Мұнай және газ саласындағы терминологиялық өрістің ерекшелігі

МАЗМҰНЫ:

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4
1 Мұнай.газ саласындағы терминдердің ағылшын және қазақ тілдеріндегі қалыптасу жайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
8
1.1 Терминология саласындағы зерттеулердің теориялық
негіздемесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
8

1.2 Мұнай және газ саласындағы терминологияның жүйелік.құрылымдық қалыптасу жайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
12
1.3 Ағылшын тіліндегі мұнай.газ саласындағы терминжүйенің қалыптасу жайы мен жалпы сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
15

1.4 Қазақ тіліндегі мұнай.газ саласындағы терминжүйенің қалыптасу жайы мен жалпы сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
20
1.5 Мұнай.газ саласындағы терминдердің құрылымдық және қызметтік мінездемесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
25

2 Мұнай және газ саласындағы терминдердің жасалу жолдары ... 36
2.1 Терминдер сөзжасамының синтаксистік тәсілі ... ... ... ... ... ... ... 36
2.2 Терминдер сөзжасамының лексикалық тәсілі ... ... ... ... ... ... ... .. 41
2.3 Терминдер сөзжасамының морфологиялық тәсілі ... ... ... ... ... ... 49
2.4 Терминдер сөзжасамының семантикалық тәсілі ... ... ... ... ... ... ... ... ... 59
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 65
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 68
Қосымша. Мұнай.газ саласындағы терминдердің екі тілді (ағылшын.қазақ) сөздігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
71
Кіріспе
Зерттеу жұмысының жалпы сипаттамасы. Тәуелсіз Қазақстанның экономикасының түбегейлі өзгеруіне байланысты және еліміздің мұнай-газ саласының халықаралық ұйымдардың араласуымен қарқынды түрде дамуына сәйкес бұл ғылым саласында көптеген жаңа терминдер пайда болды. Бұл жағдай оларды жүйелеуді, тәртіпке келтіруді және ғылыми тұрғыдан түбегейлі зерттеуді қажет етіп отыр.
Мұнай әлемдік жанар-жағар май өндірісінде негізгі орынды алатындығы бәрімізге белгілі. Аталған шикізаттың жалпы қолданыстағы тұтыну үлесі күннен-күнге өсіп келеді. Мұнай-газ саласында аудармашыларды қатыстыру арқылы көптеген мемлекетаралық қарым-қатынастар жүзеге асып келеді. Бұдан өзге, бұл сала заңгерлік, қаржылық, маркетингтік және басқа да қызмет көрсету саласының қызметкерлерімен де үнемі байланысты болады. Соңғы жылдары мұнай химиясы, мұнай өндіру және мұнай өңдеу салаларында айтарлықтар өзгерістер болды, ал бұл өз кезегінде осы саланың терминологиясының өзгеруіне тікелей әсер етті. Арнаулы сала тілін түсіну бүкіл қызмет көрсету кешенінің жұмысын жоғарылатады, қарқынды нарықтық жағдайда олардың белгілі бір терминнің мағынасын іздеуге жұмсалатын уақытын қысқартады.
Ұсынылып отырған магистрлік диссертацияда ағылшын-қазақ тілдеріндегі мұнай-газ саласындағы терминологияның жүйелік және семантикалық ерекшеліктері салғастырмалы түрде қарастырылады.
Зерттеу жұмысының өзектілігі мұнай-газ саласындағы терминдердің ағылшын және қазақ тілдеріндегі сипатының салғастырмалы түрде зерттелуімен анықталады.
Ұлы Отан соғысынан кейінгі жылдарда мұнай-газ саласындағы мұнай өндіру, өңдеу жұмыстарының қарқынды түрде дамуына байланысты осы салаға қатысты көптеген сөздіктер мен энциклопедиялық еңбектер баспадан шығарыла бастады. Бұл еңбектерде арнаулы сала тілін аударуда көптеген қателіктер жіберіліп жатты, ал бұл мұнай саласындағы қызметкерлерге терминдерді қолдануда, құжаттар жүргізуде көптеген қиындықтар келтіріп отырды. Осының негізінде, аталған салада терминдік жүйені қайта қарау және оларды жүйелеу ісінің қажеттігі туып отыр. Бірақ терминжүйені біріздендіру үшін аталған мәселенің зерттелу жайына шолу жасай келе, осы салаға қатысты әрбір терминнің нақты түсініктемесін тілдік заңдылықтарға бағына отырып, әрқайсысының өзіне тән ерекшеліктерін анықтау қажет. Бүгінгі күні мұнай-газ саласындағы терминдер біздің тілімізге орыс тілі арқылы қабылданып отырған жоқ, тікелей ағылшын тілінен алынып отырғандығы белгілі, демек бұл саладағы терминдер осы екі тілді салғастырмалы түрде зерттеудің қажеттігін көрсетіп отыр.
Аталған зерттеу жұмысымызда арнаулы сала тілін жан-жақты зерттеуге ұмтылыс жасалды, мұнай-газ саласына қатысты ағылшын және қазақ тілдеріндегі терминдерге семантикалық тұрғыдан түсініктеме беруге тырыстық, сол сияқты екі тілдің терминдік жүйесі арасындағы өзгешеліктер мен ұқсастықтарын ажыратуға көңіл бөлінді.
Зерттеу жұмысының мақсаты мұнай-газ саласына қатысты терминжасам тәсілдерін анықтау, зерттеу еңбектеріне шолу жасау, ағылшын және қазақ тілдерінің материалдарына сүйене отырып, мұнай-газ саласы терминдерінің құрылымдық-семантикалық, атауыштық және қызметтік қасиеттеріне сипаттама беру болып табылады.
Аталған мақсатқа жету жолында төмендегідей міндеттерді шешу көзделді:
1) ағылшын және қазақ тілдеріндегі «мұнай-газ» терминологиялық өрісінің қалыптасу және даму тарихына шолу жасау;
2) қарастырылып отырған тілдердегі терминдердің сыртқы пішінін анықтау, түсіндірме сөздіктерге сүйене отырып, әрбір терминнің дәл түсініктемесін беруге ұмтылыс жасау;
3) екі тілдегі «мұнай-газ» терминологиялық өрісінің терминдеріне тән атауыштық және қызметтік, құрылымдық белгілерін анықтау, талдау, сипаттама беру;
4) «мұнай-газ» терминологиялық өрісі терминдерінің терминжасам тәсілдерін зерттеу.
Зерттеу нысаны ағылшын және қазақ тілдеріндегі мұнай-газ саласына қатысты терминдер болып табылады.
Зерттеу пәні ағылшын және қазақ тілдеріндегі мұнай-газ саласына қатысты терминдердің терминжасамы.
Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Лейчик В.М. К определению философских основ терминоведения. ─ М., 1998. ─ 258 с.
2. Суперанская А.В. Общая терминология. Вопросы теории / А.В.Суперанская, Н.В.Подольская, Н.В.Васильева. ─ М.: «Наука», 1989. ─ 246 с.
3. Немец Г.П. Семантика метаязыковых субстанций: Монография. ─ М., Краснодар, 1999. ─ 752 с.
4. Лейчик В.М. Применение системного подхода для анализа терминосистем // Терминоведение и профессиональная лингводидактика. Под ред. В.А. Татаринова. ─ М., 1993. ─ Вып.1. ─ С. 18-23.
5. Буянова Л.Ю. Термин как единица логоса: Монография. ─ Краснодар: Кубанский государственный университет, 2002. ─ 185 с.
6. Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. ─ Алматы, 1992. ─ 304 с.
7. Головин Б.Н. Лингвистические основы чтения о терминах. ─ М., 1987. ─ 104 с.
8. Лейчик В.М. О языковом субстрате // Вопросы языкознания. – 1986. – №5. – С. 87-97.
9. Лотте Д.С. Упорядочение технической терминологии // История отечественного терминоведения. Классики терминоведения: Очерки и хрестоматия. – М., 1994. – С. 77.
10. Реформатский А.А. Что такое термин и терминология // Вопросы терминологии: Материалы Всесоюзного терминологического совещания / АН СССР. Институт языкознания. – М., 1961. – С. 46-54.
11. Сифоров В.И. Методические аспекты терминологической работы комитета научно-технической терминологии АН СССР / В.И.Сифоров, Т.Л.Канделаки // Вопросы языкознания. – 1986. – №2. – С. 3-8.
12. Татаринов В.А. История терминоведения как отрасль науки о термине // Терминоведение. ─ М., 1994. ─ С. 20-24.
13. Винокур Г.О. О некоторых явлениях словообразования в русской технической терминологии // Труды МИФЛИ: Сборник статей по языкознанию. ─ М., 1939. ─ Т. I. ─ С.5-6.
14. Даниленко В.П. Русская терминология: Опыт лингвистического описания. ─ М.: «Наука», 1977. ─ 246 с.
15. Головин Б.Н. О некоторых проблемах изучения терминов // Вестник МГУ. – 1972. – № 5. – С. 52-54.
16. Даниленко В.П. Исследования по русской терминологии // Сборник статей. ─ М.: «Наука», 1971. ─ 231 с.
17. Крылов А.И. Термин и контекст / Языковые единицы и контекст. ─ Л., 1973. ─ С. 89-96.
18. Кобрин Р.Ю. Лингвистический анализ употребления терминов и норативных словарей и ГОСТов в реальных научно-технических текстах // Языковая норма и статистика. ─ М.: «Наука», 1977. ─ С. 265-279.
19. Герд А.С. Терминология ─ унификация или стандартизация // НТИ. Серия 2. ─ 1978. ─ №4. ─ С. 1-4.
20. Лейчик В.М. Предмет, методы и структура терминоведения: Дисс… д.филол.н. 10.02.19. ─ М., 1989. ─ 315 с.
21. Марчук Ю.Н. Основы компьютерной лингвистики. ─ М., 2000. ─ 226 с.
22. Даниленко В.П. О месте научной терминологии в лексической системе языка // Вопросы языкознания. – 1976. – № 4. – С. 64-71.
23. Кутина Л.Л. Языковые процессы, возникающие при становлении научных терминологических систем / Лингвистические проблемы научно-технической терминологии. ─ М.: «Наука», 1970. ─ С. 82-94.
24. Апресян Ю.Д. Идеи и методы современной структурной лингвистики. ─ М.: Просвещение, 1966. ─ 302 с.
25. Гак В.Г. Опыт применения сопоставительного анализа к изучению структуры значения слова // Вопросы языкознания. ─ 1966. ─ №2 ─ С. 97-106.
26. Галкина-Федорук Е.М., Горшкова К.В., Шанский Н.М. Современный русский язык. Лексикология. Фонетика. Морфология. ─ М., 1957. ─ 250 с.
27. Белоконь Т.М. Метаязыковая основа терминосистемы биологии: дис. … канд. филол. наук: 10.02.19. – Краснодар, 1990. – 178 с.
28. Соссюр де Ф. Курс общей лингвистики. Труды по языкознанию. ─ М., 1977. ─ 147 с.
29. Лотман Ю.М. О разграничении лингвистического и литературоведческого понятия структуры // Вопросы языкознания. ─ 1963. № 3 ─ С. 45.
30. Морозова Л.В. Дифференциальные признаки термина // Ученые записки Калининского педагогического института. ─ Т. 64. ─ Вып. 2. ─ 1969. ─ С. 233-238.
31. Сафин Р.А. К вопросу о применении теории при изучении терминологии науки // Сборник научных трудов МГПИИЯ им. М.Тореза. ─ Вып. 65. ─ 1972. ─ С. 45-49.
32. Найвельт Е.М. Термин, терминополе, терминосистема // Лингвистика и проблемы стиля ─ Вып. 1. ─ 1971. ─ С. 130-136.
33. Пиотровский Р.Г. Термин ─ терминополе ─ терминосистема // Структурная и математическая лингвистика. ─ Вып. 6. ─ 1979. ─ С. 25-32.
34. Сифоров В.И. Методические вопросы науки об информации // Вопросы философии. – 1974. – № 7. – С. 104-114.
35. Ивлева Г.Г. О задачах теории слова и теории словарного состава (на материале немецкого языка) // Вестник МГУ. ─ Сер. 9 «Филология». ─ 1994. ─ № 5. – С. 28-31.
36. Палютина З.Р. О взаимосвязи истории, языка и терминологии в науке // Терминологический вестник – 2000. – № 1. – С. 24-26.
37. Денисов П.Н. Очерки по русской лексикологии и учебной лексикографии. ─ М., 1974. ─ 147 с.
38. Гухман М.М. Понятие системы в синхронии и диахронии // Вопросы языкознания. – 1962. – № 4. – С. 1-4.
39. Марчук М.В. Развитие и становление значений слов основного терминологического слоя // Терминоведение. ─ Вып. 1 – 3. ─ М., 1997. ─ С. 44.
40. Құрманбайұлы Ш. Терминтану. Оқу құралы. Алматы: Атлас, 2001.
41. Жубанов Х.К. Исследования по казахскому языку. Алматы, 1966.
42. Құрманбайұлы Ш. Қазақ терминологиясы дамуының кезеңдік сипаты. Астана, 2002.
43. Нұржанова Ә. Қазақ тіліндегі мұнай терминдерінің лексика-грамматикалық ерекшеліктері. Ф.ғ.к. ... дисс.авторефераты. А., 2000.
44. Әбділманов А.Ә. Арнаулы сала тілін қалыптастырудың ғылыми-практикалық негіздері (мұнай және газ кенорындарын игеру мен пайдалану саласы терминдері бойынша). Ф.ғ.к. ... дисс.авторефераты. А., 2010.
45. Бәкіров С. Геология негіздері. А., 1995.
46. Нариман Б. Кенді жер астында қазу және жобалау. А., 1996.
47. Әбдіраманов Ш. Кәсіби-техникалық бағыттылықты қалыптастыру. А., 1998.
48. Нұрбекова К.С. Газконденсатты кен орындарын игеру мен пайдалану. А., 2003.
49. Суербаев Х. Мұнай-газ ісінің негіздері. А., 2008.
50. Тұяқбаев Н., Абдрахманов А. Барлама бұрғылау бойынша орысша-қазақша сөздік. А., 1972.
51. Кұрманбайұлы Ш. Қазақ лексикасының терминденуі. – Алматы: Ғылым, 1998. – 280 с.
52. Даниленко В.П. Актуальные направления лингвистического исследования русской терминологии // Современные проблемы русской терминологии. – Москва, 1986. – Б. 21.
53. Бельчиков Ю.А. Интернациональная терминология в русском языке. – М.: Уч.педгиз., 1959. – 57 с.
54. Хайруллин М.Б. Некоторые вопросы единства интернационального и национального в разносистемных языках. – Казань, 1991. – 69 с.
55. Акуленко В.В. Вопросы интернационализации словарного состава языка. – Харковь: Изд-во Харковьского университета, 1972. – 215 с.
56. Терпигорев А.М. Об упорядочении технической терминологии. – М., 1953. – 274 с.
57. Мейе А. Основные особенности германской группы языков. – М.: Изд-во иностранной литературы, 1952. – 168 с.
58. Морозова Л.А. Определения в терминологических стандартах // Лингвистический аспект стандартизации терминологии. – М., 1993. – С. 112-114.
        
        Мұнай және газ саласындағы терминологиялық өрістің ерекшелігі (ағылшын және
қазақ тілдерінің материалдары бойынша)
МАЗМҰНЫ:
|Кіріспе ………………………………………………………………………… |4 |
|1 ... ... ... ағылшын және қазақ | |
| ... ... жайы ... |8 ... ... ... ... ... | |
| ... ... |8 ... |Мұнай және газ саласындағы терминологияның жүйелік-құрылымдық | |
| ... жайы ... |12 ... ... ... мұнай-газ саласындағы терминжүйенің қалыптасу | |
| ... мен ... ... ... |15 ... ... ... ... ... терминжүйенің қалыптасу | |
| ... мен ... ... ……………………………………………….. |20 ... ... ... ... құрылымдық және қызметтік | |
| |мінездемесі ……………………………………………………………… |25 |
| | | |
|2 ... және газ ... ... ... ... …. |36 ... ... сөзжасамының синтаксистік тәсілі ………………………. |36 ... ... ... ... ... ………………………... |41 ... ... ... ... ... ... |49 ... |Терминдер сөзжасамының семантикалық тәсілі |59 |
| ... | ... ... | ... ... ... |68 ... Мұнай-газ саласындағы терминдердің екі тілді (ағылшын-қазақ) | ... ... |71 ... ... жалпы сипаттамасы. ... ... ... өзгеруіне байланысты және еліміздің ... ... ... ... ... ... дамуына сәйкес
бұл ғылым саласында көптеген жаңа терминдер пайда болды. Бұл жағдай оларды
жүйелеуді, тәртіпке келтіруді және ... ... ... зерттеуді
қажет етіп отыр.
Мұнай әлемдік жанар-жағар май өндірісінде негізгі орынды алатындығы
бәрімізге ... ... ... ... ... тұтыну үлесі
күннен-күнге өсіп келеді. ... ... ... ... ... мемлекетаралық қарым-қатынастар жүзеге асып келеді. Бұдан
өзге, бұл сала заңгерлік, қаржылық, ... және ... да ... ... ... де үнемі байланысты болады. Соңғы
жылдары мұнай химиясы, мұнай өндіру және ... ... ... ... ... ал бұл өз ... осы ... өзгеруіне тікелей әсер етті. Арнаулы сала тілін түсіну
бүкіл қызмет көрсету ... ... ... ... ... ... ... бір терминнің мағынасын іздеуге жұмсалатын уақытын
қысқартады.
Ұсынылып отырған магистрлік диссертацияда ағылшын-қазақ тілдеріндегі
мұнай-газ саласындағы ... ... және ... ... түрде қарастырылады.
Зерттеу жұмысының өзектілігі мұнай-газ саласындағы терминдердің ағылшын
және қазақ тілдеріндегі сипатының ... ... ... Отан ... ... ... ... саласындағы мұнай өндіру,
өңдеу жұмыстарының қарқынды түрде дамуына ... осы ... ... ... мен ... ... ... шығарыла бастады.
Бұл еңбектерде арнаулы сала тілін аударуда көптеген қателіктер жіберіліп
жатты, ал бұл ... ... ... ... ... ... көптеген қиындықтар келтіріп отырды. Осының негізінде,
аталған салада ... ... ... ... және ... ... ... туып отыр. Бірақ терминжүйені біріздендіру үшін аталған мәселенің
зерттелу жайына шолу жасай келе, осы салаға қатысты ... ... ... тілдік заңдылықтарға бағына отырып, әрқайсысының өзіне тән
ерекшеліктерін ... ... ... күні ... ... ... тілімізге орыс тілі арқылы қабылданып отырған жоқ, тікелей ... ... ... ... ... бұл ... ... осы екі
тілді салғастырмалы түрде зерттеудің қажеттігін көрсетіп отыр.
Аталған зерттеу жұмысымызда ... сала ... ... ... ... мұнай-газ саласына қатысты ағылшын және қазақ тілдеріндегі
терминдерге ... ... ... беруге тырыстық, сол сияқты
екі ... ... ... ... ... мен ұқсастықтарын
ажыратуға көңіл бөлінді.
Зерттеу жұмысының мақсаты мұнай-газ ... ... ... ... ... еңбектеріне шолу жасау, ағылшын және қазақ
тілдерінің ... ... ... ... ... ... атауыштық және қызметтік қасиеттеріне сипаттама
беру болып табылады.
Аталған мақсатқа жету ... ... ... шешу ... ... және ... ... «мұнай-газ» терминологиялық
өрісінің қалыптасу және даму тарихына шолу жасау;
2) ... ... ... терминдердің сыртқы пішінін
анықтау, түсіндірме сөздіктерге сүйене отырып, әрбір терминнің
дәл түсініктемесін беруге ұмтылыс жасау;
3) екі тілдегі ... ... ... терминдеріне
тән атауыштық және қызметтік, құрылымдық белгілерін анықтау,
талдау, сипаттама беру;
4) «мұнай-газ» терминологиялық ... ... ... зерттеу.
Зерттеу нысаны ағылшын және қазақ тілдеріндегі мұнай-газ ... ... ... табылады.
Зерттеу пәні ағылшын және қазақ тілдеріндегі мұнай-газ саласына қатысты
терминдердің ... ... ... төмендегіше қазақстандық ғалымдардың
еңбегіне ... ... ... ... ... ... А.Ысқақов, Г.Нұрсұлтанова, ... ... ... ... ... ... Н.Ш.Шаймерденова, А.А.Абдульманов; сол
сияқты шетелдік ғалымдар: А.А.Реформатский, ... ... ... Ю.Д.Апресян, Ю.Н.Караулов, В.Г.Гак,
В.М.Грязнов, ... ... ... ... Л.Ю.Буянова, А.В.Суперанская, Н.В.Подольская, В.Б.Гольдберг,
Е.Н.Лучинская, В.В.Городилов және т.б.
Диссертациялық жұмысты жазу ... ... ... де ... ... ... по химической
терминологии» (1963 ж.), ... ... ... «Русско-казахский словарь по разведочному бурению» (1972 ж.),
«Технический словарь-справочник по топливу и ... (1986 ж.), ... ... ... (1991 ж.), ... ... ... (1993 ж.), Т.Танатарова, С.Лимановалардың
авторлығымен жарық ... ... ... ... ... (1994 ж.), ... «Французко-англо-руско-
казахский словарь по нефтеразведке» атты сөздігі (1998 ж.), «Мұнай және газ
геологиясы терминдерінің түсіндірме сөздігі» авторлары – ... ... К.С. ... ... (2000
ж.), «Русско-английский словарь нефтяных и газовых терминов // Russian and
English Glossary of Oil and Gas Terms» (2000 ж.), ... по ... и ... (2000 ж.), А.К.Кусаиновтың редакторлығымен шыққан
«Казахско-русский, русско-казахский терминологический словарь: Горное дело
и металлургия» (2000 ж.), «Англо-русский ... по ... и ... ...... (2001 ж.), «Мұнай өңдеуде жиі қолданылатын
терминдер мен сөз ... ... ... // ... ... и ... наиболее часто употребляемых ... ... ... (2003 ж.), «Современный
англо-русский и русско-английский словарь по ... и ... ... ж.), ... и освоение нефтегазовых скважин – ...... ... Ю.А.Проселкова (2007 ж.).
Зерттеу әдістері терминологиялық материалды ... ... ... ... ... ... жұмысының ғылыми жаңалығы:
1) ағылшын және қазақ ... ... ... ... ... даму және ... тарихы қарастырылды;
2) ағылшын және қазақ тілдеріндегі ... ... ... ... ... ... ... терминдерінің сыртқы пішіні анықталды;
3) ағылшын және қазақ тілдеріндегі «мұнай-газ» ... ... тән ... ... және ... ... нақтыланды;
4) қарастырылып отырған тілдердегі «мұнай-газ» терминологиялық
өрісіндегі ... ... ... ... жұмысының теориялық маңызы екі тілдің «мұнай-газ»
терминологиялық ... ... ... ... ... сала тілі терминдерінің жүйеленуінен көрінеді. Зерттеу жұмысында
анықталған терминдердің негізгі белгілері мұнай-газ ... ... ... жазуда, сөздіктер құрастыруда негіз болады.
Зерттеу материалдарын мұнай-газ мамандықтары бойынша зерттеу ... ... ... ... ... ... ... жұмысының практикалық маңызы. Зерттеу жұмысының нәтижелері
лексикология және терминтану пәндері ... ... ... ... ... пәні ... ... және семинар сабақтарында
зерттеуге алынған терминдер ... және ... ... ... ... ... жұмыстың практикалық маңыздылығы екі тілді,
үш тілді сөздіктерді құрастыруда ... ... ... ... тұжырымдар:
• қазақ тілінің «мұнай-газ» терминологиялық өрісіндегі терминдер
ағылшын тіліндегілерімен бірдей болып ... Яғни ... ... ... қабылданған терминдер бар.
• Ағылшын және қазақ тілдеріндегі терминдердің пішінін анықтау
арқылы мұнай-газ саласына қатысты терминдер құрылымына ... ... ... ... ... ... және ... тілдеріндегі
терминологиялық тіркестердің «терминологиялық ұясы» анықталды,
бұл «мұнай-газ» терминологияық өрісі терминдерінің жүйелілігі
туралы айтуға ... ... ... отырған тілдердегі мұнай-газ терминдері ... ... ... ... ... ... және
терминді басқа тілдегі баламасымен толықтай ... ... ... ... ... ... конверсия
жолымен ауысуы арқылы да толығып ... ... ... ... сипаттағы қосымшалар сақталады.
• «Мұнай-газ» саласындағы терминдер сөзжасамның синтетикалық,
аналитикалық және лексика-семантикалық тәсілдері арқылы жасалады.
олардың ... ... ... ... ... саналады. Лексика-
семантикалық тәсіл ... ... ... арқылы
қабылдағанда қолданылады. Қазақ тіліндегі кірме лексиканың негізі
бөлігін орыс тілінен қабылданған сөздер құрайды. Терминжасамдағы
синтетикалық тәсіл ... ... ... сөзжасамдық
қосымшаны жалғау арқылы жүзеге асады.
Зерттеу жұмысының құрылымы. Диссертациялық жұмыс кіріспеден, ... ... мен ... ... ... және қосымшадан
тұрады.
І тарау. Мұнай-газ саласындағы терминдердің ағылшын және қазақ
тілдеріндегі ... ... ... ... зерттеулердің теориялық негіздемесі
Терминология ғылым саласы ретінде зерттеушілердің қызығушылығын тудырып
отыр. Себебі терминология саласында ... ... ... ... ... саласындағы белгілі зерттеуші В.М.Лейчик терминтануды арнайы
ғылым саласы ретінде қарастырады [1, 14]. ... ... ... ... ... ... Г.П.Немец,
т.б.) терминология – бұл жасанды жолмен қалыптасатын ... ... ... ... ... ... ... келеді және арнайы ... ... ... бірлік ретінде белгілі бір ғылым саласымен тікелей
байланысты және белгілі бір терминологиялық өріс аумағында ... бір өріс ... ... ... ... байланысты болып
келеді.
Термин басқалардан ғылыми тұжырымдарға тәуелділігі арқылы ерекшеленеді.
Терминнің тілдік деңгейі өзі ... ... ... әсерімен байланысты.
«Термин де, сөз сияқты, белгілі бір ... ... және ... береді» [2, 8]. Ғалымдар Г.П.Немецтің [3, 41], В.М.Лейчиктің ... ... [5, 11] ... сүйенсек, термин өзі қолданылатын
ғылым саласымен тығыз байланысты болады.
Ғылым қай кезде де тарихпен тікелей байланысты. Орыс ... ... ... ... ... ғасырдың бастапқы жылдарымен
байланыстыра аламыз. Ресейдің ... ... ... ... ... ... атай ... А.А.Реформатский, Г.Ш.Винокур,
В.В.Виноградов, С.Г.Бархударов, О.С.Ахманова, К.А.Левковская, ... ... ... ... ... ... қатары:
Э.К.Дрезден, Д.С.Лотте, С.А.Чаплыгин, Т.Л.Канделаки, ... ... тіл ... ... ... ... Ә.Қайдаров, Ө.Айтбаев, Б.Қалиев, Ш.Құрманбайұлы тәрізді ғалымдар
көп еңбек сіңіргендігін айта аламыз.
Ғылымда «термин» деген ұғым ХХ ... 20-30 ... ... болды және
осы жылдары терминжасамға қатысты алғашқы ... ... ... те, ... ... ... ... ғалымдар арасында әлі де
даулы мәселелер жоқ ... ... ... ... ... ... ХХ ғасырдың 20-жылдары терминжасамның екі негізгі ... ... ... төл ... ... ... яғни өз ... айтқанда, сарқа пайдалану принципі;
2) Аударуға келетіндерін аударып, ... ... ... ... ... ... қалдыру [6, 88].
Қазіргі тіл білімінде «термин» ұғымына бірнеше анықтама беріледі.
«Термин – бұл ... ... ... пен ... ... және ... - деп есептейді Б.Н.Головин [7, 98]. В.М.Лейчик те
осыған ұқсас анықтаманы ... ...... бір ... ... ... ... бірлігі, ол арнаулы бір ғылым саласының
жалпы – ... ... ... ... ... білдіреді [8, 16-17].
Ғалым Д.С.Лотте төмендегідей ... ... ... ... ... ... ... ретінде
қарастырылады;
2) термин ең кіші ... ... ... ол ... ие және ... ... ... «абсолютті»және қатысымдық бір мағынаға ие болуымен
ерекшеленеді;
4) міндетті түрде «төл» және ... ... деп ... ең ... ... жаңа ... қабылдағанға дейін бірізге
түсірілген терминдерге түсініктеме берген ... ... ... бір ретке келтірілген терминдерге
терминологиялық түсініктеме беру ... ... ... жаңа ... ... ... ең алдымен, салалық терминология құрылымының негізін ... ... ... әсер ... терминдер түйінін дұрыс
құрастыруға назар аударылуы қажет;
8) жаңа термин заттың ... ... бір ... атауы, яғни зат
есім болуы қажет және осы ... оған ... ... ... ... ... омоним сөз де кездеспеуі керек;
9) бұрыннан бар және ... ... ... ... ... – «жеке» (мағыналық) ... ... ие ... қажет [9, 56-58].
Бүгінгі күні терминтануды ғылыми дискурс төңірегінде зерттеу жұмыстары
үшін өзекті мәселелердің бірі болып отыр. Термин ғалымдар ... ... ... аталған тақырыпқа қатысты жазылған еңбектер жоқтың
қасы.
Қазіргі тіл білімінде терминді игеруде екі негізгі ... орын ... және ... ... тұрғыдан қарастырылғанда
термин, жалпы әдеби тілдегі сөздерден оны ерекшелеп ... ... ... ... ие, белгілі бір типтің лексикалық ... ... ... көзқарасты жақтаушылар терминге төмендегідей
талаптарды қояды: термин тек бір ... ... ... ... және
синонимдері жоқ болуы керек. Бұл көзқарасты ұстанушы ғалымдар қатарына
Д.С.Лотте [9], А.А.Реформатский [10], ... ... ... [12] ... ... ... ғалымдардың еңбектерінде
термин тілдегі динамикалық түрде қызмет етуші емес, өзгерістерге ұшыраған
статикалық элемент ретінде ... Тіл ... ... ... термин» деген анықтамаға ие.
Фиксациялаудан басқа қызмет ету ... да бар, бұл ... ... ... «қоршаған тілдік ортадан оқшаулау өте қиын» [13],
себебі олар ... ... ... В.П.Даниленко фиксациялау саласы мен
қызмет ету саласының арасында үлкен айырмашылық бар екендігін ерекше айтып
өтеді [14].
Дескриптивтік көзқарасты ұстанушылар (Г.О. ... [13], Б.Н. ... В.П. ... [16], А.И. Крылов [17], Р.Ю. Кобрин, А.Н. Пекарская
[18], А.С. Герд [19] жоғарыда келтірілген ... ... ... ... Олардың пікірінше, терминнің ерекшелігі оның ерекше сөз
болып табылатындығында ... ... ... ие сөз ... ... кез ... сөз термин бола алады, ал кез келген термин ... ... ... ене ... ... ... мен ... арасындағы айырмашылық олардың лексикалық бірлік ретіндегі қасиетіне
байланысты ... ... ... ету ... ... ... келеді. Термин
тілдік бірлік болып табылады, тіл заңдылықтарына бағынады, сондықтан да ол
көпмағыналы бола алады, ал белгілі бір ... ... ол ... ... ... ... Қазіргі зерттеулер дескриптивтік көзқарасты
ұстанушылар ... ... ... ... бұл ... біз ... ... анықтаманың және «термин» ұғымының параметрлік
түсініктемесінің жоқтығына байланысты «тілдік субстрат» ... ... жаңа ... ... ... әсер ... бұл тұста термин «күрделі
үш қабатты» түрде пайда болады:
а) табиғи-тілдік ...... ... ... ... ... құрауышы, сол сияқты бұл құрылымның қай табиғи тілдің
лексикалық жүйесіне терминнің тәуелді екендігін анықтап ... ... ... ... ... логикалық суперстрат түсініктер ... ... ... ... немесе нақты түсініктерді анықтауға мүмкіндік беретін мазмұнды
белгілер;
б) мазмұнды және қызметтік белгілер терминге адамның ... мен ... ... бір саласын сипаттайтын теорияның элементінің қызметін
атқаруға мүмкіндік беретін ... ішкі мән ... ... ... ... ... теориясы» Ю.Н.Марчук [21] пен
Л.Ю.Буянованың [5] еңбектерінен қолдау ... ... бұл ... ... ... және ... болмысын тығыз байланыста
қарастыру және терминологияны қазіргі әдеби тіл ... ... ... деп ... ... ... Демек, кез келген тілдің ұсақ
тарамдарынан тұратын барлық жүйесін қамтитын лексикасын алар ... ... ... ... мен ... ... белгілер біріктіріп
тұрады: грамматикалық ... ... ... ... ... және жеке ... мен құбылыстардың болуы [22]. Жалпы
әдеби ... ... ... ... де ... омонимдік,
синонимдік құбылыстар тән болып келеді.
Терминдер мен жалпы әдеби тілдегі лексиканың арасында ұқсастықпен ... та бар. Ең ... бұл – ... ... ғана тән ... ол семантиканың деңгейінде ғана анық ... [24], сол ... ... сөздік контексті қамтиды, «олардың шекарасы
белгілі бір ... ... ... шарттасады» [2].
Тілдік бірліктердің семантикалық табиғаты күрделі мәселелердің бірі
болып табылады, тілдің семантикалық жүйесі мен оның ... ... ... бір ...... әсіресе, тарсалалық
бірліктердің семантикалық табиғатын кеңінен игеруге мүмкіндік ... ... ... ... ХХ ... екінші жартысында ғалымдар
тарапынан терминологиялық бірліктердің ... ... ... қызығушылық тудырғандығынан байқалады [25-26]. Сөздің семантикалық
құрылымында ... тура ... ... ... мен ... мағынасын анықтайды, айыру барысында, ең алдымен, ... ... тыс ... қатысын ескеру қажет.
«Термин» ұғымын анықтауда семантикалық тұрғыдан сәйкесті ... ... ... ... ... қажет, сол сияқты
жаңа терминологияға тән тіркестердің термин ретіндегі қолданылу мүмкіндігін
де ұмытпаған жөн.
Терминологияның қалыптасуы қоғамдық жаңа ... ... ... ... ... ... Мұнай-газ саласына байланысты терминология
да бүгінгі күні жаңа өзгерістерді басынан кешіріп отыр. ... ... бұл ... да жаңа ... қалыптастыруға байланысты
көптеген терминологиялық өзгерістер болуда. Бұл салаға қатысты терминдер ХХ
ғасырдың 60-70 жылдарында сөзжасамдық ... ... ХХ ... ... жаңа сипатты иеленді. Демек, бұл ... ... ... ... ... қайтадан терминжасам мәселесі
жаңа тұрғыдан сөз етіле бастады.
А.В.Суперанская, Н.В.Подольская, Н.В.Васильевалардың ... ... үшін ... ... ... ... ... толығымен ақталды [2,
197]. Егер де бұрын негізгі мәселе ... ... шығу ... - ... болса, бүгінгі күні негізгі және ... ... ... алыну
керек, қазіргі және болашақ терминнің қалыптасу заңдылықтары сияқты
мәселелер ... ... ... ... ... ... түрі мен ... арасындағы
байланысы тілдердің құрылымдық ерекшелігімен анықталады. Жаңа ... ... сол ... ... ... ... ... қажетті
таңбалық ақпарат ізделеді, «тілдің ақпараттық-терминологиялық шеңберіндегі»
орны бекітіледі және осы бағыттағы жаңа ... ... ... ... ... жасалады [27, 91]. Жаңа терминнің семантикалық
анықтылығы тілдік таңбаның бірмәнді сәйкестілігіне және оның ... ... ... ... ... ... базасы
дамыған елдердің тілдік ... ... ... ... ... ... жаңа ... пайда болу процесімен байланысты
экстралингвистикалық факторлар ... әсер ... ... ... терминді тіл-дереккөзден түсініктемесімен бірге қабылдауға
әсер етуді анықтаушы болып табылады.
Терминология ғылымының ... ... ... ... ... да қалауға атсалысты. ХІХ ғасырдың соңында Вильям Уэвелл мен Джон
Стьарт Миль ғылым тілін қарапайым ... ... ... ... ... ... сөздердің ерекшелігін атап өтті [28, 152].
ХХ ғасырдың 30-40 жылдарында терминтану ғылымының ... ... Э.К. ... ... ... қосты. Австриялық ғалым
О.Вьюстердің пікірінше, терминтану үшін терминжасам тән. Бұл ... ... ... ... ... және оның халықаралық
стандартталу қажеттілігі де енеді [28, 158].
ХХІ ғасырдың басында термин туралы түсінік тілдің жаңа ... ... ... ... ... Термин ғылыми қарым-қатынастың негізгі
құралы болып табылады, ол көпжоспарлылығымен және ... ... ... ... ... қалыптасу
жайы
Жүйелілік тілдің негізгі ерекшеліктерінің бірі болып табылады, ол
зерттеушілерге зерттеліп отырған нәрсенің шынайы ... дәл ... ... демек, мұнай-газ терминологиясын қарастыру барысында біз
де осы заңдылықты сақтауымыз қажет. Ф. де Соссюр ... ... ... ... ... ... алғашқылардың бірі болып айтқан еді: «Тіл
– барлық элементтері бір бүтінді құрайтын жүйе» [29, 14]. Кейінірек ... ... ... ... ... ... ... болатын.
Жүйелілік идеясы Соссюрге дейінгі көптеген зерттеу еңбектерде ... ... ... тіл ... ... ... ... тек ХХ
ғасырда ғана танылған еді. ... ... ... ... ... бүкіл әлем жүйелі түрде құрылған, ал
терминология сол ... ... ... ... және сол үшін ... [7, 78].
Терминологияда жүйелілік басқа жүйелердің заңды қатынасының бейнесі
ретінде түсіндіріледі, ол бір терминологиялық өрістің бірліктері арасындағы
түрлі ... ... ... табады. Терминді жүйеден алшақтатсақ,
ол қарапайым ... ... ... «термин өзімен-өзі өмір сүре ... ... ... ... бір ... ... [30, 45]. Шығатын
қорытынды, жүйелілік түрліше түсіндіріледі, ... ... ... ... ... ... ... лексикадағы заңды қарым-
қатынасы негізге алынады.
Зерттеу жұмысымызда «мұнай және газ» терминологиялық өріс ... Ең ... рет ... ... ... А.А.Реформатскийдің
еңбегінде (1931) қолданылған болатын, бірақ ол бүгінге дейін көптеген тілші
ғалымдардың ... ... ... келеді. Ғалымдардың бір тобы
терминологиялық өріс – ... ... ... ... деп түсіндірсе
[31, 234], келесі бір ғалымдар тобы ... өріс – ... ... жиынтығы деп біледі [32, 45], ... ... ... ... ... деп ... [33, 130], ... терминологиялық
өрісті белгілі бір жүйені құрайтын ғылыми-техникалық және арнайы ... деп ... [34, 27]. Біз ... ... қолдаймыз.
Басқалар сияқты ағылшын және қазақ тілдеріндегі мұнай-газ саласының
терминологиялық өрісі де ... ... ... олар ... ... ... және ... түсіндіріп отырады. «Мұнай және
газ» терминологиялық өрісі терминологиялық жүйені, ... ... ... ... олар ... ... ... Зерттеу
жұмысымызда мұнай-газ терминологиялық өрісін анықтауда біз ағылшын және
қазақ ... ... ... ... ... жүргіздік, бұл
тұста терминдердің синтагмалық және парадигмалық қатынастары басты негізге
алынды. Терминологиялық өрістің ... ... ... ... ... өріс ... бірліктердің, сол сияқты
сөзжасамдық морфемалардың және лексикалық бірліктер ... ... ... ... ... ... синтаксистік тәсілдердің
жиынтығы» [34, 36].
Мұнай-газ саласының терминологиялық өрісінің негізгі көрінісі мұнай-газ
саласы бойынша адам ... ... ... тұрады. Зерттеліп
отырған терминологиялық өріс қалыптасу мен өзгеру деңгейінде, себебі оның
дамуы өзіне қатысты ғылым саласының ... ... ... ... ... жүйесі ретінде адамның мақсатты іс-әрекетінің
нәтижесінде ... және ... ... ... қалыптасады. «Кез
келген ғылымның ғылыми ұғымдар жүйесі тұрақты емес, осы ... ... ... ... ... түрленіп отырады» [35, 106 –109], демек
зерттеліп отыруы да ... ... ... және ағылшын тілдерінің мұнай-
газ терминологиялық өрісі тілдің лексика-семантикалық ... ... ... ... ... ... ал бұл ... тұрғыдан
зерттеуді қажет етеді. Қарастырылып отырған терминологиялық өріс мұнай ... ... ... ерекшелігін ашып көрсетуге мүмкіндік береді, бұл
саладағы жаңа термин де осы ... ... ... ... ... өрісін қарастыру барысында «жүйенің энтропия
сияқты белгісі ... ... ... яғни жүйенің ішкі ... ... ... ... ... ... [36, ... сөзді өзіне мағыналық жақтан жақын екінші сөзбен ... ... ... ... пайдаланылады.
Бір салаға қатысты сөздер тобын ... үшін және осы ... ... ... үшін ... ... И.Трир семантикалық өріс
ұғымын енгізді. Семантикалық өріске мысал келтірер болсақ: уақыт өрісі, мал
шаруашылық өрісі, туыстық атаулар өрісі, гүл ... ... ... ... т.б. ... өріс ішіндегі сөздер бір-бірімен
семантикалық қатынас арқылы байланысады. ... бір ... ... ... ... ... ... анықтау әдетте
лексикалық семантиканың негізгі мәселелерінің бірі ... ... ... феномен ретінде теориялық және ... ... ... бірі ... ... ... тәжірибе мен естің сақтаушысы (кәсіби ақпараттың ... ... ғана ... ... ... сөздердің семантикалық
құпияларының феномені де болып табылады [37, 77].
Семантикалық процесті қарастыру терминдік ... ... ... ... табылады. Семантикалық талдау терминдердің мазмұнды жағы
туралы, олардың өзара әрекеті және лексика-семантикалық ... ... ... ... береді.
Термин семантикасын зерттеу сөз семантикасын қарастырудан өзгеше болып
келеді, ... ... оның ... ... ... ... ... балама ұғымдардың сәйкестігі болып табылады. Терминологиялық
семантика жабық ... ... ... қала ... ... ... отандық ғалымдардың зерттеу нысанына айналып отыр
және терминжүйе – ... бір ... ... ұғымдардың тіл білімі
деңгейіндегі ... ... ... ол ... ... тілдің әсерімен
қалыптасады, бұл жерде термин ерекше қызмет атқаратын ... ... ... ... Кез келген терминжүйе өте кең жүйенің бір ... ... және оның ... ету ... ... ... әрбір терминжүйе өзіне тән – ... ... және ... ие ... ... ... мұнай-газ саласындағы адамның іс-
әрекетін сипаттайтын модельдер түрінде ұсынылады.
Мұнай-газ терминжүйесі – бұл ... ... ол тіл ... ... ... нарық тілінің ғылыми және ... ... ... ... ... терминжүйе мұнай-газ өрісінің
негізгі элементі болып табылады, яғни жүйенің (бір бүтіннің) бір бөлігі
саналады. ... ... ... ... ғылым салаларының
терминжүйелеріне тән қарама-қарсылық ... және ... «Бұл ... ... ... тіл ... түрліше кезеңдерінің
белгілі бір сабақтастығын сақтауда олардың сөздік қоры және терминологияның
сыртқы ... ... ... ... жүйелері үздіксіз жаңарып отырады»
[37, 25]. Мұнай-газ саласының жүйесі де осындай жүйелердің ... ... оның ... ... ... ХХІ ... басында үлкен өзгерістерге
ұшырады. Терминологиялық бірліктердің бірден өсуі көлемі жағынан ... ірі ... ... ... бірақ жаңадан қосылған бұл
терминдер лингвистикалық зерттеулер шеңберінен тыс ... ... ... ... ... ... мен ... сөздіктерге
енгізілмеген, тек бір салаға ғана қатысты терминологиялық сөздіктер мен
анықтамалықтарда ... [38, 147], ... да ... сала тілі
зерттеуді қажет етіп отыр, зерттеу материалы да мол.
Мұнай-газ саласының бүгінгі терминдер жүйесі өзара ... ... ... ... ішкі ұйымдасқан жиынтығымен сипатталады,
олардың ерекшелігі ... ... мен ... ... ... ... ... қорының болашақ белсенді бөлігі
ретінде мұнай-газ саласының терминжүйесі ... даму ... ... ... да оны ... міндетті түрде арнайы хронологиялық
тәртіпті сақтаған дұрыс. Тіл ... ... ... жүйе ... ... сақтай отырып, ол тілдің конституитивтік бірліктері
көп жағдайда ... ... кіші ... ... ... қызмет
атқарғанымен, көпқырлы байланыстар мен тәуелділікке ие.
Ғалымдар пікіріне сүйенсек: «синхронияда бір кезеңнің бүтіндігі ... ... ... емес, сақтау мүмкін де емес еді...» [44, 3], бұл
зерттеулерде ХХ ғасырдың 90 жылдары мен ХХІ ... ... ... ... түсіп отыр. Бұл кезең үшін жаңа сала тілі мен жаңа
ұғымдардың пайда ... тән, ... жаңа ... қажеттіліктің
артуымен сипатталады. Бұның барлығы тілдегі «терминологиялық жарылысқа»
әкеп ... яғни ... жаңа ... ... ... ... жаппай пайда бола бастады, ал бұл бұрыннан бар жүйелерге
айтарлықтар ... ... ... етті.
Мұнай-газ саласының терминдерін бір зерттеу нысанына біріктіру
зерттеуге алынып отырған терминжүйенің ... ... ... жақтан
байланысқан және коммуникативтік жақтан сәйкестендірілген терминологиялық
бірліктермен ұсынылатындығымен түсіндіріледі. Зерттеуге алынып ... және ... ... терминжүйелеріне ортақ лексикалық тақырыптық
топтардың (area ─ ... surface ─ бет, drilling ─ ... ... ─ зат) ... тән, сол ... терминдердің логикалық, құрылымдық
және семантикалық белгілері де ... ... ... ... ... ... терминдердің сөзжасамы және терминжүйелер мен
олардың қарым-қатынасының қалыптасуына әсер ... ... ... терминдер дериватологиясы.
Терминжүйенің қалыптасуының ортақ қағидасы екі тілге де тән:
а) көрсетілген ... ... ... ... абсорбент
(absorbent), абсорбция (absorbtion), агломерат (agglomerate), ... ... ... ... ... ... ... балама
терминжүйесіне ену жиымы: вакуум (vacuum), ингибитор ... ... ... ... ... ... кратер
(crater), берма (berm).
1.3 Ағылшын тіліндегі мұнай-газ саласындағы ... ... мен ... ... ... «мұнай және мұнай өнімдері» терминдерінің пайда болуы
oil және petroleum деген сөздермен байланысты. Oil сөзі шығу тегі ... ... ... ... бұл сөз ... ... білдіру үшін
қолданылса, кейіннен ХVІ ғасырда «мұнай» ұғымын білдіру үшін ... ... сөзі ... -ol– түбірінен пайда болған, алғашқы
мағынасы «мұнай» дегенді білдіреді. Лексикографикалық ... ... ... ... ХІV ... аяғы мен ХV ғасырдың басқы
жағына келеді, осы тұста бұл ұғымға petroleum ─ тас май атауы берілген ... ... тура ... тек ХV ... пайда болды және petroleum
сөзімен бекітілді (лат. тілінен аударғанда petra ... ─ тас + ... ─ май – тас ... ... ... ... ... саласы терминологиясының
дамуының бастау кезеңіне жатады. ХV ғасырда мынадай бір ... ... ... ... ... oil, grease, ... product, ash, ... bitumen, essence, аталған сөздер бүгінгі күні «мұнай-газ»
терминологиялық ... ... ... ... ... ... терминологиясының даму жағдайы мынадай тарихи оқиғалармен тығыз
байланысты болып келеді: ... ... ... ... ... ... дамуы, қалалардың, жаңа қолөнер түрлерінің және
шаруашылықтардың тез даму жағдайы. Англиядағы капиталистік өндірістің ... ... жаңа ... дамуына өз әсерін тигізді. Техника мен
өндірістің дамуы ағылшын тілінің сөздік қорының ... ... ... бұл елдегі өндірістің дамуымен тығыз байланысты.
ХVІІІ ғасырдың екінші ... ... ... ... ... ... қоры өндіріс пен техниканың дамуына байланысты сөздер
тобымен ... Бұл ... ... ... мен сөз ... ... ... liquid, gasoline, kerosine, benzine, petrol, paraffin, vaseline,
carbon, seal grease, turbine fuel, gear oil, black ... ... ... грек және ... ... түбір-сөздерінің
негізінде пайда болды. Мысалы, petroleum сөзі petrа + oleum. Жаңа ... ... ... ағылшын тілінің сөздік қоры өндіруші күштер мен
өндірістік қатынастардың жоғары қарқынмен ... ... Жаңа ... ... сөзжасам жүйесінің негізгі ... ... grease ... ... ... сөз тіркесіндегі
antifriction (антифрикциялық) сөзі жетекші компонент болып табылады. Бұл
сөз тіркесі ... рет 1837 жылы ... ... ... ... ... grease терминінің пайда болуы ХІХ ғасырға
жатады. ХV ғасырда ағылшын тілінің мұнай-газ ... ... ... ... ... ... ... көпшілігі ағылшын
тілінде ХХ ғасырда пайда болды. Мәселен, carbon residue of ...... ... ... cetane number ─ (цетандық сан),
hudraulic fluid ─ (гидравликалық сұйықтық), fuel oil ─ ... ... ... ... ол ... пен ... механизмдерге (машиналар,
құралдар және т.б.) жағу үшін қолданылады, ... ... ... product ... ... ... ... ғасырда мұнай-газ саласында пайда болған кейбір терминдерге қысқаша
тоқталып ... ... product ... ... ... терминтіркесі
condition етістігінен жасалған, ол condition деген көне француз тілінен
енген, бұл сөз француз тіліне ... ... ... ... алғашқыда
«келісім, жағдай» деген мағынаны білдірген. «Белгілі бір ... ... бұл ... ХVІ ... иеленсе, ХІХ ғасырда ол «қажетті
жағдайға жеткізу» деген мәнді білдіре бастайды.
Сonstructional material computibility of ... product ... ... ... деген терминтіркес мұнай-химия
саласында «сыйымдылық, заттардың қосылыс кезінде химиялық ... ... ... ... болдырмау қабілеті» деген мағынада жиі
пайдаланылады. Бұл тіркес ХІХ ғасырдың соңы – ХХ ... ... ... point of ... product ... өнімі жарқылының температурасы)
құрама терминтіркес болып табылады, ол flash ─ (жалынның немесе жарықтың
жарқылы) деген жетекші сөздің негізінде ... ... ... ... ... күні ... ... қолданылады.
Жалпы мағынасы – ұшпалы жалындаушы сұйықтық, өңделмеген мұнайды дистилдеу
кезіндегі жылыту мен ... үшін ... ... өнім. Бұл термин
ХІХ ғасырдың екінші ... ... ... және ... gasolene түрінде
қолданылды.
Kerosine (түссіз керосин) термині – грек ... ... ол ... ... ... ... мұнайды дистилдеу кезінде
алынады, сонымен бірге ... мен ... ... да алынады, шамның
майы ретінде кеңінен қолданылады». Бүгінгі күні ол өте ... ... ... ... ... ... арналған, әсіресе реактивті
қозғалтқыштарға арналған жанармай болып табылады. Ең алғаш рет ... ... ХІХ ... жасалған еді және kerosene oil (керосин майы) деп
аталды. Petroleum деген ... ... ол ... ... ... одан ... алынады. Қазіргі уақытта АҚШ, Австралия және Жаңа
Зеландия штаттарында кerosine, кerosеne түрінде ... ... ... қолданылады. Британияда бұл терминді техникалық контекстерде
қолдануға қатаң түрде шектеу қойылған.
Paraffine wax (парафин) ... ХІХ ... ... ... ол
«түссіз, дәмсіз, иіссіз, майлы кристалды, қарапайым температурадағы ... ... ... ... ... ... шымтезекті, мұнайды,
балауызды және басқа заттарды құрғақ дистилдеу жолымен алынады, табиғи
түрінде ... және ... да ... ... ... су ... ретінде балауыз шамдарды дайындау үшін қолданылады.
Petroleum product (мұнай өнімі) терминтіркесі – ... ... ... ... қоспасы, мұнай өндіру кезінде алынған
жеке химиялық қосылыстар, жанармай, ... ... ... ... ... жол жабындысы, мұнай-химиялық өнімі ретінде
және ... да ... ... ХІХ ... ... ... oil ... майы) терминтіркесі – мұнайдан алынатын май,
бақылаушы-өлшеуіш аппаратураларға жағу үшін ... ... ... бұл ... ХІХ ... бастап қолданылып келеді.
Industrial oil (индустриалдық май) ... ... ... ... ХVІ ... ... таман француз тілінен енсе, француз
тіліне бұл сөз латын тіліндегі industria + al ... ... ... ... ... ... ... бейімделген түрі industriel пайда болады.
«Сапасы жағынан өндірістік ... ... ... бұл сөз ... ... ... Сонымен, industrial oil термині «механизмдерге
(машиналар, құралдар, т.б.) жағу үшін өндіріс пен ... ... ... ... ... мағынамен ХІХ ғасырдан бастап қолданыла бастады.
Syneresis of petroleum product ... ... ... ... сөзі ... ... ... және «гель көлемін өз
еркімен кішірейту, сұйықтық бөлігімен бірге жүру» мағынасын білдіреді. ХІХ
ғасырдан бері ... ... ... stability of petroleum product (мұнай өнімінің термоберіктігі)
терминтіркесі. Бірінші компонент ... ... thermal ... ... грек ... ... thermе ─ жылу). Бұл сөз ... ... бар» ... ... ХІХ ғасырдан бастап қолданыла
бастады.
Volatility of ... product ... ... ... ... ... деген сөзінен жасалған. Volatility
компоненті қазіргі тілде «булануға ... ... ... ... ... шашылуға беталыс» деген мағынада қолданылады.
Бұл сөз «өзгеретін қасиет немесе жағдай, сапа» деген ... ... ... ғасырда пайда болған. Терминтіркес ретінде ХІХ ... ... ... ХХ ... ... ... орынды ала бастады. Соғыстар,
көтерілістер, дипломатиялық ерегістер, ашық әскери шиеленістер – барлығы да
бір мақсатты көздеді, ол – ... ... ... ... (антифриз) термині ХХ ғасырда пайда болды. Оксфорд сөздігіне
сүйенсек, бұл сөздің ... ... ... реактив, оны суға
кристалдану ... ... ... мақсатымен қосады». 1913
жылдан бері ... ... ... property of ... product ... мұнай өңдеу
өнеркәсібінің қарқынды даму жағдайымен байланысты ... ХХ ... ... бастады.
Aviation gasoline терминтіркесі ұшақ құрылысы мен әуе ... ... ХХ ... басында пайда болды. Әуе машиналарының жұмыс ... ... ... түрі – әуе бензині немесе керосин (мұнайдан
алынатын өнімдер) қажет болды. Осыған байланысты aviation turbin fuel ... ... ... ... fluid ... ... терминтіркесі. Бұл тіркестегі brake
ағылшын тілінен енген сөз, этимологиясы – түсініксіз. Level ─ ... ... ... ... ... ... сөзінің мағынасы
«дөңгелектердің қозғалысын төмендету үшін күш ... ... ... ол ағаштан, құрыштан немесе темір блоктан жасалған ... ... ... ... ... бұл сөз ХVІІІ ғасырдан ... Brake fluid ... ... ... үшін ... сұйықтық) терминтіркесі ХХ ғасырда brake apparatus, brake band,
brake bar сияқты тіркестермен ... ... ... point of ... product ... ... ... терминтіркесінің пайда болу уақыты ХХ ғасырға ... ... ... ... ... ... ... лайлана бастайтын
температура» дегенді білдіреді. Cloud point тіркесінің жетекші сөзі cloud ─
(бұлт) деген ағылшын ... ... ... ... ... ... ... болады, ал бұл сөз clud деген көне ағылшын ... ... ... grease ... ... терминтіркесі шығу
тегі жағынан латын тіліне жатады, ХХ ғасырда пайда болған. ... ... да ... ... ... ... corrosion prevention oil
(консервациялық май), ... ... compound ... ... preventive property of petroleum product (мұнай өнімінің
консервациялық қасиеті), corrosiveness of ... product ... ... ... fluid (жағынды-салқындатқыш сұйықтық, ЖСС) терминтіркесі
«күрделі көпкомпонентті жүйе, ол, негізінен, жағу үшін және ... ... мен ... салқындату үшін қолданылады, ол құрал-
саймандардың жақсы сақталуына және өңделген ... ... ... ... ... ХХ ғасырдан бастап қолданыла бастады.
Damping fluid (амортизатор сұйықтығы) терминтіркесі жетекші сөз damp
негізінде жасалған, бұл сөздің ... ... ... ХV ... ... болып саналады. Техникалық мақсатта damping сөзі ХХ ... ... ... ... отыр: damping ... ... ... damping ... (өшу ... constant ... деформация), damping factor ... damping winding ... ... ... бұл ... ХХ
ғасырда пайда болған деп айта аламыз.
Dropping point of ... product ... ... ... ... ХХ ... пайда болған. Жетекші мағыналық
компонент dropping сын есімнен жасалған, көне ағылшын тілінен ... ... ... ағу) ... ... ... мұнай-газ саласындағы терминдердің пайда болу уақыты
бір аралықты қамтымайтындығы анықталды. Бұл экономика мен өндірістің ... ... ... белгілі.
Ағылшын тілінің мұнай-газ саласы терминологиясының даму жағдайын
төмендегідей хронологиялық кестемен көрсете аламыз:
1. Көне ... ... – V-ХІ ... ... Орта ... ...... ғасырларды қамтиды;
3. Жаңа ағылшын кезеңі – ХVІ-ХІХ ғасырларды қамтиды;
4. Қазіргі – ... ... ... зерттеулер нәтижесі ағылшын тілінің мұнай-газ саласы
терминдерінің ... ... даму ... жаңа ... кезеңінде
болғандығын көрсетіп отыр.
1.4 Қазақ тіліндегі мұнай-газ саласындағы терминжүйенің қалыптасу жайы
мен жалпы сипаты
Тіліміздегі тіл білімінің терминология ... ... ... ғылыми-
техникалық тұрғыдан дамуымен тығыз ... ... ... Қазақстан
Республикасы әлем бойынша ірі мұнай өндіруші ... ... ... қоры жағынан ... ... ... ... бұл ... осы ... белсенді дамуына өз әсерін тигізбей қоймады,
мұнай-газ өндіру саласы отандық өндірістің негізгілерінің бірі саналады.
Қазақ ... ... ... үлес ... ... ... ... фонетика, лексикография, терминология салаларына
қатысты жазылған еңбектері күні бүгінге ... өз ... ... ... ... төл ... мен ... терминдерді ұлт ілінің фонетикалық,
орфографиялық заңдылықтарына сәйкес дұрыс жазудың, өзге ... ... мен ... ... ... ... атап ... ғалым. Сол
кезеңнің өзінде-ақ ғалым термин комиссиясының ... ... ... ... жаңа ... ... ... қосыла талқылап,
оларды бекітіп, қолданысқа енгізді.
Қазақ тіліндегі терминдерді ... және ... сол ... ...... Е.Омарұлы, Х.Досмұхамедұлы,
Қ.Кемеңгерұлы, Ж,Күдерин, М.Жұмабайұлы, Ж.Аймауытұлы, ... ... алаш ... да өз ... ... атап ... [40, 24]. ... Елдес Омарұлы 1924 жылы қазақ ... ... ... пән сөздер» деген тақырыпта баяндама жасаса, Нәзір
Тұреқұлұлы 1926 жылы «Жат сөздер туралы» деген еңбегінде кірме терминдерді
қабылдау, ... ұлт ... ... ... ... жазуға
қатысты мәселелерді көтереді. Бұл кезеңде қазақ зиялылары бірнеше ... ... ... ... өз тілімізде жасап, қолданысқа
енгізді.
Қазақ терминологиясының дамуы туралы сөз еткенде ... ... ... ... кете ... Ол бірнеше жылдар мемтерминком
жұмысына басшылық етті және ... ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар, әлеуметтік экономика,
математика, физика, ботаника сияқты ... ... ... ... жариялады [41]. Ғалым Қ.Жұбанов ұсынған терминология қағидаттары
1935 жылы Мәдениет қызметкерлерінің сиезінде ... ... ... ... ... ... ... тұңғыш рет ғылыми анықтамасын
жасап, олардың лексиканың өзге қатпарларынан өзіндік ерекшелігін қолға таяқ
ұстатқандай етіп ... ... ... тұжырымын дәл ... ... сол ... ... ... жөн көрдік:
«Термином называется специфический вид определенных словесных обозначений,
передающих определенные понятия, ... на ... ... ... и ... ... причем передаваемое ... ... ... не ... со ... значением,
которое присуще данной словесной величине в обыденной ... [41, ... ... ... ... қатысты практикалық жұмыстардың
жүргізілгенін, терминологиялық сөздіктер жасалғанын, терминдерді қолдану
мен біріздендіруге қатысты мақалалардың жарық көргенін айта ... ... ... ... ... Ө.Айтбаев, Т.Жанұзақов, А.Әбдірахманов,
Ж.Молдажаров сынды ғалымдар мен Ә.Сатыбалдиев, Е.Аққошқаров сияқты сала
мамандарының термин мәселесіне ... ... өзге де ... ... және ... ... ... көрді.
Қазақстандағы терминология саласы Ұлы Отан соғысынан кейінгі жылдарда
қарқынды түрде дами бастады, күрделі зерттеу жұмыстары ... ... ... ... еткен ғалымдар қатарына І.Кеңесбаевты, Ғ.Мұсаевты,
М.Балақаевты, Ә.Қайдаровты, ... ... айта ... ... ... ... ... ҒА Тіл білімі институтында 14 орысша-
қазақша терминологиялық сөздік жарық ... ... ... ... пен А.Абдрахмановтың 1972 жылы жарық көрген «Мұнай ұңғымаларын
бұрғылау бойынша сөздігі» де бар.
Қазақ тіл білімінде терминтану ... ... ... ... оқу ... жазып шыққан ғалым – Шерубай Құрманбайұлы. Ғалым бұл
еңбегіне дейін «Қазақ ... ... ... ... ... жариялайды. Ғалым аталған еңбектерінде қазақ терминтану ғылымының
барлық мәселесін кеңінен сөз етеді [42].
2000 жылы ... ... ... ... ... лексика-
грамматикалық ерекшеліктері» тақырыбында кандидаттық диссертация ... ... өз ... ... ... ... бірнеше мәселелердің
жауабын табуға ұмтылады.
Қазақ тіліндегі мұнай-газ терминдерінің қалыптасу жайын ғылыми тұрғыдан
негіздеп, түбегейлі қарастырған ғалым – Әбділманов Алтынбек ... ... ... Ғалым осы тақырыпқа ... ... сала ... ... ... атты ... ... саласы терминдерінің қалыптасуын негізгі үш кезеңге ... [44, 13]. Атап ... ... – ХХ ғасырдың 30-60 жылдарының аралығы.
Екінші кезең – ХХ ғасырдың 60 жылдарынан бастап, 1990 жылдарға ... ... – ХХ ... 90 ... кейінгі мерзім.
Ғалым терминдердің қалыптасу жайын мұндай түрдегі топтастыруға басты
себеп – ... ... ... ... ... ... ... тілдегі қызметіне байланысты» деп түсіндіреді.
Ғалым еңбегіне сүйене келсек, 1930-1960 ... ... ... қатысты жарық көрген еңбектердің қатарына төмендегіше жұмыстарды
атай аламыз. Алғашқысы – С.Шариповтың «Нефть» оқулығы (1929 ж.), ... ... ... орындарында және мекемелерде жұмыс ететіндер
үшін ішкі ... және айып ... ... (1930 ж.), А.И.Жуковтың
«Мұнайшылардың жаңа ... ... атты ... ... ... ... «Жер астылық ремонт бригадасының
слесарі мен жұмысшысы» атты нұсқасы (1943 ж.), ... ... ... ... «Мұнай скважинасының бұрғышысы және
оның көмекшісі» атты ... ... ҚМБ ... ... (1954 ж.), Ж.Нұрмағамбетовтың «Мұнай, газ шығаратын өнеркәсіптегі
қауіпсіздік ... ... атты ... (1957 ж.) [44, ... ... ... осы салаға қатысты мемлекеттік тілде жарық
көрген оқулықтарды атап кеткенді жөн көрдік. ... ... ... (1995), ... «Кенді жер астында қазу және жобалау» (1996),
Ш.Әбдіраманов «Кәсіби-техникалық ... ... ... ... кен орындарын игеру мен пайдалану» (2003),
Х.Суербаевтың «Мұнай-газ ісінің негіздері» (2008) [45-49].
Қазақ тіліндегі ... ... ... ... ... ... ... жоғарыда аталған еңбектердің ... ... ... атауға болады. Себебі оқулықтың ... ... сала ... теориялық матералды нақты әрі ... ... ... терминдердің негізгі бөлігі Терминологиялық
комиссия тарапынан бекітілген терминдер. Мәселен: ... ... ... ... шоғыр.
Қазіргі қазақ тіліндегі мұнай-газ саласына қатысты ... ... ... ... Кірме терминдерді еш өзгеріссіз қолдану: битум ─ ... bitumen, ...... ─ probe, transmitter,
грейфер ─ ... ─ grab bucket, ...... ... ... ─ кадастр ─ inventory, каротаж ─
каротаж ─ logging, log, ......... pit, pit, ......... ... Кірме терминдерді ана тілінің заңдылықтарына сай сәл
өзгертіп қолдану: ...... ... ............ ─ separator, ауытқы ─ аномалия ─
anomaly, әрекеттер ─ реагент ─ reagen;
3. ... ... ... ... төл ... ... саз ─
глина ─ clay, күкірт ─ сера ─ sulfur, ...... ─ anchor, ... ... ─ well, hole, ......... терминдер белгілері мұнай-газ терминологиясының төмендегіше
ерекшеліктерімен тығыз байланыста болды:
а) ... ... ... ... орыс ... ... баламасы бар төмендегіше терминдер қабылданды: глубина скважины,
закрепление керна, инструмент буровой;
ә) кірме сөздердің шамадан тыс алынуы ... ... ... ... ... ... ... ─ бурғының басы, головка
забивная ─ қағылмының қалмақшасы.
Кірме терминдер туралы сөз еткенде басқа тілден ... ... ... бір ... ... жүйеге ауысқан сөздерді де атап ... ... ... ... ... ... ... яғни тілде бұрыннан бар сөздер қажет тұста басқа мағынаны ... жаңа ... ... ие болады.
Терминологияны әдеби тілдің лексика ... бір ... ... болсақ, терминологияның фонетика, морфология, синтаксис сияқты
тілдің басқа да салаларымен ... ... ... ... ... сөзжасамы тілдің сөзжасам заңдылықтарына
бағынады: геозерттеу, газжұтқышы, деңгей көрсеткіші, ... ... ... ... ... ... ... мұнай кең
орындарын игеруді жобалау ... ... ... тиімділік шамасы (оценка применения), технологиялық режімін
тағайындау (выбор технологического режима), мұнай шығарымын талдау (анализ
выработки ... ... ... ... кезеңдерінде қызмет ететін
«тілдік механизмнің» түрлі салаларының ... ... ... ... ... «сөйлеу стилі» деген терминдермен түсіндіріледі. Тілдің стилі – тілдің
құрылымдық-қызметтік варианттары, ол қоғамдық ... ... ... және ... ... бірліктері мен категорияларына қызмет
етудегі тұрақты белгілерінің жиынтығымен ерекшеленеді. Тілдің функционалдық
стильдері әлеуметтік іс-әрекет түрлерімен ... ... және ... ... мен категорияларының жүйесі арқылы ажыратылады. Тілдік
стильдердің қалыптасуының негізі тілдің бейтарап құралдары болып табылады,
бірақ олар ... ... ... ... ерекшеленеді. «Лексиканың
стильдік қабаты» деген ұғым бір стиль шеңберінде қолданылатын ... ... ... ... ... ... терминология жатады, олар тілдік тәсілдерді ғылыми, іс-қағаздар
және публицистикалық стильдер шеңберіне ... ... ... бір ... ... ... деп ... болмайды,
себебі стиль – бұл тілдің қызмет ету түрі, мәселен, терминологияны, тілдің
бейтарап бірліктерін жүзеге асырады, ол ... ... ... ... – бұл тіл ... ... саласының бір тармағы. Ол
арнайы кәсіби салада ғана қолданылуымен ерекшеленеді.
Мұнай-газ саласының терминдері семантикалық табиғаты ... ... және ... ... болып бөлінеді. Көнерген терминдердің өздері
бір кездері басқа тілдерден енген кірме терминдер болып ... ...... ... отын - (жидкое топливо); қақпақ – ... ... дара ... – сулы – ... және ... ... ammonia –
сусыз аммиак – (безводный аммиак) болып екіге бөлінеді.
Мұнай ... ... ... ... ... ... сөздерінен
(бағыттауыш, жылжымайтын, құбыр), кірме терминдерден (баррель, дроссель,
дюйм, проекция), ауызекі тілден ... ... ... ... ... ... буримость, бұзу, бұзылу, діріл, дірілдеткіш,
load, loading, coke, coking). Бұл салада ... ... ... ... де ... ... дірілдек елеуіш (вибрационное сито), қайыстық
беріліс (ременная передача), тісті рейка (рейка зубчатая), газдық ... ... cap ─ ... ... бас ─ head ─ ... жел ─ strand ─ ... ─ hat ─ ... Бұлардан көріп отырғанымыздай, ағылшын және қазақ
тілдерінде мұнай-газ саласы терминдері ауызекі сөйлеу тілінен де ... ... ... ... ... ... ... жіберіліп жатты. Осыған сәйкес, 1935 жылы Қазақстанда мәдени
қайраткерлердің ... ... өтті және осы ... ... ... терминдер
сөзжасамының негізгі қағидалары бекітілді. Осы қағидалардың негізінде екі
томдық «Орысша-қазақша терминологиялық сөздік» жарық ... Бұл ... ... ... ... де ... Терминдерді зерттеу ісі
тек Ұлы Отан ... ... ... ғана ... ... бастады. 1956
жылдан бері қарай ҚазССР-і ҒА-ның Тіл және әдебиеті институтының ... ... ... екі ... ... ... бастады. Соның ішінен Н.Тұяқбаев пен ... ... ... ... ... ... ... (1972) айта
кетуге болады [50].
ХХ ғасырдың 20-30 жылдарында терминология бойынша алғашқы ой-пікірлер
айтылып, осы саланың негізін салуға ұмтылыс ... 30 ... ... ... ... ... сөздіктер баспадан шыға бастады; 40 жылдары
соғыстан кейін ғылымды дамытуға негізгі ... ... ... ... да ... ... ... 50-60 жылдары мұнай-газ саласының
терминологиясы түсіндірме, аударма сөздіктермен толыға бастады. ХХ ғасырдың
90 жылдарында ... тіл ... ел ... күрт ... ... ... ... «жарылыс» болды. Бұл терминқорға да
тікелей әсер етті. Мұнай-газ саласының терминологиясында жаңа атаулар пайда
болды. Осы сала ... ... ... қажетті құрылғылардың
алынуына байланысты терминология да жаңа ... ... ... ... ... ... мен олардың аудармаларының
қатар қолданылу жағдайлары да кездесіп ... ... ... ... ... ─ дренаж, кернжарғыш ─ керновзрыватель, әрекеттер
─ реагент, көрсеткіш ─ ... ... жаңа ... ... көп ... сыртқы
экономикалық жағдайларға да байланысты болып келеді. Бұл ... ... ... ... байланысты қалыптасқан экономикалық іс-
әрекеттің жаңа түрлерінің пайда ... де ... ... терминдер құрамында шет тілінен енген атаулар да
кездеседі. Біздің зерттеуіміздің барысында бұл сөздер иран, ... ... ... және орыс ... ... ... ... Десек те,
қазақ тіліндегі шет тілінен ... ... ... ... иран және
араб сөздері құрайды: айна ─ (зеркало, металлическая, пика, штык) найзалы
бұрғылау-, ...... ...... с ... ... астар-(подкладочный материал), болат ─ (сталь),
кілт ─( ключ), найза ─( копье), черпак, тоға ─ ... тор ─ ... ... ─ (прибор, инструмент), алқа ─ (замкнутый круг), қынап ─
(чехол, сандал ─ опора ... ...... ... ─ (большая
чаша).
Сонымен қатар бірқатар терминдер тобы ағылшын тілінен ...... ...... ... ─ agglomerate,
баррель ─ barrel, ... ─ berm, ... ─ vacuum, ...... ─ indicator, инфильтрация ─ infiltration, кокс ─ coke, ... ... ...... Ағылшын тілі бүгінгі күні көптеген
тілдер үшін негізгі «терминологиялық донор» болып табылады. Соңғы он ... ... тілі ... ... тілі деңгейіне көтерілді,
әлемдік тіл мәртебесіне ... ... ... ... ... ... және қызметтік
мінездемесі
Біздің пікірімізше, мұнай-газ саласының терминологиясы – ... ... жеке бір ... ол ... қарым-қатынас шеңберінен тыс
қолданылмайды. Көп жағдайда бұл саладағы терминдер көпшілік ... ... ... ... ... сөздердің бір бөлігін қамтиды. Сондықтан да
көпшілік халыққа мұнай-газ саласына қатысты кейбір терминдердің мағынасы
түсінікті бола ... ... ... ... жаңа ... «Қазақ лексикасының терминденуі» атты монографиясында
көрініс ... Бұл ... ... ерекшелігі терминдер мен жалпы
қолданыстағы сөздердің өзара ... ашып ... ... ... ... терминдену процесін түсіндіріп беруімен
ерекшеленеді [51, 3].
Қазақ тілінде жаңа терминдерді қабылдауда ағылшын және орыс ... ... ... ... Мәселен, мына сөздер қазақ тіліне ағылшын
тілінен ... ...... агломерат ─ agglomerate, реагент ─
reagent, коррозия ─ ... ... ( barrel, ... – vacuum; орыс
тілінен енген сөздер қатарына мыналар жатады: башмақ ( башмак, винт ─ винт,
датчик ─ датчик, ...... ...... пеш ─ ... кран ... ... ағылшын және қазақ тілдеріндегі «мұнай-газ»
терминологиялық ... ... ... ... біз ... де тән мынадай негізгі белгілерді анықтадық: Ішкі құрылысына қарай
терминдер бір құрамды және көп ... ... ... ... ағылш.–
sedimentation ─ тұнбалану, orifice ─ жырық, ... shale ─ ... ... кен орны ─ field, ... ─ tap, ... ─ anneali, жоба ─ draft ... ... – abrasiveness of rocks ─ тау ... ... drum ─ ... contour flooding ─ ... ... well ... ... effluent facility ─ тазартым ғимараты, roofing sheet ─
темір жабындық, vertical heater ─ тік пеш, flue gas duct ─ ... ...... ... plug back ─ ұңғыма көпірі, production well ─
игерім ұңғыма; қаз. – кәделеуіш қазандық ─ waste-heat boiler, ... ... breaking of foam, ... кен орны ─ ... field, ... ─ reserve base, ... ... ─ mineral drawdown, мұнай
ластануы ─ oil ... ... ... ─ oil field, ... ─ modulus of ... спектрлі талдау ─ spectral analysis,
сумен тоғыту ─ water ... ... ... ─ filter tank, ... ─ wetting ... ... алу ─ sampling ... желдеткіш ─ exhaust fan, тау жынысының бекімдігі ─ rock ... ... ... ... саласындағы терминжүйесінде
бір құрамды бірліктерге қарағанда көп ... ... ... ... ... тілдік ерекшеліктері терминжүйедегі лексикалық бірліктер
арасындағы жалпы тақырыптық ұғымдар мен ... ... ... ... ... ... қолданылу аясын төмендегіше
жіктеуге болады: жалпы ғылыми, салааралық және тар ... ... ... ... жаңа ... ... ... отырады, ал соңғысы бір
түрминологиялық ... тән ... ... ғана ... ... ... ... жүйе болып табылады, бұл
құрамдағы терминдердің сөздік құрамы өзінің жылжымалылығымен ерекшеленеді.
Бұл терминологиялық өрісте ... ... ... ... ол тосын атаулардың пайда болуынан, ғылыми ұғымдар жүйесінің
қалыптасу жолдары ... ... ... ... ... ... ... негізгі лексикалық және ұғымдық
бірлігі жаңа термин болып табылады. Терминжүйе – ... ... бір ... ... тілінің лексикалық бірліктері (сөз және сөз
тіркесі) болып табылатын, ал құрылымы негізінен сол ... ... ... ... адам ... мен ... ... да бір арнаулы
саласы теориясының таңбалық үлгісі (моделі).
Жұмысымызда қарастырылған ... және ... ... мұнай-газ
саласы терминдерін төмендегіше ... ... ... ... ... «мұнай өндіруші өнеркәсіп», «газ өндіру»,
«жобалау».
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі «мұнай өндіру» терминологиялық өрісіне
тоқталсақ, ... oil − ... ... ... of deposit ─ ... ауданы
notch ─ алу, қазып алу
anchor bolt ─ анкерлік ... work ─ аршу ... target ─ ... ... site ─ бұрғылау ауданы
oil prone area ─ мұнай кен орнының ауданы
exploration ─ барлама
failure, degradation ─ бұзылу
drill head ─ ... ...... ... off ─ ... ─ құйылым
drain ─ құрғатым
mixer ─ миксер
oil pool ─ ... ... of oil pool ─ ... ... ... ... ─ мұнайды жинақтау
oil separation ─ мұнайды айыру
play ─ мұнайды іздеу жұмыстары
oil show ─ ... ... oil recovery ─ ... ... ... yield ─ ... ... blower ─ айдама желдеткіш
«Мұнай өндіру» терминологиялық өрісінің ішінен «бұрғылау» және «ұңғыма»
терминдерінің мағынасы төңірегінде ... ... ... ...... ─ бұрғы
production performance ─ бұрғының дүмі
drilling equipment ─ бұрғының ... drilling rig ─ ... ...... бастау
drilling ─ бұрғылау
drilling speed ─ бұрғылау жылдамдығы
drill bit ─ бұрғылаулық қашау
drilling method ─ бұрғылау тәсілі
rotary drilling ─ ... ... drilling ─ ... ... drilling ─ бағдарлы бұрғылау
directional drilling ─ еңістене бағдарланған бұрғылау
production drilling ─ ... ... drilling ─ ... ... drilling ─ құбырлы бұрғылау
structural drilling ─ құрылымдылық бұрғылау
machine drilling ─ ... ... drilling ─ ... ... drilling ─ ... бұрғылау
non-core drilling ─ тасбағансыз бұрғылау
offshore drilling ─ теңіздік ... drilling ─ ... ... drilling ─ ... бұрғылау
roller drilling ─ шарқашаулы бұрғылау
cluster drilling ─ шоқты бұрғылау
electrodrilling ─ электрбұрғылау
stratigraphic drilling ─ ... ... pipe ─ ... ... ... ─ бұрғылық тұрақтандырғышы
well spacing density ─ бұрғылау тығыздық
well, hole − ұңғыма:
well, hole ─ ұңғыма
oil well ─ ... ... ... ─ ұңғы ... depth ─ ұңғыманың тереңдігі
well narrowing ─ ұңғыманың жіңішкерні;
well hole ─ ұңғыманың оқпаны
well head ─ ... ... back ─ ... тығындауы
drowned well ─ суланған ұңғыма
dry well ─ өнімсіз ұңғыма
geophysical well ─ ... ... well ─ ... ұңғыма
productive well ─ өнімді ұңғыма
extention well ─ жиектеу ұңғыма
depleted well ─ сарқылған ұңғыма
fishing well ─ апаттық ... well ─ ... ... well ─ ... ... well ─ ... ... ─ іздеу ұңғымасы
crooked well ─ қисайған ұңғыма
Сонымен терминологиялық бірліктердің мағыналық ... ... ... ... олар ... ... ұғымдар арқылы байланысады.
Мұнай-газ саласындағы терминжасамның келесі бір тәсілі сөздерді
қысқарту болып табылады. Бұл ... ... ... және ... ... сөздер қалыптасқан: CE ─ coal equivalent, DE ─ oil equivalent, MSDS
─ Materials Safety data Sheet, МӨЗ – ... ... ... АБҚ ... ... ... ұлттық тілдің негізінде қалыптасады, өмір сүреді және қызмет
етеді. Терминдердің грамматикалық белгісі бойынша сипаттамасы – ... ... ... ... термин аталымдық қызметтен өзге түрліше қызмет атқаруға
қабілетті болып келеді: өз терминологиялық өрісінің тірек сөзі бола ... ... ... ... ... ... ... құрау үшін тірек компоненті бола алады.
Терминолексиканың кез-келген саласында ... түрі ... екі ... топқа бөлуге болады:
- сөздер (бір сөзді, дара лексикалық бірлік);
- сөз тіркесі (көп сөзді, көплексикалық бірлік).
Көп сөзді ... ... ... де, қазақ тілінде де жиі кездесіп
отырады.
Бір сөзді терминдердің құрамы екі тілде де ... ... ... бұл ... тән мынадай үш негізгі құрылымдық типті ашып ... ... ... және күрделі терминдер. Қарапайым терминдер –
бұл бір сөзді терминдер, олардың негізі түбірмен сәйкес келеді. ... – бұл бір ... ... ... ... ... сөз бен қосымшаға
бөлінеді. Күрделі терминдерге екі немесе одан да көп ... ... ... ... жатады. Мысалы:
Қарапайым терминдер: ағылш. – unit ... area ... ... notch ... алу), span ... lime (әк), barrel ... head
(бас), shoe (башмақ), berm (берма), beam (білеу), dike ... ... screw ... solvent ... ridge (жиек), core
(жынысөзек), space (кеңістік), jib (консольды кран), coke (кокс), ... oil ... ... алап, ақау, арқан, астар, аудан, әк, бас,
бет, бөгет, діріл, елек, жайма, жел, ... зат, ... ... ... ... ... мұнай, оттегі, өнім, саз, реагент; т.б.
Қосымшалы терминдер: ағылш. – migration (көшу), roasting ... ... ... ... bedding ... ... pressure (қысым), acidity (қышқылдық), eruption ... ... mixer ... refinery ... ... зауыты),
petroleum (мұнай), bailer (науашық), refinery (қайта өңдеу), cinder ... tension ... anchor ... қаз. – ... ... бұрандама, аралық, ауытқы, деломиттенген әктас, ... ... ... бекемдеу, белдемше, беріктету, шегендеу, тіректік
бет, бөліну, бұрандама, бұрғылық арбасы, бұрғының дүмі, бұрғының ... ... ... технологиялық газ, геологиялық талдау,
графиттендіру, жалынсыз ... ... ... ... ... зат, көрсеткіш, кәделеуіш ... ... ... ... ... ... қорғаныш, көміртекті, құбырлық
негізі, құйылым, қыздырғыш, ... ... ... ... ... ... ластануы, опырылым, сіңдіру және т.б.
Күрделі терминдер: ағылш. – barytocalcite ... ... ... (көмірсутектер), framework ... ... ... ... ... ... oilman (мұнайшы), denitrogenation (азотсыздандыру), surface
(бет), turbodrill (турбобур); қаз. – жүкқорап, жерасты, ... ... ... ... ... ауаүрдегіш, әктас,
белгібергіш), жылуалмасу, көмірсутектер, қазаншұнқыр, қызусынғыштық,
микрозонд, мұнайгазды шикізат, сейсмокаротаж, ... ... ... ... ... және ... тілдеріндегі жалпы
сипатын қарастыра келе, мына тоқтамға ... ... ... үш ... ... ... терминдер екі тілде негізгі орынды
алып отыр. Қазақ тіліндегі ... ... ... ... бөлігін
кірме терминдер құрап отыр.
Құрылысына қарай терминдер дара және күрделі болып бөлінеді. Зерттеудің
нәтижесінің көрсетуінше, ... ... ... ... тілде жиі
кездесіп отырады.
а) дара: ағылш. – density (тығыздық), brine ... wear ... ... iron (темір), shale (тақтатас), analyzer (талдағыш),
aerate (сұйықтықтарды ауамен қанықтыру процесі мен ... ... pump ... clay ... industry ... yield ... refinery ... өңдеу), burette (өлшеуіш), funnel (құйғы), tanker
(мұнай құятын кеме), eruption (лақтырыс), acidity ... ... bit ... bedding ... coating ... ... boiler (қазандық), roasting (күйдіру), index (көрсеткіш),
plug (көпір), strength (кернеулік); қаз. – ... ... ... ... және ... ... ағылш. – ventilation blower (айдама желдеткіш), air
preheater (ауа жылытқыш), area of deposit ... ... mining ... ... ... agent ... cold working
(бекемдеу), cold working (шегендеу), mud can (белдемше), work ... draw works ... ... vacuum ... ... gas
analyzer (газталдауыш), hard hat (каска), explosion-proof ... ... ... (жер қойнауы), electrical grounding (жерге
қосу), lifting capacity (жүк ... coking ... bottom hole pressure ... ... oil ... (кен ... игеру), commercial field (өнеркәсіптік кен орны);
қаз. – айдама желдеткіш, буферлік көлем, бұрғы сорғысы, кең ... ... ... ... ... екі, үш және төрт сыңарлы деп
бөлінеді. ... және ... ... ... ... екі
сыңардан құралған терминдерді көп кездестіреміз. Олардың көпшілігі «зат
есім + зат ... ... ... ...... ... май), fuel oil ... май), paraffine wax (парафин),
viscosity index (жабысқақтық ... turbine fuel ... ... oil ... ... point of application (қосымша нүкте),
extent of correction (жөндеу мөлшері), center of buoyancy ... oil catcher (май ... ... май жинағы); қаз. – көмірлік
балама, буферлік көлем, бұрғының қондырғысы, бұрғылы құбыршек, ... ... ... ... сыйымдылығы, бұрғының шламы, бұрғылау
жеңі, бұрғылау жылдамдығы, ... ... ... ... газ ... ... коксты газ, домналы газ, газды тақия, ... ... ... ... ... ... қайнауы, минералды мақта, муфель пеші,
мұнай мөлшері, мұнайлық ... ... ... ... эмульсиясы, мұнайдың
қасиеттері.
Терминжасамның бұл үлгісімен ағылшын тілінде 62% термин жасалса,
қазақ тілінде бұл көрсеткіш 57%-ды ... ... есім + зат ... ... ... ... ... ағылш. – analytical balance (аналитикалық таразы), spherical
bearing (сфералық мойынтірек), control cam ... ... flow (көп ... ... ... ... қозғалысы),
laminar flow (ламинарлық, құйынсыз ағым), thermal losses (жылу шығыны),
quality steel (сапалы ... қаз. – ... пеш, аршу ... ауданы, іздеу ұңғымасы, жабық ұңғыма, жеңіл мұнай, қаттық мұнай,
қоңыр көмір, геологиялық ... ... ... ... ... ... екі сыңардан тұратын терминдер құрамынан шылауларды
кездестірмедік.
Зерттеу нәтижесінде үш сыңардан құралған ... ... ... 8%-ды, ал қазақ тілінде 5%-ды құрап отыр. Мысалы: ағылш. – ash ... product ... ... күлі), combustibility of petroleum
product (мұнай ... ... ... ... grease ... evaporation of petroleum product (мұнай өнімінің буланғыштығы), group
of petroleum products (мұнай өнімдерінің тобы), oil field ... ... ... metal working fluids ... май), ... ... product ... өнімін сорып алу), well-head pressure (сағалық
қысым), bottom hole pressure ... ... oil ... ... өндіретін өнеркәсіп), synthetic crude oil (синтетикалық мұнай),
watery crude oil (суландырылған мұнай), sweet crude oil ... ... ... point ... жинайтын бекет), oil recovery coefficient ... алу); қаз. – ... ... ... ... ... ... жапсарының беті, газ-мұнай жапсарының беті, еңістене
бағдарланған бұрғылау, ... ... ... ... ... ... ... сумен тоғыту, тау ... тау ... және ... қарастырыған үш сыңарлы терминологиялық тіркестер тобында «зат
есім + зат есім + зат есім» үлгісімен жасалынғандары басымырақ келеді.
Ағылшын ... төрт ... ... үш ... атау ... of least ... ... ең кіші сызығы), losses due ... ... ... ... ... drill pipe jetting ... бұрғылауға арналған бұрғылау тұрбаларының тізбегі).
Қазақ тілінде де бұл ... ... ... ... ... мұнай кең орнының аудандық қондырғысы, екіншілік қайта айдау
қондырғысын құрастыру, термиялық әсер ету ... көп ... ... ... ... бір ... тұратын
терминнің атаудың кей тұста дәл мағынасын беруде қиналатындығын ... ... ... ... ... ... ... орын алады, сондықтан да ағылшын және қазақ тілдерінде ... ... ... ... кездеседі.
Сөз тіркесінен тұратын термин басыңқы және бағыныңқы сыңардан құралады.
Олар бір-бірімен ішкі мағыналық байланыста болады. ... ... осы ... ... ... ... сөз, ал басыңқы сыңар осы сөзді мағыналық
жақтан толықтырып тұрады. Мысалы: ... ... ... пеш,
ауырлатылған бұрғылау құбыры, буферлік көлем, бұрғылаулық қашау, дірілді
елеуіш. Басыңқы сыңардың қай сөз ... ... ... ... сөз ... ... сөз тіркесі және етістікті сөз
тіркесі болып екіге ... ... сөз ... ... ... есім
сөзден (зат есім, сын есім, сан есім, есімдік) болады, ал етістікті сөз
тіркесінде ... ... ... болады.
Күрделі терминдер тобы ғылымдағы терминдерге қойылатын ... ... ... ... ... ... ықшамдылық және
қолайлылық. Бірақ терминнің нақты баламасын табу үшін жоғарыда ... ... ... білеміз.
Екі тілдегі терминдерді қарастыра келе, бір негізден ... ... және ... бір ... ұяға ... ... Мұндай сөздер тобына мыналарды жатқыза аламыз:
barrel – баррель, depth – тереңдік, logging – ... area – ... drill ... gas – газ, ... material – зат, field – кен ... pressure ... oil – мұнай.
Ағылшын және қазақ ... ... ... ... ... ұяларға бірнеше мысал келтіріп өтейік. Oil − мұнай термині ... де ... ең ... ... сөз болып табылады. Бұл сөз ... ... – 122, ал ... ... – 63 сөз тіркесі қалыптасқан.
Мысалы: ағылш. – oil bleeding from core ... ... ... ... ... in place (жер қабатындағы мұнайдың алғашқы қоры), oil “in
sight” («көрінетін» мұнай ... asphalt base oil ... ... ... oil ... қаныққан мұнай), cold-test oil (қату
температурасы төмен мұнай), crevice oil ... ... ... mother
oil (алғашқы мұнай), residual oil (қалдық мұнай), refined oil (ақшыл мұнай
өнімі, керосин; ... май), roily oil ... ... ... ... мен ... ... shrinked oil (тұрып қалған ... oil ... май (су асты ... ... ... ... арналған арнайы сұйықтық; теңіз суында тез еріп кетеді, ... үшін ... ... келеді), thinned oil (газдалған мұнай), unrecovered
oil ((белгілі бір тәсілмен өңдеуден кейін) қыртыста қалған ... ... ... ... ... мұнай қайта өндеу, мұнай қанықтыруы,
мұнай кәсіпшілігі, мұнай құбыры, мұнай құйылымы, ... ... ... ... ... өндеу имараты, мұнай өндеу өнеркәсібі, мұнай өнімдері, мұнай
сақтайтын қойма, мұнайдың ... ... ... ... шоғыры, мұнай
эмульсиясы, алғашқы мұнай, екіншілік мұнай, ерекше ауыр мұнай, жеңіл мұнай,
қалдық мұнай, қаттық мұнай, көмірлі ... ... ... отынды мұнай, өлі
мұнай, өте ауыр мұнай, парафиндік мұнай, синтетикалық мұнай, ... ... ... ... ... ... мұнай, тәтті мұнай,
тірі мұнай, тұтқырлы мұнай, шикі мұнай, эталонды мұнай, тұзсыздандырылған
мұнай, ... ... ... ... ... ... қорқоймасы.
Ағылшын және қазақ тілдерінде oil – мұнай сөзінен кейінгі ... ... ... logging ... сөзі ... ... Мысалы:
ағылш. – acoustic amplitude logging (өшу бойынша акустикалық ... well logging ... ... ... ... ... ... activation neutron gamma-ray logging (активациялық
нейтронды гамма-каротаж), borehole televiewer logging ... ... ... caliper logging ... ... cased-hole
logging (ұңғыманың діңгегіне жағалата отырғызылған каротаж), cement bond
logging (цементометрия), downhole logging ... ... ... logging ... ... ... ... electronic
casing-caliper logging (ұңғымада электромагниттік әдіспен құбырлар
диаметрін ... ... logging ... ... ... ... каротаж), gamma-gamma logging ... ... logging ... ... multispactd neutron
logging (сәулелену индикаторы мен нейтрондардың шығу көздері ... ... ... ... ... logging ... ... nuclear magnetic logging (ядролық магнитті каротаж),
pulsed neutron capture logging (импульсті нейтрондарды басып алу ... ... logging ... ... ... logging
(қарсыласу әдісі бойынша каротаж), shielded-electrode logging (қалқаланған
электродтармен ... ... well ... logging ... ... қаз. ... ұңғыма, іздеу ұңғымасы, игерімді
ұңғым, жабық ұңғыма, барлаулық ... ... ... ... ... ұңғыма, өнімді ұңғыма, ... ... ... ... ... ... ұңғыма, ұңғыма тығындауы, ұңғыма сағасы, ұңғыма
оқпаны, ... ... ... ... ... ... – бұрғылау термині де бірнеше сөз тіркестерін ... – drill off ... ... забойды бұрғылау), adamantine drill
(алмас, бытыралы бұрғы), auger drill (шанақты бұрғылау; айнымалы бұрғылаушы
перфоратор), churn drill (арқанды бұрғы; соқпа ... ... ... core barrel ... ... ... ... сұрыптауға
арналған қос бағаналы құбыр), drilling submarine wells (су асты ... су асты ... бар ... ... drilling with ... тазалайтын бұрғылау), auger drilling (шанақты бұрғылау); қаз. –
бұрғының ... ... ... ... ... бұрғылау жеңі,
бұрғылау ерітінді, ... ... ... ... ... Ағылшын тіліндегі мұнай-газ терминологиялық өрісіндегі дара
және күрделі бірліктердің сандық сәйкестігі (%).
2-сурет. Ағылшын тіліндегі мұнай-газ ... ... ... төрт ... құралған терминдердің сандық сәйкестігі (%).
3-сурет. Қазақ тіліндегі мұнай-газ терминологиялық өрісіндегі дара және
күрделі бірліктердің сандық сәйкестігі ... ... ... ... ... ... екі,
үш, төрт сөзден құралған терминдердің сандық сәйкестігі (%).
Қорыта келсек, ағылшын және қазақ ... ... ... ... ... ... жасалынған; олар өз ішінен ... төрт ... ... ... Бұл ... бойынша екі сыңардан
құралған терминдік атаулар екі тілде де көп ... Төрт ... ... ... ... ... ... нақты мағынасын
беру үшін белгіленген.
2. Мұнай және газ саласындағы терминдердің жасалу жолдары
2.1 Терминдер сөзжасамының синтаксистік тәсілі
Қазақ және ... ... ... ... тілде синтаксистік тәсіл арқылы ... ... ... ... көп ... ... тіркескен термин-сөздер
пайда болады, тілімізде бұл ... ... ... ... бірі
болып табылады.
Қазақ және ағылшын тілдерінде бұл тәсіл арқылы екі, үш, төрт сөздің
тіркесуінен жасалған ... ... ... ... Екі сөзден
тұратын терминдер құрамындағы сыңарлардың екеуі де термин сөз болып ... ... ... бір ... ... сөз болса, екіншісі – жалпылама
қолданыстағы сөз болып келеді. Мұндай сөздер ... ... ... ... ... ... мәселен, қазақ тіліндегі мына
терминдік тіркестерге назар аударайық: бұрғының басы, ... ... ... ... ... ... бұрқақ, газды тақия, өлі мұнай,
қышқыл мұнай.
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі ... ... ... екі
сыңардан тұратын тіркестер төмендегідей сөз таптарынан құралған:
1) «Зат есім + зат есім» (ЗЕ+ЗЕ) үлгісі ... ... ... ... grease ─ ... май, ... oil ─ ... fuel oil ─ мазут, paraffine wax ─ парафин, seal grease ─ нығыздалған
май, viscosity index ─ ... ... turbine fuel ─ газ ... ... oil ─ тоңазытылған май, smoke point ─ ... ... ... ... soap grease ─ сабынды май, brake
fluid ─ тежегіш майы; қаз. – бұрғы қондырғысы, бұрғылық ... ... ... ... ... ... ... шлам, бұрғылау
жеңі, бұрғылау жылдамдығы, бұрғы дүмі, бұрғылау құрал, газ абсорбциясы, газ
каротажы, кокс газ, домна газы.
2) «Сын есім + зат ... ... ... ... жасалғандар: ағылш. –
automotive gasoline ─ автокөлік бензині, hydraulic fluid ─ гидравликалық
сұйықтық, industrial oil ─ ... май, ... grease ... май, organic grease ─ ... май, ... wax
─ церезин, recovered oil ─ қайта өңделген май, used oil ─ өңделген май;
қаз.– ... пеш, аршу ... ... ... ... ... ұңғыма, жеңіл мұнай, қабаттық мұнай, қоңыр көмір, геологиялық ... ... ... газ, ... ... ... ... аудан, доломиттенген әктас, көмірлі балама, мұнайлы балама, жылулық
баланс, бос ... ... ... ... ... алмастық бұрғылау.
3) «Зат есім + есімше» (ЗЕ+Ес) үлгісі бойынша жасалғандар: petroleum
prospecting – мұнай іздеу, oil settling- мұнайдың ... ... + зат ... ... ... ... жасалғандар: reduced
presure – төмен қысым, bedded structur - ... ... ... ... «сан есім + зат ... ... бойынша жасалғандар:
бірінші мұнай ─ нефть первичная, екінші мұнай ─ ... ... ... ... жүйесінде «ілік септік тұлғасындағы зат есім +
тәуелдік жалғаулы зат есім» түріндегі ... ... көп ... шоғыры, бұрғы дүмі, мұнай фонтаны, карьер контуры, қорлар ... ... ... ... ... ... өнім шығымы, мұнайдың
көрінуі, мұнайдың шығымы, су-мұнай жапсарының ... ... ілік ... тұлғасындағы сөз меншік иесін білдіреді,
себебі тәуелдік жалғаулы зат есім оны ... ... ... ... ... ... тобында сапалық сын есімдер де кездесіп
отырады: тірі мұнай, өлі мұнай, тәтті мұнай ... ... ... ... құрамындағы сыңарлар изафеттік
тіркестің төмендегіше түрлерінде көрініс табады: I: иілу ... ... ... III: ... өнімділігі; Меңгеру арқылы байланысқандар:
мұқамын анықтау, бұрғылауды бастау.
Ағылшын және қазақ тілдерінде мұнай-газ саласында үш сыңардан ... ... ... Олар ... сөз ... ... «Зат есім + зат есім + зат есім» ... ... ... ...... ... grease ─ консервациялық май,
corrosion prevention oil ─ консервациялық май, furnace fuel oil ─ ... gas turbine oil ─ газ ... ... liquid oil fuel ─ ... ... aviation turbine fuel ─ ... ... қаз. – газдың
мұнайда ерігіштігі, су-мұнай жапсарының беті, тау ... ... ... ... ... ... терминологиялық тіркестер of көмекші сөзі
арқылы да жасалған: corrosiveness of ... product ─ ... ... ... ... of ... product ─ ... өнімінің
жанғыштығы, evaporation of petroleum product ─ мұнай өнімінің буланғыштығы,
flammability of ... product ─ ... ... ... of petroleum product ─ мұнай өнімінің сорғыштығы, syneresis ... product ─ ... ... ... toxicity of petroleum
product ─ мұнай өнімінің уландырғыштығы, ash of petroleum product ─ ... күл ... ... of ... product ─ мұнай өнімінің
ұшпалылығы, group of ... products ─ ... ... тобы, type of
petroleum products ─ мұнай өнімінің түрлері, sub-group of ...... ... ... ... ... мына түрдегі сөз таптарының тіркесі де кездеседі:
«сын есім + зат есім + зат есім» ... ... ... жасалғандар
conditioned petroleum product ─ кондициялық мұнай ... ... product ─ ... емес ... өнімі, used petroleum product ─
өңделген мұнай өнімдері, open-hearth fuel oil ─ мартен мазуты және ... «зат есім + сын есім + зат ... ... ... беттік
активті зат, заттың қауыпсіздік сипаттамасы, жер қойнауының ... тыс ... ... ... ... ) ... ... «зат есім + етістік + зат есім» түріндегі тіркестер
кездесіп отырады: мұнай өндеу зауыты, мұнай өндеу ... ... ... ... ... ... мұнай жатынының сарқылуы, мұнай құю
кемесі, мұнара құрастыру жұмыстары. Ағылшын тілінен бұл ... ... ... ... ... ... ... тілі бойынша мына түрдегі төрт
сыңардан тұратын тіркестерді кездестірдік: мұнай кең орнының ауданы, екінші
қайта айдау қондырғысын құрастыру, термиялық әсер ету ... ... төрт ... ... ... ... аталымдарды
анықтадық:
а) «Зат есім + зат есім + көмекші сөз + зат есім + зат ... ... ... ... property of ...... ... антифрикциялық қасиеті, autoignition point of
petroleum product ─ мұнай ... ... ... ... ... of petroleum product ─ мұнай ... ... ... of ... product ─ ... ... термоқышқылдануы, trade
mark of petroleum product ─ ... ... ... performance
characteristic of petroleum product ─ мұнай ... ... ... tendency of ... product ─ ... ... ... yield value of petroleum product ─ мұнай ... ... «сын есім + зат есім + ... сөз + зат есім + зат ... ... жасалғандар: apparent viscosity of petroleum
product ─ мұнай өнімінің жабысқақтық ... dynamic ... ... product ─ мұнай өнімінің динамикалық жабысқақтығы, functional
compatibility of ... product ─ ... ... қызметтік
үйлесімділігі, kinematic viscosity of petroleum product ─ ... ... ... ... ... of ...... өнімінің физика-химиялық қасиеті, thermal stability of
petroleum product ─ мұнай өнімінің қызуға шыдамдылығы, congealing point ... product ─ ... ... ... температурасы, dispersing ability
of petroleum product ─ мұнай өнімінің жуғыштығы, dropping point ... product ─ ... ... ... таму ... freezing ... ... product ─ мұнай өнімінің ... ... ... ... ... ... атаулар құрамындағы
сыңарлары біртұтас дыбыстық құрамға ... бір ... ... ... ... ... сөз ... қарағанда, құрамы тұрақты
болып келеді. Ғалымдар пікіріне сүйенсек: «место одного из ... не ... ... ... ... а лишь некоторыми,
образующими определенную семантическую группу или закрытый ряд» [52, 21].
Терминтанушы ... ... ... ... ... сөз ... деп атай отырып, ... ... ... сөз ... – бұл ... кәсіптік ұғымның атауы
қызметін атқаратын екі (немесе бірнеше) толық мағыналы ... ... ... ... [40, ... ... тұратын терминологиялық атауларды екі түрге ... ...... тұрақты сөз тіркестеріне тән байлаулы
мағынаға ие терминдік атаулар жатады, ... ... орын ... болады, бір ғана мағынаны білдіреді. Мысалы: drilling carriage ─
бұрғы арбасы, drill head ─ бұрғының ... drill pipe string ─ ... ... ...... дүмі, slush pump ─ ... draw works ─ ... ... drill hose ─ ... жең, gas cap ... тақия, encovering of horizon ─ деңгейжиекті ашу, vibration screen ─
дірілді елеуіш.
Құрамындағы сыңарларының орын ... ... ... келетін
терминологиялық тіркестерді төмендегіше жіктеуге болады:
1) құрамындағы бір сыңары термин, екіншісі – ... ... ... ... shear modulus – ... ... rod rotator –
қарнақ айналдырғышы, oil bearing seam – ... ... catodic ... ... ... free phase – ... фаза, light oil – жеңіл мұнай, oil on
place – қабаттық мұнай, acid oil – ... ... fuel oil – ... ... мұнай, sweet crude oil – тәтті мұнай, live oil – тірі мұнай;
2) құрамындағы екі сыңары да термин ... ... ... drill cuttings – ... ... drill bit – ... ... drilling – құбырлы бұрғылау, rotary drilling – роторлық бұрғылау,
auger drilling – шанақты ... roller drilling – ... ... ...... ... naphtenic hydrocarbons –
нафтен көмірсутектер, oil separation – мұнайды ... ... ... ... екі түрі де ... одан да көп ... ... Қарапайым терминологиялық тіркес
алғашқы вариант болып табылады, себебі оның бір сыңары термин ... ... ... ... ... ... мұнай битумы тіркесін алайық,
осындағы мұнай ... алып ... ... ... сөзі жеке ... ... ... білдіре алады. Мына тәрізді терминдік тіркестерді де осы
топқа жатқыза аламыз: ... ... ... ... ... ... ... роторлық бұрғылау, шанақты бұрғылау, кокс газы,
парафиндік мұнай, ... ... ... да ... ... ... сөз ... құрамы
тұрақты болып табылады. Мұндай сөз тіркестері ... ... ... Мысалы: erosion surface – мүжілу беті, surge volume – буферлік
көлем, percussion drilling – соққылы бұрғылау, shear modulus – ... rod rotator – ... ... sweet crude oil – ... ... ... ... сөзден тұратын терминологиялық ... ... ... ... bolt ─ ... ... drill
cuttings ─ бұрғы шламы, drill bit ─ бұрғылық қашау, drill pipe ─ ... rotary drilling ─ ... ... auger drilling ─ ... roller drilling ─ ... бұрғылау, naphtenic hydrocarbons ─
нафтен көмірсутектері, oil separation ─ мұнайды айыру, oil ... ... ... shut-in well ─ жабық ұңғыма, wildcat ─ ... crooked well ─ ... ... crooked well ─ ... ... density ─ ... салмақ, vertical heater ─ тік пеш, compressed air ... ауа, ... contact ─ ... ... piston pump ─ піспек
сорғы, motten puddle ─ ... ... oil ...... ... pressure ─ жоғары қысым, bottom hole pressure ─ забойлық қысым, well-
head pressure ─ саға қысымы, rock pressure ─ тау ... ... ... ... саласындағы терминологиялық
тіркестердің жасалуында сын есімдер негізгі рөл атқарады, олар ... ... ... ... ... атқара отырып, сапалық
түсінікті береді. Зат ... ... ... көп ... ... ... Сын есімдер сындық, сапалық мәнді білдіруіне орай, көп
жағдайда, терминдік ұғымдардың осы сипатын білдіруі үшін жұмсалады. ... бұл сөз табы ... ... ... ... сын ... да келе ... мысалы: мұнайлы аймақ.
Үш сөзден тұратын терминологиялық тіркестер ... ... ... ... анықтап тұрады, яғни бірінші сыңар өзінен кейінгі ... ... ... ... ... түсіндіреді. Мысалы: қазақ
тілінде - инженер-техникалық қызметкер деген ... ... ... ... ... ... анықтап тұр, немесе мұнай-
газ зерттелген кен көзі деген терминологиялық тіркесте зерттелген деген
сыңар кен көзі ... ... ... және ... ... терминологиялық тіркестер төмендегіше
топтарға бөлінеді:
1) бірінші сыңары төл сөзден, ... ... ... құралған
терминологиялық тіркестер: ағылш. – gear oil (трансмиссиялық май); қаз. –
айналмалы пеш, жылулық баланс, бұрғы ... ... ... еркін фаза, жер
қойнауы, бұрғылық камера, кертеш кран, көпірлі кран, мұнай ... ... ... мұнайдың түсім коэффициенті, негізгі металл,
өзітүсіргіш вагон, бұрғылаулы ... ... ... ... модулі, сулану гистерезисі, түсім коэффициенті.
2) екі сыңары да кірме сөздерден құралған терминологиялық тіркестер:
ағылш. – ... oil ... ... ... oil (индустриалдық май),
kerosene oil (жермай), lubricating oil (мұнайдың жағын ... ... ... май), ... oil ... ... damping ... сұйықтығы), diesel fuel (дизельді жанармай); қаз.– ... газ ... кокс ... технологиялық газ, домналық газы,
домналы пеші, карьер контуры, муфель пеші, процестерді модельдеу.
3) ... ...... ... ... ... төл ... терминологиялық тіркестер: ағылш. – cetane number (цетандық сан),
seal grease (тығыздалған май), turbine fuel ... ... қаз. ... бұрандама, доломиттенген әктас, буферлік көлем, алмастық бұрғылау,
механикалық бұрғылау, роторлық ... ... ... ... ... газды ұңғыма, газ шығаратын қат, газды ... ... ... ... ... геологиялық талдау,
забой сызығы, газоконденсатты кең орны, коррозиядан қорғаныш, ... ... ... баланстық қорлар, забойлық қысым,
металдың қайнауы, минералды мақта, минералдың басылуы, ... ... ... ... ... ... ... спектрлі талдау.
4) бір сыңарының құрамында төл жұрнақтардың болуы, яғни қосымшалардың
аударылып берілуі: ... ... ... ... ... ... нефти).
5) құрамындағы барлық сыңарлары төл сөздерден болған терминологиялық
тіркестер: ағылш. – soap grease (сабынды май), smoke point ... ... ... ... petroleum engineering (мұнай мен газды
өндірудің технологиясы), oil ... ... ... oil ... тұндыру), dump car (вагон - самосвал), rich liquid (байытылған
сұйықтық), liquid level ... ... recovery factor ... ... well ... ұңғымасы), well hole (ұңғыма
діңгегі); қаз. – аршу жұмыстары, барлама ауданы, ... ... ... ... ... ... ... бұрғының дүмі, бұрғының жабдығы, бұрғы
қондырғысын ... ... ... ... ... ... бұрғылық шығыры, құйындата бұрғысы, бұрғылауды бастау,
бұрғылаулы ерітінді, бұрғылау жеңі, ... ... ... ... ... ... ... бұрғылау тәсілі, айналмалы ... ... ... ... бұрғылау, игерім бұрғылау, көмекші
жабдық, жабылғы жыныс, жалынсыз жанарғы, желдетіс арна, жерге қосу, жыныс
қаттылығы, заттың қауіпсіздік ... ... ... ... ... саласындағы
терминдер арасынан саны жағынан аз топты құрайтын терминологиялық тіркестер
тобына мыналар жатады: ағылшын ... ... ... төл ... ... ... ... сөздерден құралған терминологиялық тіркестер;
ал қазақ тілінде екі сыңары да кірме сөздерден құралған ... Саны ... ең көп ... тіркестер тобын ағылшын
тілінде – бірінші сыңары кірме сөздерден, ... ... төл ... ... ... ... қазақ тілінде бұл топқа калькалау
тәсілі арқылы енген екі сыңары да төл сөздерден ... ... ... ... ... ... сұйылтылған табиғи газ,
газды тазарту, көмірлі сутегілік шикізат.
Калькалау тәсілі ... ... ... тіркестер орыс
тіліндегі мағынасын сақтайды, яғни ... сөз ... ... ... түпнұсқасын сақтайды. Калькалау тәсілі арқылы жасалған ... ... ... ... екі ... де жиі кездеседі.
2. Терминдер сөзжасамының лексикалық тәсілі
Интернационалдандыру үрдісі ... және ... ... анық ... ... бұл салаларда әр ел
өркениетінің ғылым, техника және ... ... ... ... ... халықаралық терминдермен толықтырып отырады. Бұл дамыған ... ... және ... ... ... ... ... интернационалдануы экономикалық даму аясындағы қарым-
қатынаста ... ... ... ... сүйенсек, тіліміздегі халықаралық сөздер тілдік
ерекшелікке ие, олар ... ... ... ... ... ал
ол қазіргі әдеби тілдің бөлінбес бір бөлшегі болып табылады. Халықаралық
лексикалық ... ... ... мен ... құрайды [53, 30].
«Халықаралық тілдік қор» деген ұғым мазмұнына келгенде, ғалымдар
арасында бірізді ... жоқ. ... ... ... ... ... бір ... бірнеше тілде қолданылуын емес, бір сөзді қанша адамның
қолданылуына қарай есептеу қажет деп түсінеді.
Мұнай-газ ... ... және ... ... халықаралық
қызметті атқаратын сөздердің мағынасы бір болып келеді, дыбысталуы да ұқсас
болады, ... екі ... де ... ... мысалы:
absorbent (ағылш.), абсорбент (қаз.) - өзінің барлық көлемімен сіңіріп
алудың ... ... тән ... ... ... (қаз.) – буды немесе газды булы-газды
қоспадан сұйық сорғыш арқылы сорып алудың таңдау үдерісі.
adsorbent (ағылш.), ... ...... ... ... ... алу қасиеті тән зат.
agglomerate (ағылш.), агломерат (қаз.) – ұсақ ... ... ... ... ... дәнекерлеудің, адгезияның сұйық қалпын
жағу арқылы ірі ұсақ тесікті бөліктердің қалыптасуы.
barrel (ағылш.), баррель (қаз.) – ... ... ... ... ... ... ... берма (қаз.) – жер бөгетінің бөктеріндегі, темір жолдың
төсеме ... ... ... ... ... битум (қаз.) – қатты немесе ... ... ... ... және ... ... ... және металл
қосылыстарынан тұрады.
Мұнай-газ ... ... ... ... ... жаңа ... көптеген еуропалық елдерде пайда болуына
байланысты ... ... мен ... ... ... ... ... бір ғылым
саласында жаңа ұғым пайда болады. Ол ұғым сол өзі ... ... ... тиісті орнын алады. Кей тұста сол ұғым ... ... сөз ... тілге қажеттілікке қарай сол күйінде өзгеріссіз ... ... ... ... ... абсорбция, агломерат, битум,
баррель, газ, коагуляция, ... ... ... ... ... ... ... метан, миксер, муфта, никель, перфоратор,
парафин, профиль деген терминдер қазақ тілінде де, ағылшын ... де ... ... және ... ... ... мұнай-газ саласындағы көптеген терминдер ағылшын тілінен
қабылданып жүр.
Біздің зерттеу еңбегімізде келтірілген ... ... ... ... орыс тілі ... ағылшын тілінен қабылданған. Демек,
ағылшын тілі донор тіл ... да, орыс тілі – ... ... тіл ... тілдерден терминдерді қабылдау үдерісі барлық тілдерге де ... ... ... даму ... мұнай-газ саласында заманға сай
технологияның өркендеуінен түрлі жаңа құралдар ... ... ... ... ... міне, осы тұста сол жабдықпен қатар оның атауы да
бірге қабылданады.
Төменде орыс тілі ... ... ... ... тілінен қабылданған
терминдер келтіріліп отыр: vacuum (ағылш.) – ... ... gas ... газ ... ... ... – адсорбент (қаз.), agglomerate
(ағылш.) – ... ... berm ...... (қаз.), bitumen
(ағылш.) – битум (қаз.), corrosion (ағылш.) – коррозия ... ...... (қаз.), mixer (ағылш.) - миксер ... ...... ... well shooting ...... орыс тілінен енген терминдер: агрегат – агрегат – unit, ... ... – shoe, зонд – зонд – probe, ... – кадастр – inventory,
камера – камера – chamber, каротаж – каротаж – logging, log, ... ... – quarry, borrow pit, pit, ...... – outline, loop, кран ... – valve, tap, ... уақытта халықаралық терминдерді қазақ тіліндегі баламалы
сөздермен ауыстыру үдерісі жүріп жатыр.
Қазақ тіліндегі жаңа ... ... тағы бір жолы – ... Бұл ... ... тәсілдерінің бірі болып ... ... өзге ... ... ... ... ... пайдала отырып, ұлт ... ... ... ... ... ... ... бар:
1) Балама-калькалар, олар мағынаның тарылуы, кеңейтілуі арқылы сәйкесті
грамматикалық құралды пайдалану арқылы жасалады. Мысалы: ағын ... ...... ... алу – notch, апат, бұзылу –
emergency, аралық – interval, ... – air ... – blast, blower, бас – head, ... - ... - switch, signal, бұзу – ... ... – bolt,
бұрғы – drill, жапқыш – damper, жерге қосу – electrical ... – lifting ... ... – heat ... – core, қима – cross section, ...... ... cave-in, күйдіру – roasting, қабару – ... ... ... ... - storage, құйғы – funnel, сындырма – fault,
fracture;
2) Сөз ... ... ... ... сөз ... әр ... баламасы беріледі, мысалы: айдама желдеткіш – ... аршу ... – capping work, бос ... – barren ... ... – drilling carriage, бұрғының басы – drill head,
бұрғы сорғыш – slush pump, ... ... – spud-in, ... – drill hose, ... ...... drilling, теңіз
бұрғылау – offshore drilling, бұрғылық болат – drilling ... ... – shear modulus, ... басу – breaking of ... ...... oil, ... қайта өңдеу – oil
refinering, мұнай құйылымы – oil influx, қаттық мұнай – oil ... өлі ... – dead oil, ... ... – watery crude oil,
сусыз мұнай – pure oil, тәтті ... – sweet crude oil, ... – live oil, ... ... – desaulted oil, мұнай
жатынының ...... of oil pool, ... құю ...
tanker, мұнайды айыру – oil ... тас ...... ... ... ... – бұл тұста сөз тіркесінің бір сыңары сол
күйінде қалдырылады да, екіншісі қазақ тіліндегі балама ... ... ......... пеш – печь ... – rotary kiln, анкерлі бұрандама
– болт анкерный – anchor bolt, ... ...... ... ... volume, бұрғы станогы – станок буровой – drill rig, бұрғы
шламы – шлам ... – drill ... ... ... ... роторное – rotary drilling, шарқашаулы бұрғылау – бурение
шарошечное – roller drilling, ... фаза – фаза ...... ... сызығы – линия забоя – bottomhole line, ...... ... – corrosion, нафтен
көмірсутектер углеводороды нафтеновые – naphtenic ... кран – кран ... ... кран – кран ... crane, spider crane, ... ... – защита катодная –
cathodic protection, баланстық қорлар – запасы ...... ... ... – кипение металла – metal boiling,
минералды ... – вата ... – mineral wool, ... – эмульсия нефтяная – oil emulsion, парафиндік мұнай ... ... – paraffin oil, ... ...... -– ... crude oil, эталонды мұнай – ... - ... oil, ... ... ... ... извлечения нефти – oil recovery coefficient, мұнайлы –
газды провинция – провинция нефтегазоносная – ... ... ... ...... ...... роторлық үстел – стол роторный – rotary table, апаттық
ұңғыма – скважина аварийная – fishing well.
Тар ... ... ... ... ... ... саласына
байланысты диалектілер де рөл атқарады. Диалекті синоним сөздерді ... ... ... ... әдеби тілінің осы тіркестегі ... ... ... Мысалы, скважина терминінің мағынасын беруде құдық және
ұңғы, кен ... кен орны ... ... ... ... ... ... орнына ұңғы, кен орнының орнына кен көзі қолданылады.
Десек те, қазақ ... ... ... ... ... ... де жоқ емес. Мәселен, элемент – тек, валентность – ...... ... сода – ... ... ...... карборунд – гарбуранд, цинк – тініке, сурик – жүйрік т.б. [54, ... ... ... терминдер қазақ тіліндегі қосымшаларды
басқасымен ... ... ... ... ... ... еріме,
қомылма, қопарма зат терминдерінің құрамындағы –ма, -ме, -па, ... ... ... ... ... зат түріндегі –ғыш, -гіш
қосымшасымен ауыстырылып, тілде кеңінен қолданылып жүр.
Орыс ... ... ... ... терминдер құрамындағы
қосымшалардың аударылуы кей тұста қиындықтар да келтіріп отырады. Көптеген
терминдер құрамындағы қосымшалар ... ... ... ... ...... -ник ... – мұнайшы) түрінде қолданылып жүр. Ал
орыс тіліндегі –ист ... -тор ... -изм ... -лог ... түріндегі қосымшалардың қазақ ... жоқ, ... да ... ... ... сол күйінде тілге
қабылданады. Басқа тілдердегі сөз алды ... да сол ... ... орыс тіліндегі сөз алды қосымшалары аударманың суреттеу
сипатымен аударылып жүр: подкладная вилка для ... ... ... ... ... ... ... сооружений стройплощадки –
құрылыс алаңының уақытша ғимараттар кешені [55, 40-44].
Термин – әлеуметтік ... мен ... ... (кәсіби ақпараттың ең
мықты көзі) ғана емес, сонымен бірге сөздердің ... ... ... ... қарастыру терминдерді игерудің дәстүрлі
бөлшегі болып табылады. Семантикалық ... ... ... ... ... ... және лексика-семантикалық топтардың арақатысы туралы
түсінік бере алады.
Термин семантикасын ... сөз ... ... ... ... себебі терминдерді зерттеу мәселесі, ең алдымен,
термин мен оған ... ұғым ... ... ішінде терминдердің
мағыналық баламалылығына және сәйкесті ұғымдарға сәйкестікке бағытталады.
Терминологиялық семантика жабық түрдегі семантика болуымен ... ... ... қабылдаудан алыстатылған.
Мұнай-газ саласындағы жаңа терминдердің жасалуы ағылшын тілінде де,
қазақ тілінде де тіл ғылымының деривациясының жалпы ... ... ... терминнің барлық шынайы қасиеттері мен сапасы оны ... ... ... қарым-қатынастың ауызша түрінде қолданғанда
көрсетіле бастайды...» [56, 21]. Мұндай ... ... ... ... ... пайда болуына әсер етеді.
Терминдердің сөзжасамында әдеттегі сөзжасамдық тәсілдер мен сөзжасамдық
бірліктер қолданылады. Себебі термин сөздердің ... да ... ... ... ... Тек ... ... сөзжасамының бір ерекшелігі – терминологиялық аталымның мазмұны
берілген сөзде ашылуы керек. Термин ... – ұзақ ... бұл ... атауына түзетулер енгізіледі, мағынасы нақтыланады.
Терминсөзжасамындағы терминдердің өзіндік ерекшелігі халықаралық
элементтерді ... ... ... ал ол ... ... ... ... сөзжасамдық қордың кеңеюіне мүмкіндік
береді. Терминологиялық бірлік түріндегі халықаралық лексика ... ... ... ... де ... ... ... «мұнайды өндіру»,
«газды өндіру», «мұнайхимия», «мұнай ... ... ... ... ... мүмкіндіктер
пайдаланылады, бұл көп жағдайда ... ... ... ... ... ... оның ... кеңейеді (ауыспалы), келесіде
семантикалық ... ... ... ... болады (конверсия, семантикалық
компрессия).
Мұнай-газ саласындағы терминологиялық өріс терминдерінің жасалуында
мына тәсілдер ... ... ... ... ...... ... құрылымын ескере келсек, ол бұл тілдің
сөзжасамында негізгі ... бірі ... ... ... ... бір сөздің екінші сөз табына көшуі ... ... ... ... от valve; to load от load, etc ... ... басқа сөз табына
көшіріледі. Бұл тәсілдің бір ерекшелігі – конверсия ... ... ... мағынасы тұрақты болмайды.
Конверсия – сөзжасамның қосымшасыз тәсілі болып саналады, нәтижесінде
бастапқы түріне сәл жақындау келетін жаңа бір сөз ... ... ... сөз тек грамматикалық өзгеріске түспейді, ол
семантикалық тұрғыдан өзгеруге ... ... сөз ... ... ... ... жүреді, оның бір кезеңіне субстантивтену жатады,
яғни басқа сөз ... зат ... ... ... көп ... ... немесе үстеу заттанып келеді, нәтижесінде жаңа ... сөз ... ... poor people сөз ... ... ... poor артикльге
айналады да, the live oil — live oil ... ... ... ... ... тек сөз тіркестерін таратқан ... ғана Adj + N ... asylum — a lunatic) ... Adv + N (a weekly pipe — a ... ... сөз таптарын қолдануда да ... ... сөз ... ... құбылысы ықшамдалу ... және оны ... деп ... ... ... ... ... көптеп байқалады (a go –no –go (person), a go –getting (man),
etc.).
V > N ... ... ... алар ... бұл ... бір жолғы әрекеті ғана байқалады (a load, a snotch, etc.) немесе
әрекет ... ... ... ... ... (a ... some ... бұл үлгінің басқа семантикалық қатынас түрлері бар – агентивті ... a switch), ... (a stop, a walk) т.б. ... ... ... ... бағыттарына төмендегілер жатады:
А) бастапқы негіз сөздің мағынасы туынды сөздің мағынасынан кең ... (to drill – a drill; flow – to flow; ... ... ... ... ұясы ... кең болады (a hand —
handy, handle, hand – knob, hang-hanger, handling, handwheel, hander ... ... hand –up ... зат ... тіркесіп келген зат есімдер анықтауыштық қызметті
атқарады, сәйкесінше, анықтауыштық қатынастағы сөз тіркесін ... ... clay soil, coal ... сөз ... ... ... ауысу құбылысында
заттық негіздегі сөздердің етістікті парадигмаға ... ... ... pressure – ... to pressure – ... көрсету; process – үдеріс;
to process – ... және ... ... ... негіздердің заттық
ұғымға ауысуы; to yield – шығару, өндеу; yield – шығыс; to squeeze – ...... ... ... ... ... құбылысының негізінде етістіктен зат есімге ауысқан
сөздер де кездеседі: riser - ... ( ... ... ол ... ... ... ... арқылы бұрғылау ерітіндісі сорып алынады),
rise – er; rise+V. Rise +N.
Мұндай ... ... ... ... тұлғалы етістіктерде де
кездеседі, мысалы: stably boat - қойма кемесі (жабылмаған ... ... ... ... ... ... арналған цистерна);
throughput – өндіру қабілеттілігі (шикізаттың ... ... ... ... ... ... «B ... система терминообразования
представляет очень сложный организм, ... за ... ... ... и ... который состоит как из формальных
компонентов (способов терминообразования и терминообразовательных ... и ... куда ... различные значения терминообразовательных
средств, теснейшим ... ... с ... ... ... [57, 30].
Мұнай-газ саласындағы жаңа терминдердің жасалуында экстралингвистикалық
факторлардың әсері айтарлықтай, сол сияқты бұл саладағы мамандардың осындай
атауларға мұқтаждығы да ... ... ... ... қосылу үшін
жаңа атауларды тудырады. Біздің зерттеуіміз бойынша терминдердің жасалуын
төмендегіше төрт түрге бөлдік:
1) Синтаксистік – терминологиялық ... ... ...... ... ... қабылдау және
калькалау әдісі;
3) Морфологиялық – негіз сөзге қосымша жалғау арқылы жаңа термин жасау;
4) Семантикалық – ... ... ... бар ... жаңа ... зерттеу нәтижелеріміз көрсеткендей, терминологиялық бірліктердің
көпшілігі синтаксистік тәсіл ... ... ... ... ... иемденеді, үшінші морфологиялық тәсіл, ал ... ... ... ... ... ... ... кезеңінде орыс тілінің
әсерімен калькалау ... ... өте жиі ... ... ... ... әзірбайжан, башқұрт, түрікмен тілдерінен қатты
байқалды. Сөзжасамның калькалау тәсілі қазақ ... де ... ... ... өз ... ... ... ғалымдар калькалаудың төмендегіше түрлерін ... ... ... ...... ... ... – порода пустая, бұрғылық арба – каретка ... ... ... ... ... өлі ... – нефть мертвая, тас сияқты мақта – вата
каменная, тұзсыздандырылған ...... ... ... ... – отгонка, бұзылу – авария, бас – головка,
белгібергіш – сигнализатор, ...... ... ...... құрылымдық-семантикалық: бұраушы момент – крутящий момент, ...... ... ... ...... жоғарыда аталған түрлерінде терминдердің семантикасы ... ... ... әрекеттері анық көрсетілген. Алғашқы екі түрінің
жіктелуі тіл білімінде бұрыннан танылған. Осы ... ... ... ... ... қазақ тілінің сөздік құрамын байытады, мұнай-
газ саласындағы пайда болып жатқан жаңа заттарды белгілеудегі аталымдық
құрал ретінде ... ... ... ... ... қор өте тар ... бұл осы ... мұнай-газ саласына қатысты терминдердің жоқ
екендігімен дәлелденеді.
Ағылшын тіліндегі oil сөзіне жүргізілген талдаудың нәтижесі бұл сөздің
ХҮІІ ғасырға дейінгі ... ... ... Ол көне ... ... (huile), ... май» ... мағынаны білдірді, француз тіліне
латын тілінен (oleum) ... ... ал ... ... грек тілінен
қабылданған еді («зәйтүн ағашы»).
Ертеде халықтар дәстүрінде май діни жоралғылардың бір нәрсесі ... оны ... шалу ... ... отқа ... ол ... жануына әсер етті, ал пұтқа табынушылар оны ғажайып деп есептеді.
Бұған үндіеуропалық ol – ... ... ... ... ... Ғасырлар өткен сайын өндірістің жаңа ... ... сол ... ... ... ... ... шыққан түрліше
заттарымен таныса ... ... ол ... ... да бірге
қабылданып, сөздік қордың молаюына әкелді. ... oil сөзі ... ... ... ... ... бұл сөз алғашқыда «майлы ... ... ... ... келе ... ... ... тіліндегі мұнай-газ саласындағы терминдердің көпшілігі латын
және француз тілдерінен қабылданған: crude (лат.) сөзі ... ... ... ... білдіру үшін қолданылады, bitumen (лат.) ... ... ointment – ... май» ... сөз көне ... қабылданған.
Англиядағы капиталистік дәуірдегі өндірістердің дамуы ағылшын тіліне
үлкен әсерін тигізді. ХҮІІІ ғасырдың екінші ... ... ... дамуы ағылшын тілінің өндірістің дамуына байланысты ... ... ... ... жағдай жасады. Бұл кезеңде мына ... ... ... wax, liquid, ... ... benzene, ... ... лексика грек және латын ... ... ... ... ... ... сөзі латынның petrа + oleum ... ... ... cetane number ... ... тіркесі де
латын тілінен ... (лат. ... ... ... – дизельдік
жанармайдың жалындау көрсеткіші», conditioned petroleum product ... ... ... ... ... ... ... жасалған,
ол латын тілінен (condicionem) «келісім, жағдай» мағынасымен ... point of ... product ... тіркесте (мұнай өнімінің
жалындау температурасы) ignition сөзі латын тілінен алынған. Бұл ... ... ... ... қазіргі латын тілінен қабылданған және ХҮІ
ғасырдан бастап ... ... кету ... ... деген мағынада
қолданыла бастады. Kerosine сөзі (жарық беретін ... грек ... ... ... ... тәсілі
Сөзжасамның морфологиялық тәсілінде жаңа термин сөзжасамдық
қосымшалардың ... ... ... ... ... ... мынадай тәсілдерді қамтиды: сөзге жұрнақтың қосылуы, сөз ... ... ... бірігуі, сөздердің қысқаруы.
Сөзжасамдық қосымшалар түрліше қызметтік-грамматикалық көрсеткіштерге
ие. Қазіргі қазақ тіл білімінде сөзжасамдық жұрнақтар екіге бөлінеді: ... ... және сөз ... жұрнақтар.
Ғалым К.Брокельманның пікірінше, сөзжасамдық қосымшалар өздерінің
тарихи дамуы барысында алғашқы ... ... да, ... ... ... бір ... дербес сөздер деп есептейді [58, 112-114];
олар сол ... жаңа ... ... ... жасайды.
Қосымшалардың бір тобы сөздің грамматикалық формасын ғана өзгертеді,
яғни олардың ... ... ... жаңа сөз ... тек сөздің
грамматикалық пішімі өзгереді. Мұндай қосымшалар тілімізде сөз түрлендіруші
жұрнақтар деп аталады. Есімше, ... ... ... ... ... ... осы ... жұрнақтар тобына жатады.
К.Брокельман сөзтүрлендіруші және сөзтудырушы қосымшалар деп бөліп
көрсетпейді. Қосымшалардың бұл екі түрі ... ... ... Әрі ... ... ... ... осы мәселелерді сөз еткенде біз
ғалымның ... ... ... ... ... ... мына жұрнақтар
өнімді қызмет атқарады: - tion, - ing, - er, - or, - man, - ment, - ... de, - inter, - dis, - mis, - trans, - ent, - ure, - ity, - ane / ine ... - ol, - yl, - ate, -ize, - a, - ab, - ac, -bi /di және ... ... ... ... негізінде зат есімдердің
көпшілігі - tion, - ing жұрнақтары арқылы жасалғанын ... ... - tion ... ... етістік негіздерден зат есімдер жасалады,
олар қозғалыстың атауын білдіреді. Талдау негізінде – tion ... ... ... қазақ тіліне мына ... ... - tion ... ... ... –у ... ... denitrogenation
- азотсыздандыру, benification - байыту, protection - бекіту, degradation -
бұзылу, vacuum ... - ... ... - ... - ... ... - ... migration -
көшу, distillation - қайта айдау, saturation - қанығу, ... - ... ... - ... contamination, pollution -
ластану, oil separation - мұнайды ... ... - ... - ... desulfurization - күкіртті сутегінен тазарту,
imbibition - сіңдіру, ... - ... ... - ... –tion ... қазақ тіліне аударғанда –ма, -ме, -ба, ... ... ... - ... cross section - ... – қазба.
Жоғарыда көрсетілгендерді қорытындыласақ, ағылшын ... ... ... қазақ тілінің морфологиялық деңгейінде қосымшалар
жеткілікті түрде дұрыс аударылғандығын ... ... бұл ... ... түрде қолданылатын келесі жұрнақ -
ing, ол қозғалыс бойынша заттардың белгілерін көрсетуде ... ... бұл ... ... ... ... мұнай-газ саласының
терминдері жасалған. Мысалы: stripping – ... ... work – ... weighting agent – ауырлатқыш, aerial mapping – ... cold working – ... cold working – ... ... surface – тіректік бет, stripping – булау, casing – ... carriage – ... ... fixed drilling rig – ... ... – бұрғылау, drilling mud –бұрғылау ... drilling work ... ... drilling tool, boring tool – ... ... drilling
method – бұрғылау тәсілі, rotary drilling – айналмалы бұрғылау, ...... ... ... of horizon – деңгейжиекті ... flooding – ... ... ... ... – жерге қосу, lifting
capacity – жүккөтергіштік, loading – ... ... жүк, flushing – ... rock – ... жыныс, drilling chamber – ... ...... coking – ... coking ... – кокстенгіштік,
breaking of foam – көбікту басу, nucleate boiling – ... ...... swelling – ... coating – ... oil bearing ... мұнайлы қат, bedding – қатталу, cutting movement – кесу қозғалыс, ... ... casting – ... degreasing – майсыздану, metal boiling ... ... oil ...... ... өндеу, oil processing
facility – мұнай өндеу имараты, oil ...... ... oil
separation – мұнайды айыру, oil ...... ... bearing province – ... ... ... – өңдеу,
aciding – қышқылмен ... process modeling – ... ... filling – ... swabbing – ... ... water –
қайтарымды су, water flooding – сумен тоғыту, sparging – ... ... ... ... sampling development – сынама алу, bailing ... plugging – ... well ...... жіңішкерні.
Ағылшын тілінде кәсіпті, құжатты, мамандықты, затты білдіретін - er, -
or ... да ... ... ... ... ... атқарады: separator – айырғыш, detector – ... blower ... mixer – ... gas analyzer – ... jumper – ...... vibrator – ... batcher, dozer – дозалағыш,
burner – жанарғы, оттық, damper – жапқыш, ...... ... ... ... inhibitor – баяулатқыш, chamber – камера, ... ... crater – ... boiler – ... ... log marker ... heater – қыздырғыш, surveyor – маркшейдер, bailer – ...... ...... analyzer – ... ... ... иесін білдіруде ағылшын тілінде -man жұрнағы қызмет атқарады:
oilman – мұнайшы, floorman – бұрғылаушы.
Етістікпен берілген қозғалыстың ... ... ... құбылысты
білдіру үшін ment сөз алды қосымшасы жалғанады: equipment – ... кен ... ... ... ... ... ... қозғалыстың қайталану ұғымын re сөз алды қосымшасы
білдіреді: refining – ... refract – ... ... ... rerun – ... ... айдау, redrilling – ... сөз алды ... ... ... білдіреді: degasification -
газсыздандыру, degreasing - майсыздандыру, dehydration – ...... сөз алды ... ... ... ... ол арасында деген ұғымды
білдіреді: interburden - жук, interconnection - ... сөз алды ... ... және ... ... ұғымды білдіреді:
disbalance - теңгерім, discharge - шығым, disasassmbly - бөлшектеу.
Mis сөз алды ... ... ... ... деген ұғымды береді:
mismatching - сәйкессіздік, misadgusment - ... ... ... ... сөз алды қосымшасы «арқылы» дегенді білдіреді: transmission
-табыс, transition - ... ... зат ... ... ... деп ... continuity
- үздіксіз, tenancity – жабысқақ.
- ane, - ine, - еne ... ... ең жиі ... қосымшаларға
жатқызылады.
- ane қосымшасы СnH2n формуласымен берілетін парафиндік көмірсуларды
атауда жиі ... ethylene – ... ...... ine ... СnH2n формуласымен келетін белгісіз ... ... ethylene – ... ... қатар бұл қосымша және
оның – in нұсқасы химиялық элементтерді білдіруде ... ... ...... arsine – ... ... – ol түріндегі үш омонимдік жұрнақ бар. Олардың
біріншісі “alcohol” туындаған деп есептеледі және ол «ОН» ... ... ... ... ... glycerol – глицерин.
Екінші – ol жұрнағы “phenol”-дан туындаған деп есептеледі, ол ... ... ... ... ... cresol – крезол.
Үшінші –ol жұрнағы латынның “oleum” деген ... ... ... (оны біз ... ... жиі кездестіреміз): furfurol - фурфурол.
- yl жұрнағы химиялық радикалдарды білдіру үшін және химиялық ... ... Ол ... ... екі немесе одан көп элементтер
санынан құралған радикалдардың ... ... ... көміртек пен сутектерден тұрады, мысалы: ethyl – этил, acetyl -
ацетил.
- ate жұрнағы химиялық терминологияда қышқылдардың ... ... ... ... ... үшін жұмсалады, мысалы: nitrate - нитрат.
Қазіргі ағылшын тілінде де, ... ... ... ... - ize ... ... ... табылады. Бұл жұрнақ грек ... ... ... ... ... ... етістікке үстейді, мысалы: to
polymerize – айтысу, to oxidize – тотығу.
Кейде термин екі немесе одан да көп ... ... ... зат
есімдермен келеді, бұл жағдайда екінші элемент негізгі мағынаны білдіреді,
мысалы: benzoperoxide – ... ... ...... анықтауға арналған құрал. Сөздіктерді құрастырушы ғалымдар
пікіріне сүйенсек, “benzo”, “carbo” ... сөз алды ... ... 1 ... Мұнай-газ терминологиясын қалыптастырушы ағылшын тілінің
сөзжасамдық жұрнақтары және олардың ... ... % ... |
|- ing |61 ...... |
|- er, / -or |26 ...... blower – |
| | ... |
|- tion | 21 ... - ... |
|- ment |4 ... – жабдық |
|- re |4 ...... |
|- de |4 ... - ... |
|- ent |4 ... - ... |
|- ity |4 ... - үздіксіз |
|- dis |3 ... - ... |
|- mis |3 ... - сәйкессіздік |
|- inter |2 ... - жүк |
|- trans |2 ... - ... |
|- еnt |1 ... - ... |
|- yl |2 |Acetyl - ... |
|- ate |2 |Nitrate - ... |
|- ize |2 |to ...... ... ... - ғы жұрнағы құрал-жабдықтардың атауларын қалыптастыруда
өнімді қызмет атқарады: бұрғы, қондырғы, жамылғы, құрылғы, т.б. ... - у ... да бұл ... ... түрде қолданылады. Мұнай-газ
саласындағы ғылыми-техникалық терминдерді ... бұл ... ... атқаруына мынадай мысалдарды ... ... ... ... ... ... ... беріктету, бөліну,
булау, бұлану, вакуумдау, газсаздындыру, графиттендіру, кокстау, көшу,
күйдіру, қазу, қанығу, ... ... ... ... ... ... ... минералдану, процестерді модельдеу, морттану,
оқшаулау, өндіру, өндеу, пайдалану, саздану, ... ... ... сынама алу, сынау, сынақ, тартандау, тозу, тазарту.
Морфологиялық сөзжасамның жалпы заңдылықтары барлық тілдерге ... ... Бұл ... ... жаңа ... ... ... негізінде жасалады.
Терминдердің сөзжасамдық жұрнақтар арқылы жасалуы өнімді тәсілдердің
біріне жатады. Десек те, ... ... ... ... ... ие. ... негізгі құралдарын екі топқа
бөлуге болады: сөздік және таңбалық. Ұлттық ... бар ... ... ... жатады: жең - рукав, шүмек – кран, тиянақ – ашмак, сол
сияқты сөзжасамдық жұрнақтарды және ... ... ... ... ... ... ... сандар жатады. Таңбалар ... ... ... ... ... ... ... сөз-таңбаны
қалыптастырады: V– қосылыс, X– образды қосылыс, U– ... ... ... ... грек және ... ... терминдік элементтері кеңінен
пайдаланылады.
Қазақ тіліндегі мұнай-газ саласындағы ... ... ... төл ... қатар кірме сөздерге де жалғану
арқылы жасалады. Сонымен бірге, бір ... ... ... ... (мысалы, жақ, зат, белгі).
Терминдердің сөзжасамдық жұрнақтар арқылы жасалу жолы ХХ ғасырдың 20-30-
жж. ... ... ... дами ... 50-60 жж. ... тілдеріндегі
сөзжасам туралы жазылған монографиялық еңбектер жарық көре бастады. ... ... ... ... ... Н.Оралбаева,
А.Қалыбаева. Ғалымдар еңбектерінде барлық сөзжасамдық жұрнақтарға толық
сипаттама ... - шы / - ші, - лық / - лік, дық / - діқ, - ... , ... / - ме, - ба / - бе, - лы / -лі, - ды / - ді, - ты / -ті, - қы /- кі, ... /- гі , – ы / - і / - и/ - ған / - ген, - (- кан/ - кен), - тын / - ... сіз /- сыз, - ... ... ... аталған сөзжасамдық жұрнақтардың мұнай-газ
саласындағы терминжасаудағы өнімділігіне тоқталып кетсек: - шы / - ... ... ... ... кәсіп иесін, мамандық иесін білдіруде
өнімді қызмет атқарады: мұнайшы, бұрғылаушы, зерттеуші, т.б.; - лық / ... - дық / - діқ, - тық/ - тік ... ... ... осы ... сын ... жасалады: механикалық бұрғылау, теңіздік бұрғылау,
беттік ... ... ... терминдерді талдаудың негізінде бұл жұрнақтар
арқылы төмендегі сөздердің жасалғанын анықтадық: аралық, ... ... ... ... ... ... ... бұрғылау,
бұрғылық болат, бұрғылық құбыры, вакуумдық қайта айдау, технологиялық газ,
геологиялық талдау, жабдық, жемірлік, заттың ... ... ... ... ... ... ... кернеулік,
қазандық, қарқындылық, түсімдік қорлар, қуаттылық, гидростатикалық қысым,
мүмкіндік ... ... ... ... ... ... ... жабдығы, тозутөзімділік, тығыздық, тереңдік қалдық кен ... ... ... ... ... ... ма / - ме, - ба / - бе, - па / - пе ... жұрнақтарының
етістіктерге жалғануы арқылы зат есімдер жасалады: анкер ... ... ... ... ... ... ... қойма,
салма, сынама алу, сындырма, тартпа, таңба, ... ... ... ... ... ... өнімді жұрнақтарға жатқызылады.
- лы / - лі, - ды / -ді, - ты / - ті ... ... ... ... ... пеш, көмірлі балама, мұнайлы ... ... ... ... құбырлы бұрғылау, соққылы бұрғылау,
айданды, күрделі жұмсалымдар, жылжымалы модуль, төсенді ... ... ... ... ... ... ... өлшенді, жерасты
сыйымдылық.
- ы / - і / - и ... ... сын ... жасалады: табиғи газ,
көрнекті геология.
- ған / - ген,- ... - тын / - тін ... ... ... ... ... байытылған сұйық, суланған
ұңғыма, сарқылған ... ... ... ... ... кен ... мұнай сақтайтын қойма, жыныстың ашылымы, газ
шығаратын қат.
Мұнай-газ саласындағы ... ... ... - дар / - дер, ... тер, - лар/- лер ... ... жалғаулары тұрақты қалыпта кездесіп
отырады. Мысалы: күрделі ... ... ... ... ... қорлар, баланстық қорлар, түсімдік қорлар, қорлар тығыздық.
-сыз/-сіз жұрнақтары арқылы жасалған ... ... ... ... ... мұнай.
– қы /- кі, - ғы/ - ғі жұрнақтары арқылы ... ... ... атаулары жасалады: ақаутапқы – дефектоскоп, ауытқы – аномалия,
белгі – отметка, көтергі – подъем, қаңқа – ... ... ...... ... күш – ... ... ішкі құбыр – внутренняя труба.
– ғыш /- гіш, - қыш/ - кіш ... ... да ... ... ... - ... ауажылытқыш –воздухонагреватель,
ауаүрдегіш – воздуходувка, ауырлатқыш – утяжелитель, ... ... ...... дозалағыш – дозатор, ертгіш –
растворитель, жапқыш – заслонка, желдеткіш – ... ... ... ...... ...... сорғыш – насос.
–қын / - кін, - ғын / - гін ... да ... ... жасауға
қатысады: көшкін, сығылған ауа, т.б.
–ым /- ім, дік / - ік, лық / - лік ... ... ... ... ... бұрғылау, қысымдық, опырылым, өнім, тазартым
имараты.
Келтірілген мысалдардан байқағанымыз, ... ... ... ... бір сөз ... ... болып келеді. Демек, белгілі бір
сөз табының сөзжасамдық жұрнағы сол сөз табын толықтырып ... 2 ... ... ... терминологиясын қалыптастырушы сөзжасамдық
жұрнақтар мен олардың өнімділігі
|Сөзжасамдық |Қолданылу ... ... ... % | ... |43 ... ... |
|- лық/ -лік |38 ... ... ... -ді | ... ... ... |
|-тық/-тік | ... ... |
| | ... ... зат ... / -лі |19 ... пеш ... / -ді | ... ... ... / -ті | ... ... |
| | ... |
| | ... жұмсалымдар |
| | ... ... |
| | ... ... / -ме |16 ... ... ... / -бе | ... ... / -пе | ... |
| | ... |
| | ... ... /- гіш |14 ... ... -кіш | ... |
| | ... |
| | ... |
| | ... ... / -ген |10 ... ... ... | ... ... ... / -тін | ... ... ... |
| | ... ашылымы ... /- кі |8 ... ... ғі/- ғы | ... |
| | ... |
| | ... күш |
| | ... ... ... / -дер |7 ... ... ... | ... көмірсутектер ... | | ... /- ім, |6 ... ... / -ік | ... ... |
| | ... |
|- шы / - ші |3 ... |
| | ... ... / -кін |3 ... |
| | ... ауа ... ыш |3 ... ... ... /-сыз |2 | ... мұнай ... ... ... ... кейбір көмекші
сөздердің қызметі де маңызды рөл атқарады. Бұл топқа мына көмекші сөздер
жатады: on, upon, in, after, before, besides, instead of, in ... ... from, except, for the purpose of, in order to, etc. ... ... ... мына ... ... де жиі қолданылады:
however, also, thus, on the other hand ... ... аса ... ... ... ... олар ... бірігуі, қайталануы немесе қосарлануы, тіркесуі арқылы
жасалады, бұл тұстағы негіз сөздердің ... ... ... де, ... ... жұмсала береді. Мұнай-газ саласындағы ағылшын және қазақ тілдеріндегі
күрделі терминдер үш түрлі құрылыммен кездеседі: біріккен, қосарланған ... ... ... төмендегіше сипаттама беруге болады:
1) Термин сөздер екі немесе одан көп сөздердің бірігуі арқылы жасалады.
Мұндай терминдер құрамындағы негіз ... ... ... ... ... ...... ─ petra + oleum (мұнай),
antifreeze ─ anti + freeze ... ... ─ petro ... ... қаз. – ауажылытқыш – ауа + жылытқыш,
аэрокірме – аэро + кірме (аэрозоль), ...... + ... – электр + бұрғылау, гидроқақпақ – гидро + ... – жел + ... ... – жер + ... жүкқорап - жүк +
қорап (контейнер), жүккөтергіштік – жүк + көтергіштік, жылуалмасу –
жылу + алмасу, қызусынғыштық – қызу + ... ... + ... ...... + ... гидрожүйе –
гидро + жүйе;
2) Қосарланған терминдер екі түрлі сөздің қайталанып немесе қосарланып
келуінен жасалады. Бұл ... ... ... жақтан теңбе-тең
болып келеді. Мұндай қос сөздердің сыңарлары бір-біріне ... ... ... ... ... мысалы: ағылш. – open-
hearth fuel oil (мартендік мазут), de-icing fluid (антимұздатқыш
сұйықтық); қаз. – ... ... ... ... ... ... ... кеңістік-қисайма, шыны-мата;
3) Тіркескен терминдер екі немесе одан да көп сөздердің тіркесуі арқылы
жасалады.
Мұнай-газ саласындағы ... ... ... ... ... рөл ... ... жұмыстарын жүргізу барысында сөздерді
қысқартудың негізінде пайда болған мынадай терминдерді кездестірдік: BGG ... Gas ... MSDS – ... Safety data Sheet), NGL ... gas liquids), ASTM – (American Society for Testing Materials),
BGC – (British ... BNOC – ( British National ... BTU – (British Thermal Unit), MTBF – (mean time ... POM – ( pulse oil method); ТШО – ... МӨЗ – ... ... ... (Шымкент мұнай органикалық синтез), МДҚ – (мұнайды
дайындау қондырғысы), МГӨБ – ... газ ... ... ЭОТҰ ... ... ... ... ТӨАҚ – (топтан өлшейтін ... ОАҚ – ... ... ... ҚҚҰТЦ –
(қабат қысымын ұстап тұру цехы), МҚС – (май құю ... ... ... үрдістерді атап көрсетуге болады:
А) негізгі атаулар үшін қолданылатын үлгілер ... ... ... ... ... ... жоғарылауы;
Б) белгілі бір мағыналарды білдіруде сөзжасамдық тәсілдерді қолдануды
күшейту.
Қорыта келе, мынадай ... ... ... терминологиялық қордың сөзжасамын (жұрнақтарды және дайын
құрылымдарды) қалыптастыру және дамыту, олар ... ... ... ... ... ... Бір негіз сөзден тараған атаулар жүйесін құру үшін сөзжасамдық ұя
мәселесін негізге алу: газ – ......... ... ... – дірілдеткіш – дірілді, кокс – ... ... ...... науа – ... Арнайы сөзжасамдық үлгілерді қалыптастыру және оларды ... ... ... және ... ... ... ... терминдерді
қалыптастыруда морфологиялық тәсілдің өнімді тәсілге жататындығын байқадық.
2.4 Терминдер сөзжасамының семантикалық тәсілі
Қазақ тіліне ағылшын тілінен және басқа да ... ... ... терминологиялық қорды байыту сөзжасамның белгілі тәсілдері
арқылы жүзеге асады. Сонымен ... ... ... бар ... жаңа ... арқылы терминдік мағынаға көтеру жолдары да бар. Сөз жаңа ... ие ... ... ... ... оның ... қолданылуына
байланысты болып келеді, ал оның ... ... ... өрісте» қолданылуы жағдайында көрінеді.
Жалпы қолданыстағы shoe (бәтеңке, туфли) сөзі ... ... ... ... тас, ... ... жалғастырымы, жылжыма; arm (қол)
сөзі арнайы ... ... ... ... ... ... ... арқа, жең; loop – ілмек техникада жиектемелі ... ... valva – ... ... жылу ... кран, жер
құрылымындағы қақпақ; storage – еске ... ... ес, ... ... frame – кез ... ... ... станоктардағы
табан, құрылыстағы қаңқа; rectifier – ток түзеткіш, жандыру сымына арналған
бұрғы, ректификатор, тазалағыш; oil – май, мұнай, жағынды ... ... ... ... ... core – ... ... қалатын түр конусы;
rack – тіреуіш, бұрғылаудағы отырғыштар, кішкене көпірлер, су механизмі;
burden – ... бос түр, ... ... layer – ... ... sump – ... лай тұндырғыш, жер қамбасы, зумпф; stroke –
жүріс, жүріс ұзындығы, ... ... ... ... ... түр ...... арқан, жіп, жолақ; migration – көші-қон, мұнайдың немесе
газдың түрдің бос қуыстары арқылы ... field – кен ... ...... ... ... eye – құлақ, ілмек, тесік;
travel – ... (газ бен ... ... және ... ұғымдарды әдеби тілдегі бар сөздермен екінші рет
бұлай атау ... ... ... ... ... бұл тәсіл терминологияның даму кезеңдеріне сай қолданылу
өнімділігі де әр түрлі болып келеді. Бұл тәсіл арқылы жаңа сөз ... бар ... жаңа ... ... ... ... Демек, бұрыннан
сөздік қорда бар сөз тағы да бір жаңа мағынаға ие болады. Мысалы, бұрандама
сөзі ... ... ... әсер етті: анкерлік бұрандама; шығыр
сөзі де терминдік тіркестердің қалыптасуына әсер етті: ... ... ... ... ... ... ... тәсілі
тілде бұрыннан бар сөзді тұлғалық өзгеріске ұшыратпай, сол күйінде ... ... ... ... ... ... иеленуі тілде терминдену деп
аталады. Бұл процесте сөз қарапайым мағынадан күрделі мағынаны иеленеді
және ... ... тағы бір жаңа ... ... әсер етеді.
Ғылыми тілдегі сөздің ауыспалы мағынасы жалпы әдеби тілдегі сөздердің
ауыспалы ... ... ... келеді. Ғылыми тілде метафора ... ... және ... ... ... шектеулі мақсатта қолданылады.
Сөздерді ауыспалы мағынада қолдану қоршаған ортадағы ұқсас құбылыстар мен
заттарға ... ... ... және ... ... ... құрал-
жабдықтар атауларын – терминдерді жасау олардың кейбір заттар ... ... ... ... ағылш. – slave arm – көшірме жасаушы
қол, master arm – жетекші қол, armored hose – арматурланған жең, air hose ... ... piston skirt – ... ... sea – bed platform skirt ... теңіз негіздемесінің белдемшесі, dagger skirt – тірек ... of fold - ... ... derrick leg – ... ... ... leg – ... негіздемесінің аяғы, butterfly – көбелек (табыстау
қондырғысы, жазық беттегі жүк ... ... ... қаз. ... құлағы – анодное ушко, пеш табаны – пол печи, қол машиналары ... ... бас ...... ... ... ...
кулачковый механизм, бұрғы дүмі – хвостовик ... ... жеңі – ... дірілді елеуіш – сито вибрационное, табанасты – подошва, тас
мақта – вата ... т.б. ... ... ... негізінде
жаңа техникалық жабдықтардың атаулары жасалды: сынабекітпе – ... ... ... ... – салазки, қысқыш – серьга, күрекші – ...... ... бірліктердің семантикалық дамуы олардың мағыналық өзгеруінде
де жүреді. Семантикалық қолданыс аясы кеңейген сайын ... бір ... сөз ... ... ... да ... Мысалы: тұз, қышқыл, май
т.б. Бұл сөздердің бастапқы мағыналары – тағам өнімдерінің аттары, ... ... ... ... ... ... мысалы:
ағылшын тұзы – ағылшийская ... ... ...... ... чили
селитрасы – чилийская селитра, сор көлдер – соленые озера, сор жер ... ... ... ... ұғым ... ... алынған сөздер бір
уақытта бірнеше салада қолданылуы мүмкін. Оларды көп ... ... ... олардың нақты білдіретін мағыналары контекст арқылы танылады.
Жоғарыдағы жағдайға балама құбылысты зерттеушілер көне орыс ... ... ... ... ... «Біздің арнайы жазба
тілімізде жүздеген әскери терминдер мен арнайы ... ... ... Киев ... ... дамыған кәсіби тілін көрсетеді. Бірақ бұл
кәсіби тіл ауызекі тілмен және әдеби тілмен тығыз байланысты, оның ... ... ... ... ... ... әскери мағынасы тілдегі
контекст арқылы ғана танылады; басқа тілдік контексте бұл терминдер ... ... ... ... т.б.) ... ... және ... кәсіптердің салалық
терминологиясындағы дәстүрлі түрде қолданылатын семантикалық тәсіл алғашқы
терминологиялық жүйелерді құруда белсенді ... ... Бұл ... ерте ... сөз бен ... ... ... айырмашылықтың
болмағандығын көрсетеді. Біздің заманымызға жақындаған сайын, терминдер
өзіндік құрылымы жағынан жетілдірілуде және сөздік ... ... ... бұл ... ... ... және техникалық терминологияны
жатқызуға болады. Термин-сөздердің дамуымен қатар бірнеше ... ... ... ... ... ... ... бастапқы нақты-заттылық
сипатын жоюмен қатар, жалпылау мағынасында даму үстінде: ағылш. – blast –
hole ring – ... ... ... ...... ... bit teeth – бұрғы қашаудың тістері, bit teeth – тіс қаптамасы,
set casing shoe – ... ... shoe – ...... attack – химиялық агрессия, tongs jaw – кілт жағы, replaceable jaw
of tongs – ... ... ... каз. – баспалдақ – приставная лестница,
сығымдағыш жаға – ... ...... ...... тәрізді – лепесток, төрт бұрышты кесек – балка, қысқыш – ...... ... ...... (колонны), тұздық – рассол, жел
айдағыш – гармошка, доға – хомут.
Терминденудің, ауыспалы ... ... ... ... ... ... арқылы пайда болған бір ғана лексикалық бірліктің
мағыналары мұнай-газ саласындағы тілдік қарым-қатынаста қолданыла ... үшін ... ... өзіндік орны бар. Оның көмегімен жаңа
терминге қажеттілік ... ... ... ... ... ... ... тәсілдердің бірі ретінде
саналады. Қазақ тіліндегі терминжасамды ... ... бұл ... ... орыс ... ... отырып қалыптасқан жағдайында қалыптасқан
деп көрсетеді.
Десек те, мұнай-газ ... ... бір ... осы ... ... ... немесе мұнай-газ табылған кен ... ... ... ...... нефть, көк тұнба – синий раствор,
негізгі тұз – ... ... ... ... ... ... ... бұл терминологиялық бірліктер өздерінің бастапқы мағыналары
мен жаңа ... ... ... ... ... мағыналық сәйкессіздіктер ие болу арқылы жасалған. Бұл топтағы
терминдер бастапқы мағыналарын кеңейту жола ... ... Кез ... ... ... – жаңа сөз, жаңа ... ... болса,
семантикалық тәсіл де тікелей жаңа ұғымдарға атау берумен айналысады.
Лингвистикалық еңбектерде атаудың екі түрі ...... ... Бастапқы атау дегеніміз алғашқы берілген қызметтік атауы.
Кәсіби салада және ... ... ... атау жиі ... ...
бұрыннан тілде бар атауларды оларға жаңа атаулық қызметті бере отырып,
қолдану.
Метафоралық атау семантикалық ... ішкі және ... ... ... ... және ... ... саласының терминдерін
жасаудың бір жолы болып табылады: live oil – тірі мұнай ... ... oil – шикі ... ... ... ... oil – ... (нефть обессоленная), drill hose, branch – бұрғылау жеңі ... bit shank – ... дүмі ... ... burr – ... skirt – белдемше (юбка), shoe, boot, pad – ... ... ... бір зат пен екінші бір ... ... ... ... ... құбылысы жатыр, нәтижесінде термин
қарапайым сөзге метафора ... ... ... ... Бұл ... ... сөз ауыспалы мағынаны иемденеді және жаңа ұғымдық атауды
білдіреді.
Метафора және метанимия құбылыстарымен сөз ... ... ... болуына байланысты кеңею құбылысы тығыз байланысты болып
келеді. Сыртқы ... ... ... ... ... ... бейнелі
ұқсас байланыс пайда болады. Мұндай түрдегі ауыстыруды метафора деп атайды.
Метафора термин ... ... ... ғылыми терминологияның
қалыптасуында белгілі бір рөл ... Тіл ... ... ... жаңа ... икемделеді, сондықтан да көптеген сөздер
мен терминдер тілдің дамуын бұзбай, ... ... ... ... ... бұл тұста тілге болмысқа бейімделуге көмектеседі.
Мұнай-газ саласының терминдерін жасаудың метафоралық тәсілі арнайы
ұғымды берудің ... ... ... және арнайы ұғымды жалпыға белгілінің
сыртқы ұқсастығының негізінде байланыстыра отырып білімді жеткізеді.
Қазіргі уақытта терминологиядағы ... ... жаңа ... ... ол ... құбылыстардың мәніне енуді талап етеді
және алдыңғыларға ұқсамайды. ... күні тіл ... ... ... оның терминжасамдық қорларын зерттеуді қажет отыр, бұл ағылшын
және қазақ тілдеріндегі ұқсастықтарды анықтауға жол береді.
Зерттеліп отырған ... ... ... ... ... атап ... ... Жаңа құбылыстарды атау қажеттілігімен шарттасқан жаңа мағыналар
(атаулы-когнитивті метафора);
2) Лексиканы эмоционалды-экспрессивті ... ... ... ... ... ... ... жұмысымызда атаулы-когнитивті метафора белсенділікке
ие екендігі анықталды.
Екінші мағынаның семантикалық дамуының негізінде ... ... ... ... ... екі жоспарлы жасалу деп түсіндіріледі, ол
сөздің негізгі және ауыспалы мағыналарының негізінде ... ... ... ... ... ... ... pressure – қысым сөзінің терминдік мәнге көшуінде ... hole pressure ─ ... ...... ... тұруы;
bubble-point pressure ─ қанығу ... – жер ... ... ... ... ... pressure ─ тау ... – тектоникалық күштің есебінен Жер
қойннауындағы ... ... ... және жер қыртысының жоғарғы
қабатының температурасының өзгеруі;
diamond drilling ─ алмастық ...... ... ... кен ... ... тау жыныстарын сындырады;
rotary drilling ─ роторлық бұрғылау – айналмалы бұрғылау, жер бұрғылау
құралы роторлық түрдегі айнымалы ... ... drilling – ... ...... ... кен бұзатын
құрал турбобұрғымен айналады;
capacity drilling – көлемді бұрғылау – айналмалы бұрғылау, кен бұзушы
құрал бұрандалы ... ... drilling – ...... ... кен ... ... айналады;
solidarity drilling – қатты қорытпа бұрғылау – айналмалы бұрғылау, тау
жынысы ... ... ... кен ... ... ... drilling – ... бұрғылау – айналмалы бұрғылау, тау жынысы
бөлшектеп қиратылады;
percussion drilling – соққылап ...... ... күш кен ... ... ... ... болады;
rotary percussion drilling – айналмалы – соққылы бұрғылау – механикалық
бұрғылау, қирататын ... кен ... ... айналуымен және соққыларын
бірлескен түрде әсер етуінің нәтижесінде жүзеге асады;
hydro percussion drilling – ... ...... ... кен бұзушы құралға гидросоғымпаз арқылы беріледі;
vibratory drilling – дірілдеткіш бұрғылау – механикалық ... ... ... ... ... ... ... асырылады;
drilling by flame – термиялық бұрғылау – бұрғылау, тау жынысы жылу
әсері арқылы бұзылады;
chemical drilling – ... ...... тау ... ... ... ... әсерінен қиратылады.
Метафоралық мағынаның екінші түрі экспрессивтік ...... ... ... бір ... Бұл ... ... мағынаға
ие терминдер ауызекі тілден алынады, мысалы, қазақ тіліндегі: ... ... ... ... ... терминдері осы топқа жатады.
Мұнай-газ терминтіркестерінің негізін жалпы әдеби ... ... ... ... ... Қарастырылып отырған тілдердегі мұнай-газ
терминдерін талдау жалпы ... ... ... ... мынадай
семантикалық үдерістердің әсерінен өзгеретіндігін көрсетті: әдеби тілдегі
сөздердің терминденуі, сөздердің семантикалық ... ... ... ... дәлелдеме.
Қорытынды
Мұнай өндірісіндегі тілдік жағдаятты игеру ... ... ... ... қостілділік – халықаралық тіл (ағылшын тілі) + ұлттық
тіл (қазақ тілі) Қазақстан ... ... ... күні ... ... ... ... уақытта қазақ тілі Қазақстандағы мұнай-
газ саласының барлық қарым-қатынас аясында белсенді қызмет атқарады. Қазақ
тілі – осы ... ... ... ана тілі және ... ... ... күні ... мен техникада түрліше ақпарат алмасудың қажеттілігі
туындап отыр. Мұнай-газ саласының бірлескен дамуы ... ... ... ... бұл ағылшын және қазақ тілдерінің терминологиялық
жалпылылығының пайда болу себебімен ... ... ... ... ... және ... тілдеріндегі мұнай-
газ саласы терминологиясының сипаттамасы мен жүйелі талдауы ұсынылды.
Мұнай-газ саласының терминологиясы күрделі жүйелі-құрылымдық жасалымға
ие, ол терминжүйе мен ... ... ... ... ... ағылшын және қазақ тілдеріндегі мұнай-
газ саласының терминологиясы әдеби тіл лексикасының бір ... ... оған ... ... тән: семантикалық бірмағыналылық және
нақтылық; арнайы семантика немесе семантиканың мамандандырылған ... және ... ішкі ... ... ... болуы;
қолданылу сәйкестігі.
Қазақ тілінің ... ... ... ... ... ... ... басылымдар басты маңызға ие ... екі ... ... ... ... ... ... және қазан
төңкерісінен кейінгі. Бірінші кезең терминологиясына орыс, араб және парсы
тілдерінен терминдерді ... тән ... ... Бұл ... ... басты маңызға ие болды.
Қазан төңкерісінен кейінгі кезең төртке бөлінеді: ХХ ғасырдың 20-30 жж.
терминологияны құру бойынша алғашқы ұмтылыстар жасалды; 30-жылдардан ... ... ... ... ... шығарыла бастады, 40-
жылдары әскери қажеттілікке ... ... ... даму басталды, 50-
60 жж. мұнай-газ саласының терминологиясы ... ... ... ХХ ... ... мен ХХІ ... ... қазақ тіліндегі терминология саласында үлкен өзгерістер болды.
Мұнай-газ ... жаңа ... ... терминжүйесі
жетілдірілді. Олардың қалыптасуы басталды, ол ... ... ... ... ... терминологиясының қалыптасуының хронологиялық кестесі
төмендегідей:
1. ... ... ... V– ХI ... ... ... ағылшын» кезеңі ХII– ХVI ғасырларды қамтиды;
3. ... ... ... ХVI – ХIХ ... ... ... – ХХ – ХХI ... және қазақ тілдеріндегі «мұнай-газ» терминологиясына қатысты
атаулардың ... ХХ ... ... ... деп айта аламыз.
Мұнай-газ саласының терминаясы өзара байланысты және өзара шарттасқан
бірліктерден ... ... ... ... және ... көрінеді. Қазақ тілінің терминологиясына синтаксистік тәсіл
өнімді болып табылады. Терминдер мен ... ... ... ... ... өнімді, төменгі өнімділік және өнімсіз деп бөлу тән.
Салыстырылып ... екі ... ... ... ... ... ... қатарына – синтаксистік тәсіл жатқызылады,
ол тілдегі ... ... ... ... ... лексикалық
тәсіл – шетелдік терминдердің қабылдануына және кальканың құрылымына негіз
болады; морфологиялық тәсіл сөз ... ... ... ... ... болады; семантикалық тәсіл когнитивтік негіз арқылы жүзеге
асырылады.
Қазақ тіліндегі ... ... ... ... үш түрі ... а) қос ... ә) дара ... б)
жұрнақсыз.
Ағылшын тіліндегі мұнай-газ ... ... ... ... бойынша өнімді жұрнақтарына мыналар жатқызылады: –
tion, – ing, – er, – or, ал ... ... – лық, -ма, - ақ, – ды. ... ... атай ... – ыр, - ір, - р, - лы, - лі, - л, - ... ше, - шы, - ші, - қы, - қі, - ғы, - ... және қазақ тілдерінің терминологиялық лексикасы сөздердің
сипаттамасы бойынша екі категорияға бөлінеді:
1) Ғылыми терминология, ол ... ... ... ... болады;
2) Кәсіби терминология, ол аталымдық сипатқа ие.
Шығу тегі жағынан терминдер екіге ... ... ... және ... тәсілдердің негізінде арнайы термин ретінде
жасалғандар.
Зерттеу нәтижесі мынаны көрсетеді: терминологияда сөз тура мағынасында
қолданылса, әдетте сөз ... ... ... ... ... қолданылғанда теңбе-теңдік бұзылады, сөз ауыспалы мағынаны
қабылдайды.
Термин түбір сөзден де, туынды сөзден де, күрделі сөзден де, ... де, сөз ... де бола ... ... ... ... ... тілінің терминдерін қабылдау
бар. Жаңа терминдердің жасалуы түрлі ... бір ... ... туралы хабар береді. Терминдердің жасалуында терминжасамның ...... және ... тәсілдерінің бірігуі байқалады,
бұл үдеріс ағылшын ... ... ... ... ... ... парадигмалық қатынасқа түсу арқылы жаңа термин сөз тіркесін
құрайды, мысалы: геологиялық талдау – geologic analysis, ... ... газ ... ... ... бір ғылым саласының терминдері жалпы қолданыстағы
тілдегі сөздердің ... ... ... ... ... кеңеюінің негізінде, сөз мағыналарының ауыспалылығының негізінде,
шетелдік терминдерді қабылдаудың немесе ... ... ... сай ... ... ... ... қабылдау үдерісі бір тілден
екінші тілге ережелерді де ауыстыруды ... Екі ... ... және ... өрісінің сөздік құрамымен бірігуде бір терминологиялық ... ... ... ... ... бақыланып отырылады.
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі мұнай-газ саласының терминологиясы
бойынша екі сыңарлы, үш ... және төрт ... ... ... ... олардың ішіндегі екі сыңарлы терминтіркестері
төмендегіше үлгілер бойынша құрылған:
a) N + N (зат есім + зат ... Adj. +N (сын есім + зат ... ... I (зат есім +есімше);
г) Participle I +N (есімше + зат есім).
Ағылшын тілінің мұнай-газ саласындағы үш ... ... ... ... ... ... N +N+ N (зат есім + зат есім + зат ... Adj+ N + N (сын есім + зат есім + зат ... ... ... саласының төрт сыңарлы терминтіркестері мына
үлгі бойынша жасалған: N+N+Prep+N+N (зат есім + зат есім + көмекші сөз ... есім + зат ... және ... тілдеріндегі мұнай-газ саласының терминдері
халықаралық сөздік қорды игеру ... да ... яғни ... қабылдау арқылы ұлттық терминқор толықтырылып отырады.
Терминжасам – үнемі ... ... ... ... ... ... ... да қолданылады: синтаксистік, лексикалық,
морфологиялық және семантикалық.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Лейчик В.М. К ... ... ... терминоведения. ─
М., 1998. ─ 258 с.
2. Суперанская А.В. ... ... ... ... ... ... ... ─ М.: «Наука»,
1989. ─ 246 с.
3. Немец Г.П. Семантика метаязыковых субстанций: Монография. ─ ... 1999. ─ 752 ... ... В.М. ... ... ... для анализа
терминосистем // ... и ... Под ред. В.А. ... ─ М., 1993. ... ─ С. 18-23.
5. Буянова Л.Ю. Термин как единица логоса: Монография. ─ Краснодар:
Кубанский государственный университет, 2002. ─ 185 с.
6. Байтұрсынов А. Тіл ...... 1992. ─ 304 ... Головин Б.Н. Лингвистические основы чтения о терминах. ─ М.,
1987. ─ 104 с.
8. Лейчик В.М. О ... ... // ... языкознания. –
1986. – №5. – С. 87-97.
9. Лотте Д.С. Упорядочение ... ... // ... ... ... ... Очерки и
хрестоматия. – М., 1994. – С. 77.
10. Реформатский А.А. Что такое термин и терминология // ... ... ... терминологического совещания
/ АН ... ... ... – М., 1961. – ... Сифоров В.И. Методические аспекты терминологической работы
комитета научно-технической терминологии АН СССР / В.И.Сифоров,
Т.Л.Канделаки // ... ... – 1986. ... – С. ... Татаринов В.А. История терминоведения как ... ... ... // Терминоведение. ─ М., 1994. ─ С. 20-24.
13. Винокур Г.О. О некоторых явлениях словообразования в ... ... // ... ... ... ... ... ─ М., 1939. ─ Т. I. ─ С.5-6.
14. Даниленко В.П. ... ... Опыт ... ─ М.: «Наука», 1977. ─ 246 с.
15. Головин Б.Н. О некоторых ... ... ... // ... – 1972. – № 5. – С. 52-54.
16. Даниленко В.П. Исследования по русской терминологии // ... ─ М.: ... 1971. ─ 231 ... Крылов А.И. Термин и контекст / Языковые единицы и ... ... 1973. ─ С. ... ... Р.Ю. ... ... ... терминов и
норативных словарей и ... в ... ... // ... норма и статистика. ─ М.: «Наука», 1977. ─
С. ... Герд А.С. ...... или ... // ... 2. ─ 1978. ─ №4. ─ С. 1-4.
20. Лейчик В.М. Предмет, методы и ... ... ... ... ─ М., 1989. ─ 315 ... Марчук Ю.Н. Основы компьютерной лингвистики. ─ М., 2000. ─ ... ... В.П. О ... ... ... в ... языка // Вопросы языкознания. – 1976. – № 4. – С. 64-71.
23. Кутина Л.Л. ... ... ... при становлении
научных терминологических систем / Лингвистические проблемы
научно-технической терминологии. ─ М.: «Наука», 1970. ─ С. ... ... Ю.Д. Идеи и ... ... ... лингвистики.
─ М.: Просвещение, 1966. ─ 302 с.
25. Гак В.Г. Опыт ... ... ... к ... ... слова // Вопросы языкознания. ─ 1966. ─ №2 ... ... ... Е.М., ... К.В., ... Н.М. ... ... Лексикология. Фонетика. Морфология. ─ М., 1957. ─
250 с.
27. Белоконь Т.М. Метаязыковая основа терминосистемы ...... ... ... ...... 1990. – 178 ... Соссюр де Ф. Курс общей лингвистики. Труды по языкознанию. ─ М.,
1977. ─ 147 с.
29. Лотман Ю.М. О ... ... ... ... ... // Вопросы языкознания. ─
1963. № 3 ─ С. ... ... Л.В. ... ... ... // ... Калининского педагогического института. ─ Т. 64. ─ Вып.
2. ─ 1969. ─ С. ... ... Р.А. К ... о ... теории при изучении
терминологии науки // Сборник научных трудов ... ... ─ Вып. 65. ─ 1972. ─ С. ... ... Е.М. ... ... терминосистема // Лингвистика
и проблемы стиля ─ Вып. 1. ─ 1971. ─ С. 130-136.
33. Пиотровский Р.Г. ......... ... и математическая лингвистика. ─ Вып. 6. ─ 1979. ─ С.
25-32.
34. Сифоров В.И. Методические вопросы науки об информации // Вопросы
философии. – 1974. – № 7. – С. ... ... Г.Г. О ... ... ... и ... ... состава
(на материале немецкого языка) // Вестник МГУ. ─ Сер. ... ─ 1994. ─ № 5. – С. ... ... З.Р. О ... истории, языка и ... ... // ... вестник – 2000. – № 1. – С. ... ... П.Н. ... по ... лексикологии и учебной
лексикографии. ─ М., 1974. ─ 147 с.
38. ... М.М. ... ... в ... и диахронии // Вопросы
языкознания. – 1962. – № 4. – С. ... ... М.В. ... и ... значений слов основного
терминологического слоя // Терминоведение. ─ Вып. 1 – 3. ─ ... ─ С. ... ... Ш. ... Оқу ... ... Атлас, 2001.
41. Жубанов Х.К. Исследования по казахскому языку. Алматы, 1966.
42. Құрманбайұлы Ш. Қазақ терминологиясы ... ... ... ... ... Ә. Қазақ тіліндегі мұнай терминдерінің лексика-
грамматикалық ерекшеліктері. Ф.ғ.к. ... дисс.авторефераты. ... ... А.Ә. ... сала ... ... ғылыми-
практикалық негіздері (мұнай және газ кенорындарын игеру мен
пайдалану саласы ... ... ... ...
дисс.авторефераты. А., 2010.
45. Бәкіров С. ... ... А., ... ... Б. ... жер ... қазу және ... А., 1996.
47. Әбдіраманов Ш. Кәсіби-техникалық бағыттылықты қалыптастыру. А.,
1998.
48. Нұрбекова К.С. Газконденсатты кен орындарын игеру мен ... ... ... Х. ... ... ... А., ... Тұяқбаев Н., Абдрахманов А. Барлама бұрғылау ... ... ... А., ... Кұрманбайұлы Ш. Қазақ лексикасының терминденуі. – Алматы: Ғылым,
1998. – 280 с.
52. Даниленко В.П. ... ... ... ... ... // ... ... терминологии. – Москва, 1986. – Б. 21.
53. Бельчиков Ю.А. Интернациональная терминология в русском языке. –
М.: ... 1959. – 57 ... ... М.Б. Некоторые вопросы единства интернационального и
национального в ... ...... 1991. – 69 ... ... В.В. Вопросы интернационализации словарного состава
языка. – ... ... ... ... 1972. – 215
с.
56. Терпигорев А.М. Об упорядочении технической ...... – 274 ... Мейе А. ... ... германской группы языков. – М.: Изд-
во иностранной литературы, 1952. – 168 ... ... Л.А. ... в ... ... ... ... стандартизации терминологии. – М., 1993.
– С. 112-114.
Қосымша
Мұнай-газ саласындағы терминдердің екі ...... ... ... ... |
| | | |
| ... of rocks |тау ... жемірлігі |
| |absorbent ... |
| ... ... |
| |acidity ... |
| |acid oil ... ... |
| ... amplitude logging |өшу ... ... ... |
| ... well logging ... акустикалық каротажы |
| |activation logging ... ... |
| ... neutron ... ... ... |
| | ... |
| ... drill ... ... ... |
| ... ... |
| |aerate ... ауамен қанықтыру |
| | ... мен ... |
| |aerial mapping ... ... |
| |air preheater |ауа ... |
| ... balance ... ... |
| ... ... |
| |anomaly ... |
| |anneali ... |
| |anchor ... |
| |anchor bolt ... ... |
| ... ... |
| ... ammonia ... аммиак |
| ... grease ... ... |
| ... property of ... ... ... антифрикциялық |
| |product ... |
| ... ... |
| ... ... of petroleum |мұнай ... ... |
| |product ... |
| |area ... |
| |area of deposit ... ... |
| ... ... |
| |ash of ... product ... өнімінің күлі |
| |asphalt base oil ... ... ... |
| ... turbine fuel |әуе ... |
| |auger drilling ... бұрғылау |
| ... point of ... ... өнімінің өздігінен тұтану |
| |product ... |
| ... gasoline ... ... |
| |bailer ... |
| |balance reserves ... ... |
| |barrel ... |
| |barren rock |бос ... |
| ... ... |
| |beam ... |
| |bedded structur ... қабаты |
| |bedding ... |
| ... oil ... ... |
| ... ... |
| |berm ... |
| |blast, blower ... |
| |brake fluid ... ... |
| ... of foam ... басу |
| |brine ... |
| |boiler ... |
| |bolt ... |
| ... ... logging ... акустикалық теледидармен|
| | ... |
| ... ... |
| ... line ... ... |
| |bottom hole pressure ... ... |
| |bit ... |
| |bitumen ... |
| ... oil ... қаныққан мұнай |
| |bulk density ... ... |
| |burette ... |
| |gantry crane ... кран |
| ... logging ... каротаж |
| |gas analyzer ... |
| ... ... |
| ... ... |
| |gas cap ... тақия |
| |gas turbine oil |газ ... майы |
| |gear oil ... май |
| ... well ... ... |
| |depth ... |
| |grab bucket ... |
| ... ... |
| |group of ... products |мұнай өнімдерінің тобы |
| |caliper logging ... ... |
| ... drum ... |
| |capping work ... ... |
| |carbon residue of ... product ... ... ... |
| ... logging ... ... жағалата |
| | ... ... |
| |casing ... |
| |catodic ... ... қорғаныш |
| |cave-in ... |
| |center of buoyancy ... ... |
| |cement bond logging ... |
| |cetane number ... сан |
| |chamber ... |
| |churn drill ... ... |
| |cinder ... ... |
| |clay |саз |
| |cloud point of ... product ... өнімі температурасының |
| | ... |
| |cluster drilling ... ... |
| |coating ... |
| |cold working ... |
| ... oil ... температурасы төмен мұнай |
| |coke ... |
| |coking ... ... |
| ... of ... product |мұнай өнімінің жанғыштығы |
| ... field ... кен орны |
| ... oil ... май |
| ... air ... ауа |
| ... ... |
| ... ... product ... ... ... |
| |congealing point of ... ... ... ... |
| |product ... |
| |contour flooding ... ... |
| ... oil ... отыруы |
| |control cam ... ... |
| |core ... |
| |core drilling ... ... |
| ... ... |
| ... ... grease |консервациялық жағынды, ... | |май |
| ... ... oil ... май |
| ... preventive compound |үлдірлі-ингибирлі құрам |
| ... ... property of ... ... ... |
| ... product ... |
| ... of ... product ... ... коррозиялық |
| | ... |
| ... ... |
| |crater ... |
| |crevice oil ... ... ... |
| |crooked well ... ... |
| |cross section ... |
| ... fluid ... ... |
| |cyclic ... ... ... |
| |damper ... |
| |damping fluid ... ... |
| |damping capacity ... демпфирлық қабілеті |
| |damping coefficient |өшу ... |
| |damping constant ... ... |
| |damping factor ... ... |
| |damping fluid ... ... |
| |damping winding ... ... |
| |dead oil |өлі ... |
| |deep drilling ... ... |
| ... ... |
| ... ... |
| ... ... |
| ... ... |
| |density ... |
| ... of oil pool ... жатынының сарқылуы |
| |depleted well ... ... |
| ... tendency of ... ... өнімінің қыртыстану |
| |product ... |
| |depth ... |
| ... oil ... ... |
| ... ... ... ... |
| |diamond drilling ... ... |
| |diesel fuel ... жанармай |
| |dike ... |
| ... drilling ... ... |
| ... drilling ... ... |
| ... ability of ... ... ... ... |
| |product | |
| ... ... ... |
| |double core barrel ... ... ... |
| | ... сұрыптауға арналған қос |
| | ... ... |
| ... logging ... ... жұмыстар |
| |draft ... |
| |drain ... |
| |draw off ... |
| |draw works ... ... |
| ... point of ... product |мұнай өнімінің тамшылау |
| | ... |
| |drowned well ... ... |
| |drill ... |
| |drill bit ... қашау |
| |drill cuttings ... ... |
| |drill head ... басы |
| |drill hose ... жең |
| |drill off ... ... |
| |drill pipe string ... ... |
| ... ... |
| ... equipment ... ... |
| ... carriage ... арбасы |
| |drill cuttings ... ... |
| ... method ... тәсілі |
| ... logging ... ... ... | ... |
| ... platform ... платформа |
| ... speed ... ... |
| ... steel ... ... |
| ... ... wells |су асты ұңғымаларын бұрғылау, су |
| | ... ... бар ... |
| | ... |
| ... with air ... ... ... |
| |drill pipe ... ... |
| |drill rig ... станогы |
| |drill ... ... ... |
| |dry well ... ... |
| ... ... |
| |dump car ... - ... |
| |dynamic ... of ... ... өнімінің динамикалық |
| |product ... |
| ... facility ... ... |
| ... ... |жерге қосу |
| ... ... |
| ... casing-caliper logging |ұңғымада электромагниттік әдіспен|
| | ... ... ... |
| ... ... ... |
| ... of horizon |деңгейжиекті ашу |
| |erosion surface ... беті |
| ... ... |
| ... logging ... ... ... |
| | ... ... ... |
| ... of ... product ... өнімінің буланғыштығы |
| |exhaust fan ... ... |
| ... ... |
| ... ... |
| ... target ... ... |
| ... well ... ... |
| ... ... ... |
| |extent of ... ... ... |
| ... well ... ... |
| |hat ... |
| |hard hat ... |
| |head |бас |
| |heater ... |
| |heat exchange ... |
| |high pressure ... ... |
| ... fluid ... ... |
| ... ... ... |
| |failure, ... ... |
| |fault, fracture ... |
| |fuel oil ... май |
| |field |кен орны |
| |filter ... |
| |filter tank ... ... |
| |fishing well ... ұңғыма |
| |fixed drilling rig ... ... |
| ... of petroleum product |мұнай өнімінің тұтанғыштығы |
| |flue gas duct ... |
| ... flow |көп ... ... ... |
| | ... ... |
| ... point of ... ... ... кристалдануының |
| | ... ... |
| |free phase ... фаза |
| ... ... of |мұнай өнімінің ... |
| ... product ... |
| |funnel ... |
| |furnace fuel oil ... ... |
| |index ... |
| ... logging ... ... |
| ... ... |
| ... ... |
| ... ... |
| |influx ... |
| ... ... |
| ... well ... ... |
| ... oil ... майы |
| ... oil ... май |
| ... ... |
| ... grease ... май |
| ... ... |
| ... ... |
| ... ... |
| |iron ... |
| ... ... |
| |jib ... кран |
| ... ... керосин |
| ... oil ... майы |
| ... ... of ... |мұнай өнімінің кинематикалық |
| |product ... |
| |laminar flow ... ... ағым |
| |level ... |
| |light oil ... ... |
| |live oil ... ... |
| |lifting capacity |жүк ... |
| |lime |әк |
| |liquid level ... деңгейі |
| |liquid oil fuel ... ... ... |
| |logging ... |
| ... oil ... ... майы |
| |machine drilling ... ... |
| |massive ... |
| ... |зат |
| |metal boiling ... қайнауы |
| |metal working fluids ... май |
| ... ... |
| ... wax ... |
| |mineral drawdown ... ... |
| |mineral wool ... ... |
| |mining ... ... инспекция |
| |mixer ... |
| |modulus of ... ... ... |
| |mother oil ... мұнай |
| |motten puddle ... ... |
| |muff ... |
| |mud can ... |
| ... neutron logging |сәулелену ... мен |
| | ... шығу ... |
| | ... ... аралықтағы |
| | ... ... |
| ... hydrocarbons |нафтен көмірсутектер |
| ... logging ... ... |
| ... drilling ... бұрғылау |
| |notch |алу, ... алу |
| |nuclear magnetic logging ... ... каротаж |
| |oil bearing seam ... ... |
| |oil bleeding from core ... ... мұнайдың көрінуі |
| |oil catcher |май ... ... май ... |
| |oil ... ... ... |
| |oil ... ... ... |
| |oil ... ... ... |
| |oil ... point ... ... ... |
| |oil field ... кәсіпшілігі |
| |oil field ... |кен ... ... |
| |oil influx ... құйылымы |
| |oil ... in place |жер ... ... ... |
| | ... |
| |oil “in sight” ... мұнай қоры |
| |oilman ... |
| |oil on place ... ... |
| |oil pool ... ... |
| |oil prone area ... кен орнының ауданы |
| |oil refinering ... ... ... |
| |oil ... industry ... ... өнеркәсіп |
| |oil recovery ... ... ... алу |
| |oil ... ... айыру |
| |oil show ... ... |
| |oil ... ... ... |
| |oil well ... ... |
| |oil yield ... шығуы |
| ... drilling ... ... |
| ... fuel oil ... мазуты |
| |organic grease ... май |
| |orifice ... |
| |outline ... |
| ... stability of petroleum |мұнай өнімінің термоқышқылдануы |
| |product | |
| ... oil ... ... |
| ... wax ... |
| ... drilling |соққылы ... |
| ... ... of ... өнімінің пайдаланылу |
| ... product ... |
| ... bearing province |мұнайлы – газды ... |
| ... product ... өнімі |
| ... ... ... ... |
| ... ... of ... өнімінің физика-химиялық |
| |petroleum product ... |
| |piston pump ... ... |
| |play ... ... ... |
| |plug ... |
| |plug back ... ... |
| |point of ... ... ... |
| ... ... |
| ... ... |
| |process ... |
| |probe ... |
| ... drilling ... бұрғылау |
| ... ... ... дүмі |
| ... well ... ... |
| ... well ... ... |
| ... ... |
| |pulsed neutron capture logging ... ... ... алу |
| | ... ... |
| |pump ... |
| ... of ... product |мұнай өнімін сорып алу |
| |pure oil ... ... |
| ... ... |
| |quality steel ... болат |
| |quarry ... |
| ... logging ... каротаж |
| |reagen ... |
| |reagent ... |
| ... oil ... өңделген май |
| ... factor |алу ... |
| |refined oil ... ... ... |
| ... ... өңдеу |
| ... oil ... майы |
| |reserve base ... ... |
| ... oil ... ... |
| ... logging ... ... ... каротаж |
| |rich liquid ... ... |
| |ridge ... |
| ... ... |
| |rock pressure |тау ... |
| |rock strength |тау ... ... |
| ... |тас ... |
| |rod rotator ... айналдырғышы |
| |roily oil ... ... |
| |roller drilling ... ... |
| |roofing sheet ... ... |
| |rotary drilling ... ... |
| |rotary kiln ... пеш |
| |rotary table ... ... |
| ... ... ... алу |
| ... ... |
| |screw ... |
| |seal grease ... май |
| ... ... |
| ... oil recovery ... ... ... |
| ... ... |
| ... ... |
| |slush pump ... сорғы |
| |smoke point ... ... ... |
| | ... ... |
| |soap grease ... май |
| |soluble oil ... май |
| |solvent ... |
| |shear modulus ... ... |
| ... logging |қалқаланған ... ... |
| | ... |
| ... oil ... ... ... |
| |shut-in well ... ... |
| |span ... |
| |space ... |
| ... ... |
| ... analysis ... ... |
| ... bearing |сфералық ... |
| |spud-in ... ... |
| |squeeze ... ... ... ... |
| |stably boat ... ... |
| |storage ... |
| |strand |жел |
| ... drilling ... ... |
| |stream ... |
| ... ... |
| ... ... |
| ... work ... ... |
| ... drilling ... ... |
| |surface |бет |
| |sulfur ... |
| ... surface ... бет |
| |surge volume ... ... |
| |shale ... |
| |shoe ... |
| |shut-in well ... ... |
| ... of ... products ... ... топшалары |
| |swelling ... |
| |sweet crude oil ... ... |
| |switch, signal ... |
| ... of ... product ... ... синерезисі |
| ... crude oil ... ... |
| |tanker ... құятын кеме |
| |tap ... |
| |tension ... |
| |thermal losses ... ... |
| |thermal ... of petroleum |мұнай өнімінің термоберіктігі |
| |product | |
| |thermе ... |
| |thinned oil ... ... |
| ... ... қабілеттілігі |
| ... of ... product ... ... ... |
| |trade mark of ... product |мұнай өнімінің таңбасы |
| |trench ... |
| |turbine fuel ... майы |
| ... ... |
| |type of ... products ... ... түрлері |
| |unconditioned petroleum product ... емес ... ... |
| ... ... |жер ... |
| |unit ... |
| ... oil ... қалған мұнай |
| |used oil ... май |
| |used ... product ... ... ... |
| |vacuum ... |
| |vacuum ... ... |
| ... blower ... ... |
| ... heater |тік пеш |
| ... screen ... ... |
| ... index ... ... |
| ... of ... product ... ... ұшпалылығы |
| |waste-heat boiler ... ... |
| |water flooding ... ... |
| ... contact ... ... |
| |watery crude oil ... ... |
| |wear ... |
| ... agent ... |
| |well ... |
| |well depth ... ... |
| ... pressure ... қысымы |
| |well hole ... ... |
| |well ... ... ... |
| |well ... ... өнімділігі |
| |well ... logging ... ... ... |
| |well shooting ... |
| |well site ... ... |
| |well spacing density ... ... |
| |well head ... ... |
| ... pressure ... ... |
| |well hole ... ... |
| |wetting ... ... гистерезисі |
| |wildcat ... ... |
| |work piece ... |
| |yield ... ... |
| |yield value of ... product ... өнімі беріктігінің шегі |

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 93 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 3 800 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Word терезесін шолу25 бет
«d-Элементтердің координациялық қосылыстары. Кристалдық өріс теориясы. Лигандтар өрісі теориясы. Кристалдық өрістің тұрақтану энергиясы»4 бет
«Су ресурстары қызметі» ЖШС-ң құжат айналымын автоматтандыру45 бет
Айнымалы магнит өрiсi12 бет
Геофизикалық барлау әдістері (жалпы сипаттама)4 бет
Дененi электрлеу. заряд. зарядтың сақталу заңы34 бет
Жердің магнит өрісі10 бет
Керей хан5 бет
Күндегі және планета аралық кеністіктегі бейстационар процестердің мультифракталдық сипаттамалары64 бет
Магнетиктер. Диа- және парамагнетиктер6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь