Дәстүрлі күйшілік өнер

Жоспар:

Кіріспе.
Күйшілік өнердің пайда болуы және дамуы.
Күйшілік аймақтар, олардың ерекшеліктері.
Дәстүрлі күйшілік өнер
Қорытынды.
Домбыра мұнша шешен болдың неге?
Күй толған көкірегің шежіре ме?
Сыр қозғап ғасырлардан жөнелесін
Саусағым тиіп кетсе ішегіңе
(Қ. Аманжолов)

Қазақ халқының басқа халықтардан ерекшеліктерінің бірі ол өзінің ұлттық музыкасының болуы. Атадан балаға жеткен, қадірлеп көзінің қарашығындай сақталып, қымбат қазынаға айналды. Қаймағы бұзылмай жеткен бұл өнердің бір шыңы домбыра күйлері. Бұл мұра ғасырдан ғасырға іріктеліп, сұрыпталып, сүргіленіп, түрленіп жеткен халықтың өзімен бірге дамып, қалыптасып отырған. Байырғы кезде қазақ үйінің төрінде әрдайым домбыра ілулі тұрған немесе үй-ішінің біреуі домбырада күй шертпейтін отбасы қазақ арасында кемде-кем болған. Осы орайда халық арасында сұрақтар пайда болуы мүмкін. Осы домбыра, күй сөздері қайдан шыққан? Нені білдіреді? Ол қай кезден бар? Неге домбыра қазақ арасында соншама кең таралған? Осындай сұрақтарға жауап іздеп көрелік.
Белгілі зерттеуші Хайролла Жүзбасовтың пікірінше домбыра сөзі «дөпбұра», «дәлбұра», «дембұра» деген сөздердің тізбегі арқалы жасалған. Бұл белгілі бір логикаға бағындырылған қызғылықты жорамал. Тағы бір болжамды этнограф Ерік Көкеев еңбектерінен табуға болады. Ғалымның пікірінше «том» деп түюлі жұдырық немесе қолдың саласы айтылады. Кейіннен бұл түбір ұяңданып « домға» айналған, «быра» тіркесі бір нәрсені шерту, тарту, дыбыс шығару деген мағына береді-мыс. Яғни домбыра сөзі «қолдың саласымен немесе бес саусақпен шекті шерту» деген мағына береді.
Кейбір деректерде «домбыра» сөзі арабтың « дунбаһи бурра» тіркесінен, яғни «қозы құйрық» деген сөзінен қалыптасқан деген долбар әңгіме бар. Бұлай дегенде шамасы домбыраның шанағының сүйірленіп барып, қозы құйыршықтанып бітетіндігін негізге алған болуы керек.
Құдайберген Жұбановтың еңбегінде «күй» сөзіне мынадай пікірін білдіреді: « Қазақта «күй» түрінде айтылатын шағатай, ұйғыр тілдерінде, анатоль түрік тілінде «көк» болып айтылуы тиіс. Қазақтың «и» дыбысының бір қатары шағатай тілінде, ескі ұйғыр тілінде, түркімен, әзірбайжан, анатоль түріктерінің тілінде к, г-ге айналады. Қазақша «байламақ» деген сөз оларша «бағламақ» болады; қазақша «тимек» деген сөз оларша «текмек» болады … сондықтан «күй» деген сөз оларда «көк» болуы табиғи нәрсе», — дейді. Сондай-ақ Ақселеу Сейдімбек те осы пікір жайлы « Күй деп басталатын қай сөздің де сезіммен астасып жатыр. Сол сөз көшпенділердің ең киелі сезімі – тәңірлік наным сеніммен ұштасып жатады. Демек, «күй» деген сөз әу баста Тәңірлік құбылысты білдірген. Тәңірдің дыбысы деген сенімдегі мағынамен шендес болғаны аңғарылады», — деп Құдайберген Жұбановтың пікіріне қосылған.
Пайдаланған әдебиеттер:
А. Жұбанов «Ән – күй сапары» Алматы 1976
А. Жұбанов «Ғасырлар пернесі» Алматы 2002
А. Сейдімбек «Қазақтың күй өнері» Астана 2002
Т. Мерғалиев, С. Бүркіт, О. Дүйсен «Қазақ күйлерінің тарихы» Алматы 2000
Ж. Жүзбай «Шертпе күйдің төрт мектебі» Астана 2009
А. Тоқтаған «Күй тәңірдің күбірі» Алматы 1996.
Т. Жұмағалиева, Д. Ахметбекова, Б. Ысқақов, Ә. Қарамендина, З. Қоспақов «Қазақ халқының дәстүрлі музыкасы» Алматы 2005
http://bilimkozy.idhost.kz/11-ky-referat.html
        
        Жоспар:
Кіріспе.
Күйшілік өнердің пайда болуы және дамуы.
Күйшілік аймақтар, олардың ерекшеліктері.
Дәстүрлі күйшілік өнер
Қорытынды.
Домбыра мұнша ... ... ... ... ... ... ... қозғап ғасырлардан жөнелесін
Саусағым тиіп кетсе ішегіңе
(Қ. Аманжолов)
Қазақ халқының басқа халықтардан ерекшеліктерінің бірі ол өзінің ұлттық музыкасының болуы. ... ... ... ... ... қарашығындай сақталып, қымбат қазынаға айналды. Қаймағы бұзылмай жеткен бұл ... бір шыңы ... ... Бұл мұра ... ғасырға іріктеліп, сұрыпталып, сүргіленіп, түрленіп жеткен халықтың өзімен бірге дамып, қалыптасып отырған. Байырғы кезде қазақ ... ... ... ... ... ... немесе үй-ішінің біреуі домбырада күй шертпейтін отбасы қазақ ... ... ... Осы ... халық арасында сұрақтар пайда болуы мүмкін. Осы домбыра, күй ... ... ... Нені ... Ол қай ... бар? Неге ... қазақ арасында соншама кең таралған? Осындай сұрақтарға жауап іздеп көрелік.
Белгілі зерттеуші Хайролла Жүзбасовтың пікірінше домбыра сөзі , , ... ... ... арқалы жасалған. Бұл белгілі бір логикаға бағындырылған қызғылықты жорамал. Тағы бір болжамды этнограф Ерік Көкеев еңбектерінен табуға болады. ... ... деп ... ... немесе қолдың саласы айтылады. Кейіннен бұл түбір ... > ... ... бір ... шерту, тарту, дыбыс шығару деген мағына береді-мыс. Яғни домбыра сөзі ... ... ... ... сөзі ... > тіркесінен, яғни деген сөзінен қалыптасқан деген долбар әңгіме бар. Бұлай дегенде шамасы домбыраның шанағының сүйірленіп ... қозы ... ... негізге алған болуы керек.
Құдайберген Жұбановтың еңбегінде ... ... ... ... >, -- ... ... Ақселеу Сейдімбек те осы пікір жайлы >, -- деп ... ... ... ... сөзі ... тілдерінің деректерінде XI ғасырдан бері белгілі.Махмұд Қашқаридің әйгілі еңбегі атты ... ... күй ... ... ... атау аспапты музыканы да , әнді де ... Осы ... ... ... де сөзі ... ... мен ... музыкаға ортақ қолданылады. XVI ғасырдан бермен қарай сөзі тек аспапты музыканы ғана білдіретін мағынаға ие ... ... күн ... елдің аузынан шыққан деген сөздің аспаптық музыкаға тән атау екені, оның ... одан да арғы ... ... он ... ғасырдан бері белгілі. Осыған дәлел байырғы заманда 600 жыл ... ... ... ... ... Сондай ақ сөзінің көнелігін білдіретін тағы бір дерек қазақта атты күй болуы. Туу тарихы жағынан бұл күй Шыңғыс хан ... ... ... ... басына қара заман боп орнаған ХІІІ-ХІV ғасырдың тарихи оқиғаларын баяндайтын шығармаларды алсақ , олардағы музыкалық тілдің тереңдігі, асқан ... ... ... ... ... ... аңыз хикаяларды суреттеудегі бағдарламалық жүйесі Қазақстан жерінде аспаптық музыка мәдениеті аса жоғарғы дәрежеде ертеде-ақ ... ... бір ... Қазақ халқының тұрмыс-харекетімен, өмір-тіршілігімен әрқашанда тығыз байланыста болатын күй - жүздеген жылдардан бері қанат жайып, ... келе ... ... Халқымыздың музыкалық қазынасында сары алтындай сандалкер күйлер жүздеп саналады. Оларды хатқа ... нота ... жоқ ... да, сыры мен ... ... ... ажарлана, әрлене түсіп, ауыздан ауызға көшіп, атадан балаға мирас боп қала берді. Әлбетте, құм басқан қалалардай, ... ... ... ... ... ... қалған күйлер де есепсіз екені және даусыз.
Көпке белгілі, қазақтың халық арасында ең кең ... ... ... - ... Оның ... себептері бар.
* Біріншіден - домбыраны жасау аса қиынға соқпайды, қолы ұсынақты адам көрінген ағаш затынан ... ала ...
* ... - домбырада тарту, үйрену, басқа аспаптарға қарағанда аса қиынға соқпайды. Домбыраның пернелері барлық дыбыстарды скрипка сияқты мойын бойлап ... дәл ... ... Қай ... ... ... бар екенін баста біліп алса, ұмытпау дәрежесі айта қалғандай болса, орындаушы кейін де сол пернені оңай тауып алады.
* Үшіншіден- ... ... ... тартуға бола береді, үйде отырып та, түрегеліп тұрып та, ... ... та, ат ... де. Бұл ... ... ... жүрген домбырашылар үшін аса керекті жағдай. Халық күйшілерінің ат үстінде тұрып ... ... ... ... жайында ел аузында әңгімелер көп. Бірнеше күн бұрын ... ... ... ... кейін қайтып келіп, үйдің үстінде қалықтап жүрген Топан атты бүркітін түндіктің ашық жерінен көрген Дәулеткерейдің жақсы көрген қыранына ... ... ... ... ... күйі ... Тәттімбетпен күй тартысқан Абайдың анасы Ұлжанның сіңлісі Тайғараның (Малғара) кей кездерде орнынан түрегеліп кетіп домбыраны емшектің үстіне қойып тарту - оның адам ... келе ... ... ... - ... ... де ... Мұнда шалқайыңқырап отырып әндетуге де болады. Әншінің даусына кесел келтірмейді. Сондықтан домбыра, бір жағынан әншінің жыршының ақынның да ... ... ... ... ... аспабы. Қазақ күйлерінің көпшілігі домбыраға арналып шығарылған.
Академик Әлкей Марғұлан қазақ ... бес ... ... ... ... ... ... тарихи кезеңдер күй аңыздары үшін де ұрымтал кілт бола алатынына күмән жоқ. Ол кезеңдер:
1. Ең байырғы заман;
2. Оғыз ... ... ... ... ... яғни ... даласына Жошы ұлысының ірге тебуі;
4. Жоңғар арасындағы екі ... ... ... кезеңі;
5. Феодалдық қайшылықтарға қарсы күрес кезеңі;
Бірінші кезеңнің күй аңыздары (яғни ... де) ... жыл ... дейінгі VIII-V ғасырлар мен жаңа заманның VI ғасырдағы аралықты қамиды. Бұған ... Ұлы ... ... ... ислам діні тарағанға дейінгі қиял ғажайып тақырыптарға арналған күйлер, жорық сарындары, жаугершілік кезеңдерде ел есінде қалған айтулы батырлар, ақылды арулар, ерге ... ... ... ... ... жануарлар туралы күйлер мен олардың аңыздары жатады. Мәселен, , , , , , , ... ... мен күй ... ... ... оғыз қыпшақ кезеңінің (VI-XII ғғ) күй аңыздары. Бұған Қорқыт ата аңыздары, , Саймақтың сары өзені>>, сияқты күйлердің аңыздары ... Осы ... ... ... деседі. Қорқыт IХ- ғасырда өмір сүрген аңыз кейіпкер. Ол Шыңғыс Уалиханов айтқандай: >. ... ... ... ... ... ... ... қалыптастырды десе болады. 1975 жылы фольклоршы Мардан Байділдаев және қобызшы Мұсабек Жарқынбеков ... ... ... ... ... ... 10 шақты күйін жазып алды.
Қорқыттан соң үшінші ноғайлы кезеңінің (XIII -- XVI ) күйлері. Оғыз қыпшақ кезеңінің аласапыранынан ... ... ... ... ... ... орда сияқты айтулы мемлекеттің бой көтеруі осы ... ... ... Тек ол ғана ... ... ғасырлар талқысында тарихи тағдырын ортақтастырған даналық ру тайпалардың саяси одақ ... бір ... біте ... ... кең ... этникалық атаумен тарих сахнасына шыға бастаған кезеңі осы тұс. Сондықтан да елдің өзін-өзі ... тану ... ... ... бір ... ... тұтас елдің қабырғасын қайыстыратын, ел шетінен найзаның ұшы көрінсе тұтас ел болып ереуілдейтінін, әсіресе, фольклорлық туындылардан ... ... ... , >, ... ... ертегі-аңыздар, , , , , , , , , сияқты эпикалық жырлар, Сыпыра жырау, Асан Қайғы, Қазтуған, ... ... ... ... сияқты жыраулар, тапқыр шешендер бәрі-бәрі сол ноғайлы заманына ... ... ... музыкалық және фольклорлық мұралардың санатына , , , сияқты халық күйлерімен бірге, Кетбұғаның , Асанқайғының , Қазтуғанның күйлерін және ... ... ... ... ... шапқыншылығы кезіндегі (XVII-XVIII ғғ) күйлер мен күй аңыздары. Осы екі ғасырда ... ... ... ... ... ... шыншылдықпен, тарихи деректілікпен орын алды. Аңыз-әңгіме, жыр-дастан, толғау-термелерден бастап, ән-күйге дейін халықтың азатшыл рухы аста-төк көрініс ... ... Осы ... ... ... ... ... Тәтіқара, Қанай, Толыбай, Төле, Қазыбек, Әйтеке сияқты ... ... ... ... ... олар қара ... күйзелісі мен қаһарман ерлігін өлмес өнер тілінде бейнелеп отырды. Мұның айғағы ретінде , , , , , , ... ... мен ... ... ... ... кезеңнің күй аңыздары ширыққан оқиғасымен, тосын шешімдерімен назар аударады. Бір қуаныш, бір қайғы итжығыс түскен заманның мың сан ... өнер ... де ... ... алдыңнан шығып отырады. Әсіресе, күй аңыздарының белгілі бір тарихи оқиғамен сабақтастығы, ... ... ... ... деректілігімен иландырып отырса, соған үндес музыкалық тілі бейнелегіш ... ... ... ... және XX ... ... ... күйлер мен олардың аңыздары. Бұл кезеңнің рухани мұраларына саяси-әлеуметтік сарынның мейлінше айқын көрінісі тауып ... ... айту ... Бұл ... ... күйлер де, күй аңыздары да ерекше молдылығымен, тақырыбының әралуандығымен , оқиғасының ... ... ... ... ... әуен-сазының мейлінше шыңдалған кәнігі (профессиональный) деңгейін айрықша атап өткен жөн. Бұл кезеңге Боғда, Құрманғазы, Тәттімбет, ... ... ... Қазанғап, Сейтек сияқты ондаған дәулескер күйшілер қазақ музыкасының ұлттық ... ... ... ... ... мәні бар ... феномен деңгейінде танылды.
Жоғарыдағы бес кезеңнен өткен күйшілік өнер күйшілерінің орындау мәнері ... күй ... ... дамиды. Күй әуені интонациялы саз ретінде әуелде бір түбірлі болғанмен орындаушылық мәдениеттің тезіне ... ... ... ... ... ... күй өнері негізінен төкпе, шертпе деп айдарланған екі машыққа бөлінеді, соған орай олардың жерге, ... ... ... ... ... де бар. ... және ... деген анықтама күйдің тәсілі тартысына байланысты туындаған кейінгі аттар, Ахмет Жұбановтың кітабындағы Тәттімбет ... ... ... күй деген сөз кездеспейді, мұндай атау Уали Бекеновтың кітаптарынан кейін енген ... күй ... ... ... ... аймақтарға қарай ұялық бөліністері жеті мектепті құрайды:
1. ... ... ... - Шығыс Қазақстан ;
2. Арқа ... ... - ... ... ;
3. ... күйшілік аймағы - Оңтүстік Шығыс Қазақстан ;
4. Қаратау ... ... - ... ... ;
5. ... ... күйшілік аймағы - Сырдария, Арал өңірі ;
6. Орда ... ... - ... ... ;
7. Түбек күйшілік аймағы - Маңғыстау .
Күйшілік ұялардың бұлай бөлінуінің жүйесін алғаш ұсынған ... ... ... ( монографиясы), оған дейін мұндай мектеби ... ... ... Бұл күй ... мен ... ... ... бағдар бере алатын нақты әрі дәл анықтама болды. Қазақ күйлерінің аймақтық ұяларының мұнан да ... әлі ... ... ... ... бар, ... ... өзінше төбелі мәнер болғанымен аз ескеріліп жүр. Алтай күйшілік мектебінде - Тарбағайлық, ... - ... Жаңа ... Жетісуда - Таластық, Қаратауда - Күнгейлік, Жиделібайсында - Аралдық, Ордада - ... ... - ... ... шалу ... ... қалыптасқан, және олар жеке күйшілік ұя болуға ... ... ... өзге Іле, ... ... мен ... жеріндегі күйшілік те өзінше төрге шығуға тұрарлық ... ... Осы ... өкілдері - Аққыз, Тоқа, Байсерке, Үсен төре, ... ... Есір ... ... орындаушылықтың шыңына щығып, артына із қалтырған домбарашылар. Бұл мектептер тәжірибеде орындаушылығы ... ... өнер ... ... жоғарыдағы мектептердің атына жалпылама телініп жүр. Осыларды қомақтай айтқанда қазақтың күйшілік ұяларының жалпы саны он сегіз болар еді: Алтай, Тарбағатай, ... Жаңа ... ... ... ... ... ... күңгейі, Жиделібайсын, Арал, Орал, Түбек, Үстірт, Іле, Шығыс Түркістан, Байөлке.
Күйшілік ұялардан басқа үлгілік мектептер де бар. ... ... ... ... сол ... ... мәнерін жасаған тұлғалар бар. Байжігіт, Тәттімбет, Қожеке, Сүгір, Қазанғап, Құрманғазы, Абыл сияқты күйшілер өз ... ... ... және шығармашылығы ерен жасампаз (реформатор) сазгерлер. Олардың үлгілерін ары қарай дамытқан замандық ... ... ... ... күй ... әрі сол ... ... барысында өз орындаушылық мектептерін де қалыптастырған домбырашылар. Осы күні ... ... ... ... ... ... Жаппас Қаламбаев, Төлеген Момбеков, Садуақас Балмағамбетов, Бақыт Басығараев, Қали Жантілеуов, Рыспай Ғабдиев, Сержан Шәкіратов сияқты күйшілердің орындаушылық мәнерлері де өз ... ... ... жеке мектеп болып қалыптасқан үрдіс саналады. Әрине, осы аймақшылықтарын өз ерекшеліктері, яғни бір - ... ... бар. ... Құрманғазы мектебі дауылды, оң қолының ауқымы кең және динамикалық күшінің болуы, Дәулеткерей мектебі биязы, лирикаға әсемдікке жақын, оң ... ... ... болады. Қазанғап өзінің саздылығымен, күйдегі ұзақтықтың (размер), қағысымен ерекшеленсе, Дина мектебінде де ... ... бар: ... кететін ырғағы, оң қолдың бес саусағының бірінен соң бірін кезектестіре ойнау, Маңғыстау мектебі сүйрете қағуы (триольді тез алуы), шалыс қағыс ... күй ... ... ... оң ... түрліше ойнату. Арқа мектебінің басты айырмашылығы шертіп тартылуы, сол қолдарының аппликатурасы, ... - ақ ол ... ... ... ... ... күйлерінде қағыс қағу, перне басу амалдары және саздық ерекшеліктері,эпикалық тұрғыдағы аңыз -- ... ... ... күй ... ... ... мектебі шертпе және төкпе қағыстар аралас болып келсе, Алтай - Тарбағатай мектебі де ән ... ... бір ... ән ... ... ... күй ... саз-сарындары бойынша айырып тану үшін және деген атаулар қолданып жүр. Ақселеу Сейдімбектің айтуынша, , сөздері жеке ... ... ... ... бола ... Ал, ... бір ... мектептің қасиет - болмысына анықтауыш бола алмайды. Себебі, тұтас бір өңір - аймақта ... ... ... былай тұрсын, бір ғана күйші-композитор туындыларында шертіп тартылатын күй де, дауылдата төгіп ... күй де ... ... бір ғана ... , , ... тартылса, күйі жігерлі серпінмен тартылады. Оны былай қойғанда, жалқы тұрған бір ғана ... өн ... ... ... ... бірте серпе төгіп қағуды, енді бірде іліп қағуды қажет ететін сәттер бар. Мәселен, Әшімтайдың , ... ... ... сол бір ғана ... өн бойында бірісе шертіліп, біресе дауылдата төгіліп тартылады. Сондай-ақ тағы бір ... бұл ... тек ... ... ... ғана қадір - қасиетін анықтайды. және деген атаулар қобыз, сыбызғы, сазсырнай, месқобыз ... ... ... ... ... ... ... бұл аспаптар шертіп те, соғып та тартылмайды. Сол үшін тағы да сол ... ... ... ... тура келеді. Ол қазақ халқының дәстүрлі талғам -- ... ... күй ... ... ... орай , және үшке бөледі. Осы атаулардың әрбірі жеке күйдің саз-сарынын да анықтайды. Мысалы, қоңыр күйлер ... ойға ... ... ... ... ... ... толғайды. Сол арқылы тыңдаушыны сабырға шақырады немесе өмірдің мән- ... ... ... Айталық Ықыластың , Тәттімбеттің ,Қазанғаптың , Дәулеткерейдің сияқты күйлерін айтуға болады.
Тік ... ... өмір ... ... елестетіп отырады. Тік күйлер өмірдің қызық да күрделі құбылыстары туралы дыбыспен сурет салады, дыбыспен баяндап береді. Әрі қарай тыңдаушысы өз ... өз ... ... ... ... ... ... белгілі бір әсерге бөленеді.Тік күйдің классикалық үлгілері ретінде Құрманғазының , Әшімтайдың , ... ... ... ... ... күйлер көбінесе жоқтау сарынымен өмірдің қайғылы, зарлы сәттерін ... ... ... , Әбдидің күйлері. Сан ғасырлар бойы күйшілер қолында дамып, ұлттық ... ... ... күй ... ... ... мен ойын кең ... суреттей келе, оның шын мәнінде қазақтың музыкалық құдіретіне айналды.
Музыка аспаптарында орындалатын шығармаларды аспаптық музыка деп ... ... ... ... ... ... ... ұлттық музыкалық аспаптарында орындалатын әуен-саз күй деп аталады. Бізге жеткен ең көне күйлер - күй ... ... ... Күй - бағдарлы мазмұны бар, көркемдігі жоғары аспаптық ... Онда ... ... (, , ), ... ... (, ), ... ... (, ), жан-жануарлар (, , ), аңыз-ертегілер (, ), жеке адамдар (, ), адам сезімдері (, ), т.б. ... ... мен ... ... ... ... мен ... қарай аңыз-күйлер, тартыс күйлер, тарихи күйлер, арнау күйлер, лирикалық күйлер, психологиялық күйлер болып жіктеледі. Қазақтың ... ... ... ғасырдың соңында жоғары деңгейге көтерілді. Бұл кезде Байжұма, Баламайсан, Есжан, Байжігіт, Ұзақ, Боғда, Махамбет сияқты күйшілердің атағы халыққа ... ... ... ХІХ ... ежелгі күйшілік өнердің одан әрі өрістеп дамуына Құрманғазы, Дәулеткерей, Тәттімбет, Тоқа, Абыл, Есір, Ықылас, Байсерке, ... ... ... ... сияқты күйшілік өнердегі ірі тұлғалар елеулі үлес қосты. Домбыра күйлері орындалу мәндері мен ... ... ... ... және ... деп ... екі ... түрге бөлінеді. Төкпе күйлер тұрақты екпін мен ... оң ... ... ... ... Ал ... ... көбінесе жалғыс дауысты болып, оң қол саусақтарының ұшымен орындалады. Қазақтың ең көне күйлерінің көпшілігі - қобыз ... ... ... ... ... қобыз күйлері жыраулар өнерінен бастау алады. Жыраулар жырды қобызбен ... ... ... ... ... ... сарындары да көп кездеседі. Бұл өнерді дамытуға Кетбұға, Кербала, Айрауық, Көккесене, Ықылас және Жаппас Қаламбаев, Дәулет Мықтыбаев сынды ұлы ... зор үлес ... ... ... ... ... аса бай көркемдік тереңдігімен ерекшелігімен , рухани мәдениеттің ... ... ... ... ұрпаққа жалғаса бермек. Қазақтың халық аспаптық музыкасының бүгінгі ... ... ... ... Дина ... Оқап ... Науша және Махамбет Бөкейхановтар, Лұқпан Мұхитов, Қали Жантілеуов, Ғылман Хайрошев, Төлеген Аршанов Смағұл Көшекбаевтардың сіңірген еңбектері ұшан-теңіз. Домбыра - ... ... ... ... ... аспап. Қазақтың ән-күй орындаушылық дәстүріне байланысты домбыра аспабының бірнеше түрі бар, олардың тек сырт пішіні ғана емес, ішек және ... саны да әр қилы ... ... Қазір домбыраның екі түрі кездеседі. Негізінен 2 ішекті болып келеді. 3 ... ... да бар. ... ... өңірі, Арқа мен солтүстік-шығыс өңірлерінің домбыралары ел арасында көп пайдаланылады. Қобыз - ысқышпен ойналатын ішекті ... ... ... имек ... бұл ... сол қол саусақтары тырнақтарының сыртын ішекке тигізу арқылы ойналады. Аспатың шанағы терімен қапталып, ысқыштары мен ... ... ... жасалады. Ертеде қобызды бақсылар құдіретті кш ретінде пайдаланған. Бүгінде қобыз аспабында ойнау шеберлігінің күрделенуіне байланысты төрт ішекті қобыз да ... ... Бұл ... ішектері сымнан жасалады. Жетіген - көп ... ... ... Кейбір ғалымдар сөзі жеті байлық, жеті қазына дегенді білдіреді десе, кейбір аңыздарда ол деген ... ... ... атау тегінде және сөздерінің бірігуінен құралуы ... ... де ... бар. ... ... ... ... жасалып, шанағы көн терімен қапталады. Күйге келтіру үшін тиек орнына асық қойылады. Шертер - шанағы терімен ... ... ... ең көне ... ... бірі. Шертіп ойнау тәсіліне байланысты шертер деп аталған. Ол екі немесе үш ... ... ... ... ... домбыра, қобыз аспаптарына да ұқсас келеді. Шертерде көбінесе шертпе күйлер орындалады. Асатаяқ - ... келе ... ... ... ... ... ... билерді сүйемелдеу үшін қолданылған. Қазақта қоңырау, сақпан, тұяқтас, шартылдақ сияқты сілкіп ойнайтын аспаптар да бар. ... - ... ... ... ... аспап. Сырт пішіні алмұрт тәрізді. Мойны ұзын, құлағына үш сым ішек тағылады. Ойнау әдісі түрліше ... ... ... өз шығармаларын қомузбен сүйемелдей отырып айтады. Шаңқобыз - бұл көне ... ... Оның ... сүйір тілшесі болады. Шаңқобыз өңделген ағаш таспалардан жасалады. Шаңқобызға жіп байланып, сол жіпті серпіп тарту арқылы тілшесі ... ... де, ... шығады. Мұндай аспаптардың темір текшелерден жасалған түрлері де бар. Бұл ... ... әйел ... ... ... ... ... келтіру тілшенің ұзындығы мен қалыңдығына байланысты. Сыбызғы - қурайдан, ... ... ... ... көне үрлемелі музыкалық аспап. Ол ертеректе бақташылардың ең сүйікті аспабы болған. Сазсырнай - ... ... ... ... Ол ... ... отқа ... Бұл аспаптың көлемі де, түрі де әр түрлі болып ... ... іші ... қарама-қарсы жақтан тесілген бірнеше кішкене ойығы бар.
Дәстүрлі музыка өнері еліміздің тарихымен байланысты. Тарих қойнауына терең бойлап, өткен күннің үзік ... ой ... ... қарасақ, әрідегі Оғыз, Қапшақ, Сақ пен Ғұн, берідегі Түрік нәсілінің белінен тараған халықтың ілкілдегі баба өнері қазақ жерінің күрең ... ... ... тартыпты. Кейін түркі тілдес туысқан елдер шартарапқа тарыдай шышылып қазақ елі дербес ұлт болып жеке дара ... ... ... ... мәдениетін қалыптастырды. Бірақ қалай дегенде де біздің ұлттық ... туыс ... ... ... ... ... ... яғни ән де, музыка да, би де деген бір-ақ сөзбен атаған.
Қазақ музыка өнерінің тарихи тамыры Қорқытқа дейінгі ... ... ... ... айғақтап отырғанмен, халық күйлерінің қай ғасырда туғандығын дөп басып айту ... Олар ... ... күйі әр ... ... арқылы ғана бізге жетіп отыр.
Көне ғасырда Қорқыт, XII ғасырда Кетбұға, XIV-XV ғасырларда Асанқайғы, XV ... ... XVI-XVII ... ... XVIII ... Абылайхан, XIX ғасырдың бас кезінде Боғда, Махамбет, ... ... ... Тоқа, Сармалай, Ықылас, Қазанғап, Байсерке, Шортанбай, Тіленді, Дайрабай, Өскенбай, Мамен, Дина, Сүгір, Сейтек т.б. ... ... ... ... ... - қазақ күй өнерінің туын әр ғасыр, әр ... ... ... тума ... еді. ... ... ... музыка өнеріміз өзіндік бет-бедерін сақтап қалды.
Қазіргі кезеңде күйшілік өнер қанатын кең жая, қазақ деген ұлттың дәстүрлі мәдениетінде ... ... ... аман - есен ... домбыра аспабы елімізде айырықша орын алуда. Қазақ Ұлттық Музыка академиясы, Құрманғазы атындағы Ұлтық консерваторияда, еліміз бойынша көптеген колледждерде қаншама болашақ ... ... ... ... Оған жұмыс істеп жүрген осы оқу орындарының ... ... ... ... ... де бар, ... өте келе адам ... адаммен заман да түзеліп бәрі орнына келеді. Тек уақыт қажет.
Жалпы қорыта айтып тоқсан ауыз сөздің тобықтай ... !!! ... ... ... ... 1976
А. Жұбанов Алматы 2002
А. Сейдімбек Астана 2002
Т. Мерғалиев, С. Бүркіт, О. Дүйсен Алматы ... ... ... 2009
А. Тоқтаған Алматы 1996.
Т. Жұмағалиева, Д. Ахметбекова, Б. Ысқақов, Ә. ... З. ... ... 2005
http://bilimkozy.idhost.kz/11-ky-referat.html

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 12 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ сахнасында ән-аспаптық эстрадалық ансамбль өнерінің даму мәдениеті51 бет
Мұхит Мерәліұлы3 бет
Халық музыкасы11 бет
''Дәстүрлі мәдениеттегі кикілжің жағдайларды шешу тәсілдерін психологиялық талдау”56 бет
10 сынып оқушыларына ұлттық киім стиліндегі киім үлгісін дәстүрлі емес әдістер негізінде әзірлеуге үйрету68 бет
8-сынып оқушыларына сәндік-қолданбалы өнерді оқытуда дәстүрлі мәдениетке баулу77 бет
XV-XVIIIғғ. Қазақтардың дәстүрлі мәдениеті9 бет
Xvi-xviіі ғғ. қазақ-орыс елдері арасындағы дәстүрлі елшілік байланыстар тарихы10 бет
«Қазақтың дәстүрлі материалдық мәдениеті». Оқу құралы97 бет
Алғашқы қауымдық және дәстүрлі өнер дегеніміз не?4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь