихи шығу төркініне
этимологиялық талдау ... Бұл ... ... күй ... ... ... ... ғұламалары Махмұд Қашқаридің ХІ ғасырдан қалған
еңбегі «Диан-и-лұғат» пен ... ... ХІХ ... ... ... ... еңбектеріне, ондағы мәліметтерге сілтеме жасайды.
Әсіресе, соңғысының «Әр елдің музыкасы сол елдің ... ... ... ... ... назар аударады.
Әрі қарай Иран музыканты Әбдіқадыр Мұрағидың еңбегін ... ... бұл ... ... ел ... мен сөз атауларына, олардың өзгеру,
шығу төркініне ... ... ол ... ... ... ... қазіргі қытайлар емес, Каспий теңізінің маңында ... ... бірі және ... сөз етіп ... сол ел ... ... Бұл тұжырым кейін біздің заманымыздың энциклопедист-ғалымы
Л.Гумилев ... ... ... баршаға мәлім. Еңбекте
кездесетін «көк», «ыр», «дола» сөздерін бүгінгі күн ... ... ... «толғау» деген сөздер болатындығын біліктілікпен дәлелдеп береді.
Әбдіқадір Мұрағидың ... тағы бір ... ... – күй ... ғана болмаған, ерте кезде ХІҮ ... да ... ... күй тек хан ... ... ... түрі екендігі. Күй
жөніндегі Шығыс кітаптарынан алған ... ... ... әрі ... ... ... ... профессор В.М.Беляев пен
В.А.Успенский жазған ... ... ... ... ... музыка
мәдениетінің дамуын, түрік музыкасының жетістігін, әзірбайжан елімен қоңсы
болғандықтан солардан ... деп, ал ... ... ... жұртынан келген
деп жасаған қорытындысының ғылымилығын тануға тоқталады. Олардың әр ... өз ... ... ... деп ... мұны ... ... ықпалынан
болады деп қарауларын диалектикалық танымға ... деп ... ... бір елден, екінші елге ... ... деу, ... ... ... Қ.Жұбанов өзбек музыкасын зерттеген
профессор Питраттың Шығыс ... ... бар ... жинап,
топтастырғанын зор еңбек деп бағалайды. Бірақ ... ... ... бұл ... ... тұрғыдан терең зерттеулер жасай
алмағандығына өкініш білдіре отырып, оның жинақтаған материалдарының ішінде
қазір керекті, маңызды ... - ... ... ... ... ... музыкаларында ән, күй, би аралас келетіні туралы сол тұстағы замана
деңгейіндегі ... ... ... ... ... пікір-тұжырымдары,
түсініктері мен оралымды ойлары осындай.
Тағы бір айта кететін ерекше жайт, ғалым-зерттеушінің музыка ... ... ... тоқтала отырып, халықтың музыкаға қатысты салт-
санасын, этномәдени ерекшеліктерін зерттеуге де талпыныс білдіргені. ... шешу ... ол: ... ... ... ... қылған, бұл қандай
қызмет атқарған, әуелден осы күнгі ... ... ... ... ... ісі
болған ба? – деген сұрақтарды қарастырып, бұлардың тарихи шығу төркініне
этимологиялық талдау жасайды. ... ... ... ... табиғаттың дүлей ... мен ... ... ... ... ... ... жаратылыстың беймәлім күштерімен
айқасуға, арбасуға тырысқан. Ғалым ән, өлең, би ... де ... ... ... еңбегі болып дүнтеге келген деп түсінеді. Сол ... бәрі ... өте келе ... құлшылық, бақсылық ісіне ауып кеткен.
Қазақ халқының бақсылары адамды бүйі, жылан немесе басқа улы ... ... ... ... ... өлең ... ... сиқырлар
істеп жазған. Ол қобызшылар, домбырашылар, әншілер – барлығы осы ... деп ... бұл тек жай ... ... ғана ... сол кездерде қай
елдерде болған, кейін осы міндетті атқарып жүрген Шамандар әр ... ... ... – деп ... өз ойын [14, 50]. Бұл сол кез ... ән, өлең, би тарихының шығуы бойынша бірден-бір соны ой, сардарлы
тұжырым еді.
Ғалым «бақсы» сөзіне тоқталып, оған ... ... ... ... сөз тек қазата ғана емес, басқа халықтарда да ... ... ... ноғайларда бақсы – ... ... күні ... дейін Түрікмен халқы музыкантты ... ... және ... ... тек жай музыкант болмай, арнайы
дайындайтын ... бар ... ... ... ... сөз ... ... музыкамен, қобызбен бал ашатындығын да айтып кетеді. ... ... тек жай ... емес, қайсібірі талантты музыканттар да
болған. Зерттеуші-ғалым қазақтардың ... ... ... ... ... ... ... ботасына қарамаған нарды күй
тартып жүйесін босатып, идіріп жіберетіндердің ... ... ... ... де ... ... ... келіп, «музыка алғаш әзірде
сауық үшін ... ... емес – ... ... ... ... Әуелгі әзірде ән, күй, би аралас жүрген де, кейін күй өз
алдына бөлек жанр болып ... ... күй ... бөлек тартылып, оған
өлең, не бөтен ешнәрсе қосылмаған. «Қазақ күйінің өз ... жанр ... ... ... ... музыка өнері, каста өнері болуынан шығып
халық өнері болуымен ... ... ... – деп ... ... Қазіргі ғылым тұрғысынан қарағанда зерттеушінің бұл ойының дұрыс
екендігі, біліктілік пен қисынмен айтылғандығы ... дау ... әрі ... Қ.Жұбанов күй сөзінің шығу тарихын қарастыра
келіп, қазақтың күй жанрының шығу төркініне ... ... ауыз ... ... ... ... ... жасайды.
Жалпы алғанда, профессор Құдайберген Қуанұлы Жұбановтың қазақ халқының
ұлттық өнері мен мәдениетінің дамуына, ... ... мол ... қазақ зиялыларының бірі және бірегейі болғаны сөзсіз.
2.2. Қ. Жұбановтың тіл мен мәдениет байланысы туралы ой-пікірлері
Осы арада мына ... атап ... жөн деп ... Шын мәнінде,
олардың бастау көздері ретінде В. Фон ... ... т.б. ... ... ... теориялық қағида сипаттағы ғылыми нышандарының
көріністеріне қазақ тіл ... ... ... ... ... ... ... тап боламыз. Атап айтқанда,
Ш.Уәлиханов, Қ.Жұбанов, Ә.Марғұлан, М.Әуезов т.б. ... тіл ... ... ... ... ... ... профессор
Қ.Жұбанов тіл арқылы халықтың тағлымдық мұраты мәдени әрі тілдік ... ... және ... әр ... ... ... тіл ... табыстыратын жаңа саланың дүниеге келетіні туралы сол кездердің
өзінде-ақ ... ... ... ... ... ... түрлі-түрлі
болған соң, олардың әр затқа қоятын аттары да түрлі-түрлі. Тіл ұзақ ... ... ... оның ... тұрмысқа байланысты» [2, 93]
деген пікірі ұлт мәдениетінің ұрпақ жалғастығын сипаттаса, ал, мәдениет ... ... ... белгілі бір қоғамда өмір сүрген ... ... қоры бар ... ... өмір ... қажетті туындысы деп
қарауын: «Мәдениет – ... ... ... ... ... ... ... көксегендей жағдай тумаған болса, ... ... ... ... ауызға түспейді» [2, 325] деген ... ... Осы ... ... зерттеулерінде күн көру, күн байыды, күн батты, ұмай
ана, безгегі ұстады т.б. сөздердің қалыптасуының тек ... ... ... ... негізі, уақыт пен кеңістік контексіндегі этнотанымдық
табиғаты да ашылған. Атап айтқанда, бұл ... ... «тіл ... ... ... ... бұл тілдік деректерді сол тілде
сөйлеуші халықтың әр кезеңдегі тарихи-әлеуметтік тәжірибесіне ... ... сай ... ... категория
ретінде қарауға болады. «Тіл мен ұлт ... ... ... ... ... әртүрлі салт-дәстүрлердің тіл арқылы сақталып жетуі арқылы
ұлтты тұтастырушы, жалғастырушы қызметімен дәлелденіп, анықталады.
Демек әр ... өмір сүру ... ... ... ерекшеліктері,
ойлау ұғымдары мен бағыт-байламдарын сипаттайтын тілдік жүйесі ... ... ... Ол - әр ... ... ... әлеуметтік
жағдайына байланысты дамитын, қоғамдық санасына сәйкес негізделетін,
«ұжымның жадында жинақталған ... ... олай ... ... ... тілдік көрінісін мәдениеттің метатілі деп қарауға
болады. Бұл ... ... ... ... ... де арқау болды.
Ал осы мәдени мұраның немесе мәдениеттің ... ... ... ... ... ... тілдің коммуникативтік қызметімен тікелей
байланысты. Сол арқылы әрбір ұрпақ өкілі ... ... ... ... ... ұрпақтар жалғастығын іске асырады. Міне, осы арада
мәдениет игіліктерін ... мен ... ... мәдениетаралық,
танытушылық қызметті профессор Қ.Жұбанов сынды ... ... тіл ... ... Осы мақсатта қарастырылатын
тілдің танымдық-мұрагерлік қызметі негізінде сан ғасыр ... ... ... ... сан ... танитын ана тілінің ... ... ... ... ... тарихының қоймасы»
(Қ.Жұбанов) деп түсінуге болады [15, 19].
Осы орайда тілдік фактілерді тек ... ... ... ... белгілі бір кезеңіндегі күйін ғана анықтап, оның табиғаты
мен құрылымының тарихи дамуы туралы толық ... ... Бұл – ... ... ... ... ... талқылауды қажет
етпейтін тарихи қағида.
Ол қағида талай даму жолдарынан өтіп, бүгінде ... ... ... ... ... арнасына шыққан кезеңде тілді тарихи
дамуда зерттеудің негізгі тәсілдерінің біріне айналды. ... ол ... ... сол тіл ... ... мәдениетімен, психологиясымен
сабақтас антрополингвистикалық бағыттағы зерттеулердің өзегін ... ... ... тіл арқылы танытуды мақсат етіп, ... ... ... және мәдениетті жаңғыртуда тіл
деректерін диахрондық және ... ... ... да ... зерттеу тәсілдерінің бірі болып саналады.
Қазақ тіл білімінің топырағында бұл қағида ана тіліміздің алғашқы
профессоры Қ.Жұбановтың ... ... ... ... ... талдау үшін тарихқа сүйене отырып, реконструкция жасауды,
яғни тарихи принципті ұсынған ... ... ... жазды: «тілді
диалектикалық тұрғыдан зерттеу үшін ... ... ... ... ... ... жазба ескерткіштердің материалы жеткіліксіз. Сондықтан сол
кезге дейінгі ... ... ... ... ... фактілерді зерттеу жөн»
[15, 73]. Ғалым тіл тарихын оның қазіргі ... ... ... ... яғни
диахрония мен синхрония тәсілін жеке-жеке ... ... ... ... ... ... ғана тілге деген диалектикалық
көзқарасты туғызады деп тұжырымдайды.
Бір айта ... ...... ... ... ... зерттеуге байланысты айтқанда қолданған геологиямен
тығыз байланысты «палеонтология» термині туралы. Энцеклопедиялық анықтамаға
сәйкес: «Лингвистикалық палеонтология» дегеніміз – ... ... ... және рухани мәдениеттен мағлұмат беретін тілдік ... ... ... ... 30-шы ... ... оысмен үндесіп
жатқан Қ.Жұбановтың мына пікірінен ... ... ... ... ... ... ... болады: «Тіл – адамзат тарихының қоймасы
тәрізді. Жердің тарихын білем дегендерге ... бір ... ... бірі ... ... ... із қалдырып, жердің геологиялық
дамуының ... ... жер ... ... ... де ... кезеңі
даму тәртібіне сай тілде қаланып, қалыптасып, сақталады» [15, 74]. Әрі
қарай автор ... ... ... барлау жасаудың табиғилығын,
заңдылығын дәлелдейді. Біріншіден, палеонтология негізгі зерттеу ... тек ... ... ғана ... жалпы сол тілдің өзіндік ... ... ... ... сол ... ... ерекшеліктеріне, ішкі
даму заңдылықтарына сүйенеді. Біздің ойымызша, ғұлама қазақ ... ... ... ... заңдылығының негізін түркі
тілдерінің (соның ... ... ... де) ... ... тіл білімінде палеонтология термині қолданылмайды деуге
болады. Бірақ оған қатысты басқа балама, жаңа терминдер пайда ... ... ... ... ілкі түбір, этимон т.б.). бірақ әңгіме оның атында
емес, затында десек, аталған мақаладан басталған ... ... ... ... ... ... ойлары өз жалғасын қазіргі ... ... ... әр ... өмір сүру ... ... ... ерекшеліктері,
ойлау ұғымдары мен бағыт-байламдарын сипаттайтын тілдік жүйесі ... ... ... Ол - әр ... материалдық, экономикалық, әлеуметтік
жағдайына ... ... ... санасына сәйкес негізделетін,
«ұжымның жадында жинақталған жүйе» (М.Лютман). олай ... ... ... ... ... мәдениеттің метатілі деп қарауға
болады. Бұл ыңғайда мәдени лексика Қ.Жұбанов зерттеулеріне де арқау ... осы ... ... ... ... метатлінің танылуы, халық
игілігіне асуының негізгі тірегі тілдің коммуникативтік қызметімен тікелей
байланысты. Сол арқылы ... ... ... ... ... ... ... игеруде ұрпақтар жалғастығын іске асырады. Міне, осы арада
мәдениет игіліктерін өндіруші мен ... ... ... ... ... ... ... ғалымдарымыздың
зерттеулерінен басталған тіл ғылымы атқарады. Осы мақсатта ... ... ... ... сан ғасыр құпиясын бойына
сақтаған этнотілдік деректерді сан ... ... ана ... ... ... ... қазына, «адамзат тарихының қоймасы»
(Қ.Жұбанов) деп түсінуге болады.
Осы орайда тілдік фактілерді тек ... ... ... ... ... бір кезеңіндегі күйін ғана анықтап, оның табиғаты
мен құрылымының тарихи дамуы туралы толық ... ... Бұл – ... тарихының, түркологияның қазіргі деңгейінде талқылауды қажет
етпейтін тарихи ... ... ... даму ... өтіп, бүгінде тілді зерттеудің
барынша жан-жақты, толық, кешенді ... ... ... тілді тарихи
дамуда зерттеудің негізгі тәсілдерінің біріне айналды. Себебі ол тілді, тіл
тарихын сол тіл ... ... ... ... ... бағыттағы зерттеулердің өзегін құрайды.
Сайып келгенде, ... тіл ... ... мақсат етіп, негізінен,
диахрондық сипаттағы этнолингвистиканың және мәдениетті ... ... ... және ... ... ... да ... зерттеу тәсілдерінің бірі болып саналады.
Қазақ тіл білімінің ... бұл ... ана ... ... ... ... ... алды. Бүгінгі тіл
ерекшеліктерін талдау үшін тарихқа сүйене отырып, реконструкция ... ... ... ұсынған профессор Қ.Жұбанов былай жазды: «тілді
диалектикалық ... ... үшін ... ... ... Себебі тілдің
тарихын жасауға жазба ескерткіштердің материалы жеткіліксіз. Сондықтан сол
кезге ... ... ... ... сақтаған тілдік фактілерді зерттеу жөн».
Ғалым тіл ... оның ... ... ... ... ... яғни диахрония мен
синхрония тәсілін жеке-жеке бөлек қарамай, екеуінің бірлестігі негізінде
жүргізілген зерттеу ғана ... ... ... ... ... ... айта кететін нәрсе – ... ... ... ... ... байланысты айтқанда қолданған геологиямен
тығыз байланысты «палеонтология» термині туралы. Энцеклопедиялық анықтамаға
сәйкес: ... ... ... – жазба дәуірге дейінгі
материалды және рухани ... ... ... ... ... ... өткен ғасырдың 30-шы жылдарының өзінде ... ... ... мына ... ... терминін тілге қатысты
қолдану себебін толық түсінуге болады: «Тіл – ... ... ... Жердің тарихын білем дегендерге белгілі бір тәртіппен ... бірі ... ... арқылы із қалдырып, жердің геологиялық
дамуының кезеңдерін көрсететін жер ... ... ... де ... ... ... сай ... қаланып, қалыптасып, сақталады». Әрі қарай автор
тілге осылайша ... ... ... ... ... Біріншіден, палеонтология негізгі зерттеу объектісі етіп ... ... ғана ... ... сол тілдің өзіндік тілдік фактілерін
түгел алады. Екіншіден, сол ... ... ... ішкі ... ... ... ойымызша, ғұлама қазақ тілінің фактілеріне
палеонтологиялық барлау жасаудың заңдылығының ... ... ... ... ... ... де) жалғамалық табиғатымен байланыстырады.
Қазіргі тіл білімінде палеонтология термині қолданылмайды ... ... оған ... ... балама, жаңа терминдер пайда болған (өлі
түбір, түпкі ... ілкі ... ... т.б.). ... ... оның атында
емес, затында десек, аталған мақаладан басталған Қ.Жұбановтың қазақ ... ... ... ... ... өз ... ... күнгі
зерттеулерден тауып отыр.
Ғалым М.Серғалиев еңбегінен ... ... көре ... ... тіл ... аса көрнекті өкілі Қ.Жұбановтың, бір жағынан,
әдебиетшілік талантының арқасында 30-жылдары ұлттық мәдениетімізде алатын
орнына әділ баға ... ... Оның ... ... халық үлгісінің
басы артық қосарларын жоюмен қабат, шығыс үлгісінен келіп жүрген араб-парсы
сөздерін де қуып ... ... ... ... ... ... ... жол ашып, жазба әдебиет тіліміздің іргесін қалайды дейтін пікірі
бұл ... ... ... ... [16, ... айтқанда, тіл – ұлттың тарихы мен ... ... ... ... ... ұлы мұра.
2.3. Қ.Жұбановтың тіл мәдениетін қалыптастырудағы ... ... ... ... ... ғылымын сөз еткенде, көрнекті
лингвист, шығыстану саласындағы кең көлемді білімі бар аяулы ... ... ... есімін атамай өтуге болмайды. ... ... ... ... ... қалаушылардың бірі, ұлт
кадрлары арасынан шыққан тұңғыш филолог, профессор Қ.Жұбанов ... ... ... оны ... бар ... мен ... ... игілікті еңбек етті.
Қазақ мектептерінде ана тілін ... пән ... ... ... оқулықтарын жазып, ана тілінің мектептік курсының программасын
жасады. Құдайберген ... ... тіл ... ... ... ... алады.
Құдайберген Қуанұлы Жұбанов 1899 жылы Орал облысы, ... ... ... ... Жұрын ауданы) Темір-Орқаш болысына қарасты
сегізінші ауылдың Қосуақтам деген жерінде туады. ... Қуан ... ... адам ... Ол өз ... ... ... салтымен малын бағып
отыра бермей, көршілес орыс поселкелерімен араласып, солардың ... ... ... де ... ... Екатерининск
поселкесіндегі «тамыры» Иван Содухтың ... Қуан ... ... ... ... ... ең ... баласы болады. Оны ерте оқыта
бастайды. 1914 жылы ол Орынбор қаласындағы медересе ... ... пен ... ... ғалымдар жөнінде түсініктер алады және осы
кезде ғылым негіздерін орыс тілінде ... ден ... ... ... осы ... 1917-18 оқу ... Елек қаласындағы екі кластық орыс
учелищесін түгел үздік бағамен бітіріп шығады. Осылайша екі түрлі оқу ... оқып ... ... ол жасы он ... толмай-ақ бірнеше тіл
үйренеді. Бұл кезде Құдайберген араб, парсы, ... ... оқи, ... ... әдебиеті классиктерінің шығармаларын түпнұсқасынан ... ... ... бала ... орыс тілін білуге құмар болады. Жұрындағы
уездік мектепте оқып ... ал орыс ... ана ... ... ... Ал ... ... орыс училищесін бітіруі арқасында ол көптеген
пәндерден тиянақты білім алып ... ... ... ... ... ... ... 20-шы
жылдардың бас кезінде Темір қаласында (Ақтөбе облысы) уездік оқу ... ... ... Ол өзіне міндеттелген жұмыстарды атқарумен
бірге бұл кезде халық ... ... ... ... ... ... ... мақсат етеді. Оның замандастарының, кейбір жолдастарының
айтуынша, Құдайберген бұл жылдарда мәдени-ағарту ... ... ... қаласындағы мұғалімдердің және басқа инттеллигенттердің
күшімен қазақ еңбекшілері үшін ойын-сауықтар қойып, түрлі ... ... ... ... ... ... ... тұрады
Уездік оқу бөлімі жанынан Құдайбергеннің басшылығымен шығып ... ... ... журналда сол кездерде М.Горькийдің «Сұңқар туралы ... ... ... тағы басқа шығармалары, В.Г.Короленконың әңгімелері
қазақша аударылып жарияланып отырады. Бұларды ... ... өзі ... ... Осы ... ... ... Тілепбергеновпен бірге
Құдайберген қазақ еңбекшілерінің тұрмысынан алып, бірер пьеса да жазады.
Оларда қазақ кедейлерінің ... ... ... күресі, әйел теңдігі мәселесі
сөз болады. Халық ауыз әдебиетіндегі «Сегіз пен ... ... ... ... ... пьеса кейіннен Ақтөбедегі совет-партия мектебі
тыңдаушыларының және педтехникум студенттерінің күшімен қала жұртшылығына
көрсетілді.
Құдайберген ... ... ... ... ... ... одан, негізінде, қол үзбеген адам. Бала жігіт кезінде ... ... ... ... ... ... бастап, ол есейе
келе фельетондар, шағын әңгімелер, публицистикалық мақалалар жазып тұрған.
Жоғарыда аталған «Ай» атты ... ... ... ... ... ретінде, 1922 жылы жазған «Айға» деген шағын өлеңінде Құдайберген
ағартушылық идеясын алдына мақсат етіп қоя ... ... жылы ... ... ... [17, 528].
Құдайберген сол 20-шы жылдардың орта менінен бастап-ақ тіл ... ... Өзі ... ... ... ... ... және ол
тілдердің грамматикасын жетік ... ... ... ... ілгері бастыруда араб графикасына негізделген ескі жазудың
көп ... ... ... Сөйтіп, 1925 жылдардан бастап латын
жазуына ... жаңа ... ... ... Москва, Алматы,
Қызылорда қалаларында болған айтыстарға белсене қатысады. Бұл ... ... ... оқу ... ... әрі ... ... болып қызмет істеп жүреді. Сондықтан ол тек
лингвистика ... ... ... ... ... ... ... мәселелермен шұғылданады. Қазақ мектептерінің ол тұстағы ... ... ... ана ... жазылған оқулықтар аз ... ... ... ... бар білімін ортаға салып, бірсыпыра
мәселелер жөнінде мұғалімдерге көмек көрсетіп отырады. Ауыл ... ... ... ... ... ... оларды түрлі
қысқа мерзімді курстарға ... өзі ... ... ... береді. Сол
кезде Құдайбергенмен қызметтес болған адамдар оның психология, ... ... ... ... ... мектептегі тәрбие жұмыстарын
ұйымдастыру туралы мұғалімдерге ... ... ... ... ... ... ... өзбек, татар сияқты ... ... ... ... мектептеріне бейімдеп пайдалану жолдарын ерінбей-
жалықпай түсіндіріп отыратынын айтады.
Құдайберген тек ... ... ғана ... ... ... химия сияқты ғылымдардан да едәуір хабардар болған адам. ... ... ... ... ол бір жағы ... ... тәрізді
ғылымдарды үйреніп, әр тіл мәселелерін ... ... ... ... ... аса ірі тіл ... хат жазысып
отырса, екінші жағынан, қаладағы педагогикалық техникумның ... ... ... ... Негізінде бірнеше пәнді қатар зерттеу
Құдайбергеннің басты бір ... ... ... әр алуан ғылымнан
терең мағлұматы болуының арқасында Құдайберген ... ... ... ... сөз жоқ, ... ... жоғары тұратын.
Құдайберген Жұбановтың жалпы ағартушылық қызметі халық арасына ... ... ... ... ... игілікті істерден бөліп қарамайтыны
жоғарыда айтылды. Оқу бөлімі аппаратында жүрген кезінде де ол ... ... ... қарсы жұртшылық арасында жүргізетін үгіт
жұмыстарынада да белсене қатысып, қожа, молдалардың халықты алдаған зиянды
әрекеттерін ... ... ... ... ... ... ... бойынша «Комсомол айттығы» деген атпен ораза,
намазға, айтты мерекелеуге ... ... ... фельетондар жазады.
Құдайбергеннің осы тұста жазған «Жаңа рамазан батасы» дейтін ... ... жылы ... ... ... ... ... солсаң өле бер,
Ораза мен намаздың
Игілігін көре бер.
Бақсы болсаң бақырған,
Жыныңды іздеп шақырған,
Ауыра бер сауалмай,
Жазады ғой болса да
Түкірген я қақырған, -
деп ... ... діни ... ... байларды, парақор
әкімдерді аяусыз мысқылмен ... ... ... ... алуға,
кедейлерді «бай тиер деп жасымауға» шақырады.
1928 жылы ... ... ... ... ... ... шақыртып алдырады да, біраз уақыттан кейін, яғни келесі
1929 жылдың январында, командировкамен Ленинград ... ... ... ... ... ... ... мамандығы бойынша түседі және институтта ассистенттік қызмет
атқарады, сол жылы Қызылорда қаласында ... жаңа әліп ... ... қатысып сөз сөйлейді. Бұл кезде Қ.Жұбанов жаңа ... ... ... ... ... ... мықтап
шұғылданады. Жоғарыда аталған конференцияда негізгі көңіл ... бірі – орыс тілі ... ... ... жаңа ... ... ... болады. Құдайбергеннің осы жөніндегі пікірі қазіргі кезде біздің
жазу практикамызда жүзеге асып ... ... ... «Орыс сөздерін қазақ тілінің әуеніне көндіріп, бұзып
жазайық, ... өзі ... ... сай ... ... ... ... ол термин сөздердің түбірін өзгертпей жазу керектігін, сөздерді
бұзып айту сингормонизм заңына байланысты нәрсе емес ... ... ... ... ... бір ... – латын әрпіне
негізделген жаңа жазуымыз үшін бас ... ... ... ... бұл ... де ... пікір айтады. Жазу емлесін ... ... ... ... бір табан жақындау үшін бас әріпті қабылдап
алудың мәні зор ... ескі араб ... ... ... қате ... ол жан-жақты байымдап түсіндіреді. ... ... ... осы ... жөнінде Құдайбергеннің «Бас әріп
керек пе?» деген көлемді мақаласы жарияланады.
Шығыстану институтының ... бір жыл ... ... СССР ... академиясының Тіл және ойлау институты жанындағы
аспирантураға ... ... ... ... ... ... ... әрі
жан-жақты білім алып келген Құдайберген теориялық, ғылыми қабілетін
тереңдете ... ... ... ... өзіне ұстаз болған
академик ... ... ... ... бір ... ... былай деп те жазады: «Мы считаем совершенно ... ... ... ... на ... язык, как» застваит жаворонка
нести яйца на овце» или ака ... как то, что на ... ... ... в том, что тут мы ... дело с ... фразеологией, с так
называемым «крылатыми словами», значения которых ... ... ... из ... они ... ... бы ... в целом» (сб. «Турды казахского институты национальной
культуры», Т.І,С.154).
Аса ірі ... ... – СССР ... академиясының аспирантурасына
ауысқаннан кейін Құдайберген тіл мәселелеріне ... ... ... ... Сол 1930 жылы ... Алматыда
болған съезінде ол «Смысл бессмысленных слов» деген тақырыпта одағайлар
туралы баяндама ... ... ... мал ... ... ... көптеген одағай сөздерді этимологиялық ... ... бір ... ... ... бар ... ... көпшілігі түрлі
малдардың аты болғанн айтып береді. Мысалы, «қош» одағайы ... ... ... ... ... ... одағайы – «өгіз», «өкір»
сөздерімен, «моһ» одағайы қытайдың «жылқы» дегенді білдіретін «маа» ... ... ... ... ... аса ... ... Құдайбергеннің бұл еңбегі кейінірек «Скотоводческие междометия
казахов» деген атпен баспаға берілді, ... ... ... ... ... жылы ... аспирантураны бітіріп, Алматыға тұрақты қызметке
келеді, Қазақтың Абай ... ... ... ... тілі
кафедрасының меңгерушісі болып тағайындалады, профессор атағын алады. Көп
ұзамай-ақ оның білім мол, іскер ... ... ... ... ... ... да міндеттер жүктеледі. Сөйтіп, ол Қазақ ССР Ағарту халық
комиссариаты ... ... ... ... СССР Ғылым
академиясы қазақ филиалының лингвистика секторының меңгерушісі ... ... ... ... ... ... комиссариаты қаладағы
қазақ тілі оқытушыларының бір ... ... ... ... грамматикадан лекция оқуды тапсырады. Сөз арасында айта кетейік,
сол ... осы ... ... ... ... қазір қарт
мұғалім, педагогика ғылымдарының кандидаты Шамғали Сарыбаев ... ... ... жинау жөніндегі комиссияға аса құнды бір
папка материал табыс ... Бұл - ... ... ... ... лекциялардың конспектісі болып шықты. Қазір комиссия
мүшелері қолжазбамен танысып, оны ... ... ... Қуанұлы Жұбановтың Абай атындағы педагогикалық
институты және басқа жерлерде оқыған жалпы тіл білімі, қазіргі қазақ ... ... ... қазақ интеллигенцияларының қалың
көпшілігінің назарын еркісіз аударатын. Белгілі бір курс ... ... ... өз ... ... ... лингвистика жөніндегі
білімінің әр жақтылығы айқын көрініп тұратын. Лекциясының өн бойында ол
қазіргі және ежелгі ... ... ... ... ... ... ... дәл әрі мейлінше пайдаланатын. Ертедегі ... ... де ... ... білетін, тыңдаушылардың
орхон-енисей жазулары, олардың лексикалық, грамматикалық және ... ... ... ... ... Тек ... тілдері емес,
Құдайберген лекция үстінде туысы жағынан қазақ тіліне ешбір жақындығы жоқ
латын, ... ... ... ... және басқа көптеген халықтардың тілдік
фактілерін де емін-еркін пайдалана ... Оның ... қай ... айтса да, ешбір көмескелік, дау туғызарлық жай ... ... ... ... ... тарихын түсіндіре келіп, ол,
мысалы: «Русский ... ... ... ... ... не ... ... «безгегім ұстады», а так «безличные глаголы в самом деле ... ... ... но лишь с тем различием, что в этих ... ... ... – тот кто действует, в ... ... ... ... ... ... Es regent (ес регнет),
греческое hel (дождит», хотя представляются как «дождь ... в ... ... что «дождит» некое божество, а до анимизма – ... ... ... ... встречается следующее выражение: Фел дара Зевс – а ... ... язык ... выражение: «Jue tonante», «когда Юпитер
гремел», - еп бірнеше тілден түйдектеп мысал ... ... ... 1933-34 ... Абай атындағы педагогикалық
институтта фонетика курсынан оқыған лекциясының кіріспесінен алынып отыр.
Қ.Жұбанов ... ... ғана ... ... ана ... ... методикасымен, әдебиеттану, терминология мәселелерімен ... 1934 жылы ... ... журналында оның «Буын жігін қалай
табуға болады?» «Әдіс бірлестіктері мен әдіс үйірмелерінде оқу жылының ... ... әдіс ... ... атты ... ... Осы жылы қазақ ... ... ... ... болғанына 30 жыл толумен байланысты өткізілген юбелейде
ақын туралы Құдайберген көлемді ... ... және оның ... ... ... беретін аса бағалы кітапша жазады. Кітапшаның
үзіндісі «Абай – қазақ әдебиетінің классигі» деген атпен «Әдебиет ... 1934 ... № 11 – 12 ... және «Социалистік Қазақстан»
газетінің сол кездегі бірнеше санында жарияланды.
Құдайбергеннің Абайға берген ... сол кез үшін ... ... ... әдебиетімізден Абайдын алатын орнын анықтау, оның зор ... тану ... ... басы ашық ... ... жоқ, қайта бұл
салада талай айтыс-тартыс, ... ... мен ... ... ... ... ... Абайдың шын ұлы адам екенін, қазақтың әдеби ... ... ... ... ... ... шығу кезде аса
қажет болды. Міне, осыдай кезенде Құдайберген әрі жауапты, әрі ... ... Ұлы ... сол ... бүкіл шығыс әдебиетінің көрнекті
өкілдерімен салыстыра келіп, профессор ... ... ... ... ... шендесетін ақын жоғын атап ... ... ... ... М.Лютердің тырнақалды еңбегі «Жаңа өсиетті» («Новый завет»)
аударғаны болды. Оның 1521 ... 1534 ... ... 13 жыл ... ... ... ... (библиені) неміс тіліне аудару ... ... ... ... ... неге ... деп ... тілге сіңірген еңбегін
бағалап отыр. Абайдың аударғаны Құран емес, ... мен ... ... ... Крылов», - дейді Құдайберген. «Абайдың өңгеден өзге қылатын оныі
тағы бір ерекшелігі бар: бұл – ... мен ... Ғали ... Қмал ... Эмирхандай, тіпті Маржани мен Насиридай өз кезінің қолайлы жағдайы
жарыққа шығраған, өсіңкі тұрмыс тілегі тікелей ... адам ... Ол ... ... ... ... ... неміс Лютері, француз Малербі де
емес. Сондықтан Ренессанстай ұлы нөсердің ірі жемістері Леонардо ... ... болу да ... бұйырмаған», - деп қорытады. ... өмір ... ... сыпаттай келіп, Абайды қазақ әдеби тілінің
негізін қалаған ... ақын деп ... ... кез үшін де Құдайберген
Қуанұлы ... ... ... баға ... ... Керісінше, Абай
творсетвосын зерттеушілер ақынның шығармаларын, ... ... ... ... ... қарап, осылайша терең де құнды ... ... жылы ... ... ... ... түседі. Бұрынғы
ғылми-педагогикалық жұмыстарына қоса, ол енді ... ССР ... ... ... мемлекеттік терминология комиссиясын басқарды.
Комиссияның атынан шығып ... ... ... ма, дара ... ... емлесін өзгерту жайлы» (екі ... ... ... және бірнеше редакциялық мақала, жаңа емленің жобасын жазады.
Осы жылыҚазақстан ... ... ... ... ұлт ... ... деген жинақтың лингвистика бөлімінің ... және сол ... «К ... ... истории фонетики
казахского языка» деген атпен өзінің де бір мақаласы жарияланады. Бұл оның
педагогикалық ... ... ... ... ... болатын.
Құдайберген осы кезеңде де әдеби сын, публицистикалық мақалар ... ... ... ... ... ... ... тұңғыш қойылуымен
байланысты «Казахстанкая правда» газетінде оның «Первый серьезный успех
казахского драматического театра» атты ... ... ... ... ... ... ... газетінде сол 1935 жылы
Құдайбергеннің «Төңкеріс және ... ұлт ... ... ... ... баслды. Мақалаа Құдайбергенге тән орамды да өткір
тіл, тарихи баянадуда Құдайберген тереңге көз ... ... ... ... ... ... ... түсіндіреді.
Профессор Құдайберген Қуанұлы Жұбановтың творчествосы ... ... ... ... жүріп, күні бүгінге дейін еңбек етсе, оның беретін
жемісі де, халқына тигізетін пайдасы да ұшан ... ... еді. ... ғалым
Құдайберген азғантай өмірінің ішінде өте құнды бірсыпыра ... ... ғана 1936 жылы ол ... по казахскому языку» деген сериямен
баспаға он еңбек тапсырды. Бұлардың алғашқы екеуі: «Из ... ... ... ... ... және ... о ... и сложных
глаголох» жарыққа шықты. Қалған сегізі – (О частях ... ... ... ... ... ... ... глухих и
звонких», «Подражательные слова, как особые формы ... ... ... ... кинетической сигнализации в
женской речи казахов», «К природе и генезису за ... форм в ... ... местоимении в казахском языке» - ... ... ... шығып үлгермеді. Осы 1936 жылы Құдайбергеннің аса бағалы
тағы да екі еңбегі жеке ... ... ... ... Оның бірі – ... V ... ... «Қазақ тілінің грамматикасы» (жалпы
морфология), екіншісі - «Қазақ музыкасында күй жанрының пайда ... ... ... очерек.
Біз Құдайберген Жұбанов туралы бұдан бұрынғы ... ... ... әдебиеті» газеттерін қараңыз) оның баспа
бетіне шыққан негізгі еңбектеріе жеке тоқталып ... ... ... ... ... да бұл ... ... айтқандарымызды қайталап
жатпай, аға ғалымымыз профессор Қ.Жұбановтың ... ... тың ... ... ... ... қарастырдық.
Жоғарыда аталған еңбектерден басқа Құдайбергеннің творчестволық
қызметінің соңғы жылында тіл біліміне байланысты екі мақала ... ... 1937 жылы ... мұғалімі» журналының № 1,2,3 сандарында басылған
«Жаңа ... ... ... және ... қос ... сөздер» атты еңбектер. Бұларға қоса сол 1937-38 жылдар ішінде
жарыққа ... ... ... ... ... де ... ... бұған
Құдайбергеннің қаламынан туған «Материалы к научной грамматике ... (1-т. – ... атты ... ... ... Ол ... ... баспа табақтан асатын, әрі бұның өзі Қ.Жұбановтың фонетика саласындағы
ұзақ уақыт зерттеген еңбегі болатын. Жазылып, бірақ жарыққа ... ... ... ... ... ІІ ... редакциясын
Құдайбергеннің өзі басқарған, «Вопросы казахского языкознания» атты жинаққа
енген «Причины выпадения беглых гласных в казахском языке» және «Еще раз ... де» атты екі ... т.б. ... ... ... ... ... мұралардың әзірге бізге
белгілісі ... ... бір ... ... ... бәріне толық
тоқталып, жан-жақты сипаттап шығу мүмкін емес. Сондықтан біз ... ... тек атын атап қана ... ... ... Құдайберген Қазақстандағы тіл
мамандарының тұтас бір тобының ... еді. ... ... адам ... ... ... ... әр уақыт ақыл-кеңесін аямайтын. Құдайберген
Республикадағы аса беделді адамдардың бірі болды. Оны әсіресе мұғалімдер
жұртшылығы аса ... ... ... ауыл ... ... ... ... олармен хабарласып, хат ... ... осы ... ... 1936 жылы ... ... Ключевоы
ауданы, Алға поселкесіндегі жеті жылдық мектептің мұғалімі ... ... бір хаты ... ... ... ... осы хатта
Құдайбергеннің термин қолданысында қазіргідей біраз алшақтық бар. Мысалы,
ол жағаулықты – ... ... ... - ... мекен есім;
есімдікті – орынбасар; жұрнақты – үстеуіш деп атайды. Оқушы жұртшылық ... ... ... мәселенің жалпы баяндалуы әбден түсінікті болатыны
сөзсіз.
Қазақ совет лингвистикасының негізін ... ... бірі ... Құдайберген Қуанұлы Жұбановтың ғылыми-педагогикалық мұраларын
бұдан былай да ... түсу – ... ... мен ... ... ... қазақ тілінің дыбыс жүйесін ғылыми тұрғыдан
зерттеу мәселесін де алғаш қолға ... пән ... ... тілі ... ... ... ... өзі өмір сүрген кезінде фонетиканың ғылымдағы
орны дәл анықталып ... ... ... ... ... тани ... тіл білімінің алғашқы кезеңінде-ақ ғалым тілтанудың іргелі
мәселелерін ... ... ... ... тұжырымдар жасауы нәтижесінде оның
ұсынған ғылыми қағидалары уақыт сынынан мүдірмей өтіп, өзінің ... ... ... сай ... дәлелдеп, кейінгі зерттеулер бұлақ-
бастауына айналды.
Қ.Жұбанов ... тілі ... ... ... ... көңіл
бөлді. Бұл саланың негізгі ... ... ... ... ... тілі ... атты ... грамматикасында береді.
Морфологиялық обьектілерден ғалымның кейінірек сөз еткені сөз таптары
сөздердің топтастыру принциптері, ... ... ... ... ... ... етістері оған тән ерекшеліктер сөз құрылымы, сонын ішінде өлі
түбірімен өлі қосымшалар сияқты мәселелер сөздің құрылымдық түрлері ... осы ... ... ... осы ... ... 1936 жылы Оқу комиссариаты бекіткен «Қазақ ... шақ ... ... ... өн ... ... ... салаларынан гөрі көбіне
синтаксистік жағы нақты көрініс тауып ... ... ... оның ... жеке ... негізінде бұл ол кісінің нағыз
өнімді зерттеген саласы синтаксис деп білеміз.
Құдайберген Жұбанов тіркесімділік ұғымының жалпы тіл ... ... мен ... мол ... сол ... ... көрегендікпен
байқаған. Лексикалық элементтердің ... ... орны ... жай сандар мағынасы мен сөз мағынасын жымдастыра ... тіл ... ... қозғаған.
Қ.Жұбанов өзінің еңбегінде синтагма деген терминге тоқталып, ... ... ... ... ... деп түсіндірген.
Қ.Жұбанов «Қазақ әдебиеті тілінің терминдері туралы» ... ... ... ... ... ұсынды.
Ғалымның қолданған және дүниеге әкелген лингвистикалық терминдері
төмендегідей сипатта болып келді.
1. Интернационалдық терминдерді ... ... сөз бен төл ... ... келуі арқылы жасалған
терминдердің қолданылуы.
3. Қазақ тілінің негізінде жасалған терминдердің қолданылуы.
Қазақ халқының мәдениетін, өнері мен ... ... ... ... өзіндік қолтаңбасымен зерттеген, сол арқылы ұлттық мәдениетімізді
дамытуға ерекше еңбек ... ... бірі ... Құдайберген
Қуанұлы Жұбанов болды.
Ғалымның қазақ мәдениеті саласын дамытуда сіңірген еңбегінің бір үлкен
саласы – күй тарихы туралы зерттеулері мен ... ... ... ... ... саласын дамытуда сіңірген еңбегінің бір үлкен
саласы – күй тарихы туралы ... мен ... ... ... ... Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. Алматы, 1966.
2. Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. Алматы, 1996.
3. ... Ә. ... ... ... курсын жасаушы //
Қазақстан мектебі, №12, 1989, ... ... Ф. ... ... сипаты // Қазақ тілі ... №3, 2006, ... ... А.Қ. ... ... етістіктер туралы ғылыми
еңбегі, оның ... ... ... ... ... ... ... 1999.
6. Құдайберген Жұбанов және қазақ совет тіл білімі. ... ... ... М. ... ...... зерттеушісі//Қазақ тілі
мен әдебиеті, №9, 2009, 110-116-б.
8. Баймұрынов Ж.М. Қазақ тілі синтаксистік құрылысындағы үнемдеу
құбылысы. Ф.ғ.к. ... ... ... ... ... ... мәселелері. А., «Ғылым», 1986.
10. Сыздықова Р. Ғалым-азамат. А., 1966.
11. Айтбаев Ө. Қазақ тіл білімінің мәселелері. Алматы: Арыс, 2007.
12. Қоңырова А. ... ... ... ... ... ... ... Ф.ғ.к.дисс. ... авторефераты. Алматы, 2003.
13. Сабыр М.Б. Тіл мәдениеті және сөз қолданысы // Мемлекеттік ... және ... ... ... ... және ... ... материалдары. Орал, 2005.
14. Тайжанов А. Қ.Жұбанов – халқымыздың этномәдени тарихын зерттеуші
// Қазақ тілі мен әдебиеті, №2, 2004, ... ... Ж.А. ... ... этномәдени атауларардың танымдық
негіздері. А:Жібек жолы, 2008.
16. ... М. ... ... және ... шығарма тілі. Алматы: Қазақ
университеті, 1998.
17. Кеңесбаев І. Қазақ тіл білімінің мәселелері. Алматы: Арыс, 2008.
18. Сайрамбаев Т., Сағындықұлы Б. ... ... ... ... 2008.
19. Ахметова М. Мәтін лингвистикасы. Орал, 2008.
Қосымша
Ғалымның қызы Қызғалдақ Жұбанованың жеке мұрағатынан жарияланған
фотосуреттер
Ғалымның қызы – Қызғалдақ Жұбанова
Қазақ тіл ... ... ... ғалым – Қ.Жұбанов
Құдайберген Жұбанов пен жары Раушан Жұбанова
Құдайберген ... ... ... ... ... ... кітабының
мұқабасы
Қазақ лингвистерінің бірінші республикалық жиыны. Жоғарыдан санағанда
үшінші қатарда сол жақтан екінші отырған – ... ... ... ... ... 1938 ... ... сурет

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 57 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«жұмыссыздық және оның түрлері.»7 бет
А. Байтұрсынов, М. Дулатов, Ш. Құдайбердиев, М. Жұмабаев жайында қысқаша мәліметтер6 бет
А. Байтұрсынұлы8 бет
А. Жұбановтың шығармашылығы16 бет
Ажырасу мәселесіне арналған әдебиеттерді талдау19 бет
Алпамыс. Байбөрінің қасіреті70 бет
Ана мен баланың денсаулығы8 бет
Ата-аналарды құқығынан айырудың негіздері мен тәртібі8 бет
Аударматану терминдерінің когнитивтік-семантикалық құрылымы37 бет
Ахмет Жұбанов4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь