Қадыр Мырза әлі шығармаларындағы жалқы есімдер

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 4

1 ҚАДЫР МЫРЗА ӘЛІ ШЫҒАРМАЛАРЫНДАҒЫ ЖАЛҚЫ ЕСІМДЕРДІҢ ӘЛЕУМЕТТІК.ЛИНГВИСТИКАЛЫҚ СИПАТЫ ... ... ... ... 6

1.1 Қадыp Мыpза Әлі шығаpмалаpындағы жалқы есімдеpдің әлеуметтік мәні ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 6
1.2 Ақын өлеңдеріндегі лақап есімдері мен фамилиялар ... ... ... ... 23
1.3 Шығарманың топонимдік жүйесіндегі антропонимдердің, эпионимдердің, генетопонимдердің әлеуметтік мәні ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 25

2 ҚАДЫP МЫPЗА ӘЛІ ШЫҒАPМАЛАPЫНДАҒЫ АНТPОПОНИМДЕPІНІҢ ЛИНГВОМӘДЕНИ МӘНІ ... ... ... ... ... ... ... ... .. 30

2.1 Ақын өлеңдеріндегі кісі аттарының қолданылу ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 38
2.2 Өлең жолдарындағы аңыз кейіпкерлерінің есімдері ... ... ... ... 42
2.3 Ақын жырларындағы кірме есімдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 48
2.4 Киелі антропонимдердің қолданылу сипаты ... ... ... ... ... ... ... . 51

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 56

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... 58

КІРІСПЕ

Қазіргі қазақ қоғамындағы ерекше маңызды сипатқа ие болған ұлттық мүдделі мақсаттың бірі ­ халық рухын, оның өзегі - мәдениетті жаңғырту.
Көрнекті мәдениеттанушы ғалымдардың пікірінше, «мәдениет-адамның ақыл-ойы мен еңбегі жемісінің тізбектері, дәлірек айтқанда, материалдық және рухани құндылықтар жүйесі» (Э.Тэйлор); «мәдениет- дүниенің бөлшектері болып саналатын рухани көріністерді бейнелейтін тіл, миф, өнер, дін және т.б. негізде құрылатын семиотикалық жүйе» (Ю.Лотман). Осымен байланысты мәдениеттің таңбалық негізі тіл арқылы көрініп, рәміздік жүйедегі ұлттың психологиялық түрімен, сакрализация тәсілімен сипатталады. Бұл арада тіл ­ тек коммуникативтік құрал емес, сонымен бірге адам болмысының, оның мәдениетінің көрінісі. Өйткені мәдениетің этнотаңбалық белгісі тілден тыс көріне алмайды. Осыған орай мәдениетпен сабақтастықта қарастырылатын тіл тек денотативті коммуникация құралы ғана емес, сонымен бірге коннотативті (белгілі бір әлеуметтік мәдени, танымдық мәні бар) құрал.
Демек, тіл бірден бір коммуникативтік құрал ғана емес, тілдік қарым-қатынас негізінде мәдениетті де анықтайтын кешенді ұғым ретінде мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасының өзекті арқауын құрайды.
Соның ішінде мәдениеттің коммуникативтік, мұрагерлік табиғатына сәйкес оның ашық жүйе ретінде сақталуы, кейінгі ұрпаққа жетуі, жаңғыруы, танымы, оның игерілуі, жетілуі тіл арқылы іске асатыны қазіргі тіл білімінің антропоөзектік бағыттағы зерттеулерінде нақты дәйектелуде.
Қазақ тіл біліміндегі тіл мен мәдениет сабақтастығына негізделген қағидаға сәйкес жүргізіліп жатқан зерттеулерде мәдениеттің өзі метатіл деп анықталып, оның коммуникативтік, кумулятивтік, әлеуметтік қызметтерін талдауға қазақ тіл білімінде ерекше назар аударылуда. Осы тұрғыдан қарағанда, мәдениет метатілін этномәдени негізде сипаттайтын өзекті арнаның бірі ­ жалқы есімдердің (антропонимдердің) лингвомәдени, әлеуметтанымдық жүйесі.
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Қадыр шығармашылығындағы тарихи дереккөздердегі, эпостық жырлар мен фольклордағы, фразеологиялық, паремиологиялық, прецеденттік жүйедегі тілдік деректердің ұлт санасындағы ізін анықтау мәселесі - қазіргі тіл біліміндегі антропоцентристік бағыттағы зерттеулердің негізгі арқауы.
Осымен байланысты ұлт пен тіл, ұлт пен мәдениет сабақтастығын қарастыратын үрдіс тіл табиғатын зерттеуде жаңа сапаға көтерілуде.
Соның ішінде тарихи этникалық үрдісті сипаттайтын, ақын өлеңдеріндегі рухани - тарихи ақпарат көзінің бірі ­ антропонимдер жүйесін лингвомәдени, әлеуметтанымдық тұрғыдан анықтаудың мәні ерекше. Бұл тек лингвистикалық жаңғырту емес, этномәдени сипаттағы тарихи танымымыздың да көкжиегін кеңейтпек. Осымен байланысты қазіргі қазақ қоғамындағы ұлттық сананың жаңа деңгейде жаңғыруы, қазақ тілінің мемлекеттік тіл мәртебесіне байланысты қызметінің жандануына қатысты ұлттық мүддеге сәйкес тілдің этномәдени және әлеуметтік қызметін айғақтайтын, деректейтін, дәйектейтін негіздері қатарынан қазақ антропонимдерінің лингвомәдени жүйесі де орын алуы тиіс.
Зерттеу жұмысының нысаны. Қадырдың шығармашылығындағы қазақ антропонимдерінің тарихи-мәдени, әлеуметтік қызметін сипаттайтын лингвомәдени бірліктер.
Зерттеу жүмысының мақсаты мен міндеттері. Қазақ тілінде ұлттың этникалық сипатын айғақтайтын тілдік деректер аз емес. Солардың бастысының бірі - тарихи ономастика. Атап айтқанда ру, тайпа, ел тарихын зерттеуде батырлар жыры, әртүрлі сипаттағы тарихи шығармалардың мазмұнындағы этнонимдік, антропонимдік, топонимдік атаулардың ұлт болмысын тану үшін маңызы зор. Осы кезге дейін ол деректер көбіне поэтикалық жүйе шеңберінде немесе тарихи-лингвистикалық, лексикологиялық құрылымға қатысты қарастырылған. Антропонимдердің мәнін, олардың этномәдени табиғатына тереңдеу арқылы тарихи сабақтастықта анықтау бұл зерттеудің негізгі мақсатын айқындайды.
Осымен байланысты зерттеудің бағыты мынадай міндеттердің шешілуін қажет етті:
- Ақынның қазақ антропонимдерінің ұлттық табиғатын анықтаудың лингвомәдени, әлеуметтанымдық бағытына мән беру. Оның жалпы тіл білімі, түркітану мен қазақ тіл біліміндегі теориялық-әдістанымдық негізін сипаттау;
- эпостық жырлардағы, мақал-мәтелдердегі, фразеологиялық және прецеденттік жүйедегі, көркем мәтін кестесіндегі антропонимдердің тілдік қолданысын лингвомәдени сипатта түсіндіру;
- этноантропонимдердің тарихи-этникалық үрдіспен сабақтастығын нақты этнодеректерді талдау арқылы дәйектеу.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1 Байтұрсынұлы А. Тіл тағылымы. –Алматы, Ана тілі, 1999. – 141 б.
2 Ахметов Ә. Түркі тілдеріндегі табу мен эвфемизмдер. Доктор. дисс.
авторефераты. –Алматы, 1995. – 8,15 б.
3 Хасенов Ә. Тіл білімінің теориялық және практикалық мәселелері.
– Алматы, Мектеп, 1985. –3, 66 б.
4 Саадиев Ш.М. Основные правила выбора имен для новорожденных (по
азербайджанской антропонимии) //Личные имена в прошлом, настоящем, будущем. Проблемы антропонимики. – Москва: Наука, 1970. – С. 185-187.
5 Жанузаков Т.Дж. Лично-собсвенные имена в казахском языке.
Автореферат дисс. кан. филол. наук. –Алма-Ата, 1960. – С. 56, 45, 63.
6 Никонов В.А. Имя и общество. –Москва: Наука, 1974 –С. 63.
7 Джанузаков Т.Дж. Основные проблемы ономастики казахского языка:
Автореф. дисс. доктора филол. наук. – Алма-Ата, 1976. –С. 15-24.
8 Г.Б.Мадиева Теория и практика ономастики. – Алматы: Қазақ университеті, 2003, – С. 28-29, 112.
9 Кеңесбаев І. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. Алматы, 1977. 73, 82 б.
10 Мұсабаев Ғ. Қазақ тілі мен грамматикасы тарихынан. Алматы, – 1966. 112 б.
11 Панзарбекова Р.Қазақ тіліндегі жануарлар төлінің атауы. Филол.
ғылым. дисс. Авторефераты. –Алматы, 1998. –18 б.
12 Жанұзақов Т.Ж. Қазақ есімдерінің тарихы. – Алматы: Ғылым, 1988.
–85 б.
13 Жубанов К. Исследования по казахскому языку. - Алма-Ата, 1966. 61, 98 б
14 Абдрахманова Т.М. Қазақ, орыс, неміс тілдеріндегі лақап есімдерінің
ерекшелігі // Тілтаным, 2004, № 4, –129 б.
15 Т.Жанұзақ, Қ.Рысберген. Қазақ ономастикасы. Жетістіктері мен
болашағы. –Алматы, 2004. 164. бб.
16 Жанұзақов Т.Ж. Қазақ есімдерінің тарихы. – Алматы: Ғылым, 1988.
–59 б.
17 Кенжебаев Б. Бүркеншік аттар сыры. – Алматы, 1965. – 75 б.
18 Мурзаев Э.М. Тюрские географические названия. –Москва, 1996. 153 б.
19 Рысбергенова К. Историко-лингвистический анализ топонимов.
Южного Казахстана. – Алматы:Гылым, 2000. – 58 б.
20 Лотте Д.С. Изменение значений слов как средство образования научно
техничских терминов. //Известия АН ССР. Отдел технических наук. Москва, 1941. т.6 – 27 б.
21 Шубов Л.И. Практическая транскрипция и эпонимические термины.
//Топонимика и транскрипция. – Москва, 1964. – 116 б
22 Снасапова Г. Ғ.Мүсіреповтың «Ұлпан» повесіндегі лингвомәдени
бірліктер. Филол. ғылым. канд. дисс. –Алматы, 2003. –76 б.
23 Е.А. Керімбаев Казахская ономастика в этнокультурном номинативном
и функциональном аспектах. – Алматы:Санат, 1995. – 28 б.
24 Махмұтова А. Эпиграфиялық мұраларды зерттеу тарихынан. Алматы,
1971. - 107 б.
25 Юркенас Ю.К. Онимизация апеллятивов и развитие индоевропейских
антронимических систем. Автореф. дисс... д-ра филол. Наук. Москва, 1979. – 48 б
26 Жанузаков Т. Очерки казахской ономастики. –Алматы: Наука, 1987. -36 б.
27 Тілеубердиев Б. Қазақ ономастикасының лингвокогнитивтік
аспектілері. – Алматы: Арыс, 2006. – 81 б.
28 Досжанов Б.Ә. Қазақ тіліндегі көне түлғалы антропонимдер: филол.
ғыл. канд. дис. автореф. – Астана., 2001. – 24б.
29 Жанұзақов Т.Ж. Қазақ тіліндегі жалқы есімдер. –Алматы, 1965. 248 б.
30 Досмұхамедұлы Х. Аламан. –Алматы: Ана тілі, 1991. –176 б.
31 Бөкейханов Ә. Қара қыпшақ Қобланды .// Қазақ 1915. –126-128 б.
32 Қоңыратбай Т. Эпос пен этнос. Алматы: Ғылым, 2000. 126 б
33 Марғұлан Ә. Ежелгі жыр, аңыздар. –Алматы: Жазушы 1985, –240, 368 б
34 М.Қашқари Түрік сөздігі 2-т –Алматы: Ханат 1997. –75 б
35 Қоңыратбаев Ә. Қазақтың лиро-эпосы Қазақ әдебиетінің тарихы.
Фольклор 1-т. Алматы: Қазақ ССР ҒА , 1948. – 264 б
36 Ыбраев Ш. Қорқыт және шаманизм //Қорқыт Ата. Энциклопедиялық жинақ. –Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 1999. –175 б
37 Иманбердиева С. Прецедентті атаулардың менсонимдерде қолданылуы
//Тілтаным, 2002. №2, – 90-94 б.
38 Әуезов М. Тарихи өлеңдер //Абылай хан. – Алматы, 1993. – 150 б.
39 Нұрмұханов А.Түркі фразеологиясы. –Алматы, Ғылым, 1998. –82 б.

40 Қортабаева Г.Қ. Соматикаға қатысты сатиралық юморлық поэтноимдердің тілдік табиғаты. Академик Ә.Т Қайдар және тіл білімінің мәселелері. – Алматы: Дайк Пресс 2004. –264 б
41 Курышжанов А. Исследование по лексике «Тюрско-арабско
словаря» Алма-Ата: Наука, 1970. С. 175-223
42 Ағабекова Ж. Қазақ тілінде қалыптасқан араб текті кісі аттарының
этнолингвистикалық сипаты. Филол. ғылым. дисс. Авторефераты. –Алматы, 2005. –10-28 бб
43 Абду Салам Мухаммад Бадауи. Асмаул Хусна. Каир, 1998. 16 б.
44 Халифа Алтай. «Құран-Кәрім» қазақша баламасы. 59-сүре, 22-24
аяттар.
45 Мустафина Р.М. Представленя культуры, обряды у казахов. Алма-Ата:
Қазақ университеті, 1992. 22б
46 Сманов Ұлыбек. Әуелі құдай, әруақ. Шымкент, 1997. 147 б.
47 Кармышева Ж. Земледельческая обрядность у казахов //Древние
обряды, верования и культы народов Средней Азии. –Москва:Наука, 1986. 88 б.
48 Керімбаев А. Қазақ тіліндегі сакральді атаулардың
этнолингвистикалық сипаты. Филол. ғылым. канд. дисс. –Алматы, 2007. 176 б
49 Ыбраев Ш. Қорқыт және шаманизм //Қорқыт Ата. Энциклопедиялық
жинақ. –Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 1999. –176 б
50 Қазақ әдебиетінің тарихы. – Алматы, 1998. – 89 б.
51 Сулеменов О. Тюрки до истории (о происхождении
древнетюрских языков и писменностей) Алматы: Атамұра, 2002. –132б.
52 Копыленко М.М. Основы этнолингвистики. Алматы. 1997. 254 б.
53 М.Қашқари Түрік сөздігі 2-т –Алматы: Ханат 1997. –45 б.
54 Тюркская ономастика. Алма-Ата:Наука, 1984. Баскаков Н.А. «Имена половцев и названия половецких племен в русских летописях» –С. 17 б.
        
        ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
ҚАДЫР МЫРЗА ӘЛІ ШЫҒАРМАЛАРЫНДАҒЫ ЖАЛҚЫ ЕСІМДЕР
5В020500 - мамандығы
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ ................................................................................................ ......... 4
* ҚАДЫР МЫРЗА ӘЛІ ШЫҒАРМАЛАРЫНДАҒЫ ... ... ... ... ................ 6
+ Қадыp Мыpза Әлі шығаpмалаpындағы жалқы есімдеpдің әлеуметтік мәні ......................................................................................................... 6
+ Ақын ... ... ... мен ... ............... 23
+ Шығарманың топонимдік жүйесіндегі антропонимдердің, эпионимдердің, генетопонимдердің әлеуметтік мәні ...................................... 25
2 ҚАДЫP МЫPЗА ӘЛІ ШЫҒАPМАЛАPЫНДАҒЫ АНТPОПОНИМДЕPІНІҢ ... МӘНІ ... 30
+ Ақын ... кісі ... қолданылу ерекшеліктері ......................................................................................................... 38
+ Өлең жолдарындағы аңыз ... ... ... 42
+ Ақын ... ... ... ............................................ 48
+ Киелі антропонимдердің қолданылу сипаты ............................. 51
ҚОРЫТЫНДЫ ............................................................................................ ... ... ... ... 58
КІРІСПЕ
Қазіргі қазақ қоғамындағы ерекше маңызды сипатқа ие болған ұлттық мүдделі мақсаттың бірі ­ ... ... оның ... - ... ... ... ... ғалымдардың пікірінше, (Э.Тэйлор); (Ю.Лотман). Осымен байланысты мәдениеттің таңбалық негізі тіл арқылы көрініп, рәміздік жүйедегі ұлттың психологиялық ... ... ... ... Бұл ... тіл ­ тек ... ... емес, сонымен бірге адам болмысының, оның мәдениетінің көрінісі. Өйткені мәдениетің этнотаңбалық белгісі тілден тыс көріне алмайды. Осыған орай ... ... ... тіл тек денотативті коммуникация құралы ғана емес, сонымен бірге коннотативті (белгілі бір әлеуметтік мәдени, ... мәні бар) ... ... тіл ... бір ... ... ғана ... тілдік қарым-қатынас негізінде мәдениетті де анықтайтын кешенді ұғым ретінде мемлекеттік ... ... ... ... ... мәдениеттің коммуникативтік, мұрагерлік табиғатына сәйкес оның ашық жүйе ретінде сақталуы, кейінгі ұрпаққа жетуі, жаңғыруы, танымы, оның игерілуі, ... тіл ... іске ... ... тіл ... ... ... зерттеулерінде нақты дәйектелуде.
Қазақ тіл біліміндегі тіл мен мәдениет сабақтастығына негізделген ... ... ... ... ... мәдениеттің өзі метатіл деп анықталып, оның коммуникативтік, кумулятивтік, әлеуметтік қызметтерін талдауға қазақ тіл ... ... ... аударылуда. Осы тұрғыдан қарағанда, мәдениет метатілін этномәдени негізде сипаттайтын өзекті ... бірі ­ ... ... ... лингвомәдени, әлеуметтанымдық жүйесі.
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Қадыр шығармашылығындағы тарихи дереккөздердегі, эпостық ... мен ... ... паремиологиялық, прецеденттік жүйедегі тілдік деректердің ұлт санасындағы ізін анықтау ... - ... тіл ... ... бағыттағы зерттеулердің негізгі арқауы.
Осымен байланысты ұлт пен тіл, ұлт пен ... ... ... үрдіс тіл табиғатын зерттеуде жаңа сапаға көтерілуде.
Соның ішінде ... ... ... ... ақын ... ... - тарихи ақпарат көзінің бірі ­ антропонимдер ... ... ... ... ... мәні ... Бұл тек ... жаңғырту емес, этномәдени сипаттағы тарихи танымымыздың да ... ... ... ... ... қазақ қоғамындағы ұлттық сананың жаңа деңгейде жаңғыруы, қазақ тілінің мемлекеттік тіл мәртебесіне байланысты ... ... ... ұлттық мүддеге сәйкес тілдің этномәдени және әлеуметтік қызметін айғақтайтын, деректейтін, дәйектейтін ... ... ... ... ... ... де орын алуы тиіс.
Зерттеу жұмысының нысаны. Қадырдың шығармашылығындағы қазақ антропонимдерінің тарихи-мәдени, әлеуметтік қызметін сипаттайтын лингвомәдени ... ... ... мен ... ... ... ... этникалық сипатын айғақтайтын тілдік деректер аз емес. Солардың бастысының бірі - тарихи ономастика. Атап айтқанда ру, ... ел ... ... ... ... ... сипаттағы тарихи шығармалардың мазмұнындағы этнонимдік, антропонимдік, топонимдік ... ұлт ... тану үшін ... зор. Осы ... ... ол ... көбіне поэтикалық жүйе шеңберінде немесе тарихи-лингвистикалық, лексикологиялық ... ... ... Антропонимдердің мәнін, олардың этномәдени табиғатына тереңдеу арқылы ... ... ... бұл зерттеудің негізгі мақсатын айқындайды.
Осымен байланысты зерттеудің бағыты мынадай міндеттердің шешілуін қажет етті:
- ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтанымдық бағытына мән беру. Оның жалпы тіл білімі, түркітану мен қазақ тіл біліміндегі ... ... ...
- ... ... мақал-мәтелдердегі, фразеологиялық және прецеденттік жүйедегі, көркем мәтін кестесіндегі антропонимдердің тілдік ... ... ... ...
- ... ... ... сабақтастығын нақты этнодеректерді талдау арқылы дәйектеу.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы. - антропонимдер этнотаңбалы, ... ... жүйе ... ... ... ... туған көркем мәтіндердің кестесіне кірігіп, белгілі бір функционалдық, әлеуметтік, этнотанымдық жүк ... ... ... ... ... ... ... паремиологиялық, прецеденттік, фразеологиялық және көркем мәтін деректері талданып, жинақталып, олардың құрамындағы антропонимдердің қолданысы мен қызметіне лингвомәдени сипаттама берілді.
Зерттеу ... ... ... жұмысы кіріспеден, екі тараудан және қорытынды мен пайдаланылған ... ... ... ... ... ӘЛІ ШЫҒАРМАЛАРЫНДАҒЫ ЖАЛҚЫ ЕСІМДЕРДІҢ ӘЛЕУМЕТТІК-ЛИНГВИСТИКАЛЫҚ СИПАТЫ
1.1 Қадыp Мыpза Әлі ... ... ... әлеуметтік мәні
Қазақ тіл білімінде социолингвистика ғылымы тілді зеpттеудің біp саласы pетінде кейінгі кезде қалыптасқаны белгілі, біpақ бұл ... ... ... ... баp ... Ахмет Байтұpсынұлының, Қ.Жұбановтың еңбектеpінде назаp аудаpылды. Бүгінгі таңда социолингвистика - ... ... - тіл ... ... (социология), әлеуметтік психология және этногpафия ғылымдаpының қиылысқан жеpінде дамитын, тілдің әлеуметтік табиғаты мен қоғамдық қызметін, ... ... ... әсеp ету ... және ... өміpіндегі тілдің қаpым-қатынас құpалы pетіндегі коммуникативтік қызметін зеpттейтін тіл ғылымының біp ... ... ... Осы тұpғыдан А.Байтұpсыновтың осыдан 85 жыл бұpын тілге беpген анықтамасы социолингвистикалық сипатты деп бағалауға болады: , - деді [1,141 б.]. ... ... ... мәні мен ... күнделікті өміpден өзінің еpекше тілдік тұлғалық зеpдесімен байқаған, сезе білген Ахмет Байтұpсынұлының тілдің әлеуметтік қызметін айpықша ... ... - ... ... Ал, ... ... тіл мен қоғамның өзаpа байланысын динамикада, қызмет баpысында зеpттейді.
Сондықтан да әлемдік социолингвистика ғылымы тілдің даму сипатын үш ... ... ... ... (гpафизация), тілдің жаңаpуы (модеpнизация) және тілдің қалыпқа түсуі, ноpмалануы (стандаpтизация) Ахмет Байтұpсынұлы тіл дамытаpлық осы үш ... ... ... ...
Осымен байланысты кез келген тілдің лексикалық қоpының мәнді біp қабатын жалқы есімдеp құpайды. Олаpсыз адамзат қоғамының қаpым-қатынас қызметі іске аса ... ... ... ... біp ... - ... ... есімдеpдің жинақтық атауын лингвистикада ономастика дейді де, оны зеpттейтін ғылым ономасиология деп аталады. ... - кез ... ... және ... ... не құбылыстаpдың есімін зеpттейді. Ономастика гpек сөзі (гpек тілінде есім, ат) onomаstіkа - ат қою ... яғни ... ... ... сала. Ономастиканы (кісі аттаpын, жеp, су, pу, тайпа аттаpы т.б.) зеpттеудің теоpиялық-әдістанымдық негіздеpі мен тілмен ... ... ... ... әлеуметтік сипатын анықтаудың қажеттілігін В.В.Pадлов, В.В.Баpтольд, Н.Катанов, А.Н.Самойлович, С.Е.Малов, Н.К.Дмитpиев, А.Н.Кононов, Н.А.Баскаков, Қ.Жұбанов, І.К.Кеңесбаев, С.Аманжолов, Ә.Қайдаp, Т.Жанұзақов, Ә.Абдpахманов, ... ... ... ... т.б. ... өздеpінің еңбектеpінде жан-жақты көpсетті. Ономастика өз ішінде біpнеше салаға бөлінеді: топонимика (жеp, су, қала атаулаpын зеpттейтін ғылым), антpопонимика (адам аттаpын ... ... ... (pу, ел, ... аттаpын зеpттейтін ғылым), зоонимика (хайуандаp аттаpы), гидpонимия (теңіз,өзен, су, көл атаулаpын зеpттейді) т.б. ... ... Әлі ... ... тіл ... ... ... ғылыми негізі қаланған ономастиканың күpделі біp саласы - антpопонимика жиі кездеседі. ... кісі ... әке аты ... ... ... ... ... (пpозвища), бүpкеншік аттаpды (псевдонимы) зеpттейтін ономастиканың біp саласы.
Қазақ ономастикасының зеpттелу таpихына аналитикалық шолу жасалған еңбекте бұл ... ... 4 ... ... Соның ішінде жалқы есімдеpге қатыстылаpы мыналаp:
1 кезең: 1950 - ... ... 1961ж; 1965ж; 1971ж.)
2 ... 1970 - ... ... 1982ж; ... 1986; 1988; ... > - деп жазады [33, 368 б.].
Әрине, бұл пікір әлі де тарихи-этимологияялық тұғыдан тереңірек зерттеуді қажет етеді. Алпамыс ... таза ... ... этимологиялық зерттеу анықтайды. Осымен байланысты оны Қалмыш (Рашид ад дин шежіресінен) Тоғурмыш, Қармыш, ... ... ... ... және Алпамыш деп, бір сөз тудырушы модель жүйесінде қарауға болады. Ал, лингвомәдени аспектіде қарастырып, оны Алып Мамыш ... ... деп ... ... ... ... пікірінше, Қобланды тарихи антропонимнің түпкі нұсқасы емес, поэтикалық өзгеріске түскен тұлғасы. Сөз түбірі - Қоблан, ды - ... ... ... ... ... ... Осы -ды,- ді қосымшасына тоқталған М.Қашқари оны жыраудың іс әрекетті көзімен көріп, куәсі болғандығынан хабар беретінін көрсеткен [34, 75 б.]. ... ... ... ... ... ... ... тілі мен мәдениеті үшін өте маңызды. Өйткені қазақ эпостары, дастандары, ... ... ... ... мәдениетімен, салт дәстүрімен байланысты.
2.2 Өлең ... аңыз ... ... ... тарихындағы маңызды оқиғалар тілдің құжаттық, мәдени танымдық қызметінің негізінде фразеологиялық, паремиологиялық жүйеде, көне ... ... ... ... таңбаланып, халық жадында сақталады. Ерекше ұлттық мазмұндық сипаттағы, мәдени ақпараттық мәні басым бұл атаулар тіл білімінде прецеденттік деп ... тіл мен ... ... ... Мысалы, Ердің соңы - Есет, ... соңы - ... ... ... ... арқылы мәдениетті тану қызметіне байланысты зерттеуші Г.Мәдиева бұл атаулардың мәнін төмендегідей бағалайды: [8, 112 б.].
Прецеденттік антропонимдер халқымыздың ... ойы мен ... ... бай ауыз ... мен ... тарихынан алынған фольклорлық мәтіндерде тұрмыс-салт, әдет-ғұрып, наным-сенімге қарай бірнеше топқа бөлініп қарастырылады. Мысалы, ... ... ... әли, ... ... ... ... Қанбақ шал, Қыдыр ата;
Ел аузындағы есімдер: Асан ... Аяз би, ... ... ... ... мен әулиелер: Бибі Фатима, Қожа Ахмет Иассауи, Ұмай ана;
Тарихта болған тұлғалар: Абылай хан, ... Есет ... ... ... ... ... ... Судыр Ахмет (Ә.Нұрпейісов);
Ойдан шығарылған аттар: Алтай, Қамбар, Шығайбай, Тоңқылдақ т.б.;
Осы тектес антропонимдер мақал-мәтелдерде, жұмбақтарда, қанатты сөздерде, бата ... ... ... ... ... ... ... сөздің түбі бір,
Түп атасы Майқы би
Майқы би - ел билеген көсем, басынан сөз ... ... Аңыз ... ... би ... ... соң ... үш жүзге бөлген осы Майқы екен. Жұрт оны деп, ... ... ... ... ... ... құсқа теңеген. деген сөздің көпшілігі халық даналығына айналып кеткен.
Аяз би, әліңді біл,
Құмырсқа ... біл. [9, 73 ... би - ... ... ... ... ... атақты Майқы бидің қабырғалы биінің бірі. Бірде ... ... ... Майқы бидің алдын кес кестей беріпті Сонда Майқы би:
Билер, бүгін Мақының алдын кесесің,
Ертең жұртың төбесін тесесің.
Майқының да айтатын кебі бар, ... ... да ебі ... ... ... ... біл ... екен.
Бұл мақалдың философиялық мәні қандай да болмасын ... ... ... ... ... тура ... ... таза ақырын жүруге тиіс.
Ұмайға табынса, ұлды болар
Түркі жұртында Ұмай - жер ана нәрестелердің қамқоршысы, шаңырақтың, ошақтың ... ... ... түсінік бар. Сондықтан бала көтермеген әйелдер Ұмай анаға жалбарынып, бала сұраған. Көне ескерткіштерде ... ... ... ... ... сылау кезінде деп кие тұтып, табынған.
Қайда барсаң да Қорқыттың көрі
Қорқыт VІІІ ғасырда жасаған мәшһүр ақын, күйші, ойшыл, данышпан адам ... ... ... мұрасы тек қазақ халқы емес, бүкіл түркі тектес халықтарға ортақ асыл қазына. ... ... аңыз ... жырлар деген шығармада толық берілген.
Қайда барсаң да Қорқыттың көрі
Бұл мақал Қорқыт ... ... ... ... ... ... дүниенің төрт бұрышын кезген көрінеді. Өлімен қалай қашса да, алдынан ... ор шыға ... ... барса да деген сөзді естіген. Осыдан деген нақыл сөз шыққан [36, 175 б.].
Қарынбай малға тоймайды,
Лұқпан жасқа ... ... ... ... мен ... аты кездесетін Лұқпан пайғамбардың жасаған дәуіріне, іс әрекетіне байланысты. Қарынбай - ... ... көзі ... ... ... ... бейнесі. Құрандағы Харун туралы аңызға байланысты қалыптасқан. ... ... ... ... жоқ, ... бар ... ... етпейтін адам. Харунның сараңдығын сынау үшін оған Мұса пайғамбарды қайыршы етіп жіберіпті. Харун қайыршыға бір тал қыл ғана ... ... ... ... ол каһарына ұшырап, оны жер жұтады, малдары ... ... аңға ... ... ... тозаққа түсетін жолда қайыр ретінде тал қылы ұстап қалады. Қазақ аңызында Харун есімі Қарынбай болып, оқиға желісі ... ... ... ... хакімді Мұхаммед пайғамбарға дейінгі уақытта өмір сүрген Йемен патшасы, бірде әулие, бірде құл деп ... ... ... ... ... дінін уағыздаушы және мұсылманшылықты насихаттаушы ретінде баяндалады. Орта ғасырда араб ғалымдары Лұқпан хакімді болған кісі, Мысырда құлшылықта болған ақын деп ... ... ... ... қалай болса солай атауға болмайды. Егер халық қабылдап мақұлдап, бойына сіңіріп алса ғана дұрыс атау деуге болады. Уақытша ғана ... ... мәні жоқ, ... ... ... ... атауларды, халық қабылдайды. Әлеуметтік оқиға және сол оқиғадағы тарихи ... ... кісі ... ... ... ... ... Батыр, Мырзат, Шынғысхан, Жәнібек т.б.
Қазақ тілінің ... ... ... сырлы атаулардың бір саласы фольклор кейіпкерлерінің есімі. Халықтың ауыз әдебиетіндегі ертегі, аңыз, өлең, жыр үлгісіндегі ... ... ... ... Олар ... ... Ер ... Балуан шолақ, Ходжа Насредин, Қанбақ шал, Алпамыс ... Қыз ... пен ... Қозы ... сұлу т.б. Бұл ... кейіпкерлердің мінез-құлықтарын, образдарын көрсетеді. Мысалы Қожанасыр десек, осы есімді кісі аңыздағыдай аңқау, аққөңіл. Сонымен ... ... ... ... ... деп те ... Ал қу, айлакер адамды Алдаркөсеге теңейді. Қазақ халқында махабат символы деп Қыз Жібек пен Төлеген немесе Қозы Көрпеш-Баян сұлу осы ... ... ... айтады.
Ономаст-ғалымдар жалқы және жалпы есім арасында болатын ауысу заңдылығын тілге тән құбылыс ретінде зерттеп, оны онимизация және ... ... ... қалыптасқан деп қарастырады. Осымен байланысты Т.Жанұзақ, Қ. Рысберген көркем әдебиеттегі басты ... дің ... ... ... мағынаға ие болуын тілдің танымдық қызметімен байланыстырады. Мысалы, Қарабай, Қарынбай, Шығайбай, Мырқымбай, Қожанасыр, ... тағы ... ... ... ... прецеденттік ұғым беретін атаулар деп қарастырылады. ... ... оның ... ... ... поэтикалық шығармаларындағы прецедентті есімдерін қарастырған Г.А.Қажығалиева, Г.Б.Мадиева, Г.К.Исанғалиева, С.К.Иманбердиева. Орыс тіл ... ... ... ... И.В.Захаренко т.б. зерттеулер жүргізіп отыр.
Прецедентті есімдер жөнінде Ю.Н.Карауловтың айтуынша:

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 63 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 2 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы педагогикалық идеялардың сабақтастығы және оны оқу-тәрбие үрдісіне ендіру 21 бет
Абай мұрасының зерттелуіне шолу23 бет
Абай шығармаларындағы назирагөйлік дәстүрдің зерттелу жайы8 бет
Абай Құнанбаев, Шәкәрім Құдайбердиев және Мұхтар Әуезовтің педагогикалық идеялары7 бет
Ж.Аймауытов шығармаларындағы тарихи сөздердің қолданылуы15 бет
Молда мұса шығармаларының тілі55 бет
Шығарма тілін лингвистикалық талдаудың сипаты4 бет
«Ана тілі» газетіндегі қазақ әліпбиінің жазылуы бітіру жұмысы30 бет
«Қыз Жібек» жырындағы сын есімдердің танымдық сипаты114 бет
Абай мен Акиф шығармаларындағы дін мәселесінің сипатталуы28 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь