Құс топтары. Қыртөсті құстар

Мазмұны
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...2
І.Бөлім. Құстарға сипаттама. Құстардың түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
1.1. Құстардың көбею мен дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5
1.2 Құстардың дене құрылысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 11

ІІ.Бөлім. Құс топтары
2.1. Қыртөссіздер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...23
2.2. Пингвиндер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..23
2.3. Қыртөсті құстар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...25
2.4. Қазтәріздестер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..25
2.5. Торғайтәріздестер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 27
2.6. Сұңқартәріздестер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...28
2.7. Тауықтәріздестер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .31
2.8. Тырнатәріздестер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .31
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..33
Қосымша ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...34
Дереккөздер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..41
Кіріспе
І.Бөлім. Құстарға сипаттама. Құстардың түрлері

Құстар (лат. Aves) – омыртқалы жануарлар тип тармағының бір класы. Құстардың эволюциялық даму сатысы 4 кезеңге бөлінеді:
1. алғашқы құстар – археоптерикс;
2. тісті құстар;
3. қырсыз жалпақ төстілер – түйеқұстар, киви, пингвиндер;
4. қырлы төсті құстар.
Құстар – жылықанды омыртқалы жануарлар (омыртқасы бар жануарлар). Олардың қауырсындары жылуды сақтауға және ұшуға көмектеседі. Олар артқы екі аяқтарымен жүреді, ал алдыңғң аяқ-қолдары қанаттарға айналған. Құстардың барлығы жұмыртқа салады. Құстардың денелері жеңіл болғанымен, мықты және ұшуға ыңғайлы болады. Дегенмен ұшпайтын құстар да кездеседі.
Құстар 2 класс тармағына: бір ғана отряды бар кесірткеқұйрықтылар (жойылып кеткен) және 34 отрядқа бірігетін 9 мыңдай түрі (оның 28 отряды осы кезде де кездеседі) желпуішқұйрықтылар немесе нағыз құстар деп бөлінеді. Құстар Арктикадан Антарктика жағалауларына дейінгі барлық табиғи белдемдерде таралған.
Қазақстанда құстардың 18 отрядқа жататын 489 түрі бар. Оларды мекен ететін орындарына қарай орман, ашық дала, батпақты-шалшықты және су құстары деп бөледі. Алғашқы құстардың дене тұрқы 1,8 м-ге дейін жеткен, тістері жақсы жетілген, ұша алмаған. Тіссіз, жақсы ұшатын ихтиорнистер қазіргі құстарға өте жақын болған. Құстардың басқа омыртқалы жануарлардан айырмашылығы – олардың ауада ұша алатындығы. Атап айтқанда, алдыңғы аяғы қанатқа айналған, төс, сан және мойын бұлшық еттері жақсы жетілген, сүйектері жұқа, көбінің іші ауаға толы қуыс болғандықтан және бір-бірімен жіксіз тұтасатындықтан, қаңқасы жеңіл әрі берік. Құстарда тек құйымшақ безі ғана болады (ол су құстарында жақсы жетілген). Жүрегі 4 камералы. Зат алмасу процесінің тез және қарқынды жүруі – олардың ұшуына қажетті энергия бөлінуін және дене температурасының тұрақты әрі жоғары болуын (38 – 41°С) қамтамасыз етеді. Құс қанаты, қауырсыны ұшу, қозғалу құралы ғана емес, денедегі жылылықтың бірқалыпты болуын қамтамасыз етеді және шамадан тыс салқындаудан немесе қызып кетуден сақтайды. Ас қорыту органдары қоректі
Пайдаланған әдебиеттер
1. Жизнь Животных т.6 Птицы М.: Просвещение 1986
2. Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Т Энциклопедия. — Алматы: DPS, 2011
3. Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Биология / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын – Павлодар
4. С. П. Наумовтың “Омыртқалылар зоологиясы”
5. 2. Беркінбай Омархан. Орнитология: оқулық. — Алматы: Жібек жолы,
        
        Мазмұны
Кіріспе.......................................................................................................................2
І.Бөлім. Құстарға сипаттама. Құстардың түрлері................................................3
1.1. Құстардың көбею мен дамуы...........................................................5
1.2 Құстардың дене құрылысы............................................................11
ІІ.Бөлім. Құс топтары
2.1. Қыртөссіздер ...................................................................................23
2.2. Пингвиндер......................................................................................23
2.3. Қыртөсті ... ... ... ... ... ... ... сипаттама. Құстардың түрлері
Құстар (лат. Aves) - омыртқалы жануарлар тип тармағының бір класы. Құстардың эволюциялық даму ... 4 ... ... ... құстар - археоптерикс;
* тісті құстар;
* қырсыз жалпақ төстілер - ... ... ... ... төсті құстар.
Құстар - жылықанды омыртқалы жануарлар (омыртқасы бар жануарлар). ... ... ... ... және ... ... Олар артқы екі аяқтарымен жүреді, ал алдыңғң аяқ-қолдары қанаттарға айналған. Құстардың барлығы жұмыртқа салады. Құстардың ... ... ... ... және ... ... ... Дегенмен ұшпайтын құстар да кездеседі.
Құстар 2 класс тармағына: бір ғана ... бар ... ... ... және 34 отрядқа бірігетін 9 мыңдай түрі (оның 28 ... осы ... де ... ... немесе нағыз құстар деп бөлінеді. Құстар Арктикадан Антарктика жағалауларына дейінгі барлық табиғи белдемдерде таралған.
Қазақстанда құстардың 18 отрядқа жататын 489 түрі бар. ... ... ... ... қарай орман, ашық дала, батпақты-шалшықты және су құстары деп бөледі. Алғашқы құстардың дене ... 1,8 м-ге ... ... ... ... жетілген, ұша алмаған. Тіссіз, жақсы ұшатын ихтиорнистер қазіргі құстарға өте ... ... ... ... омыртқалы жануарлардан айырмашылығы - олардың ... ұша ... Атап ... ... аяғы ... айналған, төс, сан және мойын бұлшық еттері жақсы жетілген, сүйектері жұқа, көбінің іші ауаға толы қуыс болғандықтан және ... ... ... ... жеңіл әрі берік. Құстарда тек құйымшақ безі ғана болады (ол су құстарында ... ... ... 4 ... Зат ... процесінің тез және қарқынды жүруі - олардың ұшуына қажетті энергия бөлінуін және дене ... ... әрі ... болуын (38 - 41°С) қамтамасыз етеді. Құс қанаты, қауырсыны ұшу, ... ... ғана ... ... ... ... ... қамтамасыз етеді және шамадан тыс салқындаудан немесе қызып кетуден сақтайды. Ас қорыту органдары қоректі көп ... ... тез ... ... Ұшу ... ... көп ... бөлінетіндіктен, жоғары калориялы қоректі қажет етеді. Тыныс алу жүйесі ұшуға байланысты ерекше өзгеріске ұшыраған. ... ішкі ... мен ... ... ... және тері астында жалпы көлемі өкпеден едәуір үлкен 9 - 10 ауа ... ... Олар ... ... ... ... ... құстар ұшу кезінде қанатын жайғанда кеуде қуысы кеңейіп, өкпеге енген ауа осы ауа қапшықтарына ... Ал ... ... ... ... ... ауа ... ауа өкпе арқылы сыртқа шығады. Құстардың өкпесінде қан оттегімен екі рет (дем ... ... және дем ... ... де) ... ... тыныс алу деп атайды. Бұл тек құстарға ғана тән қасиет. ... ... ... ... ... миы үлкен, ми сыңарлары, көру орталығы, мишығы жақсы жетілген. Құстардың ... ... ... әр түрлі. Тез ұшатын үкі,жапалақ, басқа да жыртқыш құстардың көзі жақсы жетілген. Иіс сезу көп құстарда жетілмеген, ал ... есту ... ... дамыған. Құстардың көру және есту органдарының жақсы дамуы, олардың алыс және жақын кеңістіктерді игеруіне, мезгілімен қоныс аударып, түрішілік және ... ... ... әсер ... құс ... ... рөл ... Құстар 1-ден 20 - 25-ке дейін жұмыртқа салады. Оны 12 күннен 80 күнге дейін басады. Құстар өсімдіктерді тозаңдандырып, ... ... ... зиянды жәндіктер мен кемірушілерді құртып, олардың табиғаттағы санын реттеуге қатысады. Кейбір түрлері бау-бақшаға, егістікке зиянын тигізіп, әр ... ... ... ... ... таратады.
1868 ж. Вена қаласында (Aвстрия) алғаш рет құстарды қорғау туралы ресми ... ... 1922 ж. ... ... ... ... құрылды. Халықаралық табиғат қорғау одағының "Қызыл кітабына" құстардың 209 түрі мен 83 түр тармағы, ал ... ... ... 56 түрі ... Құстардың көбею мен дамуы
Құстардың көбеюі. Құстардың көбею биологиясында бірнеше ... ... ... бар. ... ... ... 1) ... ... ... арнаулы ұя-ларға салады; 2) жұмыртқалары ата-аналарының денесінен шыққан қызудың әсерінен ... ... ... жұмыртқасының дамуы сыртқы ортаның температурасына байланысты емес; 3) Ата-аналары жауларынан ұяларын әр түрлі тәсілмен қорғайды; 4) ... ... ... ... ... ... бездерінің жетілуі түрліше: ұсақ торғай тәрізді құстардың жыныс безі 8 -- 12 айда, қарғалар, ұсақ шағалалар, ... ұсақ ... ... -- ... екін-ші жылында, ал ірі шағалалар, гагарлар мен бүркіттер ... ... ... құстардың жыныс безі жетілген кезде жыныстық диморфизмі байқалады. ... ... ... дене ... ... ... белгілерінде, түсінде ерекшелік білінеді. Еркектері әрқашанда ұрғашыларынан ірі болады. Бірақ бұл ... ... ... қазуарлар, кивилер, тинамулар, күндізгі жыртқыштар сияқты құстар да бар. Әтештерінің түсі ашық, әсем болады. Мысалы, тауық тәрізділерде, Керісінше солтүстікте ... ... ... ... ... ... түсі ... айқын болады. Бұларда жұмыртқасын еркектері басады. ... ... және ... ... ... ... және ... арт жағында мүйізді өсінді -- тегеуіріні болады. ... ... ... бір азғанасында болмайды. Бұл сияқты құстарға пингвиндер, түтік тұмсықтылар, ескек аяктылар, гагарлар, сұр ... т. б. ... Ал ... ... ... ... ... чистиктер, пастушкалар, балшықшылар және торғай тәрізділердің көпшілігі) нашар білінеді.Көпшілік құстар "күй салтанаты" ... ... жұп ... яғни бір ... мен ұрғашысы қосылып бір жұп болып жүреді. Қосарланып жүру уақытының ұзақтығы түрлі құстарда түрліше уақытқа созылады. Мысалы, аққулар, ірі ... ... ... ... ... ... жағдайда өмір бойына жұбымен жүреді. Қаздар, бірқатар үйректер (пеганка, отайка), бірнеше торғай тәрізділер, тек ... ... ғана жұп ... ... ... мұндай құстар жұбын ажыратады. Көпшілік үйректер жұмыртқа салар ... ... ... ғана жұп ... ұяларын салып болғасын ажырасып кетеді. Кейбір құстар ... ... ... ... ... ... қана жұп құрайды. Мүндай құстардың әтештері, бір көбею маусымында, бірнеше мекиендерді ұрықтандырады. Олар күн сайын жаңа жұп ... ... Шын ... бұл полигамдар, анығырақ айтқанда полигиндер деп атала-ды. Бұған меңіреу құрлар, турухтандар, колибрилер жатады. ... ... ... полигиндерге тауыстар, үй құстарынан тауықтар жатады.Құстардың бір азғана тобында полиандрия, яғни көп этеш-тілік байқалады. Мұндай ... ... ... ... ... ... және ... кездеседі.Құстардың көптеген түрлері шағылысар алдында, еркегі мен ұрғашысы жұп құрап, азғана уақыт бірге жүреді. ... өзі ... ... бездерінің толық және тез жетілуіне әеер етеді. Бұл кезде құстардың мінез-құлқы өзгеріп, әр түрлі қимылдар ... және ... ... ... ... Мысалы, бұлдырықтар "күй ойнағын" өткізетін тоғайдың ашық алаңдарына түнде жиналады да "күй ойнағына" таң ата ... ... ... сүйретіп, құйрық қанаттарын үрпитіп жайып жібереді. Олар ... ... ... оның ырғағын өзгертіп әндетеді. Ойындары әбден қызып келген кезде ерекше дыбыс шығарады да әтештері бірімен-бірі таласады. Бұл ... ... ... ... тоғайдың ашық жерлерінде оіьь рады.Гагардың әтештері "күй ойнақ" кезінде, суда айрықша бір ... ... тез ... Ақ кекілік "күй ойнақ" кезінде мезгіл-мезгіл жерден жоғары аспандап ұшып, ерекше қықылықтайтын дыбыс шығарады. Шағылысар алдында ... ... ... -- ... ... тән ... Шағылысар алдында дыбыс шығарып жырлау көмекейдегі дыбыс қатпарлары арқылы орындалады, ал ... ... ... ... да ... ... ... "күй ойнақ" кезінде ауада ұшып жүріп, төмен ... ... ... ... ... жібереді. Тоқылдақ "күй ойнақ" кезінде>>құрғақ ағашқа орнығып алып, тұмсығымен ағашты ... ... ... ... -- ... -- мұны ... сарыны" деп атайды. ... ... ... ... ... ... "күй ... жасауы, сыртқы ортаның негізгі әсерінің бірі болып саналады. И. П. ... ... ... ... ... ... ... мекиендердің шағылыс циклының қалыпты түрде аяқталуы және оған дайындалуы мүмкін емес. Шағылысар алдындағы құстардың мінез-құлқының өзгеруі -- олардың ... нерв ... ... көрінісі болып саналады. Жұп құрғаннан ... ... ұя ... ... ... ұясы алуан түрлі, бірақ белгілі бір түрінің ұясы әрқашанда белгілі бір формада салынады. Ұяларының сипаты, олардың биологиялық түр ... және ұя ... ... ... ерекшелігіне тығыз байланысты. Құстардың кейбір түрлері ұя жасауға ... ... ... туа ... ... ... жалаң тастың үстіне бір ғана жұмыртқа салады. Ешкіемерлер (1 -- 2 жұмыртқасын) арнаулы үя жасамай-ақ топырақтың ... ... туа ... Кіші ... мен өзен ... ... ... жерлеріне салады. Ұяда төсеніш болмайды, бірақ құм жауып қалмайтындай етіп оның ... ұсақ ... ... ... ... мен ... тәрізділердің көпшілігі ұяларына аздап та болса құрылыс материалдарын пайдаланады. Жұмырткаларын топырақтың ояздау жеріне салады да ұясының астына ... ... ... ... ... ... да ... бірқатары қарапайым құрылысты болады. Мысалы, кейбір көгершіндер бір азғана бұтақтан құрастырып, оның жиегін ... ... ... да, соған жұмыртқалайды. ... ... ... ... осы ... етіп жасайды, бірак, олардың ұясы өте қалың болады. Торғай тәрізділердің көпшілігінің үялары күрделірек және ұясының қуысы терең болады. Ұясын жасауға ... ... ... -- құрғақ шөптерді, мүктерді, қыналарды, шаш және қауырсындарды пайдаланады. Шымшықтар ұясының ішін ... ... ... құстарының ұялары, елеусіз екі бұтақтың айрылысқан жеріне салынады. Кейбір құстар жұмыртқаларын жауларынан қорғау үшін жабық ұялар -- ... ... ... ұя ... ... ... ... түрлері, ұзынқұйрық сарышымшықтар, құрқылтай, тропикалық нектарницалар мысал бола алады. Бұл құстардың соңғы екеуінің ұясы ағаштың196 ... ... ... ... ... оған ағаш бойымен өрмелеп жүретін жыртқыштар жете алмайды. ... ... ... ... ... ұялайды. То-қылдақтар өзегі шіріген ағаштардың ортасын қуыстап, ұя салады. Қараторғайлар, дүпілдектер, шымшықтар, жапалақтың кейбір түрлері, ... және ... -- ... ... қуыс ... ... тоқылдақтардың жасаған шұңқырларына ұялайды. Азияның оңтүстігін мекен ететін мүйіз тұмсықты құстар ағаштың ... ... ... мекиенін ұя басқан күйінде қалдырып, одан мекиенінің тұмсығы сиғандай тесік қалдырып, басқа жерін сылап, бекітеді. Енді бір құстар тұмсығы-мен немесе ... ... ... ін ... ... сол індерге салады. Інде ұялайтын құстар: жаға қарлығаштары, щуркалар, зимородкалар және ... ... т. б. Жаңа ... қорс тауығының ұясының өзіндік ерекшелі-гі бар. Олар құмды топырақтан үлкен етіп шұңқыр қазып, оны шіри бастаған өсімдіктермен толтырады. Оның маңында көп ... ... ... ... ... ... ... 29 градусқа жетсе, ортасын шұңқырлап, сол жерге ... ... ... ... ... ... ... жауып тастайды. Жұмыртқалары күннің қызуының және шөптесін заттардың шірігенде шығаратын жылуының әсерінен дамиды.Көпшілік құстардың жұмыртқаларының түсі, ... ... ... түсі түстес келеді. Осының салдарынан жыртқыш-тар, ондай жұмыртқаларды аңғармаңды. Мысалы, ешкіемер-дің, шілдердің, кейбір балшықшылардың ... 1 -- 2 м ... ... ... Торғай тәрізділердің бір қатары, ұясының сыртына мүктерді, қыналарды өсімдіктің жапырағын іліп қояды. Сондықтан да ... ... ... жуан ... ... ... де, жауына байқалмайды.Казаркалар әдетте лашындардың ұяларының маңайына ұя-лайды. Лашындар өз ... ... ... ... басқа жыртқыштарды ұясының маңайына келтірмейді. Міне сондық-тан казаркалардың да ... аман ... ... ... дала ... ағаш ... ... ұясының арасына салады. Сөйтіп, олардың да ұясы аман сақталатын болады.Құстар амфибилер мен ... ... ... аз ... ... түрлеріне қарай 1 -- 25-ке дейін жұмыртқа салады. ... ... ... ... ірі ... және ірі күндізгі жыртқыштар бір ғана жұмыртқа туады. Көгершіндер, колибрилер, тырналар, гагарлар, кейбір ешкіемерлер мен чистиктер ... екі ... ... ... көпшілігі үш жұмыртқа, ал балшықшылардың жұмыртқасы төртеу болады. Ұсақ жыртқыштар, кейбір ... ... 5 -- 6 ... ... Қаз ... ... тәрізділержәне кейбір торғай тәрізділер, бұдан да көбірек жұмыртқа са-лады. Мысалы, барылдауық үйрек 6 -- 14 жұмыртқа, сұр ... 7 -- 13 ... сұр ... 12 -- 26-ға ... ... ... ... шығарушы құстардың жұмыртқасы-ның санынан, ширақ балапан шығаратын құстардың жұмыртқасы көбірек болады, Ол ... ... ... тез ... ... ... ... заңдылық әрқашанда сақтала бермейді. Мысалы, ширақ балапан шығаратын шағалалар мен балшықшылар 3 -- 4 ... ... ... ... ... ... ... 10-нан артық жұмыртқа салады. Тағы бір ескеретін жағдай, бір түрге жататын құстар-дың ішінде көп жұмыртқа туу солтүстік ендікте ұялайтын ... тән. Ол ... күн ... ... балапандары көп болса да, азық тауып бере алады; ... ... ... күн салқындаранда және оңтүстікке қарай ұшқанда бір-нешеуі өліп шығын болуы мүмкін.Жұмыртқаны ата-анасыньгң біреуі ... ... мен ... кезектесіп басып, балапан шығарады. Тауық тәрізділердің көпішлігі, торғай тәрізділер, қаз тәрізділер, жапалақтар, кейбір күндізгі жыртқыштар мен ... ... тек қана ... басып шығарады. Австралияның және Американын, түйеқұстары, тинаму, кейбір балшықшылар, мы-салы, біздің солтүстіктегі плавунчиктерде жұмыртқаларын әтештері басып, балапан шығарады. ... ... ... мен ... ... ... жұмыртқаларын басу мерзімі, олардың түр өз-гешелігіне және жұмыртқанын мөлшеріне байланысты бола-ды. Балапандары ширақ болатын құстар, әлсіз, қызылшақа балапан шығаратын құстарға ... ... ... Ұсақ торғай тәрізді қүстардың жұмыртқаларының дамып, балапан шығару мерзімі 9 -- 14 күн; кара тоқылдақтың жұмыртқасы -- 14 күн, ... -- 17 -- 20, ... -- 31 -- 35 күн, ... -- 44 ... ... ... ... Балапандары ширак болатын құстарда: тауқұдірет -- 17 -- 18 күн, кекіліктер -- 21 күн, ... -- 21 -- 25 күн, құр -- 23 күн, ... ... -- 24 -- 28 ... жұмыртқасын басып, балапан шығарады.Жұмыртқадан шыққан балапандардың ширақтық ... ... ... ... ... ... ... ширақ балапан шығарушылар және әлсіз, қызылшақа балапан шығаратындар болып екіге ... ... ... ... ... ... -- жұмыртқадан шыққанда көзі ашык, денесі ма-мықпен жабылған, өзі жүріп жемді шоқи бастайды. ... бүл ... ... ... және суда ... ... тәріз-ділер, дуадақтар, жылқышылар, қаз тәрізділер жатады. Әлсіз, қызылшақа балапан ... ... -- ... ... ... та болса қауырсыны болады, көпшілігінің кө-198зі жұмулы, әлсіз ... ... ғана ... ... әлсіз, қызылшақа болатын құстарға: торғай тәрізділер, тоқылдақтар, сұр қарлығаштар, көгершіндер, колибрилер, көк қарғалар, ... ... ... ... ... және ... ... әлсіз қызылшақа балапан шығарады. Бірақ, бұлардың балапаны біршама жетіліп, денесінде мамық болып ... ал ... ... ... көзі ашық ... ... тіршілігінің жыл маусымдық циклы және ұшып кетуі. ... ... ... ... ... белгілі биологиялық ритмге байланысты. Биологиялық ритмі -- тіршілік жағдайының маусымды өзгеруіне және ... ... ... ... ... ... ... Қорыта келгенде құстардың жылдық тіршілік циклі көптеген биологиялық фазадан құралады, сол кезде қандай болмасын бір биологиялық қүбылыс ... ... ... ... ... ... түлеу т. б. ... ... ... ... ... ... ... -- құстардың тіршілік жардайларының күрделі жиынтығының заңды әсерлерінің нәтижесінде байқалатын, туа пайда болған инстинкт. Бұл көпшілік жағдайда "сигналдық" (И. П. ... ... ... ... ... ... қоздырушы факторлар: тәулік ішіндегі күн жарығыньщ заңды өзгеруі және климаттық басқа ерекшеліктері, әтештерінің болуы және олардың мінез-құлқындағы өзгерістер ("күй ойнақ"), ұя ... ... ... ... өзі т. б. ... ... құбылысты түсіндіруде жоғарғы нерв системасының әрекеті шешуші роль атқарады. И. П. Павлов оны; "физиологияның үлкен ... -- нерв ... ... ... жеке ... емес ... ... ортаның арасындағы қарым-қатынасын қалыптастырады" деп жазған болатын. Көбеюге дайындық ... жұп ... ұя салу үшін ... ... ие ... басталады. Бұл дайын-дық мерзімінің ұзақтығы түрлі құстарда түрліше болады. Торғай тәрізділердің көпшілігі ұя салмаған уақытта бірнешеуі ... ... де, ... ... көктемде жұп құрайды.Бұл жағдайда ұялайтын жеріне алғаш әтештері ғана ие болады да, оған кейлн мекиендері қосылады. Қаз тәрізді-лер мен жыртқыш ... қыс ... жұп ... ұя салатын жеріне қалыптасқан қосақ түрінде келеді. Жыртқыш құстарда ... ... ... мен ... ... ие болып, балапан-дары ұшқанша жұбын жазбайды. Мұндай жағдайды қаз тәрізділерде де кездестіруге болады. ... ... ... -- ... ... ұя жасау, жұмыртқа салу, жұмыртқа басу және балапандарын қоректендіру сияқты бірінен сон, бірі келіп отыратын өте маңызды биологиялық ... ... Бұл ... ... ... маңында болады, тек қана балапандарына жем іздеген кезінде ғана ұясынан қашықтап кетеді.Құстардың түлеу кезеңі -- ... ... ... болады. Көпшілігінде құстар көбейгеннен кейін ғана түлейді. Балапандарын жұмыртқадан тек қана мекиендері, немесе ... ... ... басып шығаратын құстарда әтештері ерте түлейді. Бірқатар құстар біртіндеп ұзақ уақыт түлейді, ол кезде олардын, активтігі аздап та ... да ... ... еткен жерін өзгертпей, тасалау жерді тауып, сол жерде болады. Оған торғай тәрізділер мысал болады. Ал ... ... ... өте тез ... ... олар ... ... таса жерде жасырынып тіршілік етеді. Қаз тәрізділердің де түлеуі өте тез орындалғандықтан, олар ... үшу ... ... ... сәйкес су жағасының меңіреу түкпірлеріне ауысады.Құстардың түлейтін орны қоректік заттарының шамасымен емес, құстардың қорғану, жасырына алу ... ... ... ... ... түлеу кезінде өте арықтап кетеді.
1.3 Құстардың дене құрылысы
Тері жамылғысы және оның туындылары. ... ... ... оның сыртқы эпидермисқкабаты нашар жетілген Тері қабатында ешқандай бездері және сүйекті туындылары болмайды, тек қана ... ... ... ... ... безі ... Оның шығарған секрет заттары қауырсындарды майлап, оған су жұқпайтын етеді. ... безі су ... ... дамыған, құрлықта тіршілік ететін кұстарда болмайды. Сүйекті туындыларының болмауына байланысты эпидермистің түрін өзгерткен ... ... ... тері ... көп ... ... жоғарғы және төменгі жақтарының үсті азды-көпті болсын мүйізденген қапшықпен қапталып, тұмсықты құрайды. Тырнақтары мен сирақтарының сыртын мүйізді қабыршақтар ... ... ... түрлерінің денесі бір тегіс қауырсынмен қапталып тұрмайды. Қауырсыны бар ... ... ал ... ... жоқ ... ... сирек кездесетін жерін аптерия деп атайды
Құс қауырсындары құрылысына және атқаратын қызметіне қарай түрліше ... ... ... ... (контурный) қауырсын жауып тұрады. Ол негізгі қаламнан және оның екі ... ... ... ... ... опахаладан тұрады Қауырсынның теріге еніп тұратын бөлімін (очин) қалам қауырсын дейді. Қауырсын сабағының жоғарғы пәр бекіген ... ... деп ... Пәр ұзын бірінші дәрежедегі мұртшалардан және оған орнаған кішкене ... ... ... ... Екінші дәрежедегі кіші мұртшалардың ұсақ, көптеген ілмешектері болады. Осы ілмешектер өз ара байланысып, бір серіппелі тақташа желпеуіш құрайды.
Қалыпты -- ... ... ... ... ... ... ... Бұл қауырсындар құстың денесін сыртқы механикалық әрекеттерден және дене жылуының азаюынан сақ-тайды.Құстың қанаттары мен құйрығы осы қауырсындардан қалыптасады. Бұл ... ... ... ... ... топтарға бөледі. Мысалы, екі қанатының артқы жиектеріне орналасқан ұзын ... -- ... ... ... ... ұзын ... ... ,(руль) қауырсындар, қанатының үстін жауып жататын кауырсындары -- ... ... ... ... үсті ... деп ... қауырсындардың астыңғы жағында ұсақ -- мамық, қауырсындар орналасады. Бұл кауырсындардың сабағы жіңішке, екінші дәрежедегі ұсақ ... жоқ, ... ... ... ... ... калыптаспайды. Кейбір мамық қауырсындардьщ сабағы өте жіңішке болады, сондықтан мұртшалары сабақтың жоғарғы жағында бір шоқ болып орналасады. Мүндай ... ... -- ... мамық қауырсын -- деп атайды. Мамық және нағыз мамық қауырсындар су құстарында, әсіресе ... ... ... ететш құстарда көбірек болады. Олардың негізгі қызметі -- организмдегі жылуды жоғалтпайды. Мамық кауырсындардың арасында, мұртшалары жоқ жіпше тәрізді ... да ... ... ... ... ... қылтандары да болады (ешкіемер, қарлығаш). Ауада үшып ... ... ... ... ... ... ... ашқан кезде воронка сияқтанып насекомдарды қағып алу мүмкіндігін арттырады.
Қауырсындардың дамуы, олардың ... ата тегі ... ... ... екенін байқатады.
Қауырсындары үздіксіз түлеп отырады. Көпшілік құстар ... 1 -- 3-ке ... ... ... ... ... бұлшық еттері, олардың тіршілік әрекетіне байланысты бірнеше ерекшелігімен сипатталады. Біріншіден, балықтарға, амфибилерге және рептилилерге қарағанда құстардың бүлшық еттері ... ... ... ... Ол ұшу ... ... қозғалысқа, жүруге, өрмелеуге және тамағын табура мүмкіндік береді. Екіншіден, ... ... ... ... ... еттер дене скелетіне орналасып, екшші сіңір ұштарымен аяқтарға бекінген. ... ... ... қанаттары атқаратын болғандықтан, қанаттарын қозғалтатын ірі бұлшық еттер ... арқа ... ... ... ... ... ... бөліміне, төс сүйегінің екі жағына орналасқан. Әсіресе аяқтарының бұлшық еттері назар аударарлық. Төс сүйегінің қырына бекінген ірі төс еті құстың ... ... 20 ... ... де, ... ... ... қатысады. Оның астында жатқан бұғана асты еттері көлемі кіші болса да, қанатты жоғары көтеруге мүмкіндік береді. Артқы аяқтарын қозғайтын 35-ке жуық ... ... ... ... Бүлардың ішінде көбірек көзге түсетіні оралымды бұлшық ет. Бұл ет жамбастан басталып ,ортан жілік бойымен созылып келіп, тізенің үстінен сіңір ... ... ... ... оралып өтіп, одан саусақтарды иіп тұратын тарамыстарға барып жалғасады. Құс ... ... ... ... ... оралымды ет созылады, соның салдарынан саусақтарын иіп тұратын сіңір созылады, саусақтары бүгілігі бұтақты бүреді. Құс неғұрлым төменірек басылып, орнықтырақ ... ... ... ... ет ... ... түсе де, ... бұтақты бүре түседі. Сондықтан да, бұтақта қонақтап, ұйқтап отырған құстар құлап кетпейді.
Құстардың басқа түрлерінде (торғай ... ... ... ... ... Бұл ... ... қалыңырақ қабатта жатқан игіш бұлшық елің әрекетіне байланысты. Бұл еттің сіңірі саусақтардың ұшына барып бекиді. Сіңірдің астыңғы жақ бетінде көптеген ... ... ол ... ... ... өтеді. Қынаптың ішкі бетінде көлде-нең орналасқан қабырғалар бар. Құс бұтаққа қонып, саусақта-рымен бұтақты ... ... ... ... ... құстың салмағымен, қынап ішіндегі қабырғаның арасына кіре түседі де, тістеседі. Осының нәтижесінде, иілген саусақтар сол ... ... құс ... ... ... еттің жәрдемінсіз-ақ бекиді. Енді құс көтерілгенде, сіңірдің бұдыр беттері, қынаптың қабырғаларынан алшақтап барып ашылғанда саусақтары жазылады.
Скелетінің ұшуға бейімделуіне және ... ... ... ... ... бар: ... ... аяқтарының, иык, және жамбас белдеуінің өзіндік өзгерісінің болуы; екіншіден, барлық скелетінің жеңіл, әрі мықты болуы. Сүйек-терінің ... ... ... ... ... болуынан, ал беріктігі -- даму кезеңінің ерте ... ... ... ... бірігіп кетуінен болады. Тіпті ересек құстар-дан сүйектердің ... ... ... ... ... -- ... ... бел, сегізкөз және құймышақ-кұйрык; бөлімдерінен калыптасады. Бел омыртқалары ересек құстарда күрделі құрылысты сегізкөз құрамына ... Бас ... ... жасайтындықтан мойын омыртқалары ұзын және тез қозғала алады. Құстардың мойын омыртқаларын гетероцельдік омыртқалар деп атайды. Себебі, мойын омыртқалары бір-біріне ер ... ... ... өзі ... тез кимыл жасауын да қамтамасыз етеді. Құстардың мойын ... саны ... 25-ке ... болады. Бас сүйегімен жалғасатын алғашқы екі омыртқасы амниоттардың омыртқалыларының құрылысына ... ... ... ... ... және ... деп ... омыртқалары (3-тен 10-ға дейін) бір-бірімен сегізкөз және кұймышақ омыртқаларымен бірігіп кеткен. Оларда болатын ... төс ... ... ... ... ... көкірек және арқа бөлімдері болып екі бөліктен тұрады. Олардың қосылған жері, қозғалмалы бекініп, денесінің артына ... ... ... ... ... мұндай құрылыста болуы арнаулы бұлшық еттерінін, жиырылуының нәтижесінде төс ... ... ... бірде жақындатып немесе қашықтатып отырады. Соның нәтижесінде көкірек көлемі ... ... ... ... алу ... ... ... омыртқалары өз ара бір-бірімен, мықын сүйектерімен және сегізкөз ... ... ... кеткен. Құйрық омыртқаларының да бірқатары сегізкөз-құймышақ омыртқалармен қосылып кеткен. Соның нәтижесінде (10 -- 22) тек қана ... тән ... ... ... жая ... ... ... екеу болады. Құстар жер бетімен жүргенде денесінің салмағы ... екі ... ... ... ... сегізкөз организмге тірек қызметін атқарады. Құстарда бос қозғалмалы ... ... 6 -- 9 ... Құйрық омыртқалары бірден құйыршық сүйегіне айналады -- мұны құйрық сүйек немесе пигостиль деп атайды. Пигостиль біріккен бірнеше ... ... ... Құйыршық сүйектері құйрық қанаттары бекитін тірегі облып есептеледі. Құйрық сүйектері, құйрық қанаттарының бекуіне ... ... бас ... -- ... ... бас ... ... ұқсас. Желке бөлімі төрт сүйектен құралады (негізгі, екі бүйір және жоғарғы шүйде сүйектері). Желке бұдыры рептилилердікі сияқты біреу ғана ... ... ... үш ... ... ... ... кұстарда бұл сүйектер бірігіп кетеді. Бас сүйегінің түбі: негізгі сына тәрізді, алдыңғы сына тәрізді, тандай және ... ... ... ... Бас ... ... жағынан -- қос танау, төбе, маңдай және кеуілжір сүйектер қаптап тұрады. Жоғарғы жағы -- жақ аралық және ... жақ ... ... ... жақ сүйегіне арт жағынан -- бет және шаршы бет сүйектері жалғасады. Бұл соңғы екі ... ... ... ... Соның нәтижесінде құстарға тән төменгі самай доғасын құрайды. Мұның өзі көз ұясы мен самай ұясын бөліп ... ... жағы ... меккел шеміршегі сияқты -- буынды сүйектен және тері тектес -- тіс пластинкасы, бұрыш және ... имек ... ... қалыптасады .
Тіл асты аппараты сүйекті ұзын пластинка тәрізді болады, ол желбезек ... ... ... ... келеді.
Есіту сүйекшесі рептилилердікі сияқты бір сүйектен тұрады. Құстардың бас сүйегінін, рептилилердің бас сүйегіне ұқсас белгілерімен қатар ... көп ... де бар: ... ... ... ... ми сыңарларының үлкен болуына байланысты ми сауыты да үлкен болады; көз алмасының ... ... ... көз ... да ... ... ... құстардың көзі маңызды сезім мүшесі болып табылады. Жақ сүйектері бір-бірімен ... ... ... ... ... ... күшті аппаратқа айналған; ми сауытының сүйектері жұ-қа және жіктері өте ұсақ, сондықтан да ми сауыты мықты және жеңіл ... және иық ... -- ... ... ... ... болған. Иық белдеуі жауырыннан, коракоидтан және бұғанадан құралады. Бұлардың жоғарғы жақ бастары түйісіп келіп тоқпан жілік ... ... ... ... тұрқы ұзын, түрі қылыш тәрізді иіліп келеді. Ол қабырғалардың үстінде жылжып қозғала алатындай болып орналасқан. ... өте ... ... оның бір ұшы ... ... да, ... ұшы буын арқылы тоқпан жілікпен жалғасады. Құстардың оң және сол жақтағы бұғаналары бірігіп кетеді -- мұны ... ... деп ... Ол иық ... серпімділік қасиет береді .
Қанат скелеті бес саусақты жануарлардікі ... ... ... ... ... иық және ... сүйектері "өзгермеген, керісінше нашар дамыған.
Артқы аяқтар және оның белдеуі. Жүргенде құстардың барлық салмағы, ... екі ... ... ... ... ... ... өзгешеліктердің бар екенін көреміз. Жамбас белдеуіне күрделі сегізкөз бен мықынның үлкен қалақша сүйектерінің ... ... ... ... орналасқандығы үлкен тірек болып саналады. Мықын сүйектерімен өте ірі шонданай сүйегі бірігіп кеткен. Шап сүйегі өте ... ... ... ... Олар ... ... сырт ... орналас-қан. Жамбас сүйектерінің ұштары түйісіп келіп, ортан жіліктің ұршық басы бекитін ойықты құрайды, од және сол жамбас сү-йектерінін, құрсақ жағына ... ... ... ... ... ... ... тұрады. Мұндай жамбасты ашық жамбас деп атайды. Мұның өзі, сырты қатты қабықпен қаптал-ған ірі жұмыртқа тууына байланысты болған.
Артқы ... -- ... ... ... ... және ... пен саусақтардан тұрады. Бұл үш бөлімнің бірінші ... -- ... ... ... бір ... ... ... бөлімі -- асықты жілік және оның шыбығынан; үшіншісі -- сирақ және саусақтардан тұрады. Асықты жіліктің төменгі ... ... бас жағы ... ... ... ... сирақтары бір ғана сүйектен тұрады. Эмбриональдық аму кезінде осы жоғарыда көрсетіл-ген сүйек -- ... ... және ... ... ... ... ... қалыптасқаны байқалады.
Құстардың саусақтарының саны көпшілігінде төртеу, үшеу болуы сирек кездеседі, ал Африка түйеқұсында екеу болады.
Ас қорыту органдары. Осы заманда ... ... ... тісі ... Олардың қызметін қоректерін қармап ұс-тауға көмектесетін, сырты мүйізді затпен қапталған қатты тұм-сығы ... ... ... ... тәсіліне және қа-былдайтын азықтарының түріне қарай тұмсығының формасы да ... ... ... ... ... ... ... қарай иілген, тұмсығының көпшілік жері қалың мүйізді ... ... ... ... ... ... дәнді шоқып, теріп жеуге икемделудің нәтижесінде біз тұмсықты болып келеді. Қаздардың тұмсығы жалпақ, сырты мүйізді пластинкамен қапталған. Бірқазандардың тұмсығының ... ... ... ... ... тері ... ... ауыз қуысының түп жағына тілі бекиді. Оның формасы алуан ... ... ... Мысалы, жыртқыш құстардың тілі кысқа, әрі қатты болса, қаздардың тілі -- ... ... ... тілі -- өте ұзын, жіңішке болады. Оның үстіндегі желім ... заты ... ... тез ... ... бездері түрлі құстарда түрліше дамыған. Кейбір құстардың сілекей бездері ... ... ... ... Сұр ... өздерінің сілекей бездерінен шықкан сілекейінен ұя жасайды. Оны жұрт "қарлығаштың ұясы" деп дұрыс атамайды. Жыртқыш кұстардың сілекейлері, қоректік заттарын ... оның ... ... ... ... бөгетсіз жылжуына себепкер болады .
Кейбір құстардың (тауықтардың, көгершіндердің т. б.) ... ... ... ... ... және ... қоры-тылатын (қуыс) кеңістік болады, оны -- жемсау деп атайды.
Көгершіндер балапандарын ... ... ... ішкі қабатынан "сүт" деп аталатын майлы бөртбе тәрізді зат шығады, онымен олар балапандарын қоректендіреді.
Өңеш қабырғасы жұқа, безді қарынға барып ... ... ... ... ... ... корытатын ас корыту шырыны болады. Бұл ас ... ... ... бездері жасап шығарады. Безді қарыннан қоректік заттар қабырғасы қалың етті қарынға барып түседі. Бұл қарынның ішкі беті мүйізді қабыршақпен қапталған. Бұл ... ... ірі ... ... Ірі ... ... үгуге, біріншіден -- етті қарынның қабыршағы себепші болса, екіншіден -- құстың жұтқан ұсақ тастарының да ... ... ... ... да ... құстарда қоректік заттың түріне сәйкес түрліше болады. Мысалы, насеком жемді және ... ... ет ... ... ... Дәнмен қоректенетін құстарда ол жақсы жетілген. Өсімдіктердің ірі, жас бөліктерімен қоректенетін тауық тұқымдас кұстардың қарыны басқалармен салыстыр-ғанда ... ... ... ... аш ішегі едәуір ұзын болады. Он екі елі ішектің иінінде ұйқы безі орналасқан. Тоқ ішек пен тік ішектің аралығы жіктелмеген, ... ... ... ... ... құстардың аш және тоқ ішектерінің артқы бөлімінің ұштасқан жерінде, екі кішкене тұйық өсінді болады, оны фабрициев қалтасы деп ... Бұл ... ... ... әлі толық анықталмаған, ал кейбір мәліметтерге қарағанда, гормон шығаратын ішкі секреция бездерінің қызметін ... ... ... жасы ұлғайған сайын бұл қалтаның көлемі кішірейе түседі.
Құстардың бауыры үлкен және екі бөлімнен кұралады. Өт көпшілік кұстарда ... ал ... өті ... Өт жолы он екі елі ... ... ашылады.
Қорыта келгенде, ас қорыту системасының мына ерекшелік-терін ... ... 1. ... ... ... қызметін бірқатарында қатты тұмсықтары, бірқатарында ет қарындары атқарады. 2. Ішектерінің қысқарақ болуы (егер шөп ... сүт ... ... ... денесінен 20 есе ұзын бо-лады десек, ал өсімдік тектес заттармен қоректенетін ... ... ... ... ... 4-ақ есе ғана ұзын ... 3. ... тісінің болмауы -- ішегінің қысқа, қар-нының екіге бөлінуіне әкеліп сокқан. 4. ... ... тоқ ішек және тік ... ... ... жеңілдетуге бейімделу деп қарау керек. Өйткені, тік ішектің негізгі қызметі коректік зат қалдығының уақытша тоқталып тұру және оның ішіндегі артық суды ... ... ... органдарының -- өзіндік ерекшелігі және ауада ұшуға ыңғайлылығы, басқа ішкі органдарға қарағанда анағұрлым күштірек және өте ... ... ... ... ... ... оның жоғарғы бөлімін көмекей деп атайды. Көмекей бір оймақ тәрізді және екі ожау тәрізді шеміршектен тұрады. Бұл ... ... ... ... ... қатысы болмайды.
Дыбыс шығару қызметін төменгі көмекейдің атқаруы тек дана құстарға тән ерекшелік. Төменгі көмекей кеңірдектің екі
өкпеге тарамдалатын жеріне орналасады, оған ... ... ... ... ... бар.
Көмекей қуысына, оның сыртқы жағынан келетін сыртқы дыбыс жарғақтары болады, ал осы жерде кеңірдектің төменгі тарамдалған жерінен ішкі ... ... да ... ... Дыбыс жарғақтары бекіген, арнаулы еттердің жиырылуынан, яғни тітіркенуінен олардың формалары және қалыптасуы өзгереді де, ... ... ... ... өкпесі амфибилердің және кейбір рептилилердің өкпесі сияқты қуыс қапшық емес, тығыз көпіршікті дене тәрізді болып, көкірек ... арқа жақ ... ... ... өкпе ішіне еніп, бірнеше ұсақ тарамдарға бөлінеді. Олардың ... ... ... ... ... ауа қапшықша-лармен жалғасады. Бронхылардың тарамдары өз ара нәзік түтіктер -- ... ... ... ... ... ... бітетін түтіктер тарайды, оны бронхиолдар деп атайды. Бронхиолдардың айналасына қан капиллярлары шоғырлана-ды.
Жоғарыда айтылғандай, бронхылардың тарамдары жұқа қабы бар, ауа ... ... ... ауа ... көлемі, өкпенің көлемінен бірнеше есе үлкен болады. Ауа қапшықтары түрлі ішкі органдардың аралығына ... ... ... ... ... ... ... тері астын қуалап орналасады және сүйектердің қуыстарына да енеді. Құстардың денесінде болатын ауа ... ... ... ... ... ... ... кеудеде 2 -- 3 пар және құрсағында үлкен 1 пар болады.
Ауа қапшықтарының ең басты маңызынын, бірі ... ... ... ... алу ... реттейді.
Жерде отырғанда құстарда кеуде қуыстарының үлкейіп және ... ... ... ... ... ұшқанда кеуде еттері керіліп тұрады, сондықтан көкірек бөлімінің көлемі үлкейіп немесе кішіреймейді. Міне, осы кезде құстар ауа қапшықтарындағы ауалармен және ... ... ... алады. Құстар қанаттарын көтергенде, ауа қапшықтарының көлемі үлкейіп, ішіне өкпе арқылы ауа ... ал ... ... ... ауа ... ... кішірейіп, ауа өкпе арқылы сыртқа шығады. Ауа қапшықтарының ішінде ешбір газ алмасу болмайды. Анығырақ айтканда, құстар ... ауа ... де және ... да ... ... ... ... болып отырады. Бұл құбылыс қос тыныс деп аталады. Мұндай жағдай құстардың ұшу кездерінде, ... тез ... ... ... газ алмасу процесін тездетеді. Ұшқанда кұстардың тыныс алуы олардың қанатының қимылының шапшаңдығына байланысты. ... құс ... тез ... тез ұшатын болса, соғұрлым тыныс алуы күшейеді. Сондықтан да құс ... ... ... ... органдары. Құстардың жүрегі төрт бөлімнен тұрады. Оның жоғарғы екеуін жүрекше, ал төменгі екі бөлімін қарыншасы дейді. Өкпеде ... қан өкпе ... ... сол ... одан сол ... ... Сол қарыншадан жалғыз оң жақ қолқа шығып, өз тарапынан екі атсыз артерияға ... ал ... ... ... оң жақтағы бронханы айналып, дененің арқа бөліміне қарай созылып барып, одан ішкі органдардағы ... ... да ... ... астыңғы жарын қуалай отырып, арқа қолқасына айналды. Сегізкөз тұсына барғанда арқа қолқасынан сан және шат қос артериялары тарамдалып ... да, ... өзі ... ... ... айналады және ол құйрықтың ұшына барып бітеді. Диаметрі қолқадан кеңірек болып келетін, өте үлкен атсыз артериялар, бас бөліміне қан ... -- ұйқы ... ... тамыр) алдыңғы аяқтарына (қанатына) баратын бұғана асты артериясына және өте ... ... ... ... ... артериясыяа тарайды. Жүректің оы, жақ қарыншасынан бір ғана сабақпен басталатын қолқа ... екі өкпе ... ... ... венасы екі бүйрек қақпа веналарына жіктеледі. Бі-рақ бүйрек ... ... ... ... ... түтас енбейді. Қанның біразы бүйрек денесіндегі арнаулы түтіктермен өте шығады. Бүйректен шыққан қан тамырлары сан ... ... ... қос ... ... Бұл екі қан ... қосылып, дененін, артқы бөлімінін, негізгі вена сабағына -- артқы қуыс венаға ... Ішкі ... ... вена ... ... -- ... венасына әкеліп құйылады. (V. соссуgео -- теsепtегіса), ал дененін. құрсақ бөлімінің -- ішкі жақ қабырғасынан қан ішек -- үсті ... (V. ... ... құйылады. Бұл екі веналар бауырдын, қақпа венасына қосылады. Бауырдан шыкқан қан ... ... (V. ... ағып ... қуыс ... ... ... Сонымен денесінің артқы бөлімінен жиналып келген вена қаны артқы қуыс вена арқьпы жүректің оң жүрекшесіне келіп ... ... ... асты ... қосылып алдыңғы қос қуыс венаға айналады. Бас жақтан жиналған қан осы ... ... оң жақ ... келіп құйылады.
Құстарда артерия және вена қан тамырларының өз алдына жіктелуінің нәтижесінде барлық органдары ... ... ... ... ... Осы ... ... және қан ағысының тездігіне, ал онымен бірге зат алмасуының жеделдігіне байланысты құстардың денесшің температурасы жоғары болады (42°).
Нерв системасы. Рептилилермен ... ... ... нерв ... ... күрделі. Бұл құстардың тіршілік еткен ортаеымен қарым-қатынасының күрделігіне байланысты. Миы үлкен, әсіресе алдыңғы ми сыңары басқа ми бөлімдерінен айрықша үлкен. ... ... ... алдыңғы миының көпшілік бөлімі жолақ денеден құралған. Ми сыңарының үстіңгі бөлімі (крыша) сүт ... ... ... ... ол негізінде бірінші реттегі даму дәрежесінде болған алғашқы күмбез (агсһіраІІіит) деп аталатын түрінде сақталран. Бас ... көру ... және ... соншалықты үлкен, керісінше иіс бөлімі өте кішкене болады. Аралық миы мен ... ... ... ... жігі жақсы көрініп тұрады. Мишықтың үлкендігінен ортаңғы мидың көру бөлімі бір бүйіріне таман ауысып орналасқан. Мишық үстіңгі жағынан алдыңғы ми ... ... де, арт ... сопақша миды бүркеп жауып жатады. Мишықтың ортаңғы бөлімі негізінен құртша (үегтез) деп ... ... ... сайлары бар түбір бөлімнен тұрады. Құстардың бас нервтері он екі пар болады.
Жұлыны иық және бел ... ... ... ... ... органдары. Құстардың есіту органдары рептилилердікі сияқты ішкі және ортаңғы құлақтан тұрады. Бірақ, құстардың кұлақ қуысы рептилилердікінен гөрі күрделі. Евстахиев түтігі ... ... ... бір тесікпен келіп жалғасады. Есіту сүйегі біреу болады, дабыл ... тері ... ... ... ... ... ... жерге орналасқан. Қейбір түн құстарында (үкілерде) бұл ояз жердің қуысы үлкен, оның айналасында дыбысты күшейтуге бейімделген жұқа тері қабаты ... ... ... ... ... ... Құстардың кұлағы, көзімен бірге негізгі сезім органдары болып саналады. Құстар өздеріне төнген кауіпқатерді ен, алдымен құлақтары арқылы ... көру ... да ... ... ... түн құс-тарының және қыран кұстардың көз алмалары үлкен. Көзі кірпік еттерінің әсерімен көз ... ... ... ... және көз ... оны ... ... белокты қабы-ғының формасын өзгертетін сақиналы бұлшық еттердің әрекетінен (хрусталикпен тор қабықтың арасының қашықтап және жақындауына байланысты) ... ... ... ... және ... ... ... бірге, көздерінің алдыңғы ішкі бетінде бекіген, бүкіл көзін жауып тұратын үшінші қабағы да ... ... ... ғана иіс ... жақсы дамыған, мысалы, Жаңа Зеландияның кивилар дейтін құсында; басқа құстармен салыстырғанда түтік тұмсықтылардың, үйректердің, тазқаралардың ... иіс ... ... ... шырару органдары. Құстардың ұрықтарында мезоне-прос-дене (теsеперһгоs) бүйрегі болса, ересектерінде мет-анепрос-мықын бүйрек деп ... ... ... ... Әр бүйректен клоаканың орта бөліміне барып ашы-латын ... ... ... ... ... қуығы болмайды; ал ұрықтарында, рептилилердің ұрығында болатын -- ... ... қуық ... ... ... құстарда бір жасқа дейін қуықтың жұрнақтары сақталады. Денесімен салыстырғанда, кұстардың бүйрегінің көлемі, рептилилер мен сүт қоректілердің бүйрегінен де үлкен болады ... ... ... ... ... денесінде зат алмасу процесінің актив жүруіне байланысты.
Құстардың несебінде белокты заттың қалдығы көп болады және сүт қоректілердегідей мочевинадан тұрмай, негізінен несеп ... ... зәр ... системасы арқылы тез ағып өтеді. Ол несеп қышқылының ... ... ... ... ... ... ... тұздары несеп жолдарын бітеп тастауы мүмкін. Бұл құстарда қуықтың болмауына әкеліп соғуы ... ... ... бөлінген судың мөлшері аса көп болмайды. Себебі, клоакадан зәрдің құрамындағы су сүзіліп ... ... Бұл ... ... тері арқылы судың буға айналмауына байланысты, құстардың суды ... ... ... ... соғады. Жыртқыш құстардың көпшілігі және кейбір торғай тәрізділер тіпті су ішпейді.
Жыныс органдары. Аталық жыныс бездері бұршақ пішіндес, екі ... ... ... ... ... ... тұрады. Жыл маусымының өзгеруіне қарай, олардың көлемі де өзгереді. Мысалы, көбею кезінде қара торғайдың жыныс безі ... ... 1500 есе ... ... ... безінің ішкі жағындағы жиегінде жетілмеген өсінді қосалқысы. (еріdіdутіs) болады, ол ұрықтың дене бүйрегінің ... ... ... ... ... тұқым түтігі шығады (vаз dеfегепs) да ол несеп ағармен қатарласа отырып, ... ... ... ... ... бұл ... клоакаға құяр алдында аздап кеңейіп, тұқым қалтасы деп ... ... ... ... ... ... ғана болады. Клоаканың жиегінің өсуінен пайда болған шағылыс органы қаз тәрізділерде, тырналарда және түйе құстарда болады. Құтандарда, дегелектерде де, коқиқаздарда да және ... ... ... ... ... ... ... еркегінің спермасы ұрғашысының клоакасының ішіне құйылады
Көптеген құстардың ұрғашысының жыныс органы сол жақ аналық безі мен сол жақ ... ... ... да асимметриялы болып орналасады. Оң жақ аналық безі кейбір ғана құстарда: ... ... ... ... ... ... ... ғана болады. Әсіресе, тотыларда жақсырақ дамыған. Бұл құстарда оң жақ жыныс безі қаншама жақсы ... де, олар ... ... ... ... Оң жақ жыныс бездерінде жұмыртқа жетілгенімен, ол сол жақ жұмыртқа жолы арқылы сыртқа шығады.
Ұрғашыларының оң жақ ... ... ... ... құс-тардың қатты қабықты, өте ірі жұмыртқа тууына байланысты болуы мүмкін. Тұқым жолымен жұмыртқа өте баяу қозғалады, яғни 1 -- 2 ... ... ... ... ... ... сияқты белгілі дұрыс пішіні болмайды. Жұмыртқа жолының (tиЬае иtегіпае) бір ұшы клоакаға келіп ашылды да, екінші ұшы ... ... дене ... ... ... ... ... дене қуысынан түтіктің воронкасына түседі де, оның бойымен қозғалады. Нағыз жұмыртқа жолы бірнеше бөлімдерден тұрады. Бірінші бөлімі ең ... ішкі ... ... заттар шығаратын бездері болады, осы бөлімінде тауықтардың жұмыртқалары 3 -- 6 сағат болады және оның сырты қалың белокты ... ... ... жіңішке бөлімінде -- жұмыртқа екі пергамент тәрізді белокты ... ... ... ... ... ... ... -- кеңірек жұқа қабатты -- жатын деп аталады. Мұның ішінде бездері көп ... Ол ... ... ... жұмыртқаның сырты известі, катты қабықпен қапталады да онда пигментті заттар болады. Жұмыртқаның түсі сол пигментке байланысты ... ... ... ... 12 -- 20 ... ... ... жолының соңғы бөлімін -- қынап деп атайды. Бұл бөлімнің бүлшық еттері жақсы жетілген. Осы бұлшық еттерінің жиырылу ... ... ... ... ... шығады. Тұқым жолымен жұмыртқаның қозғалу мерзімі тауықтарда бір тәулік болса, көгершіндерде 41 сағатқа дейін созылады.
Жұмыртқа. Қалыптасқан жұмыртқа күрделі дене ... ... ... нағыз жүмыртқа деп оның ішіндегі сары уызын айтады. Жұмыртқаның басқа ... ... ... ... жүмыртқа безінде емес, жұмыртқа жолында пайда болған қабаттары деуге болады.
Құс жұмыртқасының сары уызы көп болады. Сары уыз ... бет ... ... және ... тұратын түйір деп аталатын заты болады, ол ұрықтанған жұмыртқада кішірек ұрық дискасына айналады. Сары уыздың басқа бөлімі ұсақ көпіршіктерден тұрады. ... көз ... ... ... ... сары немесе мөлдір түсті уыздың кезектесуінен құралады. Жұмыртқаның қатты қабығын сындырсақ, сары уызы дөп-дөңгелек болып түседі. Өйткені, сары уыздың сырты ... жұқа ... ... ... Сары ... ... организміне керекті қоректік зат және денесін құрауға қажет заттар болады. Сары заттьщ ішінде май және су көп. ... ... ... ... ... ... осы сары уызынан алады. Оған қосымша жұмыртқаның құрамындағы май да, тотыққанда өзінен су тамшыларының бөліп ... ... ... ... сары ... ... су -- 50%, май -- 23%, ... -- 16%, липоидтер 11% болады. Қаздардың. жұмыртқасының сары уызының құрамында: су -- 44%, май -- 36%, ... -- 17%, ... ... -- 3% ... сары уызының сыртында мөлдір жартылай сұйық (белок) деп аталатын екінші ... ... ... Оның ... екі жұқа пергаментті қабықпен қапталған. Жұмыртқаның мокал ... ... ... ... оның ... өзгеруіне мүмкіндік беретін айтылған екі қабаттың ара-сында ауа болады.
Жұмыртқаның сары уызына қарай кабыршақ қабығынак "белоктың" ортасында белоктың тығыз ширатылған жіп ... ... ... жатады. Халаза сары ,уызды шайқалудан сақтайды.
Жұмыртқа "белогының" негізгі маңызы нағыз жұмыртқаны ... ... ... ... ... және ... ... кезінде сумен қамтамасыз етеді. Мысалы, тауық жұмыртқасы белогының құрамы: 87% су, протеин -- 12%, ... ... ... ... ... ... қышқыл кальцийден (89 -- 97%), аздап та болса басқа тұздар мен ... ... ... ... ... ... ... механикалық әсерлерден сақтайды және жұмыртқаның газ алмасуын қамтамасыз етеді, әр түрлі бактериялардың ... ... ... Ірі жұмыртқа туатын және жұмыртқасын ашық жерге салатын, құстардың жұмыртқасының қатты қабығы мықтырақ болады. Ұрық дамыған кезде, қатты қабықтың біразы ... ... ... ... Қатты қабықтың сыртында майда тесікшелері болады. Бұл тесікшелер жұмыртқаның моқал ... ... ... ... газ алмасуына осы тесікшелердің маңызы үлкен. Жұмыртқаның басылуы ұзарған ... және газ ... ... ... ... диаметрі үлкейе түседі.
ІІ.Бөлім. Құс топтары
2.1. Қыртөссіздер немесе жүгіретін ... төс ... ... әрі оның қыры ... Олар ұша алмайды, бірақ құрлықта (ашық алаңқай жерлерде) өте жылдам жүгіреді. Қанат қауырсындары ... ... ... өте жақсы жетілген. Бұған барлық құрлықта кездесетін түйеқұстар ... ... ... ... ... сәйкес жеке отрядтарға топтастырады. Мысалы: африкалық түйеқус (страус), америкалық түйеқус (нанду), австралиялық ... (эму, ... және Жаңа ... кездесетін қанатсыз түйеқус (киви) деп аталады. Түйеқұстардың ең ірісі - африкалық түйеқұс (страус). Олардың басқа құстардан басты айырмашылығы - ... екі ғана ... ... Өте ... ... 90 килограмға жетелі. Африка да, өзге де ел дер де арнайы қолда әсіре ді. Оның етін, жүмыртқасын тағам ... ал ... ... үшін ... ... ... Қазақстанда да қолда өсіріле бастады. Түйеқұстардың ішіндегі ең кіші түрі - ... оның ... 2 - 3 ... Ол Жаңа ... ... кездеседі. Оның жұмыртқасы өте ірі (0,5 кг). Түйеқұстар өсімдіктермен де, ұсақ бунақденелілермен де қоректенеді.
Нанду - үш саусақты, қанаты жақсы ... ... ұша ... ... ... Оның 2 түрі бар (кәдімгі және үзынтұмсықты нанду). Оңтүстік Американың ... ... ... ... ... да ... ... әрі ұрпақтарына қамқорлық жасайды. Салмағы 25 кг. Өсімдік жапырақтарымен, бүршіктерімен және ұсақ ... ... Еті, ... ... ... болғандықтан, көптеп ауланады. Казуардың қауырсындары ірі қылшықты. Басында мүйізтекті айдары бар. ... ... ашық ... түсті тері, қатпарлы. Салмағы 80-90 кг. Ішкі саусағындағы өткір тырнағымен қорғанады. Жаңа Гвинея, Австралия және сол маңдағы ұсақ аралдарда кездеседі. ... ... ... Еті ... ... ... өсіреді.
Эму Австралияның бұталы, құрғақ далалы жерлерінде таралған. Салмағы - 45 - 50 кг. ... ... ... ... ... ... ... Қолда өсіріледі.
2.2.Пингвиндер
Құстардың ішіндегі ерекше тобы. Олардың алдыңғы аяқтары ескекке айналған. Ескек аяқтарының көмегімен суда жақсы жүзеді әрі жақсы ... ... қыры ... ... ... бұлшықеттер ескек аяқтарын қозғалысқа келтіреді. Олар ұша алмайды, қүрлықта теңселіп әрең қозғалады. Аяқтары қысқа әрі тұлғасының артқы жағында ... ... тік ... ... ... ... шарда ғана таралған, әсіресе Антарктида жағалауында көптеп кездеседі. Жұп құрып тіршілік етеді әрі ... өмір бойы ... ... кезде бір жерге мыңдап топтасады. Үядарын теңіз жағалауындағы тасты жерлерге салады. Ұяда көбіне 1 - 2 ... ... ... қоразы мен мекиені кезектесіп басады. Көптеген түрлерінің қүрсагында тері ... ... бар. ... ... ... ... жұмыртқаны жауып түрады. Жұмыртқасын көбіне жаргақты табанының үстіне қойып шайқайды. Үлкен пингвин (императорский пингвин) жұмыртқасын ... ... Ол ... ең ... ... 110-120 см, салмағы 45 килограмғажетелі. Одан сәл кішілеу түрі - корольдік пингвин (королевский пингвин). Саны өте көп әрі кеңінен таралған түрі - ... көз ... ... Адели). Бұлардан басқа алтыншотты, көзілдірікті, галапагостық пингвиндері (галапагоский пингвин) кездеседі. ... ... мәні ... ... дене ... ұзындығы 91 см-ден 100 см-ге дейін жетеді.
Қауырсындары қысқа, тығыз, арқасы сұр, бауыры ақ түсті, басы сары ... ... ... ... ... ... Төс бұлшық еттері жақсы жетілген, қанаты ескекке айналған, қабыршақ тәрізді қауырсынмен қапталған.
Жақсы жүзеді, сүңгиді, жарғақты саусақтары мен қысқа құйрығы руль ... ... ... мұз ... ... ... ... екі жағына теңселе адымдап, баяу қозғалады, қар үстінде бауырымен сырғанайды. Тері астындағы дәнекер ұлпадан тұратын май ... ... ... ол ... жылуды реттеп отырады.
Корольдік пингвиндер құрлықта түлейді, бұл ... олар ... ... ұя ... ... ... ... мыңдаған дарабастары бірігіп үлкен топ құрады. Ұяларын жағалаулардағы жазық, тасты жерлерге, үңгірлерге, ағаш тамырларының қуыстарына салады. Ұяда 1 -- 2 ... 3) ... ... ... ... шаянтәрізділермен, басаяқтыұлулармен, балықтармен қоректенеді.
2.3.Қыртөсті (ұшатын) құстар
Қазіргі кездегі құстардың ең түрі көп тобы. Төссүйекте ... ... қыр ... ... да ... сүйірлен келеді. Қаңқа сүйектері жеңіл. Үшатын құстар тіршілік ететін орта жағдайларын байланысты бірнеше топтарға бөлінеді. Сулы, ... ... ... ... тән белгілері - саусақтарының арасында жүзу жарғағы бар. ... ... ... ... ... ... ... және тұмсығының жиектерінде араның тісі тәрізді майда болады. ... ... ... ... ... ... оны үйрек, қаз тұмсықтарынан айқын көреміз. Дауылпаздар, шағалалар, сщсырлар су құстарына жатады. Олардың ... - ұсақ су ... ... ... ... ... тырналар - су жағалауы мен батпақты жерлерді мекендейтін құстар. Олардың кейбір түрлері өсімдіктермен де, жануарлармен де ... ... ... ... ... ... ... қанаттары сүйірленіп келеді. Орман құстарына тоқылдақтар, көкектер, тотықұстар, жапалақтар, торғайлардың ... ... ... ... ... ... ... етуге бейімделген. Тұмсықтары мықты, үшкір. Саусақтары қысқа, тырнақтары имек. Ағаш діңіне қонып отырғанда екі ... ... екі сау сағы ... ... бағытта ла ды. Құйрық қауырсындары қатты. Ол тірек қызметін атқарады. Үзын, үшкір тілінің көмегімен ағаш қабығының астындағы ... ... ... ... ... ... ... да қорек етеді. Қазақстанда қара, шұбар, кіші ... ... ... ... ... бунақденелілермен қоректеніп, үлкен пайда келтіреді.
2.4 Қаз тәрізділер
Қаз тәрізділер жалпақ тұмсықтылар - су құстары отряды. Жер ... кең ... ... ғана ... ... Оңтүстік Америкада, Африкада, тропиктік аймақтарда және Аустралияда жиі кездеседі. Қазақстанда 16 туысы, 40 түрі бар. ... ... ... ... ... ... қысқа, аяғы 4 башайлы, алдыңғы үшеуі жарғақты келеді. Тұмсығы жалпақ, шеті жұқа, ұшында мүйізді түбіртік "тырнақшасы" болады. Кейбір түрлерінде ... ... жақ ... мүйізді тісшелер көмкереді. Қауырсындары қалың, тығыз, денесінің бауыр жағында мамық көп ... ... безі ... ... Көбі суда ... жүзеді. Қаз тәрізділердің сүңгуір құстар, көптеген түрі 40 м тереңдікке дейін сүңги алады, тағы бір ... - ... ... - ... ... төзімді (қаз бен үйрек). Салқын және қоңыр-жай аймақта кездесетін көптеген түрі - жыл құсы. Ұя басу үшін ... - ... ... ұшып ... ... -- ... жылы ... ұшып кетеді. Каспий теңізінен Жерорта теңізіне дейінгі шалғай аймақтарда қыстайды. Ұясын үй маңындағы жерлерге, таяз су бетіне, ағашқа, інге, ... ... ... ... ... шөп ... 5 -- 20 ... салып, оларды 20 -- 40 ... ... ... ... 2 -- 4 ... ... ... өркенімен, өсімдік тамырымен, ұсақ балықтармен және омыртқасыз су жәндіктерімен қоректенеді. Қаз тәрізділердің 9 түрі (қызылжем-саулы ... ... ... аққу, кіші аққу, мәрмәр шүрегей, алакөз сүңгуір,дөңтұмсық тұрпан, қара тұрпан, ақбас үйрек) ... ... ... "Қызыл кітабына" енгізілген.
Қаз - үйрек тұқымдасына жататын құс. Қаздың жабайы түрлерінің салмағы 2 - 6 кг, дене ... 60 - 100 см. ... не ... суды ... Суда ... ... ... Балапан басатын кезде жұбымен жүреді, ұясын құрлыққа (шөптен, қынадан, мамықтан) салады. Әр ұяда 5 - 8 ... ... оны ... ... ... қаз ... сұр ... тараған. Асыранды қаздың түсі, ірілігі әр түрлі, мамығы көп болады, бұл оны суықтан сақтайды. Балапан қаз 265 - 350 ... ... ... ... ... ... ауа райына қарай 4 - 8 ай жұмыртқа салады. Қазды 5 - 6, ... 8 жыл ... ... ... 3 - 4 ... 1 ... қосады. Қазды әдетте 6 айлығында етке сояды. Қаз етінде 16% белок, 35% май болады. Қаз майы - ... ... ... зат. ... ... ... өте пайдалы.
Аққулар (лат. Cygnus) -- қазтәрізділер ... ... ... жеке ... ... өте ... құстар. Қазақстанда аққудың (Cugnus) үш түрі: сұңқылдақ аққу, сыбырлақ аққу, кіші аққу кездеседі. Мойны мен денесінің ... тең әрі ... ... ... созылыңқы, басы онша үлкен емес, тұмсығы тік әрі жалпақтау келеді. Қысқа сирағы денесінің арт жағында орналасқан. Қауырсыны тығыз әрі ... ... ... ақ түсті (тек Австралия мен Тасманияда кездесетін бір түрі ғана шымқай қара). Салмағы 5 - 10 кг, ең ... 13 ... ... ... ... 150 - 180 см. ... көп уақытын суда өткізеді, жақсы жүзеді, бірақ сүңги алмайды, ... ... ... Аққу - жұп ... тіршілік етеді. Ұясына (су жағалауындағы өсімдіктердің арасындағы) 3 - 7-ге дейін жұмыртқа салады, оны ... ... ... 29 - 40 ... ... ... оларға жұптасып қамқорлық жасайды. Жылына бір рет түлейді. Ересектері су өсімдіктерімен, кейде ... ... ... ал ... су жәндіктерімен қоректенеді. Аққу - жыл құсы. Қыс жылы кезде аққудың біраз тобы Каспий теңізінің солтүстік-шығыс жағалауында - ... ... ... қыстап шығады
2.5 Торғай тәрізділер
Торғайлар (лат. Passer) - торғайтәрізділер отрядына жататын құстар туысы. Жер шарына кең тараған 27 түрі бар. ... ... ... кең ... ... ... жерсіндіру мақсатымен Америка, Австралия мен Жаңа Зеландияға апарылған. Қоразы мен мекиенінің ... түсі ... ... ... асты қара ... ... Көпшілігі - отырықшы, кейбіреулері - жыл ... ... 12 - 15 см. Ағаш ... ... үй-жайларды мекендейді немесе ағаштарға шар тәріздес ұялар салады. Көптеген түрлері - ... ... - ... балапандарын бастапқы уақытта жәндіктермен, кейіннен өсімдік тұқымдарымен қоректендіреді. Еуразия аймағында кең тараған түрлері: үй торғайы (P. ... үнді ... (P. ... және дала торғайы (P. montanus). Орта Азия мен Кавказ сыртында ағаштарда үлкен топ құрып өмір ... ... ... ... торғай (P. hіspanіolensіs) басым. Шөл даланы мекендейтін сексеуіл торғайы (P. ammodendpі); шөл ... (P. sіmlex) мен ... ... аралдарында кездесетін жирен торғай (P. rutіlans) адамдар мекендерінен тыс жерлерде тіршілік етеді. Үнді және испандық торғайлар - ... ... ... Шөл ... ... ... құс ретінде енгізіліп, қорғауға алынған.
Жыршы торғай тәрізділер (Оsсіпеs) бұл отряд тармағына, отрядтағы ... 2/3 ... ... ... ... жетілген, 5 -- 7 жұп дыбыс еттері болады. 4000-ға тарта түрі белгілі, олар 5/2 ... ... Оның ... ... ғана қарастырамыз. Бозторрайлар (Аlаиdіdае) далада, шөлді жерлерде тіршілік ететін ұсақ құстар. Артқы саусарының тырнағы түзу және ұзын ... ... ... ұшып жүріп жырлайды. Насекомдармен, дәндермен қоректенеді. Бозторғайлар өте ... ... ... ... ... (Моtасіllіdае) шабындық және далалы жер-лердегі үлкендігі торғайдай болатын ұсақ құстар. Қонып ... үзын ... ... ... ... Сушылқара (Оляпка) (Сіпсlіdае) жәндіктерді және олардың дернәсілдерін іздеп суға жақсы сүңгіп, судың түбімен тез жугіретін ұсақ құстар. Бізде кәдімгі оляпка ... ... қара ... ... ... түрі ... етеді.
* Шымшықтар (дрозды) (Тurdіdае) -- дене мөлшері орташа және ұсақ болып келетін орманда және жербетінде тіршілік ... ... ... басына, қуысына жарлардың қуысына ұялайды. Көпшілігінің әтештері жақсы жырлайды. Бұл тұқымдасқа: әнші ... ... қара ... ... mегulа), шақшақай (Sахісоlа), бұлбұл (Lusсіпіа) т. б. жатады.
2.6.Сұңқартәріздестер
Сұңқар (лат. Falconidae) -- ... ... ... ... ... 11 тек пен ... биологиялық түрлер бар. Ең кішкентайы - карликті сұңқар, дене тұрқы 15-19 см. Жұптасып тірлік ... ... ... ... табады. Көп сәттерде тасқа ұялайды. Жұмыртқасын бір ай мөлшері басып, балапан шығарады. Балапаны бір ... ай ... ... ... ... өз ауын (жемін) күндіз аулайды да ұшқан құстың көбіне қожа. Сұңқар өз жемін көп ... ... ... ... Кішігірім құстарды жерге жеткізбей, қайта оралып, іліп әкететін кездері де болады. Көп уақытта жерде ... ... ... үркітіп барып, теуіп түсіреді. Қоян сияқтыларды қашып бара жатқанда-ақ тебеді.
Сұңқар тәріздестер - балықшы тұйғын, жыланжегіш, бүркіт, кезқұйрық, аққұйрықты су ... ... ... ... ... ... ... лашын желе т.б. Бұл құстарды халқымыз ерекше қадірлеп, қыран құстар деп те атайды. Жыртқыш құстардың тұмсықтары, аяқтарындағы тырнақтары ... ... ... ... ... Қыран құстардың қоразы - , мекиені - , балапаны - деп ... . ... ... ежелден келе жатқан дәстүрлі өнерінің бірі -саятшылық. Қыран құстарды қолға үйретіп ... оны ... салу ... ... етене жақындастыра түседі. Халық бүркітті жеті қазынаның бірі деп ерекше қастерлейді. Аспан түстес көгілдір туымыздағы ... ... ... да ... мән бар. Саятшылық өнер - қазақ халқының тарихи әрі ... ... ... Оның танымдық та, тәрбиелік те мәні зор. Этнограф ғалым Жағда ... ... ... ... тілімізде 2 000-ға жуық сөз бар екенін атап көрсетті. ... ... ... ... өнерді жандандыру саласында ізгі шаралар қолға алынды. Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданындағы Нұра ... ... ... ... ... басқа облыстарда да қолға алынып, саятшылық өнерге ерекше көңіл бөлінуде.
Бүркіт - сұңқартәрізділер отряды, қаршыға тұқымдасының қырандар туысына жататын ірі ... құс. ... аты (Aquіla ... деген ұғымды білдіреді. Түркі халықтарының көпшілігі (жемтігін бүріп ұстау тәсіліне сәйкес) деп атайды. Бүркіт Солтүстік Американы, Еуразияны, ... ... ... аралдарын мекендейді. Қазақстанда оның алты түр тармағы Маңғыстау, Үстірт, Мұғалжар, Сыр бойы, Қызылқұм, Бетпақдала, Сарыарқа, Тянь-Шань, ... ... ... ... тау ... ... Бүркіт - қырандар ішіндегі ең ірі әрі күшті, дене бітімі мығым, жылдам ұшатын құс. Саусақтары салалы, ірі әрі ... ... ... ... бір түсті қара қоңыр. Желкесі мен мойнының сырты сарғыш-жирен түсті. Жас бүркіттің құйрығы ақ, оның ұшында жалпақ қара ... ... ... ірі ақ ... болады. Бүркіттің қанатының шеткі қауырсындарын шалғысы деп, ал құйрығының ортасындағы екі ... әлді ... ... ... жебесі деп атайды. Ұябасарының бір қанатының ұзындығы (топшысынан шалғысының ұшына дейінгі аралығы) 65 - 74 см, ... - 59 - 66 см. ... ... 3,8 - 6,3 кг, шәулісінікі 2,8 - 4,1 кг. ... ... ... ... 33 - 36 см. ... ... жағы ... қарай иіліп келген, ұшы үшкір болады. Жұптасып ... ... ... ... ... ... тышқан мен саршұнақты, тасбақаны, тұяқты жануарлардың (ақ бөкен, елік, қарақұйрық) төлдерін жейді.Бүркіт аңды тырнағымен емес, табанындағы бүртіктері - ... ... ... ... ұясын (диаметрі 1,5 - 2 м) қурап қалған ағаш ... ... ... ... ... жыл қатарынан салады. Наурыз - сәуірде бір - үштен жұмыртқалайды, оны ... ... ... - ... бес күн шайқайды. Балапандарын алғашқы күндері шәулісі асырайды. Олар екі ... ... ... ... ... ... мен ... ұзақ уақыт бойы баулып, қарауылдап жүреді. Табиғи жағдайда бүркіт жүз ... ... ... Қазаққұсбегілері бүркітті жасына қарай ажыратып, атай білген. Мысалы: бір жастағысын - ... ... - ... ... - ... төрттегісін - тас түлек, бестегісін - мұзбалақ, алтыдағысын - көк ... ... - ... ... - ... ... - ... ондағысын - барқын, он бірдегісін - баршын, ал он екі жастағысын - шөгел деп ... ... ... ... - ... әрі ... құс. ... балалардың бас киіміне, бесікке бүркіттің бармағын тағып ... ... ... ... ... ... ... бүркітке қатысты бір жарым мыңдай ұғым бар екендігі туралы деректерді кездестіруге ... ... ... ... дене ... жеке бармақтарының, қауырсындарының өз атаулары бар. Құс аяғының өкше ... - ... екі ... ішкі ... сұқ бармағы - жембасар, орта бармағы - ... ... - ... ... деп ... Қыран бүркіт мықтылықтың, қайсарлықтың, еркіндіктің белгісі. Қазақстан ... ... ... ... азаттық айбыны ретінде бейнеленген. Бүркітті қолға үйретіп, баптап, саятшылықта ... - ... ... ... келе ... ... Оны аңға салу - ... іскерлікті, асқан шеберлікті керек етеді. Бүркіттің балапанын ұядан алу үшін де үлкен тапқырлық керек. Амал-айласы ... адам ... ... алуы ... Қазіргі кезде бүркітшілік өнерге ерекше көңіл бөлініп,Қарағанды,Алматы облыстарында арнайы салбурын ұйымдастырылып, жас бүркітшілер мектебі ... ... ... ... ... ... қорғалады. Олардың санының жылдан-жылға азаюына байланысты Қазақстанның (1996) ... ... ... аң ... ... ... бір түрі. Бұл кәсіппен ертеде көшпелі түркі тектес халықтар шұғылданған. Тарихи деректер ... ... 3 мың ... ... Бүркітті екі түрлі жолмен ұстайды: біріншісі - ... ... ... қолдан баулу. Ондай бүркітті қолбала дейді. Екіншісі - ... тағы ... ... үйрету. Бұлар - тірнек, тастүлек, мұзбалақ сияқты түз құстары. Бүркіт балапанын жем беру арқылы ... ... ... ... ... кигізіп, балақ бау тағып, қолға қондыра бастайды. Ұшуға жараған кезде етке қант бүркіп, қоян, түлкі, қарсақ сияқты аңдардың терісіне ... ... ... ... ... ... мұны ... Алдымен жас бөлтірік, көжек, түлкінің күшігі сияқты әлсіз аңдарды тірідей шоқытып ауыздандырады. Бұл - ... деп ... Ал түз ... ең ... ... да, ... отырғызады. Ұйқыдан қалжыраған бүркіт бірте-бірте адамның ыңғайына көне бастайды, сол кезде қолдан жем ... ... ... ... ... ... арқасынан, жемсауынан сылап-сипап үйретеді. Түз құстарын елу - ... ... ... ... ұсақ аңға ... ... ... қоңды, жемге шабытты, сергек күйде болу керек. Сондықтан әр бүркіттің тегіне, қырандығына, жасына ... әр ... ... ... ... ... , , , деп аталатын жемдер семірту мен түлекке отырғызғанда, ... еті ... ... ... ... ... бүркітті ширықтыру үшін берілсе, (туралған ет бір - екі рет суға ... ... етін бір ... ... ... ... ... қан-сөлі алынған, туралған ет) құстың етін төмендету және ашқарақтануы үшін беріледі. Бүркітшінің түлекті осындай түрлі жеммен баптауын дейді. Наурыз, көкек ... ... ... құсты тойғыза жемдеп түлекке отырғызады. Ол бүркіт алатын аңдардың жатағын, ... ізін ... ... ... да болады. Аңға шығарғанда бүркітшінің жанында аяқ бау, балақ бау, тұғыр, ... ... ... аяқ, ... жеңсе бұрау (түлкі бұрайтын айыр бас шыбық), жем қалта, шыжым, пышақ, ине, тарамыс, бөлеу (бүркіт бесігі) сияқты қажетті жабдықтары болады. ... ... ... ... ... оны салбурынға шығу дейді.
2.7.Тауықтәріздестер
Алтай ұлары
Тауықтәріздестерге жататын алтай ұлары биік таулы алқаптарда кездеседі. ... ... ... таулы өңірле таралғанын аңғартады. Ұлар да киелі құс, олар шағын топ құрып тіршілік етеді. Еті де ... ... ... ... ... әрі ... келеді. Тырнақтары да доғал, жіліншігінің артқы жағында мүйізді өскіні бар. Оны тепкі деп атайды, қорғаныштық қызмет атқарады.
Алтай ұлары сырт ... ... ... ... ... ... ... бірақ бұл аққұрсақты ұлар, бірақ бұл аққұрсақты ұлар. Қазақстанда Оңтүстік Алтай биік тауларында, ... ... ... тік ... ... ... ... ысқырық, қарақұрсақты ұлар дауысын еске түсіреді. Бұл ұларлардың мінезі бір-біріне ұқсас. Әдетте жартастан ұшады. Тегіс жерде екпіндей ... ... ... ... шаңға шомылғанды ұнатады. Өсімдіктің дәнімен, көк шөппен , гүл қауызымен және тамырымен қоректенеді. Сәуірдің ортасынан тамықдың аяғына дейін көбейеді. ... ... ... ... бұл ... бірде-бір ұясы табылмаған. Таралу аймағы тар, аз кездесетін құс болғандықтан, ... ... ... ... ақ, сұр, ... ... ... батпақты жерлерде таралған. Дуадақ - ірі құс, оның салмағы кейде 16 килограмға жетеді. Оны кейде немесе деп те ... ... ... ... ... ауланған.
Тарғақ, орақтұмсық және реликті шағалалар (қарамойнақ, көнекөз шағала) Қызыл кітап тізімін де бар. Реликті тазала ... ... ... ғана ... Қорғау мақсатында Алакөл қорығы (1998) ұйымдастырылды.
Ақбас тырна туысыөкілдерінің негізгі ерекшілігі - басында тақыр тері үлескісінің болмауы және батпақты жерлерде ... ... және шөл ... ... Ақбас тырналар туысына Қазақстанда өмір сүретін ақбас тырналардан басқа ... ... ... ... ... ... ... жатады.
Қорытынды
Құстар жоғарғы сатыдағы омыртқалылардың ұшуға бейімделген ерекше маманданған бұтағы деуге болады. Құстар генетикалық ... ... ... оның прогрессивті бұтағы.
Құстарды рептилилерден ажыратуға болатын белгілері: а) құстардың орталық нерв системалары жақсы ... ... олар әр ... ... ... ... өзгертеді. б) денесінде зат алмасу процесінің жылдамдығы мен дене жылуының реттелуінің дұрыс болуына ... ... ... және тұракты болуына әкеліп соққан. в) ауа кеңістігінде ұшу қабілеті ... ... я ... ... ... г) ... ... жетілген (жұ-мыртқаларын басуы және балапандарын қоректендіруі).
Құстардың көрсетілген прогрессивтік белгілері, кластың жастығына қарамай олардың жер шарының алуан түрлі тіршілік ... ... ... ... ... ... ... 31 отрядқа топтасатын 8000-нан аса түрі бар.) ал қазіргі кезде амфибилердің -- 2800, ... -- 5500 түрі ғана ... ... ... ... ... ... қауырсынмен қапталуымен алдыңғы аяқтарының қанатқа айналғандығымен, сүйектерінің ішінде куыс болумен, ми ... ... ... болумен жүрегінің төрт камералы, оның оң жағында бір ғана аорта доғасының болуымен ... ... тісі ... ... ... ... тұмсықтары атқарады.
Осы курстық жұмыста құстардың пайда болуы мен дамуы толық ашылған. ... ... ... ішінен бас сүйегі, ет систематикасы, құрылысы, ас қорытуы, зәр шығаруы, жыныс органдары толық ақпарат ... -- с у р е т. Жас ... бас ... -- ... ... 2 -- ... ... 3 -- шүйде өскіні; 4 -- ... ... 5 -- ... ... 6 -- ... 7 -- негізгі сына; 8 -- алдыңғы сына; 9 -- ... ... 10 -- ... 11 -- көз ... ... 12 -- орта иіс: 13 -- ... 14 -- маңдай 15 -- мұрын; 16 -- жас, 17 -- ... 18 -- ... жақ, 19 -- бет; 20 -- ... бет; 21 -- ... ... 22 - шаршы; 23 -- кеңсірік; 24 -- ... ... 25 -- ... 26 -- тіс; 27 -- ... сүйектер.
28 - с у р е т. Көгершінніц қаңқасы:
1 -- мойын омыртқалар; 2 -- ... ... ... 3 -- ... ... 4 -- ... сүйек; 5 -- ілмек өскіні бар қабырғаның жоғарғы бөлімі; 6 -- ... ... ... 7 -- төс; 8 -- төс ... 9 -- ... 10 -- ... 11 -- ... 12 -- тоқпан жілік; 13 -- кәрі ... 14 -- ... ... 15 -- алақан сүйек; 16 -- I -- саусақ; 17 -- II -- ... 18 -- III -- ... 19 -- ... ... 20 -- ... ... 21 -- шап ... 22 -- ортан жілік; 23 -- асыкты ... 24 -- ... 25 -- ... ... I -- саусағы; 26 -- артқы аяғының IV -- ... - с у р е т. ... ішкі ... ... -- ... 2 -- ... 3 -- аталық ұрық безі; 4 -- етті ... 5 -- ... 6 -- ... 7 -- ... 8 -- он екі елі ішек; 9 -- клоака тесіп; 10 -- жүректіқ сол ... 11 - ... оң ... 12 - сол ... 13-оң ... ... ... асты артерия; и -- сол. жақ ұйқы артериясы; 17 -- сол бұғана астындағы вена; 18 -- аш ... 19 -- сол ... ... 20-тұйық өсінділер; 21- бүйректер; 22-зәр жолы; 23-тұқым жолы; 24-өңеш; 25-безді қарын; 25-ұйқы безі.
30 - с у р е т. ... қан ... -- ... ... 2 -- күре тамыр, 3 -- бұғана асты веналар, 4 -- иық ... 5 -- өкпе ... 6 -- иық ... 7 -- Ішкі органдарға қан ... ... 8 -- ... қолқасы, 9 -- буйрек артериясы, 10 -- ... ... 11 -- ... ... 12 -- ... ... 13 -- мықын венасы, 14 -- ортаңғы ... ... 15- ... ... 16 -- ... венасы, 17 -- құйыршық-шажырқай венасы, 18 -- төменп қуыс вена,19 -- шарбы венасы, 20 -- ... ... 21 -- ... ... ... 22 -- оқ жақ венасы, 23 -- сол жақ венасы, 24 -- ... қуыс ... 25 -- өкпе ... 26 -- ... ... 27 -- көкірек венасы, 28 -- ... қуыс ... 29 -- ... асты артерия
31 - с у р е т. Құстардын, жыныс органдары:
1 -- аталық жыныс безі; 2, 3, 4 -- ... ... 5 -- ... түтігі; 6 -- тұқым жолы; 7 -- аталық бездерініқ қапшықшасы; 8 -- клоака; 9 -- ... ... ... 10 -- түрлі жетілу дәрежеінде жарылған граафов көпіршіктері, 11 -- граафов көпіршіктеріндегі ақ жолақтар; 12 -- ... ... ... ... 13 -- жұмыртқа жолының воронкасы; 14 -- ... ... 15 -- ... 16 -- қынап; 17 -- жатынның шырынды қабатының ворсинкалары; 18 -- ... 19 -- ... ... ... 20 -- ... ... ... жалғасқан тесіп; 21 -- ішек; 22 -- 23 -- ... ... ... - с у р е т. ... ... ... жарғандағы көрінісі:
1 -- ұрық дискасының астына іркілген мөлдір сары уыз, 2 -- жұмыртқа ортасындағы мөлдір сары уыз, 3 -- ... 4 -- ... ... 5 -- ауа камерасы, 6 -- қатты қабықтық ас тындағы қабықшасы, 7 -- ... ... ... ... ... қабықшасы, 8 -- мөлдір сары уыз; 9 -- қара уыз, 10 -- уыз ... 11 -- ... ... ... 12 -- белоктық тығыз қабаты: 13 -- ұрық ... ... ... ... т.6 Птицы М.: Просвещение 1986
* Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Т ... -- ... DPS, ... ... ... ... Биология / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар
* С. П. Наумовтың ... ... 2. ... ... ... оқулық. -- Алматы: Жібек жолы,

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 38 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Құс топтары10 бет
Организмнің арнайы және арнайы емес қорғаныс реакциялары.Қан топтары16 бет
Организмнің арнайы және арнайы емес қорғаныш реакциялары. Қан топтарының түрлері және оның сипаттамасы6 бет
Ферменттер және коферменттер туралы4 бет
Қан топтары және оның қызметі, ағзаның қорғаныш қызметтері3 бет
Қылмыстарды тергеудегі іздеу тактикасының теориялық және қолданбалық мәселелері87 бет
Қыпышақ мемлекеті8 бет
Әлеуметтік топ6 бет
Әр түрлі жас топтарында жүргізілетін мүсіндеуге үйрету жолдарының ерекшеліктерін анықтау20 бет
"Ауылшаруашылығы құстарының гигиенасы"5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь