«Қазақ» газеті және оның қоғамдық саяси қызметі

Жоспар

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 3.9
І. тарау ХХ ғасырдың басындағы «Қазақ» газетінің шығуы, қалыптасуы
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 10.19
1.1 «Қазақ» газетінің тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 10.19
1.2 «Қазақ» газетінің негізгі мақсат, міндеттері ... ... ... ... ... ... ... . 20.26
1.3 «Қазақ» газетінің негізгі авторлары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 27.33
ІІ.тарау «Қазақ» газеті мәліметтері . бірінші дүние жүзі соғыс
қарсаңындағы қазақ қоғамы өмірінің дерегі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 34.39
2.1 «Қазақ» газетінде көтерілген негізгі мәселелер ... ... ... ... ... ... 34.39
2.2 «Қазақ» газетінің мәдени дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 40.47
2.3 1917.1918 жылдардағы «Қазақ» газеті ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 48.54
2.4 Мектептерде Алаш партиясының негізгі басылымы «Қазақ» газетін
оқыту әдістемесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 55.57
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 58.61
Әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 62.66
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі: Сан ғасырлардың қойнауына көз жіберіп, қай халықтың болмасын жүрек лүпілін, ұлттық болмысы мен өркениетті әлемдегі даму деңгейін алдыңа жайып салатын ол сол ұлттың ұлттық баспасөзі.
Бұл турасында, халқының қамын жеп өткен Ахмет Байтұрсынов: «Газет - халықтың көзі, құлағы, һәм тілі» деп мағыналы анықтама берген. Яғни, осы арқылы баспасөздің қажеттілігін, маңызын, мүмкіндігін түсініп, осы қанатты сөз арқылы-жеткізуге тырысқан. Осы кезеңде ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басындағы кең байтақ қазақ даласында ұлттық сана-сезіммен, мәдениетпен, ой-пікірімен, арманымен, сөзімен сусындаған қазақ баспасөздері «Түркістан уәлаяты», «Қазақ», «Алаш», «Жас азамат» және басқа да басылымдар болды. Осы басылымдардың шығуына халқымыздың саяси - қоғамдық ойы мен мәдени - рухани деңгейін белгілі дәрежеде жоғары көтеруге бар күш жігерлерін қосқан қазақ зиялылары: Д. Сұлтанғазин, Ә. Бөкейханов, М. Дулатов, А. Байтұрсынов, М. Сералин, Ж. Аймауытов өз үлестерін қосты.
Бірақ, қоғамдық – саяси жүйедегі тәртіпке байланысты, сoл кезеңдегі шынайы фактілер барынша бұрмаланып отырылғандығы да анық.
Қазақ баспасөзінің тууы, қалыптасуы, дамуы, оның басты ағартушылық – демократтық идеялары мен бағдарлары, осы бағытта жүгізілген жұмыстар – тарих, филология, педагогика ғылымдарында толық зерттеліп бір түйінге келтірілмеген.
Осы басылымдардың ішінен – «Түркістан уәлаяты», «Дала уәлаяты» газеттері мен ''Айқап'' журналы ғана қазақ ғалымдарының еңбектерінде азды-көпті зерттеледі деп айтуымызға болады. Оның өзінде ''Айқаптың'' шығыс мәдениеті мен тарихы туралы жазғандары ескерілмей, зерттеулер сыңар жақты жүргізіледі.
Басқа газет – журналдар көбіне атаусыз қалып қойды немесе теріс баға берілді. Оларды оқуға пайдалануға тыйым салынып архивтерде, кітапханалардың арнайы қорында сақталып келгенен еді.
Қай уақыта болса да адамның, елдің азаматтың қоғамнан, саясаттан, мәдениеттен, экономикадан тыс тұра алмайтының ескерсек, баспасөз - ұлтың рухани өрлеуін, тәуелсіз елдің төл идеялогиясын қалыпттастыратын, халықтың сана-сезімін мәні бар функция екенін көреміз. Ал ұлттық баспасөзіміздің қалыптасып дамуына қазақ газеті және қазақ қоғамындағы қоғамдық ой сананың әсіресе ұлттық интелегенция өкілдерінің ықпалы зор болғандығын ұмытпауымыз керек.
Жұмысының тақырыбының қазіргі кездегі маңызы өте зор. Алаш қозғалысы қайраткерлерінің тарихымызға қайтып оралуы еліміз үшін оның тарихы үшін ертеңгі болашағымызды бағдарлау үшін керемет ұлы оқиға екендігін көрсеу. Ахмет Байтұрсыновтың өмірінің бір ұшығын Қазақ газетіне арнап сіңірген еңбегін бағалай білу бүгінгі таңның ең өзекті мәселесі. Және де А. Байтұрсынов тікелей басшылық еткен бұл газет 85 жыл бойы халқымызға белгісіз болып келген. Бүгінгі таңда ақтаңдақтар бетінің ашылуына байланысты Қазақ газеті де өз дәуірінде халық газеті екенін аша білуіміз қажет. А. Байтұрсынов Әлихан Бөкейханов және басқа жазушылардың бұғанға дейін қалың орманға беймәлім болып келген шығармалары тұңғыш жарық көрді.
Деректеме және әдебиеттер тізімі:
а) Деректеме:
1. А.Байтурсынов Тағы да народньй сот хақында. -"Казак",-1913
- А.: Жалын,1991.-4б4б. // Ак. жол.
2. А.Б. [Байтурсынов Ахмет] Казакша оқу жайынан. «Казак»,-1913.-№14//Ак жол.-А.:Жалын,190І.-464й.
3. А.Б.[Байтүрсыпов Ахмет] Орысшса окушылар.-"Қазақ'.-19іЗ.-№26// Ак жол.-А.:Жалыл, 1991.-4645.
4. А.Б.[Байтүрсымов Ахліет] Окыі\ жайынан.- "Казак",-І9ІЗ.-№29//Ах жол. - А.:Жальш,1991.-464б.
5. А Б.[Байтұрсынов Ахмет] Казақ жерін. а.ту турасгьшдағы низам.-"Қазақ",-1913.-№29//Ақ жол. А.:Жалын,199І.-464б.
6. А.Б.[Байтурсынов Ахмет] Орьшбор 13 октяорь.-"Қазақ",І913.-№36//Ақ жол.-А.:Жальш, 1991.-4646.
7. А.Б.[Байтурсынов Ахмет] Қазақ һәм Дума.-"Қазақ",-1914 №57 // Ақ жол.-А.:Жалын,1991.-464б.
8. А.Б.[Байтүрсынов Ахмет] Закоп жобасының баяндамасы.-"Қазақ",-1914.-К7а80//Ақ жол.-А.:Жалын,1991.-464б.
9. А.Б.[Байтурсынов Ахмет] Бастауыш мсктеп.- Хазақ,1914.-№61//Ак жол. А.:Жальш,1991.-464б.
10. Аргын [Дулатов Міржакып] Шакірт.-'Хазак",-1913.-Кв30 Дулатов М. Шығармалары.-А.: Жазушы,І991.-384б.
11. Арғын (Дулатов Міржакып) Уиіінші шонь законы һәм к.азак.-"Қазак",-1914.-№51//М.Дулатов. Шыгармалары.-А.:Жазушы, 1991. -3846.
12. Арғын [Лулатов Міржақып] Чума съезінен. -'Қазақ",-1914.-№55// М.Дулатов. Шығармалары.-А.:Жазушы,1991.-384б.
13. Арғын [Дулатов Міржакып] Айкап туралы.-"Казак",-1914.-№ 56/Дулатов Б.Шығармалары.-А.:Жазушы,199І.-334б.
14. Байтурсынов Ахмет. Ак жол. -А.:Жалын,1991.-464о.
15. Байтүрсынов. Ахмет. Шыгармалары, /Кураст.О.Шэріпов. С.Дэуітов/-А.:Жазушы,1989.-320б.
16. Бөкейханов Ө. Шығармалар.-А.:Қазакстан,1994. .5X46.
17. Ғали хан [Бөкейханов Әлихан] Мүсылман сиезі.-"Қазақ",1914.-№88//Ә. Бөкейханов. Шығармалар. А.: 1994.-3846.
18. Ғали хан [Бөкейханов Әліссан] Кәкітай 1915,-№105 //Ә.Бөкейханов. Шығармалар.-А.: 1994.-3846.
19. Дулатов М.Шығар.малары //Курист.М.Эбсеметоз. Г.Дулатова.-А.:Жазушы,1991.384б.
20. Кыр баласы [Бөкейханов ӘлихапІ Дума һәм қазак.-"Қазақ,-1913.-№23 //ІДығармалар.-А.Қазакстан,1994. 3X46.
21. Кыр баласы [Бөкейханов Әлихам] Ашық хат. "Қазак.".-1913.-№21 //Шығармалар.-А.:Қазақстан,1994.-384б.
22. Қыр баласы [Бөкейханов Әлихан] Ліиык, хат.-"Қазақ",-19ІЗ.-№24 //Ә.Бөкейханов. Шығармалар.-Л.: 1994.-3846.
23. Қыр баласы [Бөкейханов Әлихаи] Тпғм би һәм билік. "Қазақ",-1914.-№50 //Ә.Бөкейхаиов. Шығармалар.-А.: Қазақстан, 1994.-3846.

ӘДЕБИЕТТЕР:
24. Азапты айдаудағы арман. //Егемен Қазақстан. 1997. 7мамыр.
25. Актамбеков К. Пути становлекмя и рпзвития Казахской педагогической печати 1870-1941-х годов. Авторсф. дис. каңд. пед. наук: 07.00.02 /-Алма-Ата:1992.-22с.
26. Ақшолаков Т. Елім деп ерте оянып //Егемен Қазақстан.-1996.-9шілде.
27. Ахмедов Ғ. Алаш «Алаш» болғанда. Алматы, 1996.
28. Әбдіманов Ө. "Қазақ" газеті.-А.: Қазақстан,1993.-168б.
29. Әбдіқасымов Б. Алғашқы қазақ газеттерінің тілі. Алматы, 1971.
30. Әдеби мұра. Революциядан бұрынғы мерзімді баспасөз бегінде жарияланған көркем шығармалар./Құраст. Ү.Суханбердина/-А,: Жазушы, 1970.-255б.
31. Әлмұқанова Р. "Казак," газеті жайында. //Қазақстан комунисі. 1991.-№1.-64-69б.
32. Болғамыш Д. Газет неге "Қазақ" аталады. //Қазақ өдебиеті. - 1993.-5 наурыз.
33. Бейсембиев К. Идейно-палитические течения в Казахстане конца XIX начала XX века.- Алма-Ата.: АІІ КазССР, 1961.-379с.
34. Бейсембиев К. Очерки истории обществеішо-политической и философской мысли Казахстана (дореюЗлюционннй период), -А.:Казахстан, 1976.-427С.
35. Бекхожин X. Қазақ баспасөзі тарихь очеркі (1860-1958)-А.:Мектеп, 1981-239б.
36. Бес арыс /Құраст. Д.Әшімханов.-А.:Жальш, 1992.-5446.
37. Боранғалиулы Т. "Халық көзі, қүлагы һом тілі".//Егемен Қазакстан.- /1997. - 4 ақпан.
38. Боранғалиүлы Т. Қазақ баспасөзінің кемсңгері. //Егемен Қазакстан.-1993.-21 кантар.
39. Есмағамбетов К. Қазақтар шетел әдебиетінде. А.:Атамүра - 1994.-2406.
40. Дәуітұлы С. Халықтың мұңын мұңдап, жоғын жоқтаған. //Алматы ақшамы. 1993, 2 ақпан.
41. Жармүхамедүлы М. Ахмет Ишан әулеті //Ана тілі.-1992.-№20. 21 мамыр.
42. Кәкімұлы Т. «Айқап» пен «Қазақ» арасы //Алматы, ақшамы. 1999.№22-96б.
43. Кәкішев Т. Қазақ әдебиеті сыныныц тарихы.-А.: Сапат, 1994. 4486.
44. Кәкішев С. Ахаң туралы оқиқат.- А., 1992.-1992.-1126.
45. Кенжебаев Б. Қазақ баспасөзінің тарихынан. А.1981.
46. Кенжебаев Б. Қазақ халқының ХХ ғасыр басындағы демократ жазушылары. Алматы, 1958ж.
47. Қазақстан тарихы. Очерктер /ред. Алдажүманов Қ.С., Қозыбаев М.К,-А: Дәуір, 1994.-4456.
48. Қазақ әдебиеті тарихының әзекті мәселелері /Құраст.Т.Кожакеев. -А.:Қазақ университеті, 1993.-1446.
49. Қазақ ССР тарихы. Бес томдық. III том -А.: Ғылым, 1982.-5606.
50. Қазақ совет энцітклопедиясы. -А. 1975.-6406.
51. Қамбар Атабаев. «Қазақстан тарихының деректанулық негіздері». – Алматы, 2002ж.
52. Мамажанов М.А. Асыл мүра. — А.:Қазақстан.1993.-1286.
53. Мамынова Б. "Қазақ" газсті және әдеби тіл. //Ана тілі. -1992.-28 кантар.
54. Нұрпеисов К. Алаш һәм Алашорда. -А.: 1995.-256б.
55. Нұсқабайұлы Ж. Аллаберген Л. Көне басылымдар. Құнды деректер. Аяулы есімдер. Алматы, 1997. 256б.
56. Өшірбайүлы Қ. Кайта тіріпген "Қазак,"//Егемен Қазақстан.-1992.-10 ақпан.
57. Сәкенбаев А. Кітап, тәуелсіздік пен демократия тұғыры. Алматы, 1999ж.
58. Сейфуллин С. Тар жол тайғақ кешу-А.: 1960.-4836.
59. Сыздықова Р. Ахмет Байтүрсыпов. -А.: Білім, 1990.-526.
60. Сақов Қ.Ө. «Қазақ» газетіндегі ұлттық-саяси мәселелердің жазылуы. Ғ.к.дисс. автореф. Алматы, 1998.
61. Фетисов М.И. Зарождение казахской публицистки. -Алма-Ата.:Каз.Гос.издат.,1961.-439с.
62. У. Субханбердина, С. Дәуітов, Қ.Сахов «Қазақ» газеті. Жинақ. Алматы, 1998. – 560б.
63. У. Субханбердина Қазақтың революциядан бұрынғы мерзімді баспасөзіндегі материалдар. Алматы, 1963ж.
64. У. Субханбердина «Қазақ», «Алаш», «Сарыарқа» Алматы, 1999.
65. Оразай Ф. «Қазақ» қайта шыға ма? //Қазақ әдебиеті. 1993. 29 қаңтар.
66. Ілиясова К.М. Қазақ съездері: қаралған мәселелері, шешімдері және олардың орындалуы (1917-1919жж.).т.ғ.к. дисс. Алматы,1999.
66. Шоқай М. Түркістанның қилы тағдыры. Алматы, 1992. 76б.
        
        Университеті Гуманитарлық факультет
Тарих кафедрасы
«Тарих, құқық және экономика негіздері»
(шифр және мамандығы)
Диплом ... ... ... ... және оның ... ... қызметі
Диплом жазушы: __________
(қолы) ... ... ... ... ___________
(қолы) ... ... ... ... ... ... – 20 ... ... ... ХХ ... ... ... газетінің шығуы,
қалыптасуы
............................................................................
....................... 10-19
1.1 ... ... ... ... ... ... негізгі мақсат, міндеттері
............................. 20-26
1.3 ... ... ... ... ... ... газеті мәліметтері – бірінші дүние жүзі ... ... ... өмірінің ... ... ... ... ... негізгі мәселелер
....................... 34-39
2.2 ... ... ... ... 40-47
2.3 ... ... ... ... 48-54
2.4 Мектептерде Алаш партиясының негізгі басылымы «Қазақ» газетін
оқыту ... ... ... ... ... ... Сан ... қойнауына көз жіберіп, ... ... ... лүпілін, ұлттық болмысы мен өркениетті әлемдегі
даму ... ... ... ... ол сол ... ... баспасөзі.
Бұл турасында, халқының қамын жеп өткен Ахмет Байтұрсынов: «Газет -
халықтың көзі, құлағы, һәм тілі» деп ... ... ... ... ... баспасөздің қажеттілігін, маңызын, мүмкіндігін түсініп, осы қанатты
сөз арқылы-жеткізуге тырысқан. Осы кезеңде ХІХ ... аяғы мен ... ... кең байтақ қазақ даласында ұлттық сана-сезіммен,
мәдениетпен, ой-пікірімен, арманымен, ... ... ... ... ... ... «Алаш», «Жас ... және ... ... ... Осы ... ... халқымыздың саяси - қоғамдық
ойы мен мәдени - ... ... ... ... ... көтеруге бар күш
жігерлерін қосқан қазақ зиялылары: Д. Сұлтанғазин, Ә. ... ... А. ... М. ... Ж. Аймауытов өз үлестерін қосты.
Бірақ, қоғамдық – саяси ... ... ... сoл ... ... ... ... отырылғандығы да анық.
Қазақ баспасөзінің тууы, қалыптасуы, дамуы, оның басты ... ... ... мен ... осы ... ... ...
тарих, филология, педагогика ғылымдарында толық зерттеліп бір ... ... ...... ... ... уәлаяты»
газеттері мен ''Айқап'' журналы ғана қазақ ғалымдарының еңбектерінде азды-
көпті зерттеледі деп ... ... Оның ... ... ... мен ... ... жазғандары ескерілмей, зерттеулер сыңар жақты
жүргізіледі.
Басқа газет – журналдар көбіне атаусыз қалып қойды немесе теріс ... ... ... пайдалануға тыйым салынып архивтерде, кітапханалардың
арнайы қорында сақталып келгенен еді.
Қай уақыта болса да ... ... ... ... саясаттан,
мәдениеттен, экономикадан тыс тұра алмайтының ... ... - ... ... ... ... төл идеялогиясын қалыпттастыратын, халықтың
сана-сезімін мәні бар функция екенін көреміз. Ал ... ... ... қазақ газеті және қазақ қоғамындағы қоғамдық ой сананың
әсіресе ұлттық интелегенция өкілдерінің ... зор ... ... ... ... ... ... өте зор. Алаш қозғалысы
қайраткерлерінің тарихымызға қайтып оралуы ... үшін оның ... ... ... ... үшін керемет ұлы оқиға екендігін көрсеу.
Ахмет Байтұрсыновтың өмірінің бір ұшығын Қазақ газетіне ... ... ... білу ... ... ең ... мәселесі. Және де А.
Байтұрсынов тікелей басшылық ... бұл ... 85 жыл бойы ... ... ... Бүгінгі таңда ақтаңдақтар бетінің ашылуына
байланысты Қазақ газеті де өз ... ... ... ... аша ... А. ... Әлихан Бөкейханов және басқа жазушылардың бұғанға
дейін қалың орманға беймәлім болып ... ... ... жарық көрді.
«Елім, жұртым» деп еңіреген есіл ерлердің аты ... ... ... қилы ... кешкен қиын тағдылары сарапқа салынып, өзіндік
бағасын алуда. Осы бағытта жоғалтқанымызды тауып, барымызды ... ... ... бірі - ... баспасөзі оның ішінде «Қазақ» газетінің ғылыми
тұрғыда зерттелуі.
Осы Қазақ ... ... ... ... сол кезеңдегі қоғамдағы
жағдай, ұлттық интелегенция туралы ... ... ... ... баспасөзі тарихына көз жіберіп, егемендік алған еліміздің
болашағы жолындағы ізгілікі істерімізде пайдаланып қолдану, ... ... ... тақырыпты зерттеудегі негізгі мақсатым: Сол кезеңдегі «Қазақ»
газетінің ұстанған бағыты және оның ұлттық ... ... әсер ... болатын.
Осы мақсатқа жетуде, мынандай міндеттер қойдым:
• осы уақытттағы қоғамдық саяси жағдай туралы қарастыру;
• есімі арамызға қайта оралған арыстарымыздың өмір жолы, ... ... ... осы ... қызметіне араласуына әсер еткен факторлар;
• қазіргі кездегі тарихтың жазылуында осы ... ... ... ... атын енді естіп, мәні мен маңызына ... ... өз ... ... ... ... бүгінгі қалың
оқырман қызыға оқуға қолы жетпес қасиетті «Қазақы» зерттеу құндылығы арта
түсті.
Қаншама жылдар қара күйе ... ... ... ... ... -
әлеуметтік орнын айқындауда.
Сондықтан оның бай материалын саралау, ... ... ... ... ... ... Тақырыптың деректемелік негізі Ә. Бөкейхановтың, А.
Байтұрсыновың және өзге Алаш қайраткерлерінің 1913-1918 ... ... ... ... ... табылады. Бұл еңбектерінде Алаш
азаматары сол кездегі қоғам шындығын сипаттап, Қазақ газеті арқылы ... ... Ә. ... 1913 ... ақпаннан бастап Орынбордан шыға
бастаған қазақтың ... ... ... анықтаушылардың бірі
болып қоймай, сондай-ақ ... ... ... ... ең ... бірі болған ұлы күрескердің сол кездегі баспасөздегі жарық
көрген, ағартушылық демократтық, оқу - ... ... ... жағдайды
таныстыратын Рухани мәдениет қарауынан, ... ... ... ... хат» ... бар.
А. Байтұрсынов газет беттерінде қазақ жұртына өнер білім шұғылысына
саяси және рухани жетілуге үндеген көсем сөздерін жариялаған.
А. ... ... ... «Қазақ һәм Дума», «Көшпелі һәм
отырықшы норма», «Оқыту жайынан».
«Қазақ һәм Дума» деген мақаласында «Қазақтың көбі ... атын ... ... ... ... ... соң ойлайды: «Тілеген тілегі ... ... бола ... деп. Бүгінгі Дума осындай күннен алыс»,-деген ой
айтқан, Думаның дәрменсіздік мәнін ашқан.
Зерттелу деңгейі: ... ... ... кеңес заманында тиісті
мүмкіндік болмағаны белгілі.
1919 жылы тамызда РСФСР-ң Ұлт істері жөніндегі ... ... А. ... ... ... Осы шағын көлемді
еңбегінде А. ... 1917 ... ... және ... ... ... қала қарсы алуына өз бағасын беріп, Алаш автономиясын жариялау мен
оның үкіметін құрудағы себептерді ашып көрсеткен.
Сәкен ... ... ... ... ... ... ... туралы» атты 1920 жылдан кейін, қазақ зиялыларының ... ... пен ... ... ... бастағанын айта келіп, жас
қазақ интеллигенциясының дем беруші ... Ә. ... А. ... М. ... ... ... газетінің төңірегіне халықтың зиялы
өкілдерін топтастырып ұлттық саяси ұйым құру ... ... ... ... ... бір ... ... газетіне жетекшілік
екен, оның шығуына қатысқан қайраткерлер қызметтерінен қуылып, Қазақстаннан
аласталып, олардың басым көпшілігіне ... ... жау ... ... контреволюциялық әрекеттер ұйымдастырушылар деген саяси айып тағыла
бастады.
1930 жылы ... ... 35 ... ... жаза кесілді. А.
Байтұрсынов ... өлім ... ... ... ол үкім 10 жылдық
мерзімге концлагерьге отырумен алмастырылды.
1930 ... ... ... ... ... ... ... зерттеу еңбектер жазу мүмкіндігі толық жазылды. 60 жылдай ... ... ... және ... ... ... қарайлайтын, оны
шығарушыларды «буржуазияшыл ұлтшылдар», «халық жаулары» деп ... ... ... мінбелерден жалған сөздер айтылып келді.
1980 жылдың соңына қарай «Қазақ» газеті кертартпа ұлтшыл ... ... ... ... ... ... қазір белгілі болып
отыр.
Тақырыптың зерттелу кезеңдері:
- Бірінші кезең 1920 жылдар бұл кезде «Қазақ» ... ... ... ... атқарған кейбір прогессивті қызметі
мойындалады. Бұрынғы Алаш қайраткерлеріде 1920 ... ... ... алға ... ... мүмкіндігінше насихаттап, зерттеу еңбектері
үшін маңызды ойларын алға ... ... ... ... ... ... ... қарсы деп саяси айыптаулар айтылған.
- Екінші кезең 1930-1950 жылдардың арасы тотолитарлық жүйенің қысым
идеологиясының шарықтау шегіне жетуіне, саяси ... ... ... газетінің ол халыққа сіңірген еңбегі ... ... ... ... бұл ... ... жоқ.
- Үшінші кезең 1950 жылдарының - ... – 1980 ... ... ... байланысты қазақ баласының тарихы бірнеше зерттеушілер
тарапынан қарастырылды.
- Төртінші кезең 1980 жылдар соңы 1990 ... ... ... 1991 жылдан бастап «Қазақ» газетінің ел тарихындағы ... ашып ... ... ... әдебиетінде (М. Б. Олкот, Колгейт универсеінің профессоры, АҚШ)
керісінше қазақтардың ХХ ғасыр басындағы саяси қозғалысы оның дамуына үлес
қосқан ... ... ... ... ... еңбегінде «Қазақ» газетін шығарып тұрған қазақ зиялылары осы
қоғамдардың бәріне жөн сілтеп, ... ... де ... ... бағыты көзі ашық қазақтардың ой - пікірін білдіруге шақырды,
қалың көпшілік газет беттеріндегі уәждерге қосылды, тіпті ... де ... ... ... ... көтеріп отырды» - деп
көрсеткен.
Х. Бекхожиннің еңбегінде қазақтың мерзімді баспасөзінің пайда болуы
және даму кезеңдері ... ... Қ. ... ... сол ... ... идеялық ағымдарға
оқтала отырып, баспасөз әлеуметттік, аграрлық - ... ... ... мәселелеріне тоқталған /34/.
Кеңес дәуірінде жарық көрген әдебиетте саяси, идеологиялық себептерге
байланысты «Қазақ» газетіне әділ баға ... онда ... ... ... жасауға мүмкіндік болмады.
М. И. Фетисовтың, Х. Бекхожиннің еңбектерінде қазақ баспасөзі ... ... ... жат идеялар, фактологиялық тұрғыдан жеткілікті
талданбай, сыңаржақ даттау ... ... ... еңбегінде қазақ баспасөзінің дамуы әр кезеңде де тарихи
оқиғаларға байланысты зерттеліп баспасөз ... ... ... ... ... ... ... қызметін ашып көрсетуге
тырысқан.
Т. Кәкішев те қазақ баспасөзінің ... ... ... ... ... ... ... тәуелсіздік алғаннан кейін тақырыпты шын мәнінде зерттеуге
мүмкіндік туып отыр.
«Қазақ» газеті туралы Ө. Әбдімановтың еңбегі ... ... ... ... өмірге келуі атқарған қызметі газет бетінде жарияланған
материалдар арқылы сипатталады.
Сонымен бірге қазіргі ... оның ... «Ана ... «Егемен
Қазақстан», «Қазақ әдебиеті» сияқты газеттерде бірқатар зерттеу материалдар
жарияланған. Олар М. ... Қ. ... Т. ... ... ... Бұл ... жарияланған мақалаларда қазақ
баспасөзінің қалыптасауы, дамуы оның ... ... ... ... бар ... айтылған.
1998 жылы «Қазақ энциклопедиясы» бас редакциясы «Қазақ» газетінің
жинағын басып шығарды. «Алаш» ... ... ... ... ... ... һәм тұңғыш редакторы А. Байтұрсыновтың туғанына 125
жыл толу қарсаңында ... ... Сол ... ... ... шығу
тарихы да, ел көтерген мәселелер туралы ... мен ... ... ... ... ... ... шығуы, газеттің көптеген өзекті мәселелері туралы
деректер мен әдебиеттер белгілі бір дәрежеде жүйеге келтірілді.
«Қазақ» газетінің шыға ... ... ... қаласындағы
орталық мемлекеттік мұрағат қорында ішкі істер министрлігінің рұқсат қағазы
сақталған. Сол құжатта: «согласна циркулярному распоряжению 9 ... ... 14508 ... ... ... что мною одновременно с этим
разрешаю киргизу 8 аула Кызылжингиской волости Тургайской ... ... ... под ответственным в полном объеме редакторством киргиза
5 аула Тусулской волости Тургайского ... ... ... ... ... газету на киргизском языке, под названием «Казах»
(Киргиз).
Баспасөз - өз заманының ... ... ... ондағы қоғамдық
жағдайлар арқылы, басқа да құжаттардың көмегімен ... ... ... аяғы мен ... ... ... даласында үлкен өзгерістер
жүріп жатқан еді. Бұл жылдар әртүрлі ... толы ... ... ... ... отарлау саясатының күшеюі, ... ... ... ... сол ірі ... басты
белгілерінің қатарында болатын.
Сонымен қатар, Ресейдің өз ішіндегі жағдайлар: 1905 ... ... ... ... іштей іруі айқындалған болатын. Ұлттық
интеллигенция қоғамдық саяси, экономикалық өзгерістерге білек түре ... ... сана ... мен ... бүкіл ресейлік дамудың деңгейіне
көрінуіне олар ерекше қызмет етті.
Ғасырдың аяғы мен ғасырдың басындағы қазақ қоғамында азаматтық ... жаңа ... ... Жаңа ... ие бола ... кезі. Оған себеп болған
қоғамдық сұраныс қазақ елінің зорлықшыл отарлау саясаты нәтижесінде шұрайлы
атамекенінен ... еді. Ал осы ... ... биік ... жас ... ... Бұған дейін жер дамуымен ел намысында ... ... ... келген батыр, би ақсақалдары болатын.
Әрбір тарихи кезеңнің ... өз ... ... ... ... ашықтан–ашық «переселендерін» қаптатып, ал жергілікті
елді қамау объектісіне айналдырған қуатты империяға қарсы тұру үшін ... ... ... халықың сезімімен бірге ұлттық санасында қозғау сала
алатын саяси терең әлеуметтік күш ... ... ... күш ... ... ... әкелген, сан жағынан көп емес ұлттық интеллегенция
еді.
Қазан төңкерісі ... ... ... ... ... саны екі
жүздің үтсінде, ал арнаулы орта білімділерінің саны ... асып ... ... ... ... ... заң қызметкерлерінен бастап, қара
жаяу шаруа ошағынан ... мен ... де бар ... ... ... үшін бұл ... санның көп емес екендігі түсінікті. Бірақ
ұлттық интеллигенцияның өз елінің ... ... орны мен ... ... оның саны мен ... керек /14.463./.
Батыс пен Шығыс бірдей қозғалысқа келген тарихи кезеңде саяси қызметін
бастаған ... ... өз ... ... үшін тер ... ... ету үшін ... аздығы кедергі бола алған жоқ. Жаңа қалыптасып келе
жатқан қазақ интеллигенциясының белгілі бір бөлігі зорлықшыл биліктің ... ... ... ... патша шенеуліктерінен асып түсіп жатты. Олар
үкімет жарлықтарын халыққа жеткізуші ... ... ... ресми идеологияны қоғам санасына сіңіруші, қажет болса, тыңшы
да міндетті атқарды.
Бірақ бағымызға қарай, ұлттық интеллигенцияның қоғамдық бітім ... бұл топ емес еді. ... ... ең ... ... еткен бөлігі патшалық билікке қарсы оппозицияда болды. А. ... ... ... ... ... ... қалған жерінің» жоғын
жоқтады. 1905 жылы ... ... ... ... ... ... 1917 жылы өмірге келген Алаш партиясы мен Алаш үкіметі
аралығына дейін – олар жүріп өткен азапты ізденіс пен ... толы ... ... ... ... ... бұл кезеңдегі ұстанған бағыты
қазақ қоғамының сол тарихи кезеңдегі даму ... ... ... да ... пролетарлық қозғалыстың негізінде қалыптасып, даму
алған коммунистік идеологиялық кері, бостандық теңдік туысқандық ұрандарын
әлемге жария ... бұл ... ... ... ... ңұсқасын
өмірге әкелген буржуазиялық демократия анағұрлым жақын, түсінікті көрінді.
Қазан төңкерісіне дейін қазақ ұлттық қозғалысының бастаушы ... ... ... ... ... ... ... негізгі себеп осы еді.
Ғасырдың басында орталық тәуелдікке қарсы көтерілген елдердегі ұлт-
азаттық күрес ... ... ... ... көреміз және бұл толық табиғи қозғалыс болатын . Өйткені
ұлт - азаттық күрестің алдында ... ... ... ... таптық
еркіндік емес, ұлттық саяси еркіндікке жету, яғни метраполиядан – ... ... құру ... ... ... ағым ... қоғамым үшін өмірлік мәні бар мәселе,
әрине жер еді. Патшалық әкімшілік ... ... де, ... ... ... ... ең ... жерлерін ішкі Ресейден көшіп келген
қоныстанушыларға алып ... ... ... нәтижесінде қазақ қоғамының
дәстүрлі мал шаруашылығы бұрын болмаған дағдарысқа ұшырады. Оның ... өмір ... ... ... /13.312./.
Мемлекеттік Дума мінбесін пайдаланып, Орталық ... ... ... ... орыс ... ... ... мәселеге
орыс демократиялық қауымының назарын аударып, табанды күрес жүргізді.
Ғасыр ... орыс ... ... елдерінде кең тараған
«Тәржіман», «Уақыт» сияқты татар, ... ақ ... ... сияқты
қазақша газет–журналдарды ұлттық интелегенциия өкілдерінің жазған сансыз
көп мақалаларындағы ортақ ең ... ... осы жер ... ... ... ... ... халықты шоқындыру, оны өзіне
рухани тәуелді ету сияқты қосымша шараларсыз баянды болмайтындығы белгілі.
Мұндай саясаттың түпкі мақсаты ... ... ... бойы ... дін, ... ... ... сол халықтың өзінің санасында
теріс пікір туғызу, ол жасаған ... ... ... шек келтіру
патшалық биліктің бұл саяси – экономикалық және ... ... ... ... пен ғана ... беру ... еді. Ол ... ондай күреске
малып шығу алдымен оның ұлттық санасын оятып, оған шын мәніндегі өз ауыр
жағдайын түсінуге ... ... ... /18.222./.
Сонықтан да ғасыр басындағы ұлттық интеллигенция қоғамдық ... ... ... қызметті тең алып жүрді. Олардың күшімен жарық
көрген «Қазақ» ... екі ... ... ... ... өз оқырмандарына ең
алдымен қазақ шындығын терең түсініп, қорытуға, сол ... ... ... ... ... тиісті болды. Қазан төңкерісі қарсаңында қазақ
қоғамдық ... ... ... азды-көпті жолымен жүріп ... ол ... ... ... ... ... ... бұл арада ғасыр басындағы ... ... өз ... ... ... ... ... шығу мүмкін емес. Ол туған халқының ең
ауыр ... ... яғни ... ... ояну ... бет ... басқа халықтарымен бірге өзінің табиғи құқығы - ... ... қол ... ... ... ... осы биік мақсаттарға бар жан-
тәнімен қызмет етті және сол жолда ... озық ... ... ... ... көңілінде мақтаныш сезімін туғызатын ... ... ... мына ... ... «Қазақ» -
қоғамдық саяси және әдеби газет. 1913 жылдың ... ... 1918 ... ... ... бір рет, 1915 жылы ... екі рет Орынбор
қаласында үзбей шығып тұрды. Алғашқы жылдары 3 мың дана, кейін тіпті 8 ... ... ... ... таралу аймағы да кең болған.
Газет материалдарына жүгінсек, ... ... ... ... ... Уфа, Ташкент қалаларынан, сонымен қатар қазақ даласының
барлық облыстарына тұрақты жаздырып алушылар ... Сол ... ... ... жер - жерде тілшілерін ұстанған.
«Қазақ» газетінің ... ... - ... ... саяси
көзқарастарын білдіру.
Онда езгідегі халықтың ой-санасын оятып, саяси ... ... жиі ... ... ... ... ... тұрақты түрде бақылауға ұстаған. «Қазақтың» ... ... ... ... болмысын, ерекшеліктерін сақтау болды. ... ... деп ... өзі ... ... ... қате ... ішкі
қарсылықтан дүниеге келген /28.166./.
«Әуелі – газет халықтың көзі, құлағы һәм тілі» деген ... ... ... ... жазылды. Ал газеттің неге «Қазақ» деп
аталғанын: «Аталы жұртымыздың, ауданды ұлымыздың ... аты ... ... ... қойдық. Ұл үшін деген ұлғаюына ... ... ... ету ... ... міндет. Халыққа қызмет ... ... тура ... бірі осы! Жол ... ғұмыр қысқа, қолдан
келгенше істеп кетелік» деп жазыпты.
Қазақ төңкеріске дейін шыққан ұлттық басылымдарда ең көп ... ... ... бетінің оң жақ шекесінде қазақ ауылының ұлттық
бет ажары - киіз ... ... ... оның ... «Қазақ» деп араб
графикасымен жазылған. Материалдардың ... ... ... өр
бағанға орналасқан. Қоғамдық - саяси ... бас ... ... – экономикалық жағдайлар бірнеше нөмірлерге жарияланып тұрған.
«Ішкі хабарлар», ... ... ... ... ... ... жылдары «Соғыс», «Газеталардан» деген айдарлар қосылған.
Газет өз ... өте көп ... ... ... Газет алғашқы жылдың өзінде-
ақ 3 мыңнан астам тиражбен ... ... – 694, 2. ... 3. ... 4. Сырдария-327, 5. Орал-
301, 6. Жетісу-157, 7. Ішкі ордалық - 136, 8. Ферғана – 30, 9. ... 10. ... өзге ... 1. ... –37, 2. Уфа-14, 3. Қазан –
13, 4. Қытай қазағы - 10, 5. ... 6. ... 7. ... – 3, 8.
Томск – 3, «Қазақ» - 3007 дана ... ... ... ... ... қилы - қилы ... ... саясат аңғарын айнытпай тануында. Танып қана қоймай, ұлтына азаттық
жолын сілемін тауып, сүрлеуін нұсқады. Бостандық пен ... ... ... ... ... сынды қыран ойлы қазақ зиялыларының
күш жігері, қайраты мен ... ... ... ... ... ұзақ ... бойы ... саясаттың тозағына қарылған. Ақ-
қараны айыртпас солақай саясат дегеніне жетіп, “халық журналының” газетін
85 жыл бойы ел ... ... ... ... ... қатарында “Қазақ” газетінің алатын орны
ерекше. Өйткені ол басқа басылыммен салыстырғанда ұзақ ... ... ... ... ... “Қазақты” дүниеге келтірген және оның ... ... Алаш ... ... ... ... жетекшілері
А.Байтұрсынов, Ә.Бөкейханов, М.Дулатов сияқты қайраткерлер болды. ... мен ... ... серіктері “Қазақ ” газеінің жалпыұлттық басылым
дәрежесіне көтерді.
Қалған ұлттық баспасөз органдары мұндай дәрежеге жете алған жоқ, олар
қысқа мерзімде ... ... ... ... ... ... жатып жабылып
қалды. Мысалы, 1918 жылы Қызылжарда шығып тұрған “Жас азаматтың” жиырмадан
астам саны “Абай” журналының (1918, ... ғана ... ... ... өз ... ең мол ... ... болған. Әрине, үнемі бір
қалыпта сақталып, ұдайы өсіп ... ... та ... басылымдарға тән
құбылыс өрлеу, бәсеңдеу кезеңдерін басынан өткізген.
Қазақ жұршылығының көңілін тауып “шыққалы бері қазаққа не керегін, ол
керегіне қолы ... үшін не ... ... ... “Қазақ” осылай дүниеге
келген. Оның алдына жетілдіре түсу мақсатары ... ... ... ... екі ... кесе көлденеңдеп тұрды.
Алдымен, қаржы мәселесі, сонан соң патша ... ... ... ... ... ауыр соққандығын “Жер аудару”деген
мақаладағы 9 нөмірінен ... ... ... ... ... тексеру,
тінту, абақты, штрафтан “Қазақтың” көзі ашылған жоқ” ... ... ... ... ... ел – жұрт көмегін аямаған. Газеттің ... ... ... ... ... ... ашуы өте ұтымды
болған.
“Қазақ” газеті ... ... ... ... үшін ... ... ... “Алаш азамттарына” аты ... ... ... әуелі керектігін түсініп, білу қажет, екінші
білгеннен кейін баспасөзден жұрттың пайдалану жағын ойлап, іс қылу ... ... ... олар ... істерді екі түрлі жолмен жүргізіп
жатыр”, - деп келе ... ... ... ... ... ... себеп
“әуелгі жолмен іс жүргізуге бұл ... ... ... ... ... ... қылмады деп қарап отыруға бола ма? Екінші жолмен
іс жүргіуді ойлап ... ... ... сана ... байлар аз
болғанымен, өз санасымен, адамгершілігімен көмектесе серіктікке аз ... ... ... ... Алаш ... серіктесіп қосылған пұлымен
жүргізбекшіміз”, - деп жазды.
“Азамат серіктіктігінің” басты мақсаты “Қазақ” газетінің ... ... ... ... Онан басқаларын кезінде шамамызға қарай
көрмекпіз. Серіктікке ... ... ... бір басына жүз
сом” - деп жалғастырады одан әрі ... ... ... ... алдыңғы қатарлы азаматтары көтеріп кетіп “Азамат серіктігіне”
кірді. Олар ... ... ... ... М.Дулатов, А.Байтұрсынов,
Бадрисафа Байтұрсынова, А.Богитаев, Ғ. Бөкейханов т.б. /39.133./
“Қазақ” шығарған басылымның ұзаққа бармасына үйренген жергілікті ... ... ... жабылады деген үмітте болды. 750 сомдық қорымен
іске кіріскен газеттің ... ... ... әкімшіліктің сенімі орынды
да еді. Бірақ газет ... күрт ... ... ... да ... өткеріп
отырған. Мұндай қиындықтар тұсында жазылған “Ауқатты алаш ... ... ... биыл мың алты ... ... ... Он облыс қазақ
ұлты үшін ... бір ... бір ... еді, ... ... ... енді жалғыз газет қалды, - деп реніш -өкініш білдірген.
Ал 1915 жылғы 4 ... ... ... ... атты ... жаңа ... ... аптасына екі рет шығаруға
кірісеміз дей келе А.Байтұрсынов газет шығарудың қиындығына тоқтала ... ... ... қиын ... ... Қиын ... ... газеті
шыққаннан кейін біліп отырмыз. Заман тар, жер жолсыз, қалып тәртіпсіз, іс
құралсыз, ... ... ... ... ... ... ... ауыртпалық
барлығын оқушыларымыз айтпасақ та білер дейміз” - ... ... ... ... қысып, оның қыспағынан бүкіл ел болып,
көптеп - көмектесуінің арқасында құтылса, ... ... ... күш әлсіз болған. Ол күндерде ... қай күні ... ... қай күні айдап жібереді деген қауіп зор еді ... ... ... ... ... ... М.Дулатов толық
мәліметтер келтірген: “Редакцияда жиі – жиі ... ... ... ... не ... бастығына жиі жауапқа шақыратын
/31.61./.
1914 жылы ... ... 80 ... МВД ... ... ... билеу Ережелері А.Байтұрсынов сынағаны үшін Орынбор губернеторы
Сухамалинов оған редактор ... 1500 сом айып ... ал ... ... жағдайда А.Байтұрсыновты 3-ай абақтыға жабумен алмасыру жөнінде
бұйрық берді. 1500 сом төлеу ... ... ... ... ... ... қарамастан … кесімді мерзімге
отыруға келісім берді. Қазанның 20-да А.Байтұрсыновты ... ... ... ... ... жіберді. Кешікпей редакция адресіне
телеграфпен аударылған ақшалар жауып кетті, ... ... ... ... ... соң, 4-5 күн ... босатылды. “Қазақ”газеті
бұдан кейін де талай рет әртүрлі сомаға, ... , ... 3000 ... айыпқа тартылды.
“Қазақ”тарихы – еркіндік шежіресі. “Қазақ”газетінің ... ... ... да ... отырған.
“Қазақ” 1913 жылдың ақпанының 1918 жылдың күзіне дейін шығып тұрды.
Қазақтың ұлттық баспасөзінің қалыптасу ... ... ұзақ ... ... ... ... жоқ. Оның осы 5 ... созылған аз ғұмыры тарихи
оқиғалардың бар шежіресі мен оның қазақ ұлының энциклопедиялық ... ... ... бірнеше рет тоқтатылып, бірақ жабылмаған.
“Қазақ” газетінің толық жабу туралы ... ... ... үкіметі берді.
Омбы Атқару Комитетінің 1918 жылы жылы 4 наурызда Орынбор Советіне берген
телеграммасында: “В виду от ... что ... ... ... Алаш против
Советской власти, организуя Алаш – Орду, просим немедленно закрыть газету”
деген ... ... ... үкім ... ... ... ... Сөйтіп, “Қазақ” өзінің 265
санынан кейін тоқтатылды. Бұл аймақтарындағы ... ... ... ... ... ... ... /48.110./.
Осылайша советтік қудалаудың алғашқы кезеңінде болашақ ... ... ... ... 1918 жылы ... ... ... ұлттық ұйымдарды, қоғамдық және баспасөз органдарын жапты.
1.2. “Қазақ” газетінің негізгі мақсат - міндеттері.
“Қазақ” ... ... ... ... үшін ... екі
тұрғыдан құнды. Біріншіден, газет материалдары ХХ ғасырдың ... ... ... ... ... ... түрлі қоғамдық, процестерді
зерттеп тану үшін аса бағалы деректер ... ... ... ғасыр
басындағы ұлт-азаттық қозғалыстың қалыптасып, даму арнасында өмірге келген
бұл басылым ең ... ... үшін ... ... ... етті. Демек, отарлық езгі мен ... ... ... ... ... азапты күрестің негізгі идеялық
бағыттары мен ... ... ... ... ... ... бетіндегі тіршілік иесі еркіндік үшін жаратылған. Өсімдік екеш
өсімдік те қалағанынша өркен ... өз ... ... ... ... ... ... Жан-жануарлар атаулының да, аңсары сол. Ал адам ше? Шыр
етіп дүние есігін ашқаннан ... ... ... ... талпынған
тірі пенде қашан жер қойнына кіргенше өз мүддесі жолында тырмысып, тырбанып
өтпей ме?
Шыққан тегі мен өскен тарихының, ... мен ... ... ... мен ... ең ... тілі мен дүниетанымының
ортақтығы бір ұлт етіп ұйытқан ... ... әлгі жеке адам ... бойы азат ел ... ... жер ... адамзат тарихынан өзіне
лайықты орнын алуды армандап өтеді.
Үш жыл бойы ... ... ... ... ... ... ... орнатып, айналасы төрт – бес ... ... ... ... ... ... ұлы күш еді – деп таң ... болса,
сол ұлы күш осы – ғасырлар бойы халқымыз көкірегінен өшпеген азаттық рухы
/44.98./.
Ұлы Абай ... “Өз ... өз ... ... ”, жат ... ... үш ғасыр бойғы өзгеге тәуелділік халқымыздың бірнеше
буын ұрпағының бойындағы ... ... ... рухын езіп–жаншып,
дүниетанымымыз бен ділімізді әртүрлі қитұрқы идеологиялық ... ... ... ... рас. Бірақ, халық көкірегіндегі тәуелсіз
елдігін қайта ... ... үміт ... ... жанып, ауық–ауық лап етіп
белгі беріп қалатын. Әсіресе, ХХ ғасырдың ... ... өсіп ... ... ... өз халқының болашақ даму ... бел шеше ... ... білімдарлық пен парасаттылықты,
саяси күрестің тәсілдері мен қалыптасқан ... ... ... ... меңгерген қазақ зиялыларының бұл тобы ... ... ... қылышпен зеңбіректің аузына қарсы шабатын ... ... ... Олар ... ... ... ... көмескі
тартқан рухын оятып, біліммен қаруландырып, бірте - бірте тәуелсіз ... ... қиын да ... ең ... ... ... ... Ал халық рухын оятудың басты құралы – ел арасына ресми ... ... ... ... ... ... ... басты мұраты болып табылатын
газет ұйымдастыру еді. Міне 1913 – 1918 жылдар аралығында шыққан ... ... ... ... шыққан болатын. /50.555./
«Қазақ» газетінің бар мүмкіншілігін ағартушылық мақсатта ... ... ... ... ... ... бірге ұлт-
азаттық қозғалыс идеологиясының негізін жасады. Анығырақ айтқанда, ... ... ... ... ... ... қарсы
демократиялық интелегенцияның күнделікті әрекеті нәтижесінде ... ... өмір ... ... қоғамдық қозғалыстың ... ... ... ... жылдар аралығында «Қазақ» газеті
іске асырған бұл қызымет негізінен ... екі ... ... ... ... ... демократиялық интелигенцияның алдында тұрған ең басты
міндет барлық ... ... ... ... үшін күрестің бағыт-бағдарын
және ... ... ... ... ... ... ... жету
феодалдық тәртіптер мен қатынастарға, күні ... ... ... ... ... ... бір ... жүруге тиіс еді. Соған
байланысты ұлттық интелегенция өз еркінен тыс ... ... ... ... да ... ... ... түсінігі бойынша, «Қазақ» ең алдымен
самодержавиелік биліктің ішкі және ... ... дала ... ... ... ... ... оларға билік тұрғысынан түсінік
беруге тиіс. Газеттің мұндай міндетін А.Байтұрсыновтың 1914 жылы 8 ... ... екі рет ... ... рұқсат сұрап, өз қолымен
губернаторға жазған арызына қосымша тіркелген ... ... ... қиын ... Он бес тармақтан тұратын бағдарламаның алғашқы үш тармағы
бойынша, газет халық ... ... өз ... ... алады:
1. Қазақтарға қатысты өкімет нұсқаулары мен заңдары.
2. Мемлекеттік Дума мен ... ... ... Ішкі және ... ... орындар «Қазақтың» саяси бағытын өте мұқият бақылап ... ... мен ... ... ... күдік туғызбау
үшін, алғашқы жылдары мойнына алған міндеттерге сай материалдар беріп,
түрлі бүркеме айлаларға да ... Бұл ... ... ... ... ... газетті жабылып қалудан сақтау әрекеті болатын. Жоғарыда
аталған генерал ... 1914 жылы ... ... ... аудандық жандарм
бөліміне жолдаған аса құпия хатында “… ... что в ... с ... 1913 года ... ... ... киргизкая газета
подназванием “Қазақ” (Киргиз), которая является единственным краевым
органом, ... ... ... ... ... ... ... населения полезные сведение из ... ... ... и ... и ... ... с ... Со времени своего
существования газета эта не укланялась от принятой ею ... ... ... ... в ней ... не ... сол жылғы қарашада
Торғай губернаторына жолдаған қатынасында: “Қазақ” – ... ... ... ... ... деп ... ... бұл келтірілген
фактілер “Қазақты” шығаруға келісім берген ... ... оған ... сай ... жүктегендігін, ал газет шығарушылар оны мойындауға
мәжбүр болғандығын көрсетсе керек.
Дегенмен, “Қазақ” алғашқы сандарынан бастап-ақ сырт ... мен ... ... бар, көздеген мақсаты ... ... ... ... ... ... ... орындары атына берген арызына тіркеген
газет жоспарында да, ... ... ... бірінде оның мақсат-
мүддесін білдіруге арналған мақаласында да айтқан жоқ-тын. ... ... ... ... ... саяси мәселелерге арналған мақалалары арқылы
да, тіптен кішкене жарнамалар арқылы да сол ... ... ... ... ... ... Ол ... - ортағасырлық мешеу ... ... ... қазақ қоғамын ояту, оны қараңғылық пен ұлт-азаттық
езгіге қарсы күрес жолына алып шығу ... ... ... ... ... ... 1913 жылғы
газеттің №1 санындағы құлақтандыруда: “Газетіміздің көп мақсатының бірі ... ... ... ... жиып, қазақ тілінің бетін жөндеп, жолын
ашпақ, сондықтан ... ... ... ... басылған өлеңдер,
қиссалар бәрі де қабыл алынады, басылмай ... ... ... ХХ ... басындағы қазақ елінің саяси-әлеуметтік өмірінің
ең түйінді мәселелеріне, қазақ шаруашылығы жағдайына, жер мәселесіне, басқа
елдермен қарым-қатынасына, ... бала ... ... ... ... салт-санаға, тарих пен шежіреге арналған құнды
мақалалар жарияланды ... ... ... ... Міржақып Дулатов, Әлейхан
Бөкейхановтар: ... ең ... ... ұстанған жолы, жұртына арналған
мақсаты, оған бастайтын бағыты, жөні ... ... ... ... ... жазылған сөздер мағына жағынан толымды, көңіл жағынан
қонымды, түзу жағынан ... сын ... ... ... ... - деп
газеттің өз жолы, белгілі мақсаты мен бағдары болумен қатар, газет сөзінің
әсерлі ... оның ... ... ... көңіл бөлді.
Газеттің өзінің ұстанған жолымен ... ұлт ... үшін ... дәлілі оның тарихы болса, газет сөзінің оқырмандарға әсерлі
де түсінікті болғандығының, көңілдеріне ... ... ... “Қазақтың еңкейген кәрі, еңбектеген жасына түгелімен ой түсіріп,
өлім ұйқысынан оятып, жансыз денесіне қан ... ... ... ... ширықтырған, етек-жеңін жиғызған “Қазақ” газеті болатын деп жазуы
оны үстіне газет авторларының: ... өз ... ... сөздің
бәріне де иеміз” – деп айтуы, газет сөзінің сенімділігін аттыра түседі.
Келтірілген мысалдар “Қазақ” газетін шығарушылардың өз ... ... ... ... Бұл ... газет
материалдарының шынайылық дәрежесінің ... ... әсер ... ... ... авторлары Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатов және Әлихан
Бөкейхановтың “Қазақ” ... ... ... ... тоқталатын болсақ, алдымен олардың өздері шығарып ... ... үміт ... оған аса ... ... ... керек. “Қазақ” газетінің бетіндегі алғашқы сөздерін “заманына
қарай адамы” деген сөз бар – деп ... ... ... сол ... сай амал жасауға көмектесетін нәрсенің бірі газет екендігін айта
келе:
“Әуелі газет – халықтың көзі, құлағы һәм тілі” – деп, ... ... алар ... ... бағалай келе, сол газет арқылы: “Дүниенің
төріне тырысқандар төрден орын алып ... ... ... ... Есікте қалмай, төрге тырысалық. Басқалар төрге бара жатқанына қарап,
бізде солардың істегенін істейік – деп, ... өзге ... ... ХХ ғасырға лайық іс қылуға, яғни газет шығаруға ... ... ... ... ... бастаған оның шығарушылары
газет жұмысын ел мүддесіне сай ұйымдастырып, оны ел керегіне жаратуға барын
салды. ... ... ... ... қағаздың төрт бетін
шұбарлап, тасқа басып шығару емес, елді жақсылыққа бастап, ... ... ... ... ... Олардың ойынша: “газет адасса,
көпті адастырады, жаңылысса көпті жаңылыстырады. ... ... ... ... ... ... ... жерінде жан-жағына қарап, аяғын
байқап баспақ, ақыл ... ... ар ... жағын ойлап аңдап сөйлемек”.
/50.569./
Осылайша, А.Байтұрсынов, Ә.Бөкейханов, М.Дулатов бастаған сол ... ... ... бір ... ... ... үнін ... жеткізіп тұрған “Қазақ” газетінің бес жыл бойы 265 ... ... ... ... ... тым аз. Бірақ, сол ... ... ... ... ... ... елде
отаршылдардың көз алдында жария түрде тәуелсіздік идеясын насихаттайтын
газетті бес жыл ... тұру ... ... ... ... аз ... ... барша қазақ зиялыларын
ортақ мақсат жолында ... ... ... ... қоңырау сынды
халықтың қалғи бастаған рухын ... ... ... ... ... ... жинай білді. Қазақ тарихындағы ең алғашқы ірі қоғамдық ұйым
“Ұлттық-демократиялық” Алаш партиясының ұйымдасуына ... ... ... ... ... аударылып төңкеріле бастаған тұста Қазақ елін аласапыраннан
аман-есен алып шығып, ... ... ... ... ... ... ... үні болған да осы газет. Амал не, сөз жүзінде
езілген ... ... ... ... еткенімен іс жүзінде мүлде басқа
принципті басшылыққа алған Кеңес өкіметінің қаһарына қарсы тұру ... ... ... ... өзіне жүктелген міндетті орындап мақсатына
жетіп ... еді. Оның ... ел ... шақырған үні ұрпақтан ұрпаққа
жаңғырып жетіп, үзілмейтін ұлы сарынға ұласқан “Қазақ” – газеті, - ... ... 1913 жылы ... ... – “Ел ... ... ұғып,
емін біліп, енді қазақты оятып, күшін бір ... ... ... саясатына
қарсылық ойлап, құрғақ уайымнан да, бос сөзден де, іске қарай аяқ ... ... қыла ... уақытқа келді. Бұл тұтынған жолында “Қазақ” газеті
өз міндетін дөп атқарды”.
1.3. “Қазақ” газетінің ... ... ... басы - ... халқының тарихында ой-пікірдің өрлеуіне
мүмкіндік ... ... ... ... ... ұлттық сананың ояну
дәуіріне жол ашқан кезең. Осы аса ... ... ең ... саласы -
әдебиеттің, қоғамдық сананың көрсеткіші – баспасөздің күрт алға ... ... Бұл ... ... ... ... шығармашылығы өзінің шырқау шегіне
көтерілсе, Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатов, тәрізді ... ... ... көркемдік сипаты саны дүниелері арқылы әдебиетімізді жазба
түрін жаңа белесерге көтерді. “Қазақ оқығандарының арасында жаңа белестерге
1905 жылдан ... ... ... ... теңдік пен азаматтыққа
үндеу етек алды. Жаңа оянып келе ... ... ... ол ... берушілері Бөкейханов, Дулатов, Байтұрсынов болды”.
Расында, олар ұлттық - азаттық жолындағы күрестің, халықтық ... ... ... Сонымен бірге алғашқы орыс революциясыының ... ... ... ... ... халқын езгіден құқаруға, сөйтіп
егемен ел болуды, өнер-білім жолына түсуді арман етті. Алашорда ... оның ... ... мен ізгі ... ... ... ... халқының мүддесін көздеп, ұлттық мәселелерді алдыңғы кезекке қойды.
Осынау ... ... ел ... айқындар сара жолды жаңылмай нұсқап
адасырмас даңғылға алып шығуға ұмыған жаңа тұлғалар ... ... ... ... Сол ... ең ... –Ахмет Байұрсынов.
А.Байтұсынов – қазақ халқының әлеуметтік өмірі мен мәдениетінде Қазан
революциясына дейін де, одан ... де ... адал ... ... ... ... талант иесі, тариха орны айрықша зор тұлға. ... ... ... ... халқының “рухани көсемі” болған А.Байұрсыновтың
ұланғайыр еңбегі сан саладан көрінеді. Ол ең алдымен, ... ... ... сауатын ашып, әрі қарай қазақ тілінде оқуын жалғасыруға көп ... ... ... ... ... А.Байтұрсынов өз халқының
саяси, мәдени, рухани және әлеуметтік өмірінің сан ... көз ... ... ірі ... қоғам қайраткері.
А.Байтұрсынов қазақ зиялылаының арасындағы күрескерлік бағытты
ұстанған ... ... ... ... бірі ... қатар өз
шығармаларында өршіл рух, өзгеше ... ... ... ... ... ... ... өткір қаруы - әрбір қазақ оқырмандарына түсінікті
өлеңдерімен мән ... ... ... еңбектері.
Өз халқының азатық күресіне жолбасшы болуға ... ... сан ... ауыр ... өткерді. Тұтқындалып жер аударды. Бірақ
қатпас қайрат иесіне ешнәрсе де мұқата алмады/33.99./.
Қайта оның ... ... ... ... ... ... 1909 жылы ... қаласында 1901-1904 жылдары
тәржімалаған “Қырық мысал” атты өлеңдер жинағы ... 1911 жылы ... ... ... жарық көрді.
Ақынның ойшылдық суреткерлік бейнесі оның “қазақ ... ... ... ... ... айрықша танылды.
“Қаз едік қатар ұшып қаңқылдаған,
Сахара - көлге қонып салқындаған.
Бір ... ... ... болып,
Не қалды тәнімізде шарпылмаған”.
(Қазақ
салты)
Отаршылдықтың өртін сөндіретін қазақа күш бар ма? – деп ... ... ... - ... М. ... - ... ... Ол бүкіл
шығармасын монархиялық Ресей саясатына қарсы күрес құралына айналдырған”
халқының ... ... ... ... ... ... ... ағартушыллыққа үндеу жолына арналған.
А.Байұрсынов - қазақ баспасөзінің ... ... ... ... ... ... ... осы газеттің төңірегіне
топтасырған /30.245./.
Қазақ газеті туралы айқанда А.Байтұрсыновпен ... ... мен ... ... ... ... қол үшін ... туралы
да айту ләзім.
Деректерге қарағанда да газетті басып шығару оңайға соқпаған. Басылым
өкімет тарапынан емес, жеке кісілердің ... ... ... ... ... қиындық болған. Осындай ауыртпалықты
атқаруда ... көп ... ... ... ... ресми орындар А.Байтұрсыновқа күдіктене
қарап, ісінің жүріп кетуіне түрлі кедергілер ... ... ... ... ... барлық жауапкершілікті мойнына алып, газеттің басылып
шығуына тікелей араласқан.
Оның үстіне Мұстафаның әкесі Ахмет Ишан ... ... ... ретінде қаржы бөліп, газетің аяғынан тік тұрып ... ... ... бар. Оған қоса таза ... ... ... ... алғаш осы кісінің аузынан шыққан деген сөз бар.
“Қазақ” газетінің халқымыздың ес жиып, ертеңін ... ... ... ... маңызы хақында белгілі жазушымыз М.Әуезов “Ақ жол”
газетінің 1923 ... ... ... ... ... еңкейген кәрі,
еңбектеген жасына түгелімен ой түсіріп, өлім ... ... ... қан ... ... таңның салқын желіндей ширықтаған, етек-жеңін
жиғызған “Қазақ” газеті болатын,” – деп ... ... осы ... ... оқып ... ... шәкірттері тырбанып талап ... ... ... болған. Керекті елден жинап, өз орталығынан
шығарып бастырушы қылып Мұстафа ... ... ... ... ... ... ... редакторы қызметіне Міржақып Дулатов 1914 жылдың 19
мамырдағы жоғарғы баспасөз басқармасының Орынбор губернаторына ... ... ... ... ... ... ... оның қызметі
газет жарық көрген күннен бастау алғаны белгілі.
Сол жылдары болашақ газеттің бастырушысы Мұстафа Оразай немересінің
медресесіне ... ... ... ... ... Әсіресе,олМағжан ақынмен жақын араласып,ақындық өнермен әдебиет
әлемінің журналистік шеберліктің ... ... ... Сол арқылы
қазақтың ірі ... әрі ... ... ... ... ... ... көкірегін оятатын ұлттық газет шығару жөнінде бір
топтан, ортақ мәмілеге жүгінеді. Елге ... ... ... ... ... қажетті қаржат-қор жинау шаруасын мойынына алады.
Осынау игілікті іске ... ... ... ... ... ... ... де қол ұштарын беріп, қал-қадарынша
жәрдем қылады.
Қайталанбайтын деректердің деректік ... ... ... ... ... сол ... ... субъекттерге тікелей
байланысты. Мерзімді басылымдарда мұндай субъектерге редакторлар, авторлар
, тілшілер жатады /61.436./.
Қоғамда ... ... ... ... ... процестердің
газет не журналда қай, дәрежеде ,қандай тұрғыда бейнеленуі сол ... не ... ... ... ... шығарушыларға байланысты. Демек,
«Қазақ» газетінің ХХ ... ... ... ... ... ретіндегі
орны,жеткізген мәліметтерінің ғылыми маңыздылығы шығарушыларының атымен,
яғни ... ... ... ... және ... ... ... Олай дейтініміз «Қазақ» газетінің бетінде бес ... ... ... ... ... жарияланғанымен оның бастан аяқ
негізгі шығарушылары және тұрақты авторлары сол ... ... ... ... есіме “Қазақ ”газетінің әуендері түседі” – деп ... дәл ... ... және оның ... ... ... өмірінен алар
орындарын мына фактілерден де көруге болады. Мысалы, қазіргі зерттеушілер
дерек көзі ... ... ... ... ... ... ... 422
мақаланың 229 жазғандар: А.Б., Ахмет, А.Байтұрсынов, Ахмет Байтұрсынов;
Ә.Б., Қыр баласы, Әлихан, Ә.Бөкейханов, Комиссар ... М.Д. ... ... ... және ... атынан авторы көрсетілмей
басылған мақалалар. Демек, жинаққа енген материалдардың 53 проценті ... ... Ә. ... және М. Дулатов. Бұл көрсеткіш
шамамен газет түпнұсқасымен де сай ... ... бес жыл ... ... ... ... ... үздіксіз шығып тұруын
қамтамасыз етті. Әрине, мұндай істің оларға оңайға түспегендігі белгілі.
А.Байтұрсынов пен ... сол ... бар ... газетке арнап,
ұлттық маңызы бар, басқа нәрселерге мойын бұруларына мүмкіндікері болмағаны
туралы, Ә.Бөкейханов ... жазу ... айта ... ... ... ... жазып отыратын Ахмет, Міржақып газеттің уақ, ісіне есіл ... ... деп ... бар ... ... ... ... туралы
М.Дулатов 1929 жылы 1 қаңтарда ОГПУ тергеушілеріне берген жауабында:
“Газетте тек ... ... ... ... күні – түні ... ... ... Адрестерді қолдан жаздым, көшіріп жазушы, материалдарды өңдеуші
корректор, газетті бүктеуші, таратушы – осы ... ... ... ... ... шағын форматты апталық болды. Газетті әр жерге
таратып насихаттаушы да мен ... ”- ... ... үш ... ... ... ... авторлары ретінде ортақ
қасиеттерін көрсететін болсақ: біріншіден, үшеуіне де ортақ басты қасиет ... өз ... ... ... сүйіспеншіліктері. Ұлт мүддесі үшін қызмет
ету, ... ... ... сол мақсатқа арнау, олардың қоғамдағы орнында,
саяси көзқарастарын да, ... ... ... өмір ... бір ... ... ... болуының негізінде сол ортақ, мақсат. Үшеуі де ... үшін ... әр ... ... саяси күреске өте ерте
араласты. Мысалы, А.Байтұсынов: ”Оқ тиіп он ... ой, ... ... бар бір ... ... оны ұмытсам,
Болғандай жегенімнің бәрі харам”
деп, өзіне ес біле бастағаннан жүрегін ... ... өмір ... ... М.Дулатов 1907ж Санкт – Петербурк қаласында шыққан
“Серке” ... ... ... ... ... деген мақаласын;
“Қазағым Менің, елім менің! ”Ең алдымен қазақ ... - ... ... Оның ... правасының жоқтығы ыза мен кек тудырады - 22 ... ... ... ... ... айқын көрсетіп берген. Ал Санкт
– Петербургтегі ... ... ... Ә.Бөкейханов 1894 жылы
студенттер толқуына қатысқаны үшін ... ... ... “саяси сенімсіздердің қара тізіміне алынды ” сол ... ... өмір бойы шыға ... ... ... ... ... жас айырмашылықтарына қарай бірі ерте, бірі кеш алғашқы
қадамдарын ұлт ісімен бастаған арыстарымыз 1913 жылдан бастап , ... ... ... ... ... қосып, көмектесе қызмет ету қазақ баласына
міндет. Қызмет етемін ... ... зор ... бірі ...... газетін шығара бастады. Әрине бұл арада “Қазақ” авторлары арасына
үш авторға ... ... ... ... еңбектерін жоққа
шығарғанымыз немесе олардың мақалаларының деректік ... ... ... ... ... ... мақалалардың басым
бөлігін сол үш автор жазғандықтан біз ... ... ... /58.167./.
Ұлтына қызмет етемін деп ниет – білдіріп “Қазаққа” мақала ... ... ... ... ... болып, қуғын сүргінге ұшырап ... 1998 жылы ... ... ... ... ... 42 ... басылып, олар туралы анықтама берілген. Солардың 25 яғни 59 % ... ... ... ...... ... Газеттің көптеген
авторларының, оның ішінде бірнеше жыл бойы мақала жазып тұрған белсенді
авторларының да ... ... жоқ. Оның ... Үшкөлтай Субханбердина
сол 42 адамнан басқаларының, жинақты ... ... ... ... болмағандығымен түсіндірген.
Жалпы есептеу бойынша “Қазақ”газетінің авторларының саны 200 ден ... тек ... ... ... ... ... - ... 109 “Қазақ” авторларының әлі ғылымға белгісіз бүркеншік аттары
көрсетілген.
II-тарау: ... ... ... мәліметтері – бірінші
дүнижүзілі ... ... ... ... ... ... ... көтерілген мәселелер.
Ахмет Байтұрсынұлының ұйымдастыруымен Орынборда шыға бастаған
«Қазақ» бірінші күннен ... ұлт ... ... ... мәселелермен
бетпе-бет кездесті. Олар: ұлттық саяси билігін өз қолына түгел алып ... өз ... ата ... өзін ... ығыстыра бастаған ақ
патшаның зорлығы; өз басына келер ұрпағына төнген қатерді ... ... да ... өлім ... ... қазаға; қазақ қоғамын темір
құрсаудау қысым бойынша феодалдық ... ... ... ... ... патша берген болар-болмас билікке таласып барын салып шашылып
шапқылаумен ел бүлдірген ... ел ... өз ... өзінің
қорғауына жол бермеген надандық пен ... ... ... жазуымен,
газет шығып тұрған жылдарға дөп келген, ... ... ... ... кейін бірі қазақ даласын қамтыған қоғамдық қақтығыстар
мен ... ... ... ... ... т.т. Міне, осындай жағдайда
«Қазақ» тарих сахнасына шықты. Ғасыр басында елімізде қалыптасқан, осындай
объективті ... ... ... және ... ахуал «Қазақ»
газетінің ұстанар бағытын белгілеп, оның ... ... ... ... ... көзі ... қарастыру, оның алғашқы сандарынан
бастап, ел алдында тұрған өзекті мәселелерді жеке-жеке атап, Жан - ... ... ... олардың ұлт өміріндегі орнына, келешектегі
маңызына кеңірек тоқтауға тырысқанын ... ... ... ... ... қиын түйінге айналған ұлт алдында тұрған мәселелердің
түйінін дәл тауып, тұйқтан ... ... ... ... байқатады.
1913жылдан бастап газет бетінде жарияланған мақалалардың, «Жер мәселесі»,
«Оқу жайы», «Жер аудару», ... ... ... һәм Дума», «Сайлау»,
«Шаруа жайы», «Денсаулық туралы», «Земств не ... деп ... ... ... ... жолдарын халыққа ұсынуы соның
дәлелі /65.12./.
Газет материалдарымен танысу, ... жылы оның ... ... ... ... «төсекте дөмбекшітіп,
ұйқысын бұзған» мәселелер елдің ... ... ... ... ... қазақ халқын өнер - білімге, өркениетті елдер қатарына қосу, ол
үшін қалың ел ... ... ... ... ... ... болғандығын
көрсетті.
Осылай шыға бастаған газет ұлт өмірінің барлық жағын қамти білген.
Ү.Субханбердина ... ... ... «Сарыарқа» деп аталатын
мазмұндалған библиографиялық ... ... ... ... хат - ... тақырыптарына және мазмұнына қарай: «Росиядағы
империялизм дәуіріндегі ... ... ... ... ... ... қозғалысы», «Қазақ елінің әкімшілік және сот ... ... - ... ... ... шаруашылығы,
өнеркәсіп, сауда) «Қазақстанның ХХ ғасырдың бас кезіндегі мәдениеті мен
әдебиеті» т.т.б. барлығы 20 ... ... ... Солардың ішіндегі
«Дүниежүзілік импеприялистік соғыс және оның ... ... ... «Буржуазиялық демократиялық ақпан революциясы кезіндегі Қазақстан» -
деген екі топтамадан басқаларының ... ... ... 1913 ... ... ... ... «Қазақ» газеті өзінің ... ... ел ... ... ... жайында мақалалар жазып,
деректер қалдырған деп айта аламыз.
«Қазақ» газетінің бірінші күннен бастап ... ... ... өз ... ... ... бірі оқу - ... білім беру жалпы халықтың
рухани өмірі туралы мәселе болды деп ... ... Тек, 1913 ... оқу - ... ісі бойынша 30-дан астам арнаулы мақалалар бастлған.
Оқу жайы «Тілшілер сөзінде», «Ішкі хабарларда» айтылып тұрған. Егер, ... ... ... ... ... ... жазылған сын - пікірлерді
және газет - журнал шығару ісі туралы ... ... ... ... ... ... ең көп ... тақырып осы тақырып болғандығын
көреміз.
Оқу жайы ... ... ... санынан-ақ айтыла бастаған.
Мысалы, газеттің бірінші санында ел арасындағы надандық, ... ... және ... ... ... үлгі ретінде көрсеткен
Бегалиевтің «Бұ қалай?»-деген мақаласы басылса, екінші нөмірінде Ахмет
Жанталиннің ... ... ... балаларының екі мұғалім, молда бола
алатынын ... ... ... ... практикалық пайдасы бар ғылымдарды
үйрену керектігін сөз ... ... оқып ... ... ... ... ... басылған.
Осындай оқу туралы жазылған ондаған авторлардың ... ... ... ... ... үшін қандай маңызға ие болып,
неліктен өмірлік қажеттілікке айналғанын көре алады. ... ... ... мен ... оны ... жолдары, оқу программасы мен
оқыту құралдарын бастырып шығару, оқушыларға ... беру ... ... ала ... қатар, нөмір сайын жарияланып тұрған «Ішкі хабарларда» ... оқу - ... ісі ... айтылған. Олар маңызды дерек көзі болып
табылады. Ақмола, ... ... ... ... , ... Қапалда оқу - ағарту ісі, мектеп – медресе салу жұмыстары ... сол ... ... ... хабарлардың бірінде: «Қапал
уезінде Тұрысбеков-Мамановтардың мектебінде осы күні 130-дан артық ... ... ... ... бесеу … Маманов, ... ... ... ... оқитын мектеп салмақшы болыпты. Ақсу деген жерде тағы да
бір мектеп саклмақшы ойлары бар ... ... ... ... ... ... іс”,-деп жазған.
Сол “басқа қазақарға үлгі аларлық іс ” ісеген,кезінде “Айқап” журналы
мен «Қазақ» ... ... ... кейіпкері болған Маманов-
Тұрысбековтердің оқу ағарту саласындағы ... ... ... ... ... байы Маманның баласы Есенқұл жастайынан қажыға барып
қайтысымен ағайын-туыстармен ақылдасып, мектеп ... ... ... ... Өскеменнен қарағай, Омбыдан көк қаңылтыр алдырады. ... жылы ... ... үш ... діни ... ... 1909 жылы ... мектебі болып қайта құрылады. Осыған орай Әсет ... ... тек қолы ... ... ордасы болмай, кедей-
кембағалалдардың да білімге сусындайтын ордасы ... Мені ... ... хат ... ... құтты болсын мерекең!
Бек жақсы – жеміс ексең, теріп ... ... ... ... алып,
Оқыса - өтелгені менің ... деп өлең ... ... оқу орнын бітірген қазақ, татар мұғалімдері сабақ
берген. Онда математика, география, тарих, ана тілі мен ... және ... ... ... жанында орыс тілін үйрететін кешкі курс жұмыс
істеген /23.231./.
А.Байтұрсынов тек оқу - білімге ғана ... ... ... ... өзінің методикалық әдіс-тәсілдерін қазақ ... ... ... ... ... ... тек саяси-әлеуметтік мәселерді
көтеруімен ғана емес, қазақ жастарының ел оқығандарының білімін жетілдіруде
көрнекті сүйеніш бола ... ... ... ... ту көтеріп, таза ұлт тіліндегі
оқытуды ... ... ... - оның әр ... ... ... мен ... қазақ тілі жайлы сан-салалы еңбектерінің бастау
көзі. Қазақ мектептеріңдегі оқытудың, ... ... ... қазақ әдебиетін
оқыту - үйрету жолдарын көптеген кітапқа арқау еткен А.Байтұрсынов, "Қазақ"
газетінің өмір кезеңінде де осы бір ... ... ... ... сондықтан да тек қазақша оқудың, ана тілімен ауызданудың насихатшысы
ғана емес, өз тұсында оқытудың ... де жаңа ... ... қүралы
іспеттіде болды.
Сондай-ақ қазақ, баспасөздерінен қазіргі ... ... ... ... ... жарияланды. Мысалы: "Қазақ" ... ... ... ... һәм ... ... "Қара қыпшақ
Қобыланды". /16,298/
Газет арқылы қазақ қауымы іс жүзіиде көшпелі және жартылай көшпелі
қазақ ауылы ... ... ... ... ... ... ... олардың әрқайсының өзіне тән ерекшеліктері бар
публицистер ... ... ... газет материалдары үшеуінің ұлт
алдында тұрған өзекті мәселелерге көбіне бірдей көңіл бөліп газет ... ... ... ... ... ... ... жер
мәселесі “Қазақ” газетінің де ең өзекті мәселесіне тек, 1913 жылы жер
туралы ... ... ... ... жарияланған. Оларға қосымша, бас
мақалаларда, ішкі хабарларда, тілшілер сөзінде т.б. жер туралы ... ... ... ... ... басындағы осы мәселенің ел таныған
Ә.Бөкейхан таныған.
Қазақ елінің ең шұрайлы жеріне қоныс аударған орыс шаруаларына күштеп
тартып әперіп жатқанын, ... пен ... ... бара ... көзімен көрген М.Дулатов “Оян қазақта”:
Тартылып жылдан-жылға жер-суымыз,
Мұжықтың кетті бәрі қапасына
Қазағым жерің қайда атамекен
Қазақ қазақ болғалы мекен еткен.
деп ... ... ... өте ... ... ... А.Байтұрсынұлы сол жылы газетке “Қазақ жерін алу ... ... ... ... “Көшпелі һәм отырықшы норма” сияқты мақалалар
жазылған.
"Қазақта", ... ... ... ... ... жан-
жақты талқыланған. "Қазақ" газеті жер мәселесімен қатар басқа да көптеген
мәселелер көтеріп. ... ... ... ... ... орны мен ... ... даму жолдары мен түрлерін таңдау,
миграция мәселелеріне, бірінші кезекте патша ... ... ... ... ... ... дамыту шаралары мен қазақ орыс
мәдени қатынастары мәселелері, дің мәселелерімен рухани қазыналарды ... ... ... қатар "Қазақ" газеті жан-жақты хабар тарату ... ... ... және сыртқы оқиғаларды халыққа хабарлап, түсіндіріп отырды.
Ә.Бөкейханов "Ашық ... ... ... ел ... ... ... ... делегат сайлау, съезді шақыру туралы
автордың пікірлері айтылған.
М. Дулатовтың чума ауруы жайлы жазған ... да ... Ол ... әлеуметтік жагдайдың ауырлығын бүратына халықтарды тағдыр талқысына
тапсырған патшалық саясатты әшкерелеуімен айбыны.
"Қазақ" 1916ж. өз ... ... ... ел ... ... ... бола ... қазақ жолының адастырмас бір бағдар шамы ... ... ... ... ... тыс, қан қүмар жазалаушы отряд
пен соны ... ... ... оқиғалар еді.
"Қазақ" төнірегіндегілер тек үгітшілік жасап қана қоймай, қара
жүмыска алынғандармен бірге майдан ... ... ... қолдарынан келген
көмектерін көрсетіп отырған.
"Қазақ" газетінің редакциясы майданның қара жұмысқа ... ... үшін ... ... ... ... ең ... халын мұғалімдері колдады. Көп кешікпей Минскідегі
земство одағында бүратаналар бөлімі қүрылды.
1916 жылғы көтерілістің ... ... көп ... ұлт- ... ... аса көрнекті-орын алатындығын Алаш ... ... ... ... ... ... газеті және қоғамының мәдени дамуының жаршысы да бола білді.
Қогам дамуындағы алдыңғы қатарлы ой-сана әдеби шығармаларда ... ... ... ... ... тұрған кезең қазақ ақын-жазушыларының өмір
шындығына қанық көркемдік сипаты биік ... төл ... ... ... сан ... ... ... Бұлардың арасынан ерекше көзге
түскен, қазақ әдебиетінің төрінен орын алар ерен ... ... ... ... ... ... сөзімен айтсақ:
"А.Байтұрсынов байлардың құлдығында шіріген ... ... ... адал ... ... ... аямай, қазақты сүйетін таза ұлтшыл". Ендеше
XX ғасырдың бас кезіндегі қазақ халқының рухани көсемі, өнер мен ғылымның
сан ... ... және ... ... ... ... санасының оянуы
жолында аянбай күрес жүргізген А.Байтұрсыновтың халқын сүйген ұлтжанды
қасиеті бүкіл ... ... ... мен іс-әрекетінен көрініс
табатындығы шындық.
Сонымен қатар Ахмет Байтұрсыновтың қазақ ... ... ... ... Соның бір көрінісін біз қазақ газетінен де
аңғарамыз. Әсіресе ол әдебиетке бір табан ... ... ... кітап
жазған, қазақ тілінің негізін жасаған" адам болғандықтан, "Қазақ" газетінің
бетінде әдебиеттің сан салалы мәселелерін сөз ... тұра ... ... ... бұл басылымның қазақтың жазба әдебиетін дамытудағы
атқарған қызметі ... Бас ... ... газетте жарияланған
әдебиет жайлы мақалалар мен әдеби шығармалардағы айтылар ой ... ... ... жатыр. Бар мақсаттың түп қазығы - Ахмет танымынан өріс
алып, оның қазақ әдебиетін өркендетуден еңбегін айқындай ... ... біз ... ... ... ... рухани өрлеуге жол ашу
жайында иақты ұсыныстар да сөз болып, ел - ... ... ... ... ... ... "Білім жарысы" атты көлемді мақаланың орны
бөлек. Қалайда қазақ жазба әдебиетін ... оның жаңа ... ... ... А.Байтұрсынов бастаған зиялы топ ең алдымен ұйымдастыру
жұмысына қатты көніл бөлген. Өзге ... ... бар озық ... ... ... ... көздеген "Білім жарысы" осы мақсаттағы
тұңғыш қадам./26.114/.
Алдымен автор бұл ... ... ... ... ... білім нәріне сусындаған білімдер жөн ... ... ... ... ... ... ойлары, Новель сыйлығының
тағайындалу сырын, ғылыми еңбектердің адамзат үшін маңызын ... ... ... пен ... ... ... ... байқатады.
Мақаланың мақсаты - өзге жұртта қалыптасқан озық үлгіні қазақ өміріне
үйлестіру. Саналы, сарабдал қазақтарға ой салып, байлығын ... ... жол ... ... ... үлгі ... жақсы істі жұрттың құлағына
салып, біздің айтайын деп отырғанымыз мынау: білім жарысын ... әр ... ... іс ... десе ... да ... келеді", - деп білді
де, қазақтың асы меи тойы бұл мақсатқа жеткізбей келе жатқанын, есіл ... ... ... ... ... ... ... осынау игі іске мүрындық бола ... өз ... ... әлі жалпы ұлт ісіне деген ортақ мүдде ... ... өз ... ... жатқанын ескеріп, сонда да болса,
қазақ үшін өзгедей жаңа бір жол ұсынып. ... ... ... ... ... ден жазады: "Қазақ байлары білім бәйгесіне ақшасын басы
бүтін шығармасын, өзіне ... етіп ... ... ... ... ... жақсы
шығарылған кітаптарға берілсе, тігілген бәйгеге ... ... ... бір я екі рет бай ... ... ... алатын болса, сонан
кейінгі бастырулары ... өз ... ... осы ... білім жарысы
істелсе". Қазақ байларының көпшілігі ісіне тартыншақ екенін және оларда
Европа ... мол ... жоқ ... ... ... ... ... алға бастыру" үшін бар мүмкіндікті пайдалануга үндейді.
Игі істі демеушілердің бірі Әлмен Әзірмәмбетүлы ... ... ... ... ... ... "Қазақ" газетасы оқырмандарынан
бір сомнан жиналса ... ... ... ... “Білім жарысы хатында”деген мақаласында жауап
береді: “білім жарысына қосылғандар не тілесе, не хақында ... ... бір ... ... ... бір ... оку ... жазушылар бір
бөлек жарысу шарт емес. Кім нендей кітап жазса да, сыналғанда әр ... ... ... сол ... ... тілінде шығып тұрган "Қазақстан"
газеті мен "Айқап" журналынанан, басқа да татар, башқүрт, орыс ... ... ... ... ... ... ... олар көтерген
өзекті мәселелер хабардар етіліп отырған. Бұл жәйітті тептіштеп жатқанымыз
газеттің ұлттық барша шаруасына ... ... шын ... ... - ... ұстағанын баса көрсету /46.39./
Газеттің 4-ші санынан бастап бірінші беттің жоғары жағынан киіз ... ... Осы ... ... газет жабылған күнге дейін пайдаланып
келген. Бұл турасында 1918 жылғы 258 ... ... ... ... мақалада
былай делінген: "Қазақ" газетінің басына үй суретін орнатуды мынадай
мағаналар бар еді, Киіз үй киіз ... ... ... ... түндегі ашық,
асыл жабық болуындағы мағына: түндік ... ... жол, есік ... ... жол ... ... жолы ... еркін болсын, түрлі заттар кіретін
жол есік еркін болмасын делінген. Түндіктен түсетін жарыққа ... ... күн ... ... ... ... Европа жағындағы
күшті болған себепті қазақ ішіне Европа ғылым-өнері ... ... ... ... ... Қазақ деген сөзден жасалған. Ондағы мағына "Қазақ" газеті
қазақ жұртына әрі мәдениет есігі болсын, әрі сырт жұрт ... ... ... ... деген игілік нәрсені енгізу жольшда газет қызмет етсін,
сырттан келер қазаққа жамандық болса, ... ... ... қызмет қылсын
делінген. Сөйтіп, "Қазақ" газетінің тұтқан ... ... ... ... үшін ... ... үй суреті қойылған' /46.64./.
Осылайша азаматтық тарихымыздың бір көзі, ғасыр басындағы ... ... ... ... ... сонымен бірге әдеби
тіліміздің тарихында да белді белес, өз ... ... ... ... бола білген. "Қазақ" газетінің тілін зерттей арқылы
біз әдеби тіліміздегі сандық және сапалық өзгерістерге талдау жасап аламыз.
Әсіресе бұл ... ... ... ... жеке алып
қарастырғанда айқын көрінеді. Өйткені, кез келген тілдін сөздік қүрамындағы
өзгерістер, жаналықтар, ... ... ... ... ... Оның
себебі газет лексикасы тілдің басқада ... ... ... ... Оның ішінде, әсіресе қоғамда болып жатқан әлеуметтік,
коғамдық-саяси лексика замана тынысын дөп ... дәл ... ... ... ... ... ... де қоғамдык саяси
лексиканың мол қоры бар. ... ... ... ... ... ... ... жіктеп қарастырған:
1. Әлеуметтік-тарихи категориялар мен ... ... ... ... ... ... ... Әкімшілік жүйеге қатысты атаулар;
4. Заң, сот жүйесіне қатысты атаулар;
5. Саясатқа байланысты атаулар;
6. Соғысқа қатысты, әскери, қару-жарақ ... ... ... ... ... атаулар;
8. Діни ұғымға қатысты атаулар.
Әрине, бұл тұста тарихи-әлеуметтік категорияны танытатын үғым -
"Алаш" ... ғана ... ... ... Өткені, соңғы 1950-1960
жылдарда "Алаш партиясы", "Алаш мемлекеті" сияқты ұғымдарға "табу" ... ... бүл ... үркушілік, қашушылылық амалсыздан туындаған. Сол
себептен де қазақ тіліндегі қоғамдық саяси лексиканы сөз ... ... ... бұл ... сөзі ... ... емес. Бір кездс Абай
бабамыздын өзі мәніне ... бұл көне ... ... бір ... пен Р.Сыздыковалар зерттеулері көп жарық көрді. Әсірсе
Р.Сыздықованың ... ... атты ... оның ... ... өткен
ғасырларда өмір сүрген ақын-жыраулар тіліндегі қолданылу ерекшеліктері жан
жақты сөз ... ... ... ... ... ... ... - "ел, жұрт, халық, байтақ" және "қауым, белгілі бір этникалық
құрам". Соңғы мағына, әсіресе алты сан ... он сан ... алты алаш ... ... ... ... ... алаш сөзі "барша қазақ халқы", ... ... ... ... ... синомим ретінде де пайдаланылатындығын өткен
ғасырда Л.Будагов, В.В ... ... ... өз ... ... дәйектеп, жазып кеткен болатын. Сол себепте де алаш сөзі ... ... ... газеті бетінде өте жиі қолданылады. Осы газетті
дүниеге ... ... ... ... сияқты
арыстарымыз жеке ұлттық партия, ... ... ... кезде оның атын да
"Алаш" деп ... ... ... ... ... Оқу ағарту, өнер
салаларындағы жетістіктерінен үлгі ... ... ... ... ... Екінші жағынан қазақ тілінің орыс тілі мен шұбарлана ... ... ... ... қалу үшін бар ... ... ... мектеп
алғашқы үш жылда таза ана тіліне, қалған екі жылда орысша оқытылуы ... ана ... де ... Әрі оқи ... ... кезде орысшадан да қүр
қалмайды деп білді.
Қазақ баспасөзінде қазақ зиялылары, отарлық бұғаудың ішінде отырып,
ана тілін сақтау ... ... ... біз ... ел болдьгқ, тіліміз
мемлекеттік мәртебе алды, тіл ... ... бар ... ... ... ... тілінің қазақ үшін керек екендігін жеткізе
алмай жатқанымыз басқа ... ... ... ... ... мақсаттарының бірі қазақ әдебиетін өркендету
болған. Қазақ әдебиетінің сол дәуірдегі творчестволық проблемаларын мүмкін
қатарынша сарапқа салып, ... ... ... - ... алғаш қадам жасаған "Айқап" журналы болса, оның артынша
"Қазақ" бүл істі ... ... Осы ... ... "Қазақ"
әдебиетіміздің озық үлгілерін насихаттауда ерекше қызмет атқарды.
Абайдың шығармаларынан айрықша назар аударуы ... бір ... ... ... болмасын іргелі ойға козғау салушы - бас ... ... ... сөз өнерінің ұлы түлғасы Абай арқылы қазақ әдебиетінің өткені
мен бүгіні ... сөз ... өлең ... қадір - қасиеті жайлы толғаулы ой
қозғаған алғашкы мақалада А.Байтүрсыиовтың қаламынан шықты. Онда ... ... - ... баға беріліп қазақ әдебиетіндегі
болашақ Абай танушыларға жол көрсетілді. ... бас ... ... мақала "Абай асқан бұрын соңды заманда қазақ баласында біз
білетін ақын болған жоқ", - деп ... ... ... Абайдың ақындық ұлылығында емес, ол талассыз тұжырым, оны
Ахмет Байтұрснов кейінрек оралымды ой орнықты пікірлермен ... ... ... ... ... ... асқақтатумен қатар аһ ұрган
өкініш те бар. "Қазақтың бас ақыны" Абайдың даңқы қазақ ... ... ... 1909 ... дейін шықпаған. Оны терең ұғынған А.Байтұрсынов
"Қазақ" газеті арқылы ұлы ақынды туған ... ... ... ... де ... ... кейбір жинақтарда Абай туралы
пікірлер ... ... Абай ... ... ... ... 1889 ... 43 нөмірінде алғаш баға берген Мәшһүр-Жусіп Көпеев.
/38,70/
Абай ... және бір ... 1908 жылы ... ... ... 393 ... жарияланды. Мақала авторы М.Дулатов болатын.
Жоғарыдағы мақалалардың қай-қайсысында да өз ... ... ... бір шама қызмет атқарғаны көрінеді. Әрі Абайдың ... ... алар ... ... ... пайымдалулармен
бағалы.
"Қазақ" газеті қызметкерлері ... ... ... ... да газетте жарияланған өлендерді сұрыптай отырып, көркемдігі
жоғары өлендерді ғана жариялады.
"Қазақта" көбіне ел ... ... ... позицияның ғана орнын
тапқаны шындық. Газеттің екінші санында жарияланған "Көшбасшы" өлеңінен-ақ
осы бір ... ... ... ғасырдың басында озық ойлы Европа мәдениеті мен ... ... ... ірі ... қалыптасуы, әрине,
мүмкін еместін. Оның өмір ... ... ... Ұлы ... және орыс ... ... мен гуманистік әдебиетінің орны
ерекше болды. 1917 жылдың жазында ... ... ... ... ... ... ол: ... теңдік, туысқандық ХҮІП-ші
ғасырдан бері жарыққа шыққан таза пікір. Мұны ... ... ... ... ерлері. Осы үш түрдің бәрі біздің тарихтан, інжілден, будда
оқуынан, Лев Николаевич Толстой ... ... көзі ашық ... ... Бұл үш ... ... адам ... бақыт, махаббатына жол жоқ.
Бұл жолдан шыға жайылған хайуандыққа ... ... - деп ... ... ... әр ... ... сыни мақалалармен қанаттаса әдеби тіл
мәселесі де сөз болып тұрады. Газеттің қазақ тілін қызғыштай ... ... ... ... боданына айналып кетпейтін қадағалаған біраз мақалалары
"оқу-ағарту ... ... ... газеті бетіндегі әдебиетке қатысты материалдар ... қай ... сөз ... оның ... табиғатын жоғалтпай
өзіндік болмысын сақтауды көздегені ... ... ... ... шамшырағына айналдыруға талаптанғаны сөзсіз. Мұхтар Әуезов
сөзімен айтқанда «Қазақ» ... ... ... ... ... ... ... Жазылған ұсақ өлеңдер, барлық мақалалардың
бәріде қазақты ... ... ... ... ... ... түзу
жолға салу,қазақ ісіне көз- құлақ болуға арналған. ... өз ... ... ... ... айнасы іспетті болып ұлт мәдениеті жайлы
ой – пікірлерді бір белеске көтереді. |
2.3. 1917-1918 ... ... ... ... ... ... дейінгі мерзімде "Қазақ" газеті қазак
халқыньң мәдениеті мен тарихын, тұрмысын шынайлықпен бейнелеген озық ... ... ой ... ... болды.
Бұл басылымнан алғашқы қазақ зиялыларының бір ... ... ... ... ... ... өмірге келіп, жарық көруіне
сол кездегі отарлык езгідегі қазақ тұрмысындағы ... ... ... ... білім алып, өз халқының өміріне әлемдік саясат биігінің қарай
білген алгашқы қазақ зиялыларын олардьщ ұлт ... ... ой және ... ... ... әкелді.
1917 жылдың 245-ші нөмерінен бастап "Қазақ" газеті "алаш" партиясының
үні әрі насихатшысына айналды, Осы ... ... ... ... ... жеке ... ... отау - тігу мәселесі қауырт кетеріліп,
мемлекет негізі не мәселелерлер?" /46.23./.
(№ 257) ... ... ... бірі жарияланып жатты. "Алаш"
партиясының қалыптасуы "Алашорда" ... ... ... ... ... 1918 жылғы газеттің 262-ші санында "Алаш Орда ... ... ... ... телеграм" бар. Оған "Алаш Орда председателі
Бөкейхан" деп ... ... қол ... ... ... ... ... бойьнша 11/24 июньде "Алаш Орда" Алаш қаласында іске
кіріседі. Сібір һәм Башқүрсан автономиялармен ынтымағы ... ... ... 263-ші ... ... ... Дулатүлы болған. Бүл
нөмір, қазақ басылымдарының ішінде тұңғыш рет ұранмен шыққан. Газетінің
бірінші ... ең ... ... түсьша "Жасасын Алаш автономиясы!
Жасасын Алаш!" деп жазылған.
"Ақпан ... ... ... ... ... тән қоғамдық-саяси
белсенділіктің келесі бір және жаркын көрінісі - 1917 ... ... ... ... облыстық немесе қазақ комитеттері жүйесі
болды. Олар 1917 жылы ... ... ... ... облыстық және
уездік қазақ съездерінде қүрылды.
Атап айтқанда мұндай съездер сәуір айында Орынборда, Оралда, ... ... 7 ... ... ... болды. /47,92/
Осы съездер туралы кеңірек мағлұмат алу үшін Торғай облыстық қазақтары
өкілдерінің Орынбор қаласында 1917 жылы сәуірдің 2-8-інде аралығында ... ... ... ... екі ... бар. Біріншіден, бүл съезді
дайьшдап, оны басқаруға сол жылғы ... ... ... партиясынын
жетекшілерінің бірі болған А.Байтүрсьшов белсенді түрде араласты. Съездің
жүмысы А.Байтүрсынов, С.Қадырбаев, У.Танашев, О.Алмасов ... ... ... қайраткерлерінің ықпалымен өтті және онда келешектегі
"Алаш" партиясының кейбір ... ... оған ... ... ... бүл ... қабылдаған қаралардың бір ғана Торғай
облысына қатысы болмады, олар бүкіл қазақстандық мәнге ие болды. ... ... ... ... адам ... ... ... Торғай
облысының өздерінен келген делегаттармен ... ... ... ... ... ... да өкілдері болды.
Съезді кіріспе сөзбен ашқан "Қазақ" газетінің редакторы А.Байтұрсынов
қазақ қауымын бірлікке, жаңа өкіметті қолдауға, ... жаңа ... ... ... ету үшін ... пен ... ... шақырды.
Мәжілістің төрағасы болып А.Байтұрсынов, оның орынбасары болып ... ... ... ... ... және ... ... хатшылар
болып Сейтәзім Кадырбаев, Омар Алмасовтар сайланды.
Съезд ашылған күні ... ... ... ... оған
қатнасушыларды Орьнборлық татарлар атынан құттықтады. Ал Орынбор генерал ... ... ... ... ... ... және көптеген
жылдар бойы царизмның отарлау саясатын жүргізуші болғандығы үшін, 1916
жылғы ... ... ... ... ... ... үшін сөз берілмеді: съезд құттықтамақ болған
өтініші оған қатынасушылар тарапьшан қолдау таппаған Эверсман ... ... ... ... Оның соңынан М.Дулатовтың мәлімдемесі ... ... орта оқу ... дін ... ... ... ... облыстық басқармасының тілмашы М.Түнғаншинге "Жсргілікті
жандермерияның жасырын агенттері болды" деген айып тағылып, олар ... ... ... екі ... өзі ... ұлттық басылым - "Қазақ' газетінің
төңірегіне ... ... ... ... ... және ... ... өткен съезд
делегаттарының Ақпан революциясы жеңісі нәтижесінде құлатылған қоғамдық
құрылысқа және оның ... ... ... ... ... ... айқын көрсеткендігін дәлелдейді.
19І7 жылдың жазына қарай қазақтың либералдық-демократиялық козғалысы
жетекшілерінің Уақытша үкіметке деген сенімі ... ... ... ... ... ... мәселелер бойынша іс жүзінде
қүлатылған патша укіметінің саясатын жүргізумен ... ... мәні ... билеу мсн басқару органы болган ... ... ... ... ұлт және ... ... шешу тұрмақ, оған
талпыныс та жасамады.
Басқа езілген ... ... ... халкының өзін-өзі билеу,
Қазақстанның өз алдына үлттық - территориялық автономия болуы ... ... ... деңгейіне көтереді деген үміттегі Уақытша
үкімет аяқ асты етті. Осыдан кейін Уақытша ... ... ... ... ... кадеттерге деген Ә.Бөкейхамовтың көзқарасы күрт өзгерді. Мүны
Ә.Бөкейханов кейінірек "Қазақ" газетінің 1917 жылғы 23 желтоқсандағы ... ... "Мен ... ... неге ... деген ашық хатында
жан-жақты иегіздеді. [Осы сұраққа, жауабында Ә.Бәкейханов негізгі ... ... ... ... ... партиясы жер адамға
меншікті болып берілсе жөн' дейді. Біздің қазақ ... ... ... ... ... мұжыққа сатып, біраз жылда сытырылып, жалаңаш шыға келеді.
Кадет партиясы ұлт автономиясына қарсы. Біз Алаш ұранды жұрт ... ... ... ... орыс һәм өзге ... тарихынан көрінеді молда ... алса ... ... ... іс аяқ асты ... ... ... хүкіметке жстекшіл болып, еріп кетеді. Біздің қазақ - қырғыз дін
ісін көркейтетін болса, үкімет ісінің бөліп қойған оң ... Мұны ... ... от ... дейді. Ал кадет паритясы менің бұл
пікіріме өзгеше қарайды, - деп ... ... үш жол ... биыл ашыққа шықты. Мен сонан соң қазаққа
Алаш партиясын ашуға кірістім. Мен мұны ... ... ... ... ... - дейді.
Ә.Бөкейханов кадет партиясынан ат құйрығын үзуін қазақ қауымы үшін
өмірлік маңызды үш ... ... - ... ... - ... ... дін мәселесі бойынша келіспегендіктен деп түсіндіреді. Осы басты
мәселелер мен ... ... ... ... да ... ... үшін бүкілқазақтық съезд шақыруды дұрыс деп ... ... Бұл оның ... эволюциясының либералдық демократиялықтан
үлттық – демократиялыққа қарай ... ... ... ... ... ... партиясынан іргесін аулақ салып, енді
қазақ автономиясын ... ... ... ... ... – саяси партия
ұйымдастыруға бел шеше кірісуі үлкен саясаткергс тән батыл қадам болды.
Бірінші бүкілқазақтық съезд 1917 жылғы 21-26 ... ... ... ... пен ... ... тәуелсіз қазақ
мемлекетін құру" ... ... ал ... ... және парламеттік Россия республикасының қүрамындағы қазақтың
ұлттық-территориялық автономиясы болуын қолдады". Архивте сақталған ... ... ... ... - ... автономия алуға тиіс"
делінген деп жазады К.Нұрпеисов /47.47./
Сонымен, съезд басым көпшілікпен Ә.Бөкейхановтың ұсынысын қолдады.
"Қазақ" газетінің 1917 жылы ... ... 238 ... ... жұмысы туралы мақалада бүл қаулы "қазақ облыстары ұлт жігіне қарай
областной автономия алуға тиіс", деген редакцияда ... ... ... ... ... ... да кездесіп тұрды.
1914 жылы 13 қазанда "Ғали Алдабергенұлы, Садық ... ... ... ... арызданушылардың жазбаларынан М.Дулатов өзінің ''Қазақ
баспаханасы" деген мақаласында ұзақ ... ... "Біз ... ... үшін һәм ... үшін ... Төменшіктік жүзбен
өтінеміз. А.Байтүрсьновты һәм М.Дулатовты Орынбордан айдап жіберсеңіз екен.
Мұндай ... ... ... ... ... һәм қазақ жастарымен
араласпай тұрмайды", Бүл ... желі ... ... күнәләрдің жалпы әуені
осыған келеді. М.Дулатов келтірген екінші дерек - 1916 жылғы 12 тамыздағы
Орынбор ... ... ... ... ... ... ... 8680 нөмерлі құпия рапорты онда "Қазақтың" бас
жазушысы туралы: А.Байтұрсынов 1909 жылы ... ... ... ... үшін ... жабылған адам. Министрдің жарлығы бойынша екі ... ... 1905 ... ... Байтұрсынов қазақты құтыртқан, алым
төлеме, недоимке берме, 15-тен жер алма, өкімет ешнәрсе қыла алмайды деп" ... ... ... еткен әрбір істі жіпке тізгендей деректер Сухамлиновқа
қазақтар арқылы келгендігі белгілі.
Қай облыста болмасын, ... ... ... ... ... рас. Патша әкімшілігінің кейбір қазақ, қызметкерлері де осындай
деректер ... ... 1917 ... 2-8 ... ... ... ... Торғай облыстық қазақтар съезінің ... ... ... чем ... к очередным делам, сотрудник газеты "Қазақ"
Мир Якуб Дулатов с разрешения сьезда охарактеризовал прошлую ... ... ... ... ... ... ... Мачиева и
переводчика Тургайского областного ... ... - Яра ... на ... в ... агентов местного жандармского управления...
По выслушиванию заявления Дулатова съезд постановил ... и ... лиц ... ... ... из собрания". "Қазақта" жарияланған
"Қазақ халқының ... ... атты бас ... бұл ... ... ... ... "Қазақ едім деп ойламаған, халықты ішкі үкіметпен бірге жеген,
езген бұл күнде көлгірсіген сыртымен қуанғансып іште ... ... ... ел үшін естіліп жатқан істі ескермеген Ғ.Мачиев пен
губернатор переводчигі МТунганчинді ... ... ... ... ... ... ... деп М.Тунганчинді қуып шықты. Мачиев Орынборда
жоқ еді" - делінген.
Тунганчиннің "Қазақ" газет турасында ... ... ... ... осы ... ақтай сөйлеп: “Бір күні ағамның үйіне барсам,
ол кісі "Қазақ" ... бір ... ... отыр екен. Оны неге
аударасын дегенімде, ол: Қайтесің, губернатор аудар деген соң ... бар ма? – ... деп ... ... ... жылы ... пен ... саяси іске белсене кірісіп,
азамат соғысының бел ортасында ... ... ... ... ретінде Әбділхамит Жүндібайүлы, Жанұзақ Жанибековтер ... жылы ... ... ... "қызыл цензурадан өтпейтін ой -
пікірлер жариялайтындығы үшін большевиктер тарапынан тиым салынып Орынбор
қаласындағы редакция ... ... ... ... ... негізгі
бағытына қосылмайтын басылым қызметкерлері "Үш жүз" деген ... ... ... ... ... аттас газет шығарды. Бұл газеттің редакторы
Көлбай Тоғысов болды.Ал “Үш ... ... ... ... ... ... үшін "Бірлік туы" газетін ... ... ... Бұл ... ... ... К.Сұлтанбеков, ІІІоқай
Мұстафа, Б.Хайретдин қызмет етті. Ал,қазақсанның ... ... ... "Еңбек туы" газеті “Қазақ” газеінің, орнына шығып тұрды..
Қазан төңкерісіне дейінгі бұл зиялылардың маңына сол кездегі ... ... ... жол табу үшін жаңа ... ... барлық зиялы
жандар шоғырланды. Олардың көпшілігі қазақ ақсүйектерінің ұрпақтары болды.
Сонымен ... ... ... ... ... өзінің ұсақ ру
немесе тайпалық ұлыс емес, үлкен ұлт екендігін ... ... ... Мектептерде Алаш партиясының негізгі “Қазақ” газетін оқыту
әдістемесі.
Әдістеме дегеніміз – методика. ... сөзі ... грек ... - таным тәсілі “Зерттеу жолы” деген ұғымдарды береді. Әдіс
дегеніміз – ... ... ... ... ... жетудің тәсілі. Тарихты
оқыту әдістемесі – тарихты оқытудың ... ... және ... ... ... ғылымдардың бір саласы.
Ол тиімділігімен сапасын арттыру мақсатында тарихты оқыту процесінің
заңдылығын зерттеу және оқып – ... ... ... ... пәні ... процес мұғалімнің тарихты оқытуды, оқушының тарихты оқуы.
ТАҚЫРЫБЫ: Алаш партиясының негізгі басылымы ... ... ... ... негізгі мәнін ашу.
Сабақтың міндеттері:
|Басты ұғымдар |Ұғымдық ақпарат ... ... мен |
| | | ... |
| | | ... |
|1 |2 |3 |4 ... |Тұңғыш |1905ж. 1917ж. ... 1917ж. ... ... ... ... ... | ... ... ... |
| | ... ... ... |
| | ... артуы| |
|«Алаш» ... ... ... | ... ... |кезең, 1917ж.–2-ші | ... ... ... | ... ... ... ... | |
| | ... | ... |Қазақ ұлттық |1919, 1920жж.-Кеңес | ... ... ... |өкісметінің кешірімі,| ... ... ... ... | |ды ... | |
| | ... |
| | |ты ... ... | ... ... ... мен қарама-қайшылықтарды шешу
дағдыларын пысықтау, әрекет тәсілдерін, оқылып жатқан тақырыпқа ұжымдық
және жеке ... ... ... ... және бұл ... ... ... міндеттері туралы білім қалыптастыруға жағдай туғызу.
Тәрбиелік: зиялы қауым мен оның ... ... ... ... мен ... ... қолайсыздығына қарамастан, өз халқының
алдында тарихи жауапкершілігін сезінуін ... ... ... тәрбиелеу.
Карточкалар бойынша сұрақтар мен тапсырмалар:
- «Алаш» партиясының өкілдерін, негізгі прогресшіл мақсаттарын
анықтаңдар.
- А. Байтұрсыновтың қызметі ... ... ... Ә. ... ... туралы әңгімелеңдер.
- Ж. Аймауытовтың қызметі туралы әңгімелеңдер.
- «Үш жүз» партиясы мен «Шура» ... ... ... ұстанымы туралы айтыңдар.
Тест сұрақтарының мағыналарын ашыңдар:
1. Революция – бұл ... .
2. ... ... ағым ... ... .
3. ... ... ... діни ағым ... .
4. Қос ... – бұл ... .
5. Ереуіл деп ... .
6. Революциялық жағдай дегеніміз ... .
7. ... және ... ... ... ... ... атауларды, тарихи қайраткерлердің аттарын
қайталауға болады.
Сабақтың ... ... ... ... ... «Алаш» партиясының тілін
халыққа жеткізген ең негізгі газеттердің бірі болып табылды.
2. өз ... ... ... ... ... ... білдірген бұл газет
неге өмір сүруін тоқтатты?
3. шағын топтарда ... ... ... ... ... ... бұл ... екінші рет, өздіктерінен, өз топтарында пікір алысу
арқылы мұғалім қойған оқу проблемасын түсініп, ... ішкі ... оны шешу үшін ... ... ... жолын табады.
Іздену процесінде проблеманы шешу кезінде өз тұжырымдамаларын жасап,
қажет болса, оларды ... ... ... ... істей отырып, өз
тұжырымдамасын игеру және ... ... ... ... ... ... Ол үшін ... ережелерді сақтау қажет:
басқаны ыждаһатпен твңдау және түсіну ... ... ... ... ... өз ... ойын міндетті түрде дәлелдеді,
анық тұжырымдау, өзгенің пікірімен келіспеген жағдайда – ... ... - бұл ... ... ... ... ... алдына қандай қойған мақсаттар мен міндеттер қойды?
- ... ... топ ... кезек-кезек жауап алынады.
Одан басқа да сұрақтар қойылып, оларға да жауап алынады.
Үйге тапсырма:
1. «Қазақ» газетінің пайда болуы туралы ... эссе жазу ... және ... ... ... отырып).
2. Газеттің редакторлары туралы шығарма дайындау.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазіргі коғамдық ой-санаға байланысты халқымыз өркениетті даму жолына
бет бұруда. Соған ... ... ... ... ... ... ... Әсіресе, өткен уақыттардағы "ақтандақ" беттердің
шындығын көрсетуде біршама зерттеулер жүргізіліп ... ... ... ... ... әліде болса терең зеріттеулер мен ізденістерді
қажет етеді. Өз ... ... роль ... ... ... ... мәдениетін көтеруге жолбасшы болған. "Қазақ" газеті көтерген
мәселелерін тереңірек білу үшін сол заманның кейпіне зерделі ой ... ... сол ... ... ... дамуына әсер еткен
жағдайларға, ... ... ... ... ... ... және осы ... қалыптаса бастаған ұлттық зиялыларымыздың
сіңірген еңбегіне ... ... ... ... Осы ... ... ... халқым деп қызмет еткен аяулы арыстарьмыздың халықтың
мәдени деңгейін көтеруде, ... ... ... баса ... ... уақьптың шежіресі болып қана қоймай, ... ... ... дамығанын көрсете білген де осы “Қазақ" газеті болды.
Оның бас сарапшысы болған Ахмет Байтұрсыновтың туған халқына істеген
қызметінің үлкен бір ... ... ... ... Ол өзі ... ... ... биресми "Қазақ" газеті арқылы ... ... ... ... ... Газет бүкіл өміріне ... ой ... ... бағыт-бағдарын үнемі білдіріп отырды.
"Қазақ" газеті қазақ зиялыларының саяси орталығы ретінде бүкіл саяси-
әлеуметтік іс-әрекеттердің ұйымдастырушысы да бола білді.
1913 жылдың ... ... 1918 ... ... ... ... дейін бес
жыл бойы жарық көріп , өзіне ... ... ... ... ең ... ... газет, қазақ тарихының қилы ... ... ... ... ... 1916 жылдың қазақ халқының басына қасірет бұлты
үйірілген тұста 'қынжылаған” қазақ баласының қамын ... ... ... ... ... 6 млн. қазаққа тиесілі жалғыз басылым еді.
Газеттің жеткен жетістігі, оның бас ... ... ... ... ... Оның бас сарапшысы ретінде ... ... мен ... ... көтеруге жол ашатын, озат ойлы ... ... ... терең сезе білген мазмұнды мақалалары ... ... ... ... Ол ... ... журналист, ағартушы
ғана емес, сол кездегі саяси жағдайларды мейлінше ... ... ... ... ... ретінде көрінді.
Сондықтан да, "Қазақ" газетінің ұстанған ... ... ... ... ... ... ... бағыт-бағдары "Қазақ" газетінен басталды. Сонымен
қатар қазақ мәдениетінің ... ... ... кең ... ... болашаққа жеткізді.
"Қазақ" газеті тілінде шыққан, қазақ әдеби тілінің қалыптасуына үлкен
үлес қосқан.
Газет осы 5 жыл ... ел ... ... жұрт қамының ең
керектісін тауып ... ... Бас ... ... ... мен ... көзқарасының тұрақтылығы нәтижесінде ... ... өзге ... сан қиындықты бастан өткере
отырып, қайыспай күрес жүргізе білді. ... ... ... ... ... ... ... әкімшілігінің отырықшылық
зорлық зомбылығын әшкерелеп отырды.
"Құрығы ... ... ... мен "қырағы көз" патша цензурасының
кезінде одан өткір мәселе қою газеттің өз ... өзі ... ... ... ... ... ... ел қамын көздеп, тыныштыққа шақырып,
дабыл қақты. 1917 жылдың қара бұлт ... жалт ... ... ... ол сол бір бостандық ... өз ... ... елінің елдігін, қазақ ұлтының ұлтгығын ... ... тең болу ... ... ту көтеріп, күреске
шықты. Сол ... ... ... атты ... ... үні
ретінде елдің саяси көшбасшысына айналды. ... ... ... оң ... ... ... де ... дәл
бағдарлауға тырысты. Сол арқылы ... мүм ... аз ... ... әкелуге тырысты. Өзі халыққа пайдасыз, ... ... ... ... ... ... оты рды.
1917 жылғы қазандағы төңкерісті ... оған ... да ... ... газеті бетіндегі әдебиетке қатысты материалдар қазақ әдебиетін
қай қырынан сөз етпесін, оның ... ... ... ... ... көздегені.
Мұндай газет жұртың бәрін бір қалыпты ойлауға көшіруді мақса ... ... ... түсінікті еді. Жаңа қоғамның қырағы сақшылары
ұлттық тәуелсіздікке үндеген газеттің ... ... ... жыл ... назары түспейтін қапаста ұстап-ақ келді. Бірақ “Қазақ” газеті
қаққан тәуелсіздік қоңырауының ... ... ... ... ... ... рухын шыңдаумен болды. Бізді бүгінгі дербес ел ... ... да сол ... ... ... басылып тұрған халқымыздың саяси өмірінен,
мәдениетінен, әдебиетінен, оқу-ағарту мәселелерінен дерек беретін сан ... бай ... бір ... ... ... баға бере отырып, ең
құндылықтарын қазіргі ғылымымыздың ... ... алда ... бірі ... ... ... ... тарихын, мәдениетін, әдебиетін,
шаруашылық жайларын зерттеу үшін ... зор. ... ... ... ... архив нұсқаларына қосымша болумен қатар,
оларды толықтырып, қазақ елінің ... ... ... ... ... ... ... ғылыми салыстыруға жарайтын, тарихи әдебиеттік
зерттеуді керек ететін соңғы материалдар болып табылады.
Халық ... ... оның ... ... ... ... ... - өлі тарих. Жансыз тарих жер бетінен жоғалған халықтарда
ғана болады. ... ... ... ... ... халқының жүріп өткен жолы құр
деректер тізбегі түрінде самарқау баяндалып келсе, бүгінігі талап басқа.
Біз осы тарихымызды ... ... ... ... ... елдікке
ұмтылуының үздіксіз процессі ... ... ... ... ... орынды мақтана отырып, қайта жазып шығуымыз қажет. Осы ... ... ойы ... ... ... ... ... газетін қайта парақтап шығу бүгінгі бізге де, болашақ ұрпаққа ... ... және ... ... Деректеме:
1. А.Байтурсынов Тағы да народньй сот хақында. -"Казак",-1913
- А.: ... // Ак. ... А.Б. ... ... ... оқу ... ... А.Б.[Байтүрсыпов Ахмет] Орысшса окушылар.-"Қазақ'.-19іЗ.-№26// Ак
жол.-А.:Жалыл, 1991.-4645.
4. А.Б.[Байтүрсымов Ахліет] Окыі\ ... ... жол. - ... А ... ... ... жерін. а.ту ... жол. ... ... ... ... 13 ... ... ... ... ... Қазақ һәм Дума.-"Қазақ",-1914 №57
// Ақ жол.-А.:Жалын,1991.-464б.
8. А.Б.[Байтүрсынов ... ... ... ... жол.-А.:Жалын,1991.-464б.
9. А.Б.[Байтурсынов Ахмет] Бастауыш мсктеп.- Хазақ,1914.-№61//Ак жол.
А.:Жальш,1991.-464б.
10. Аргын [Дулатов ... ... М. ... ... ... (Дулатов Міржакып) ... шонь ... ... ... 1991.
-3846.
12. Арғын [Лулатов Міржақып] Чума съезінен. -'Қазақ",-1914.-№55//
М.Дулатов. Шығармалары.-А.:Жазушы,1991.-384б.
13. ... ... ... ... ... ... ... Ахмет. Ак жол. -А.:Жалын,1991.-464о.
15. Байтүрсынов. Ахмет. Шыгармалары, /Кураст.О.Шэріпов. С.Дэуітов/-
А.:Жазушы,1989.-320б.
16. Бөкейханов Ө. Шығармалар.-А.:Қазакстан,1994. .5X46.
17. Ғали хан ... ... ... ... Бөкейханов. Шығармалар. А.: 1994.-3846.
18. Ғали хан [Бөкейханов Әліссан] Кәкітай 1915,-№105 //Ә.Бөкейханов.
Шығармалар.-А.: 1994.-3846.
19. ... ... ... ... Кыр ... ... ӘлихапІ Дума һәм ... ... ... Кыр ... ... ... Ашық хат. ... Қыр баласы [Бөкейханов Әлихан] Ліиык, ... ... ... ... Қыр ... ... Әлихаи] Тпғм би һәм билік. "Қазақ",-1914.-
№50 //Ә.Бөкейхаиов. Шығармалар.-А.: ... ... ... ... ... ... Қазақстан. 1997. 7мамыр.
25. Актамбеков К. Пути становлекмя и рпзвития Казахской ... ... ... ... дис. каңд. пед. наук: 07.00.02 /-Алма-
Ата:1992.-22с.
26. Ақшолаков Т. Елім деп ерте оянып ... ... ... Ғ. Алаш ... ... ... 1996.
28. Әбдіманов Ө. "Қазақ" газеті.-А.: Қазақстан,1993.-168б.
29. Әбдіқасымов Б. Алғашқы қазақ газеттерінің тілі. Алматы, 1971.
30. Әдеби мұра. ... ... ... ... бегінде
жарияланған көркем шығармалар./Құраст. Ү.Суханбердина/-А,: Жазушы, 1970.-
255б.
31. Әлмұқанова Р. ... ... ... ... ... ... Д. ... неге "Қазақ" аталады. //Қазақ ... ... ... Бейсембиев К. Идейно-палитические течения в Казахстане конца XIX
начала XX ... ... АІІ ... ... Бейсембиев К. Очерки истории обществеішо-политической и
философской мысли ... ... ... ... ... X. Қазақ баспасөзі тарихь очеркі (1860-1958)-А.:Мектеп,
1981-239б.
36. Бес арыс ... ... ... ... Т. ... ... ... һом тілі".//Егемен Қазакстан.-
/1997. - 4 ақпан.
38. Боранғалиүлы Т. Қазақ баспасөзінің кемсңгері. ... ... ... ... К. Қазақтар шетел әдебиетінде. А.:Атамүра - 1994.-
2406.
40. ... С. ... ... мұңдап, жоғын жоқтаған. //Алматы
ақшамы. 1993, 2 ақпан.
41. Жармүхамедүлы М. ... Ишан ... //Ана ... ... ... Т. «Айқап» пен «Қазақ» арасы //Алматы, ақшамы. 1999.№22-
96б.
43. Кәкішев Т. Қазақ әдебиеті сыныныц ... ... 1994. ... ... С. Ахаң ... оқиқат.- А., 1992.-1992.-1126.
45. Кенжебаев Б. Қазақ баспасөзінің тарихынан. А.1981.
46. Кенжебаев Б. ... ... ХХ ... ... ... ... 1958ж.
47. Қазақстан тарихы. Очерктер /ред. Алдажүманов Қ.С., Қозыбаев М.К,-
А: Дәуір, 1994.-4456.
48. Қазақ ... ... ... ... ... ... ... Қазақ ССР тарихы. Бес томдық. III том -А.: ... ... ... ... ... -А. ... ... Атабаев. «Қазақстан тарихының деректанулық негіздері». –
Алматы, 2002ж.
52. Мамажанов М.А. Асыл мүра. — ... ... Б. ... ... және ... тіл. //Ана ... -1992.-28
кантар.
54. Нұрпеисов К. Алаш һәм Алашорда. -А.: ... ... Ж. ... Л. Көне ... Құнды деректер.
Аяулы есімдер. Алматы, 1997. 256б.
56. Өшірбайүлы Қ. Кайта тіріпген "Қазак,"//Егемен Қазақстан.-1992.-10
ақпан.
57. ... А. ... ... пен ... тұғыры. Алматы,
1999ж.
58. Сейфуллин С. Тар жол тайғақ кешу-А.: 1960.-4836.
59. Сыздықова Р. Ахмет Байтүрсыпов. -А.: ... ... ... Қ.Ө. ... ... ... ... жазылуы.
Ғ.к.дисс. автореф. Алматы, 1998.
61. Фетисов М.И. Зарождение казахской ... ... У. ... С. Дәуітов, Қ.Сахов «Қазақ» газеті. Жинақ.
Алматы, 1998. – 560б.
63. У. ... ... ... ... ... материалдар. Алматы, 1963ж.
64. У. Субханбердина «Қазақ», «Алаш», «Сарыарқа» Алматы, ... ... Ф. ... ... шыға ма? ... ... 1993. ... Ілиясова К.М. Қазақ съездері: қаралған мәселелері, шешімдері ... ... ... дисс. Алматы,1999.
66. Шоқай М. Түркістанның қилы тағдыры. Алматы, 1992. 76б.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 53 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 2 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Саяси қақтығыстар76 бет
Халел Досмұхамедов 13 бет
«Дала уалаяты», «Түркістан уалаяты» газеттеріндегі қоғамдық-саяси және ағарту мәселелері30 бет
«Правда» газетiнiң қоғамға тигiзген үлесi9 бет
«Серке» газеті – қазақ қоғамындағы алғаш демократия жаршысы48 бет
Газет-журналдардың қоғамдағы рөлі4 бет
Азаматтық қоғам дамуының алғышарттары9 бет
Постиндустриялды қоғам концепциясы4 бет
Қоғам және жеке адамның қалыптасуындағы конфликтінің мәні7 бет
Қоғам және жеке тұлға14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь