Шәңгерей Бөкеев

Жоспар

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...2
І.Шәңгерей Бөкеевтің өмір жолы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3
1.1. Ақынның балалық шағы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
1.2.Ақынның өмір жолы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .5
ІІ. Шәңгерей Бөкеевтің шығармашылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..7
2.1.Ақын шағармаларының көркемдік ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .7
2.2. Шәңгерей Бөкеевтің ақындығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .10
2.3.Ақынның өлеңдеріне талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..14
2.4. Шәңгерей Бөкеев туралы сөз ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .31
2.5.Сабақ жоспары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .32
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .39
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 40
Кіріспе

Тәуелсіздік жылдарындағы қазақ әдебиетін оқушыларға сапалы оқытудың тиімді әдістерінің бірі болмақ. Репродуктивтік немесе көшірмелік әдіс арқылы мұғалім оқушыларға даяр білім мазмұнын жеткізеді. Негізінде, әдебиет сабақтарында репродуктивтік әдіс үлкен орын алады. Өйткені дайын көркем шығарма мәтінін оқу, түрлі талдаулар жасап, тапсырмалар орындау жұмыстары репродуктивтік әдіс арқылы жүзеге асырылады. Десек те, репродуктивтік әдісті догматикалық қатып қалған әдіс деп түсінбеу керек. Әдебиеттен меңгертілуі тиіс көркем туындылардың мәтіні, өлең, кейіпкердің сөздері, драмалық туынды кейіпкерлерінің сөздері, ремаркалар – барлығы механикалық түрде жаттандылықты талап ететін сипаттағы оқу материалы болып саналады. Сонымен бірге көркем шығарманы талдау барысы да даяр мәтін бойынша жүргізілетіні белгілі.
Мектеп практикасында әдеби мәтіндердің ішінде лирикалық шығармаларды талдау мен тану күрделі. Жалпы білім беретін мектептерде әдеби білім мазмұнының төрттен бірін лирикалық шығармалар құрайды. Ү-ІХ сыныптарда жүз қырықтан аса лирикалық шығарма оқытылады. Олай болса, мектепте қалыптастырылатын әдеби білім мазмұны лирикалық шығармаларға да тиесілі. Мектепте оқытылатын лирикалық шығармалар жанры мен тақырыптары жағынан алуан түрлі. Әйтсе де лирикалық шығармаларды талдап танудың, оқытудың жалпыға ортақ заңдылықтары мен белгілі бір әдістемелік жүйесі болуы тиіс.Сол орайда Ақын Шәңгерей Бөкеев туралы курстың жұмыстың мазмұнында айтылмақ.
Пайдаланылған әдебиеттер:

1. С. Қирабаев, Ұ. Асыл, т.б. «Қазақ әдебиеті» 10-сынып оқулығы, Алматы: «Мектеп», 2010.
2. З. Ахметов, Ұ. Асыл. «Қазақ әдебиеті» хрестоматиясы 10-сынып, Алматы: «Мектеп», 2010.
3. Н. Манаев «Шәңгерей өмірі жайлы деректер»
4. Х. Сүйіншәлиев «ХІХ ғасыр әдебиеті», 1-том;
5. М. Тәжімұратов «Шәңгерей», Алматы, «Өлке», 1998;
6. Б.Омаров «Зар заман поэзиясы». Алматы, 1999 ж.
7. С. Қирабаев, Ұ. Асыл, т.б. «Қазақ әдебиеті» 10-сынып оқулығы, Алматы: «Мектеп», 2010.
8. З. Ахметов, Ұ. Асыл. «Қазақ әдебиеті» хрестоматиясы 10-сынып, Алматы: «Мектеп», 2010.
9. Н. Манаев «Шәңгерей өмірі жайлы деректер»;
10. Х. Сүйіншәлиев «ХІХ ғасыр әдебиеті», 1-том;
11. М. Тәжімұратов «Шәңгерей», Алматы, «Өлке», 1998;
12. Б.Омаров «Зар заман поэзиясы». Алматы, 1999 ж.
        
        Жоспар
Кіріспе...........................................................................................................................2
І.Шәңгерей Бөкеевтің өмір жолы.....................................................................3
1.1. Ақынның балалық шағы......................................................................................3
1.2.Ақынның өмір жолы.............................................................................................5
ІІ. Шәңгерей Бөкеевтің шығармашылығы......................................................7
2.1.Ақын ... ... ... ... ... ақындығы.........................................................................10
2.3.Ақынның өлеңдеріне талдау..............................................................................14
2.4. Шәңгерей Бөкеев туралы сөз.............................................................................31
2.5.Сабақ жоспары.....................................................................................................32
Қорытынды.................................................................................................................39
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі............................................................................40
Кіріспе
Тәуелсіздік жылдарындағы қазақ әдебиетін оқушыларға сапалы ... ... ... бірі ... ... ... көшірмелік әдіс арқылы мұғалім оқушыларға даяр білім мазмұнын жеткізеді. Негізінде, әдебиет сабақтарында репродуктивтік әдіс үлкен орын ... ... ... ... ... ... оқу, ... талдаулар жасап, тапсырмалар орындау жұмыстары репродуктивтік әдіс арқылы жүзеге асырылады. Десек те, репродуктивтік ... ... ... ... әдіс деп ... ... ... меңгертілуі тиіс көркем туындылардың мәтіні, өлең, кейіпкердің сөздері, драмалық туынды кейіпкерлерінің сөздері, ремаркалар - ... ... ... жаттандылықты талап ететін сипаттағы оқу материалы болып саналады. Сонымен бірге көркем шығарманы талдау барысы да даяр мәтін бойынша жүргізілетіні белгілі. ... ... ... ... ішінде лирикалық шығармаларды талдау мен тану күрделі. Жалпы білім беретін мектептерде әдеби білім мазмұнының төрттен бірін лирикалық ... ... Ү-ІХ ... жүз ... аса лирикалық шығарма оқытылады. Олай болса, мектепте қалыптастырылатын әдеби білім мазмұны лирикалық шығармаларға да тиесілі. Мектепте оқытылатын лирикалық шығармалар ... мен ... ... ... ... Әйтсе де лирикалық шығармаларды талдап танудың, оқытудың жалпыға ортақ заңдылықтары мен белгілі бір әдістемелік жүйесі болуы ... ... Ақын ... ... туралы курстың жұмыстың мазмұнында айтылмақ.
І.Шәңгерей Бөкеевтің өмір жолы
1.1. Ақынның балалық шағы.
Шәңгерей - ХІХ ғасырдың екінші ... мен ХХ ... ... ... ... қазақ жазба әдебиеті өкілдерінің бірі. Ол Батыс Қазақстан облысының қазіргі Орда ауданында, Жасқұс құмында - хан ... ... ... ... ... ... Ақын ... бір өлеңінде көк орданың ішінде дүниеге келгенін айтады. Әкесі Сейіткерей Шәңгерей бес жасқа келгенде ... ... ... жас ... ... ... ... көрмей өседі. Жасынан оқып, білім алады. Өнерге, өлең сөзге жас кезінен әуестенеді. ... ... ... ... ... алғаннан кейін, Астраханьдағы реальды училищиге түседі. Одан кейін Орынбордағы Кадет корпусында екі жыл оқиды. Орыс тілін үйреніп, орыс әдебиеті, ... ... ... ... ... облысы) бітімші сот (мировой судья) болып жұмыс істейді. Әділдік жолын іздеу, шындықты қорғау ... ... осы ... қалыптасқан сияқты. Ол әкімшілік-төрешіл биліктің зорлық, алдау, ... ... ... бұл ... ... ... салуды ойлайды. Сөйтіп, біраз жыл қызмет істегеннен кейін қызметін тастап, өз еліне келеді. Бұдан кейін кеңсе жұмысына араласпай, патша ... ... ... ... Самар губерниясындағы дворяндар тізіміне тіркеледі де, еңбекпен, өнермен шұғылданады. Орданың Жәнібек жағындағы Көлборсы ... ... өз ... ... сол ... орыс ... сияқты тұрақ жай тұрғызады. Онда ағаштан, тастан сәулетті үйлер, мектеп, медресе, мешіт салғызып; туыстарының балаларын оқытады. ... алма ... ... егін ... Асыл ... мал ... ашқан мектепте білікті мұғалімдер жұмыс істейді. Сондай бала оқытқан, білімді әрі талапты ... бірі ... ақын ... ... ... еді. Ол Шәңгерейді аға тұтып, жиі араласып тұрады. Шәңгерей оның ой-өрісінің кеңеюіне, орыс әдебиетімен танысуына ... ... ... Ғ. ... ... ... ... сұлтаным,Ақылың жетіп алысқаІлгеріні болжадың.Болжағанның белгісі,Атаңнан мұра қалған су -- Көлборсыны меншіктеп,Жағасынан жер алдың...Кешегі өткен бабаңыз -- Хан ... үлгі ... -- ... жырға қосқа. Сонымен қатар Шәңгерейдің ақындығын, тілге шешендігін, сөз ... ... ... серілігін тамаша суреттеген. Бұл толғауы ақынның 1914 жылы Уфада шыққан ... ... ... Шәңгерей өз мекенінде оқшау өмір сүріп, аңшылықпен айналысты, жақсы ат, қыран құс, құмай тазы ұстаған. Құс ... ит ... ... ... қызықтаған.
Шәңгерейдің ерекше көңіл аударған бір ісі - әдебиет, ... ... ... Ол ... ... ... шығармаларымен танысады. Лермонтовты, Гогольді сүйіп оқиды. Ән-күйге, сурет өнеріне, сән-салтанатқа ... ... ... ол ... ... ... ... суретші сияқты өнерпаздарды өзіне жақын тартып, олардың өнерін тамашалайды. Ол қадір тұтқан өнер адамдарының бірі - орыс ... ... ... ... Оған ... да ... ... Орыстың Фет, Тютчев сынды ақындарының да өлеңдерін оқып, ... ... бай ... ... ... ... әр түрлі қазақ және орыс тіліндегі газет-журналдарды алдырып оқыған. ХХ ғасырдың басында қазақ, татар тілінде басылған ақындардың кітаптарын ... ... ... ... беталысынан үнемі хабардар болып отырған.
1911-1913 жылдары қазақ ... ... ... газетін шығару мәселесі сөз болғанда, бұл істі қолдап, оған қажетті қаржыны толықтыруға көмектескен де Шәңгерей еді.Шәңгерей прозалық шығармалар жазған ... де ... бар. атты ... деген көлемді әңгіме жазса керек, бірақ ол туындылары сақталмаған. Ол 1917 жылы шамасында ... ... ... ... төре ... мекендеген Ақбақай деген жерге (Батыс Қазақстан облысы, қазіргі Қаратөбе ауданы) көшіп келеді. ... ... ... де ... ... ... - өмірінің соңғы кезінде ел ішінде даулы, талас-тартысты мәселелерге көп ... ... өмір ... 1920 жылы ... сол ... ... ... Ақынның біраз өлеңдері (1910) және (1912) деген жинақтарда жарияланған. Бұл ... ... Ғ. ... еді. ... дәірінде Қызылорда қаласында ақын өлеңдерінің жинағы (1933) басылды.
1.2.Ақынның өмір жолы.
Жасынан оқып, білім алады. Өнерге, өлең ... жас ... ... Ордадағы медресені бітіріп, мұсылманша білім алғаннан кейін, Астраханьдағы реальды училищиге түседі. Одан кейін Орынбордағы ... ... екі жыл ... Орыс ... ... орыс ... ... танысады.
Самар губерниясында (қазіргі Куйбышев облысы) бітімші сот (мировой судья) болып жұмыс ... ... ... ... ... ... жолындағы ой-санасы осы тұста қалыптасқан сияқты. Ол әкімшілік-төрешіл биліктің зорлық, алдау, ... ... ... бұл жұмыстан бойын аулақ салуды ойлайды. Сөйтіп, біраз жыл қызмет істегеннен ... ... ... өз еліне келеді. Бұдан кейін кеңсе жұмысына араласпай, патша тарапынан дворян атағын ... ... ... ... тізіміне тіркеледі де, еңбекпен, өнермен шұғылданады. Орданың ... ... ... ... ... өз ... етіп, сол кездегі орыс помещиқтері сияқты тұрақ жай ... Онда ... ... ... ... ... медресе, мешіт салғызып; туыстарының балаларын оқытады. Бау-бақша, алма ағашын ектіріп, егін салады. Асыл тұқымды мал ... ... ... шешендігін, сөз асылын қадірлеген көсемдігін, серілігін тамаша суреттеген. Бұл толғауы ақынның 1914 жылы Уфада шыққан ... ... ... ... өз ... ... өмір ... аңшылықпен айналысты, жақсы ат, қыран құс, құмай тазы ұстаған. Құс ... ит ... ... ... ... ... ... аударған бір ісі - әдебиет, өнер, ғылым болады. Ол орыстың классик ... ... ... ... ... сүйіп оқиды. Ән-күйге, сурет өнеріне, сән-салтанатқа ерекше көңіл қойған ол ақын, әнші, ... ... ... ... ... өзіне жақын тартып, олардың өнерін тамашалайды. Ол қадір тұтқан өнер адамдарының бірі - орыс суретшісі ... ... ... Оған шеберхана да салып берген. Орыстың Фет, Тютчев сынды ақындарының да өлеңдерін оқып, әсерленеді. Шәңгерейдің бай ... ... ... ... әр ... ... және орыс тіліндегі газет-журналдарды алдырып оқыған. ХХ ғасырдың басында қазақ, татар тілінде басылған ақындардың кітаптарын оқып, қоғамдық, әдеби өмірдің ... ... ... ... ... ... қазақ зиялыларының ұымдастырумен Оралда газетін шығару мәселесі сөз болғанда, бұл істі қолдап, оған ... ... ... ... де ... ... ... шығармалар жазған деген де дерек бар. атты роман, деген көлемді әңгіме жазса керек, бірақ ол туындылары сақталмаған. Ол 1917 жылы ... ... ... ... ... төре тұқымдары мекендеген Ақбақай деген жерге (Батыс Қазақстан облысы, қазіргі Қаратөбе ауданы) көшіп келеді. Қоныс аудару себебі де мәлімсіз. ... ... - ... ... ... ел ... даулы, талас-тартысты мәселелерге көп араласпай, оқшау өмір сүрген.
Шәңгерей 1920 жылы қаңтарда сол ... ... ... ... ... ... (1910) және (1912) ... жинақтарда жарияланған. Бұл жинақтарды бастырған Ғ. Қараш еді. Кеңес дәірінде Қызылорда қаласында ақын өлеңдерінің ... (1933) ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері
Әр ақын-жазушының өзіндік қолтаңбасы, өзіндік тіл ерекшелігі ... ... ... ... сөз ... оның тіл ... ... көңіл аудару керек, себебі Шәңгерей өлеңдері құрылысы жағынан 11 буынды, жыр ағымымен келетін 7-8 буынды, не 7 ... ... ... ... Бұл оған ... де, оның ... де қазақ поэзиясында ең көп жайылған өлең түрі. Абай ... ... ... өлең құрылысына жаңалық енгізген жоқ, сондықтан біз оның тек тіл ... ғана ... ... ... ... - оның ... ... сонылығында. Өзіне дейінгі немесе өзімен тұстас ақындарда кездеспейтін небір үздік, небір ... сөз ... ... ... ... ... жұлып жем етер,Қазаңа шапқан ол айуан...Бөкен терісін ... ... ... күрке еткен,Бауырына тулақ жамаған,Қаңбаққа жүзін қамаған,Білтелі қара қолындаШақпақтап оғын от ... ... бір ... ... қара жер,Қойныңды ашып, кол жайып,Құшағыңа аларсың...Таудағы тас ұядан, Лашындай самғап қиядан,Шалқып ... ... ... ... ... ... асқан тауды уысыңа, Жүзіне алмас қылыш қадам бастың. Күркіреп қара бұлт жасын атса, Отына жетіп барып құшақтастың. Мүхитта нән балықтай ... ... ... ... ... неге ... ... сөз тіркестерінің бәрі де қазақ поэзиясына Шәңгерей әкелген жаңа сөз тіркестері.Шәңгерейдің өзіндік тағы бір ерекшелігі - оның эстетикалық талғамының нәзіктігінде ... ... оның ... өлеңі мысал бола алады. Мұнда қолданылған сөздер ақынның сипаттама образдарындағы нәзіктік, биязылығымен де әсерлі көрінедіБура санды, ақ ... Түсі ... ақ ... ... ... қос тістің Меруерттей ажары. Қаусырмалап қақтаған Шытадай жұқа ... ... ін ... Екі ... ... бойы жер ... ... табаны, Тілерсек басып, тік ... ... ... тұрып қайзаса,Басатұғын мөріндей, Бет ... ... сұлу із ... ... ... ... ... тоқ жүзді, Таң ... ін ... ... ... ... ... жас ... артық жаралған. ... ... ... көз бітсе, Зерден өрген шашбаудай,Оң жақтағы аруға ... ... төрт ... ... жасы ... ... ... ұшы ақ,Қалы кілем, қара нар, ... буын ... ... ... ... ... келген ақ шашақ. Қарқарадай шаншылған, ... ... ... ... ... қос құлақ. ... ... ... зат, ... Бар еді сондай жануар, Шаншылар тап сондай-ақ. Аты оның -- ... ... ... қай жағынан болсын, мінсіз. Өлеңдегі сөз қолданыстар шын мәнінде ерекше бір толғаныстан туындаған.Қосаяқ - Нарын құмында көп ... ... ғана ... ... бір түрі. Ақын оған арнаған өлеңін өзінің балалық шағы, өткен өмірімен байланыстырады. Бірақ ол өткен өмірді, Нарынның өткен ... ... оны ... орнатамын деп әуреленбейді. Ол кездің жақсылығын айту үшін ой-қырын бірдей шолып та жатпайды. Келмеске кеткен бір ... ... ... ... деп қана ... ... де, қосаяқты суреттеуге кіріседі. Қосаяқтың үздік портретін жасайды. Қосаяқ - қазақ ... ең ... ең ... ... ... ... ... оқып шыққанда, көз алдыңда жанды тірі қосаяқ тұрады. Және оның портретін жасағанда, сол жануардың сұлулығына көрмеген адам шек ... ... үшін оны ... ... ... ... ... әуелден сүйікті ұғымдағы нәрсені суреттеп, оны сүйкімді етіп көрсетуден ... ... ... ... ... ... ешкім ілтипатқа алып, көңіл аудармайтын бір тосын нәрсені ... ... оған ... ... қиынырақ, ол үлкен шеберлікгі тілейді. Шәңгерей шеберліктің бұл міндетін толық атқара алған. Қосаяққа ... ... ... ... тұрсын, сол өлеңді оқып шыққанда, "одан сұлу нәрсе жоқ екен" деп айтып салғандайсың. Сол мақұлыққа рақымың түскендей, ең аяулы нәрсенің ... ... ... ... көркем сөз құралдарының басқа түрлері де кездеседі. ... ... ... ... ... ... ... Өлендерінің көбі өткенді жырлауға арналғандықтан, архаизмдердің кездесуі ... ... ал ... ... ... сөздер көбінесе араб, парсы тілдерінен алынған, себебі Шәңгерей орыс ... ... осы ... де ... ... ... жерден көп оқып, қаншама көп тіл меңгерсе де, әрбір ақын, ең алдымен өз ана тілінен нәр алып, өз әдебиетінің топырағында ... ... де ауыз ... үлгі алып, өзіндік сөз қолданысын, өзіндік стилін жасады. Оны мына ... ... ... ... бе ... ... ... еткен ісін жасыруын. Ау, жаным, сүйемісің, сүймеймісің, Сүймесең, жоқ-ты саған бас ... ... ... - ... фольклорында жиі кездесетін еспе қайталау арқылы құрылған қара өлеңдердің үлгісі.Дыбыс әуезділігі, солардың ішінде дауысты (ассонанс), дауыссыз (аллитерация) дыбыстардың көп ... ақын ... ... ... екен ақыл-айлаң,Ажары ақ бетіңнің асқан айдан. Немесе:Құйрық атып ... ... ... үзіп ... де, ... ... ... алдыңғысына дауысты, соңғысында дауыссыз дыбыстар көп қайталанады. Шәңгерей өлеңдерінің көркемдік қасиеттерінің ерекшелігінің өзі де осы әуезділігінде ... ... ... көңіл күйі, махаббат, табиғат лирикасын жазған үлкен лирик. Ол - халқымыздың бай ауыз ... ... ... ... ... нәр алған ақын. Өлеңдерінде кездесетін шешендік өрнектер, нақыл сөздер, қара ... ... ... ... ... ... ауыз ... дәстүрінен өрбиді. Кейде Қазтуған, Доспанбет, Шалкиіз жыраулар мұрасының ... де ... Ақын ... жаңа ... тың көркем бейнелі сөз тіркестерін жасап, өлеңнің бейнелілік сипатын, қуатын арттыруға күш салған. Ұтымды теңеу, салыстырулар тауьш, ... ... тың сөз ... ... ... ... ... бізге белгілі шығармалары әлеуметтік өмірдің әр түрлі жақтарын қамтиды. Отаршылдық салдарынан ... ... ... көре ... ақын бұрынғы хандық дәуірдегі өмірді аңсайды. Оның қоғамдық ой-пікірлері, топшылаулары бірде өмір ... ... ... ... ... ... сарынында келеді. Жер-судың құты кетті, сәні кетті, бәрі адыра ... ... асыл ... енді жоқ, ... ... ерлер енді тумайды дейді.
Адыра дедім Нарынды,Құсы ұшып көлінен,Құты кетіп жерінен,Саба құрсақ билерден,Еңіреген ерлерден,Айырылып адыра қалғанда.., -- дейді.
Ақын өз кезіндегі ... ... ... ... ... Қазақ даласындағы ел билеудегі жаңалықтар мен заң, тәртіптер, біртіндеп еніп жатқан капиталистік қарым-қатынастар, отаршылдық, сауда-саттық, халықтың жерден қыспаққа ... ... ... ... көз ... өтіп жатты. Бұрынғы хан ордасындағы ата-баба билігі мен беделі жайлы ұғым-түсініктер оның ақындығын сол бағытта оқшаушырақ қалыптастырды. Бұл ... хан ... да ... ... ... еді. ... атып ... қашқан жымия.Қаранды үзіп барасың,Бізден де, қайран дүния...
деуі содан туған. Сондықтан да ақын ... ... ... ... ... еді, ешкімге тәуелді емес едік, дегенді білдіреді. өлеңінде:
Ағасын ақылын артық асқармен тең,Асылдың арқар ұранды тіреуі - ... ту ... ала ... ... ... - ... ұлы ... шықса қалмас едім, ел тәуелсіздігі үшін аттанған сарбаздың қатарында мен да Абылайлап аттанар едім дейді. Хан тұқымдары ... ... ... ел ... үшін ... ... ... дәріптеліп, есімі қастерленді.Ақынның өмір мен өлім туралы пәлсапалық толғанысынан өмір шындығының елесі көрінеді. Ол ... ... ... құбылыс ретінде түсінеді. Бұл ойын өлеңінде лирикалық бейне арқылы жеткізеді. Барлық қауіп-қатерді себеп-салдарлы түрде ... ... ... ... аман ... жоқ, ... құлан құласа, құлағында құрбақа ойнар, суға құлан шұбырса, жолын тосқан жолбарыс жүрегін жұлып, жем ... Ол да аман ... ... ... ... ... сексеуілді күрке еткен мерген жалғыз оқпен оның да қазасын жеткізеді. Мерген де ажалдан құтылмайды. Кім болса да ажал ... ... емес ... Өз ... әлеуметтік құрылысқа жатырқай қараған ақын алдағы болашақтан үміт күтпейді. Ақын ескі қоғамдық құрылыстың күйреуін белгілі мөлшерде өз басының да трагедиясы деп ... ... ... ... ... ... дәурен өтіп, бірі жетеді екен...
Өзіне халық аузын қаратқан ер,
Тіріге, өлсе, қадірі кетеді екен...
Бұл сөздерінен де өмірдің өтуі, ескінің ... ... ... елді аузына қаратқан ерлердің, көзден тайса, көңілден кететінін айтып, торыққандай болғанын көреміз.
Шәңгерей ... ... ... ... ... ... ... Ол ғылым жетістігінде үлкен сеніммен қарайды. Қоғамның дамуы үшін ... ... бірі - ... ... ... күш ... ... оқуға, ғылыммен шұғылдануға шақырады.
Оқысаң ғылым нұрын білім ... ... ... ... ... ... біліміне кейбір жастар,
Жерлерге аяқ жетпес аяқ басар.
Апырай, кімге аян бұл жиһанның
Белгісіз ұлылығы асқар-асқар!
Ғылымға ұмтылушы жастарға Шәңгерейдің үлгі еткені - ... ... оқып ... ... молдалары емес, дүние жүзіне әйгілі ғалымдар. Ол атақты ... ... ... ... үлгі ... ... ... Алва - американың атақты физигі, электротехника мен байланыс ... көп ... ... ... құрал-аспаптар ойлап шығарған ғалым.Сонымен қатар ғылымға бөгет ... ... ... шенейді. Ақын Эдиссонға арнаған өлеңінде ғылым мен надандықты бір-біріне қарама-қарсы қояды. Ғылымды бұтағы көп, жемісі мол, биік ... ... ... ... ... әр ... сол бәйтеректің жемісі ретінде бейнелейді.
Бұл ғылым - бір ... ... ... ... ғарсы-күрсі.
Бар ғаләм он сегіз мың саясында,
Таусылмас, бұтақ сайын бар ... бұл ... ... ... өнер - сол ... ... мұны ... - ғалым адам,
Оқымас, жалқау біздей емес надан.
Пәнделерден қимие-симие ғылымы хикмет,Көп сырлар ашты түпсіз дариядан...
Ақын ғылымның ... ... ... түсіндіруді оқыған адамға міндет етіп қояды
Былайынша, өзі айтқандай, боп ... Бес ... ... бірдей айырылып, жетім қалғанмен атадан қалған мол дәулеттің арқасында, жоқшылық дегеннің не екенін ... ... ... ... ... өзі де ... бір ... былай жырлайды:
Бел будым жетімдікке бес жасымда,
Алайда дәулет құсы бар ... ... ... ... ... ... ата ... арқасында.
Ата-анаң өліп, мүлкі болса мұра,
Көп болар жалпақтаушың өз қасыңда, - деп ашық айтады.
Болашақ ақынның алаңсыз оқып білім алуы ... ... ... ... ... қолдан келгеннің бәрін жасайды. Соның арқасында ол Астрахань қаласындағы гимназияны, екі жыл Орынбор қаласындағы кадет корпусында білім алды. Орыс ... ... ... орыс ... жете ... ... шығыс шайырларының сарынында жыр кестелеген оған орыс ақындарының өлеңдері игі әсер ... ... оның ... ... әуен ... ... лирикалық леп еседі.
Қызметке араласып біраз жыл Самара губерниясында ... қазы ... ... ... ... Шәңгерей, кейін кеңсе жұмысын доғарып, өмірінің көбін Көлборсы қонысында өткізіп, шығармашылықпен шұғылданған, саятшылық құрған. Оның ... ... ... - өмір ... толғау, оқу мен өнердің, ғылымның пайдасын насихаттау, адал ... әсем ... ... Ақын ... өзгеріп, қоғам түлеп, көненің жаңарып тұратынын мойындай отырып, өмірдің өткен ... ... ... қарс ... ,оны ... еске ... Қайта оралмас қайран жастық шақ пен балдырған балалық шақты, ... ... ... ... ... ... ... тұрмыс құру үшін ғылым-білімнің, мәдениеттің қажет екенін ескертеді. Өзі де орыс үлгісімен мекенжай салғызып, егін еккізіп, бау-бақша өсіртеді.
Өмірінің соңғы ... ол ел ... ... ... ... өлең жазу, аң аулау сияқты жанына жақын қарекетпен ғана айналысты. Орыс ... озық ... ... жастарына жеткізуге тырысып, М. Ю. Лермонтовтың өлеңдерін, поэмасын ... ... ... ... ... құпиясын ашудағы рөлін сипаттап, ғалымдарды жырға қосады. Оған ғылымда мыңға жуық ... ... ... ... ... ... ... еңбек сіңірген американ ғалымы Томас Эдисон жайындағы өлеңі айғақ. Осының өзінен-ақ Шәңгерей ... ... ... бай, ой өрісі қаншалықты кең екенін мына өлең шумақтарынан аңғаруға болады:
Бұл дүние пәнилігін етеді екен,
Бір ... ... бірі ... екен.
Жұрт болар бір күндегі жоқ адамдар,
Ескілер бірден бірге бітеді екен.
Өзіне ... ... ... ер,
Тіріге өлсе қадірі кетеді екен.
***
Шайтанға шаршап тұрған ат бергенің -
Тамұққа жақынымды жақ дегенің.
Жыланды жолда жатқан ұрмай кетсең - ... ... бір ... шақ ... ғылым қорын білім асар,
Көңілдің кіршік басқан көзін ашар.
Кемелді білім алған кей ... қиял ... аяқ ... еді ... ... ... шуда ескен.
Бір қалыпта тұрмақ жоқ,
Шығармалық мұны естен.
***
Сусаған құлан шұбырса,
Іздегені қақ болар.
Жолбарысқа жол ... ... тап ... ... дүние!
Бізден де бір күн қалады,
Піл сауырлы қара жер
Қойынын ашып, қол жайып,
Құшағына алады.
***
Айдынды көл суалса,
Бұлағы кеуіп құм алса,
Ауандап жүрген нән ... ... ... пен құсқа жем болар.
2.3.Ақынның өлеңдеріне талдау
Шәңгерей Бөкеев поэмасын М. Лермонтовтан () қазақ тіліне аударған. ... ... ... ... негізінен, түрік, араб сөздері көп қолданылған. Оған поэмадағы дұшпан, шілте, шаһит, гөзел, кәуір секілді сөздер ... бола ... ... ... ... ... жанның тағдыры поэмаға арқау болады.
Шығарманың басты кейіпкері - ... ... ... мен ... жанын жауға қалдырған Һарунның еліне қашып келе жатқан тұсынан басталады. Қашқынның жүрген жолдары арқылы ... ... және ... дәл көрсетеді.
Жердің түн жамылғанын, перделенгенін кейіптеу тәсілімен берген:
Күн батты сол арада, тұмандатты,
Түнеріп жердің бетін мұнар жапты.
Әлпелдің күн шығыстан иісі ... жүзі ... ... тартты.Ай туып, балқып жерден сары алтындай,Көтеріліп бірден-бірге жарығы артты.Ағызып маңдай терін демін алып,Келеді Һарун ... ... ... тау мен тастың арасынанТаныды ауыл жұртын көзі шалып.Тым-тырыс, ... бір ... ... ... тасаланып.
Оқиғаның кей детальдарын беруде теңеулерді де қолданылған.Киіктей орғып таудан Һарун қашты, Қояндай ... ... ... ... ... ... ... сары алтындай,Көтеріліп бірден-бірге жарығы артты.Тамшыдай домаланып уақыт-уақыт,Тамады тырс-тырс етіп ... ... ... жатқан досы Сәлімге келгендегі тұсы:,- деп берілген. деп үйіне кіргізбеген.
Ал сүйгенінің есік алдына барғандағы ... ... ... ... тұрған Һарунның басқа амалы құрып, анасына келді..
Ана жауабы осындай болды. Ешкімі қалмаған Һарун өз ... ... ... ... қашқаны үшін, әкесі мен бауырын жау жерінде қалдырғаны үшін өз-өзін кешіре алмай, уайымына ... ... ... ... ... ... ... идеясы - жаудан қашпай, тұрысып, өз-өзін ... ... ... бір жаудың басын алуға болатыны, өзінің емес, елдің, жердің, қара ... ... ... олар үшін ... пида ... ... ... туын ұстап, еліне қалқан болуға үгіттейді. Шәңгерей Бөкеев - ХІХ ... ... ... мен ХХ ... басында қалыптасып, дамыған қазақ жазба әдебиеті өкілдерінің бірі. Ол Батыс Қазақстан ... ... Орда ... ... құмында - хан ордасында дүниеге келген. Жәңгір ханның немересі.
Шәңгерей шығармаларында өнер, ... ... ... ... жырланады. Ол ғылым жетістігінде үлкен сеніммен қарайды. Қоғамның ... үшін ... ... бірі - ... екенін ұғындыруға күш салады. Жастарды оқуға, ғылыммен шұғылдануға шақырады.
Оқысаң ғылым нұрын білім асар,
Көңілдің кіршік басқан ... ... ... ... кейбір жастар,
Жерлерге аяқ жетпес аяқ басар.
Апырай, кімге аян бұл жиһанның
Белгісіз ұлылығы асқар-асқар!
Ғылымға ұмтылушы жастарға Шәңгерейдің үлгі ... - ... ... оқып ... ... ... ... дүние жүзіне әйгілі ғалымдар. Ол атақты ағылшын ғалымы Эдиссонды (1847-1931) үлгі ... ... ... Алва - ... ... ... ... мен байланыс жөнінде көп жаңалықтар ашып, түрліше құрал-аспаптар ... ... ... ... ... ... ... надан молдаларды шенейді. Ақын Эдиссонға арнаған өлеңінде ғылым мен надандықты бір-біріне қарама-қарсы ... ... ... көп, ... мол, биік ... ... ... суреттеп, ғылымның әр саласын сол бәйтеректің жемісі ретінде бейнелейді.
Бұл ғылым - бір бәйтерек шектен ... ... ... ... он ... мың ... бұтақ сайын бар жемісі.
Шайтани бұл өнерді қалай дейміз,
Әр өнер - сол ... ... мұны ... - ... адам,
Оқымас, жалқау біздей емес надан.
Пәнделерден қимие-симие ғылымы хикмет,
Көп сырлар ашты түпсіз дариядан...
Ақын ғылымның қоғамдық маңызын көпшілікке түсіндіруді оқыған ... ... етіп ... ... бір ... ... ... үндесе, екінші жағынан, олардың аңғартады. Ғылым түпсіз тұңғиық немесе асқар ... ... Оның ... түп-түгел уысыңа сыйғызу мүмкін емес. Ғылымға ұмтылушылар өзіне белгілі бір шек қою ... ... ... ... ... ... ... жерге деген құрмет, ыстық сағыныш пен махаббатты да ... ... ... ... ... ... ... өлеңін атап айтуға болады. Өзінің талай өлеңінің дүниеге келуіне себепкер болған туған жер қашан да ... ... ... тиек ... ... ... өлең өсіп көгеріңкі
Мақпалдай төсеп салған қайран жерім.
Мақпалдай көгеріңкі төсеп салған,
Жәннеттей десем мислі емес ... жер ... ... ... ... ... ... сағат сап ауасын татқан адам
Табады неше түрлі дертке дарман.
Сәйір етіп аруменен жүрсең мұнда,
Көкіректе қалмас ... ... ... ... өмірдің әр кезеңдерінің суреті бар. Ол бес, он жеті, жиырма алты жастағы өмірді суреттеп, балалықтың, жігіттіктің, егде тартқан шақтың бейнесін ... ХІХ ... ... жарымы, ХХ ғасырдың бас кезінде бұрынғы Ішкі Бөкей ордасында өмір ... ... ... ... ... ... ... кезі хан, феодалдарға қарсы езілуші шаруалар көтерілісінің туын тіккен жері болғандығы жұртшылыққа ... есін ... ... де ... көтерілісінің ізі әлі суымаған болатын. Бірақ ол жағдайлар хан семьясында туып, хандық тәрбиеде өскен келешек ақынға ешбір әсерін тигізе ... ... Ішкі ... ордасының хандығын жою мәселесі қойылады. 1845 жылы Жәңгір хан өлгесін хандық жойылып, Ішкі Бөкей ордасын басқаратын уақытша кеңес құрылды. Оны ... ... ... ... ... ордасындағы хандықтың мансоқ болуынан екі жыл кейін ... ... ... туралы көптеген адамдар жазды: Нұғыман Манаев, М.О.Әуезов, Қ.Жұмалиев, З.Ахметов, т.б. Әйтсе де Шәңгерейдің өмірбаянын алғашқы құрастырушы да, оның творчествосына ... ... ... да ... ... ... Теңіз ауданынан. Революцияға дейін Уфа қаласында медресесінде оқыған, ... да ... ... ... ... ... бірден-ақ әлеумет жұмыстарына белсене араласып, үлкен-үлкен жауапты қызметтерде болған көрнекті қоғам ... ... - ... ... жақсы білетін адамдардың көпшілігімен жақын жолдас болған ... Өзі ... ... ... жоқ, өте ... ... айтарлықтай инабатты кісі болатын. Демек, ол кісінің Шәңгерей ... ... ... ... мен сілтеулеріне әбден сенуге болады. Сондықтан біз Шәңгерейдің Н.Манаев жазған өмірбаянын негізге алдық.
дей келіп: 1, - ... ... бұл ... ... ... біз де ... ... - оқымысты, көзі ашық адам. Газет, журналдар да алдырып ... әрі ... иесі ... ... ол ... ... ... әр алуан оқиғаларға көңіл аудармауы мүмкін емес. , әңгімелерінде ... ... ... ескі көзқарастарын өзгертуі де мүмкін. Бірақ ол материалдар қолымызда болмағандықтан, ол туралы пікір айту қиын. ... біз ... ... мен өмір ... ... оның ... бар материалдарының негізіне сүйендік. Оларға қарағанда, Шәңгерей - ескішілдік көзқарастағы ақын. Бірақ Шортанбай, ... т.б. ... ... ... ... анағұрлым басқаша. Шәңгерей ескіні аңсаса да, оны қайта орнатуды арман етпейді. Өте бір қымбатымнан айырылдым деп жас та ... Бұл ... ... безіп, ол дүниеге үндеу, өлімге шақыру, құдайға ... ... ... ... ... да ... ... Өткеннің қайта оралмайтындығын да жақсы ұғынады. Айналасындағы әр алуан жаңалықтарды мойындамаса да, оларға шабына ... ... Ол ... елді ... жұртты тоздырарлық жағымсыз құбылыстар деп, ешкімді оларға қарсы үгіттемейді. Айналасындағы өмір ... оның ... ... ... ... бой ... ғана ... ғасырдың екінші жарымындағы ескілікті аңсаушы ақындардан кейбір жайттарда ... ... ... ... ... ... үн қосады. Мұны біз оның ғылымға, искусствоға, әдебиетке деген көзқарастарынан айқын аңғарамыз.
Оған дейінгі феодалдық идеяны үндеуші ақындар әр алуан ... ... ... шықты. Соның ішінде әсіресе ұнатпағаны - ғылым. Оны өнер деп түсіндіруге тырысты да, ислам дінін ... ... ... негізгі құралдарының бірі етіп қолданды. Шәңгерей, керісінше, әдебиет, искусство, ғылымға айрықша көңіл бөлді.
Шәңгерей ең алдымен ғылым мәселесіне үлкен сеніммен ... ... ... үшін ... ... ... бірі екендігін ұғындыруға күш салды. Өлеңдерінде жастарды оқуға, ... ... ... ... ... ККӘБ, Алматы, 1933, 26-бет.
Оқысаң ғылым нұрын, білім ... ... ... ... ... ... ... кейбір жастар,
Жерлерге аяқ жетпес аяқ басар.
Апыр-ай, кімге аян бұл жаһанның
Белгісіз ұлылығы асқар-асқар.
Ақын, бір жағынан, жастарды ғылымға үндесе, екінші ... ... ... ... түпсіз тұңғиық немесе асқар тауға ұқсас. Оның барлығын түп-түгел уысыңа ... ... ... ... ... ... ... бір шек қою керек деген пікірді мегзейді.
Бұның екеуі де дұрыс. Ғылымға ... ... ... ... әр адам ең ... ғылымның белгілі бір саласын толық меңгеріп алмай, көрсеқызарлыққа салынса, ондайлар көп нәрседен ... ... ... ... ... аса ... Көп ... саласын ойдағыдай меңгеріп, терең білу, бірнеше ғылым маманы болу - ілуде біреудің ғана қолынан келетін іс. Кез ... ... өзін ... ... ... ... болмайды. Сондықтан әркім өз шамасын білуі керек деген пікірдің ... ... ... ... ... үлгі ... қазақтың Бұхарда, Мекке мен Мәдинеде, Қазанда оқып келген молдалары емес, Эдисон болды. Атақты физик-ағылшын ғалымын оларға үлгі етті. Сондай адам ... ... да ... кісі ... едік, сол қолдан келмей тұр деп, оқымысты болуды арман етеді. Сонымен қатар ... ... ... ... ... ... ... да қараңғылыққа қарай жетектейтін молдаларды өлтіре шенейді. Ақынның Эдисонға арнаған өлеңі ғылым мен ... ... ... ... ... мысқылдап, Эдисонды мадақтау тұрғысынан жазылған. молдалар іс деп бағалайды, бұдан артық надандық бола ма дей ... ... ... ... де ... ... ... шенеп, ғылымға төмендегіше анықтама береді:
Бұл ғылым бір бәйтерек ... ... ... ... ғалам он сегіз мың саясында,
Таусылмас бұтақ сайын бар жемісі.
бұл өнерді қалай дейміз,
Әр өнер сол ... ... ... ... ... үшін ... мәнін түсіндірудің қажеті аз. Өнер-ғылым нәрсе еместігін балаға шейін түсінеді. Бірақ Шәңгерейдің кезінде ғылымның ... ... ... ... ... ... ... кіруі үшін ғылымның керектігін көпшілікке түсіндіру көзі ашық, оқыған азаматтардың негізгі міндеттерінің бірі болатын. Шәңгерей - бұл ... де өз ... ... ... ... бірі. Эдисонға арналған өлеңі бұған толық дәлел:
Сөйлеткен жансыз затты - өнер ... таң ... ... ... қалай етіп түсінерін,
Айтпаса түсіндіріп білген кісі.
Істерді Қазанда оқып, ... ... ма ... ... кісі.
Сұрасақ бұл не іс деп, сол ғалымнан
, - мұны ... - ... ... ... ... ... болмас қуат, күші>>, -
деп, ақын ғылымды көпшілікке түсіндіру әрбір көзі ашық азаматтың міндеті екендігін аңғартумен ... ... еш ... жоқ дін оқуымен көр көз болған молдаларды сықақ ... - ... ... ... ... туралы көптеген лирикалық өлең, бірнеше поэмалар жазды: , , , , , т.б.
Ұлы ақынның қай ... ... та, ... өмір ... ... жан үзер ... адам образдарының өз ортасына тән нақтылығы, идеялық-көркемділіктерінің үздіктігі ... ... бас ... ... нәзік жан, лирик ақын Шәңгерейдің Лермонтовты сүюі де, оған құлай берілуі де ... ... ... Лермонтовтың басқа да өлеңдерін аударған шығар. Бірақ бізге мәлімі - ... ... ... 1839 жылы ... ... ... табиғатының әдемілігін, ол жерді мекендеуші халықтардың, әсіресе черкестердің отаны, жері үшін көрсеткен ерліктеріне сүйсініп, оны ерекше бір ... ... үшін ... ... ... құрал еткен тау халықтарының ежелгі ерлік салтын бұзып, патриоттық дәстүрге кір келтірген, қорқақтықты өлтіре сынап, Һарунның іс-әрекетін адам жиіркенетіндей етіп ... екі ... ... жауларымен белдесіп, қан майданның төрінде қаза тауып, зор ерлікпен өледі. Һарун кек алудың орнына, өз басын аман сақтау мақсатымен қашады.
Бұл ... ... ... ... ... өз ... ... санап, қайткен күнде де тірі қалуды ойлаған барып тұрған ездік деп, ақын одан досы ... де, тау ... да, ақ ... беріп асыраған анасын да безіндіреді. Ақыры, ешкім паналатпай, ... ... ... бүкіл жұрт алдында масқара болып, денесі көмусіз қалады. Қанын иттер жалап, балалар денесіне кесек атып, қорлап жатса да, еш адам оған ... ... ... ... кебін кигізеді. Қашқын Һарунның аруағы да түн болса, әр үйдің есігін қағып, еш ... бас сұға ... ... ... болды, бұрынғы қашқын әдетінше, қаша жөнеледі деп аяқтайды ақын поэмасын. Поэманың негізгі идеясы - ... Өз ... ... үшін ... ... ... ... патриоттық идеяның ең биігі дерлік жарқын эпизоды - күресті аңсаушы тау аруларының ерлік жырлары. Бұл ... ... ... ... күші ... ... аударғандықтан да, Н.Чернышевский өзінің атты романына енгізген деп Лермонтов творчествосын ... өте ... ... ... да, ... жыры - ... ғажап бір көркем, өмірлік есте қаларлық жері.
Сәлім - ер ... ... ... қуып ... ... ... Патриоттық тәрбиеде өскен әрбір азамат тап солай істеуге міндетті. Ал қыздардың жыры оқырмандарға ерекше әсер етеді. Оның және бір ... - ... ... қызы қалай да паналатар деген үмітпен келгенде, тау гөзелдерінің жырлары Һарунның ... ... ... ... ... ... қалқып ақырын туады,
Ер жігіт жауды қуады.
Мылтық жасар жігіттер,
Қыздар оны үгіттер:
Сүйіктім, мені ... ... ... ... ... бол ... ер!
Тайма Расул жолынан,
Берме намыс қолыңнан.
Опасыз болып жақынға,
Қарарсыз болып халқыңа,
Мұқатпай жауды кетпеңіз,
Ит өліммен ақырда.
Ар, намысқа шыдамас,
Жас жігіттер, шын ерлер.
Қорқаққа кет дер, ... сұлу ... ... ғажап патриоттық жыр! Сол тау гөзелдерінің патриоттығынан ... ... асып ... Ол - ... айтқанмен ана. Ит те болса да, Һарун - жүрегін жарып шыққан өз баласы. дейтін ана емес пе ол. ... та елін ... ... ... ... ... ... алмай, қара басын қамтып, жаудан қашқан ұлына оның жүрегі жылымайды. Оған ана теріс батасын беріп, ... ... ... өлімге бір басыңды...
Кет жалғыз, қашқын болған масқараңмен,
Қояйын қарайтпай-ақ ақ шашымды,
Қорқақ құл! Енді маған бала емессің,
Сүрттірмен ұятыңмен көз жасымды, -
дейді.
Сөйтіп, ... ... ... өз ... сүюшілікке, халқы алдында әркім өзінің азаматтық борышын адалдықпен атқаруға ... ... ... - орыс ... ... тіліне поэмалар аударудың алғашқы тәжірибелерінің бірі. Поэма идеясының отаншылдығы, қысқалығы, көркемдігі Шәңгерейді қызықтыруы немесе ақын оның ұзақ ... ... ... өзінің күшін байқау үшін тәжірибе ретінде осыны таңдап алуы мүмкін. Не басқа бір себептер ... да ... ... болғанда да, поэмасы - Шәңгерейдің аударма әдебиетімізге қосқан үлкен үлесінің ... орыс ... 8-9 ... сөз ... ... буынға түсетін ямб түрінде болып келсе, Шәңгерей оны қазақтың бас бунағы үш буын болып ... 11 ... (3-4-4) ... ... ... ... ... дәл беруге тырысады. Көркемдігі жағы барлық жерінде орысшасына сай емес. Кей жолдарының ... ... ... ақын ... ... дәл беру үшін кей ... ... көркемдігін сақтамағандығы байқалады. Сонымен қатар мазмұны, көркемдігі сай келген жақсы эпизодтар - Һарунның шешесіне ... және ... әнін ... жері. Тау гөзелдері жырларының ең соңғы шумағы түпнұсқада жоқ. Мұнда Шәңгерей Лермонтовтың айтайын деген ойын поэманың ... ... дәл, ... ... ... шыдамас,
Жас жігіттер, шын ерлер.
Қорқаққа кет дер, қарамас,
Таудағы сұлу гөзелдер, -
деп бітіреді.
Әрине, қазіргі аудармаларға қойылатын талап тұрғысынан келсек, аудармасының өлеңдік ... көп сын ... да ... ... ұзақ ... аудару тәжірибесі әлі жоқ кезде, қарапайым түрде болса да, Лермонтов тәрізді поэзия алыбының туындысымен өз халқын таныстырудың мәні зор ... және ... еске ... қазіргі оқушылар жұртшылығы барына мәзір етпек. Сонымен қатар және бір еске ... ... ... ... ... ... тіл көркемдігі жағынан) аудармашының ақындық қабілетінің жетпеуінен емес, дәлме-дәл аудару әдісін қолдануынан тәрізді. Бұл әдіс ақынға үлкен қолбайлау болғандығы ... ... ақын ... ... ... де ... Ондай жерлерінде аудармасының көркемдік қасиеті де, ұйқастары да, тіл ... де ... ... Бұл жайт ... ... ... ақынның әлсіздігінен емес, әдісінен деген біздің жоғарғы айтқан ... ... ... сықылды.
Шәңгерей - ең алдымен лирик ... Оның біз ... ... - ... ... ... ... Жоғарыда келтірілген , , , , , т.б. өлеңдері - азаматтық (саяси) лирика. Бұл өлеңдерінде ақын ... ... ... ... өзінің наным, сенімдерін, жалпы дүниеге көзқарастарын аңғартады.
Ақынның философиялық, сүйіспендік тақырыптарға арналған лирикалық өлеңдері де бар. Оқыған, ... ... ақын ... әр ... ... ... бақылай келіп түйгені - өмірдің әрдайым өзгеріп отыратындығы. Бұл - қоғамдық құрылысқа да, табиғат құбылыстарына да тән ... деп ... ... бір ... болған сол жерім,
Анау тұрған адыра,
Адыра бір қалған Нарында.
Адыра дедім Нарынды
Құтаны ұшып көлінен,
Құты кетіп жерінен,
Саба құрсақ билерден
Еңіреген ... ... ... ... ... ... Жәңгір хандық құрған заман мүлде өзгеріп, қазір басқаша түрге енгеніне қайғыра, жаны аши жырласа, екінші бір жерінде өлім мен ... бұл ... мен о ... ... да, ... ой-қиял, көзқарасын аңғартады:
Мойынға алсам бұл қиял,
Аулақ емес нінәдан.
- деп біреу ... ... - ... ... ... ... ... деп,
Жауап берер қай адам?!
деген сол
Жойыла ма алаш, әр заман.
Қиямет мақшар таң ... ... ... ... ... жаным, қайта адам.
Бұл - жай айтыла салған, сөз ойнақылығы емес, ақынның өмір мен өлім ... ... ... түюлері. Келтірілген үзінді автордың идеалистік түсініктен әлі арыла алмағандығын көрсетеді. Өлгесін адам тіріледі, оған қайта жан ... ... адам ... ... - ... ... ... шарттарының бірі. Осы өлеңнің аяғын:
- ... бар ... жоқ ... қилап заң, -
деп бітіруі де сондықтан.
деген өлеңінде әр алуан өмір құбылыстарының өзгерісін, ... аяғы ... ... көрсетеді. Бірақ бұл өлеңінде не басқа өлеңдерінде болсын, ақын өмірде болатын әртүрлі өзгерістерді тәңірге тіремей, табиғаттың өз заңы деп ... ... ... едім құрма өскен,
Ұршық болдым шуда ескен.
Бір қалыпта тұрмақ жоқ,
Шығармалық мұны естен.
Шәңгерей лирикасының дені - ... ... ... ... ... қызға ғашық болып, әртүрлі бөгеттерден кейін, ақыры сол қызға үйленеді. Замандастарының айтуынша, Қадиша сұлу да, ақылды да әйел болған. Бірақ көп ... ... ... ... Бір ... ... ... (Қатшекей) қайтыс болғасын, Шәңгерей әйел алмаған.
Ақынның , , , , - бәрі де ... ... ... ... лирикалық өлеңдер. Осылардың ішінде бір өлеңнен басқасы - ... өз ... ... арналады. Шәңгерейдің бұл тақырыпқа жазған өлеңдерін интимдік лирика деп атауға ... ... ... ... тек сүйген қызы Қатшекейге арнап, өзінің сезім дүниесін, жеке басының ... ғана ... ... ... ... тән, адам ... ... ол көтере алған жоқ. Ақынның дарашылдық көзқарасы бұл ... де ... ... әсер ... ... сөз жоқ, ... ақын және оның өлеңдерінде романтикалық сарын да айқын сезіледі. Суреттеулеріндегі кейбір ... қай ... сөз етсе де, бір ... ... ... бой ұру, ... сөз образдарындағы бұлдырлық, ұшығын ғана көрсетіп, тұспалдай сөйлеу т.б. осылар тәрізді романтизм ... тән ... ... жиі ... ... арналған шығармаларының объектісі реалдық болса да, оны романтикалық пафос түрінде тым дәріптеп, түгел ... ... он ... мың ... ... ... таудай тақыт құрсам.
Көлінен Нұрлхаят сулар ішіп,
Дүниеде болса өмірім неше мың сан, -
деген сияқты сөздермен дүниедегі ең ... ... айта ... бәрін қойып сені алар ем,
Бір өзің ен Нарында есен тұрсаң, -
деп бітіреді ақын Қатшекейге ... бір ... ... да, ... да, тағы ... ... де сүйген жарын артық санап, оны бәрінен де жоғары қояды. Ақынша, өмірдегі ең қызықты нәрсе - жақсы жар, тек ... ... Ал ... ... ақын ... тыс ... болса жақсы алған жары,
Сен болсаң, бір аллаға еткен зары...
Болғанда жарың сондай, құрбың мұндай,
Бозбала, дей беріңіз бағың бары.
Делбеймін көңілімді жалғыздықтан,
Бір хақ деп, ... да ... ... ... өлеңдерінде де кездесетін ізіне түскен жалғыздық бұл өлеңінде де қайталанады. ... тек жар ... ... ... ... де осы жалғыздық. Ақынның әлеумет өмірінен аулақтап, жақсылықтың бәрін жары айналасынан іздеушілігі кездейсоқ емес, өмірге жалпы ... ... Егер ақын өзі өмір ... ... жалпы құрылысымен, оның даму процесімен келісе алмай, күресуге дәрменсіз болса, онда ақындар бұл өмірде мені қанағаттандыратын еш нәрсе жоқ деп, ... ... ... ... ... жайттар басқа елдер әдебиеті тарихынан да бізге таныс. Демек, Шәңгерейдің барлық жақсылықты жар қойнынан іздеуі де, өлеңдерінің ... ... ... ... де сол ... келіп тіреледі.
Шәңгерейдің ақындық талантының зорлығын айрықша танытқан - махаббат ... ... ... Бұл ... ... ол ... әрі ... әрі көркем сөз тіркестерін міскерлікпен пайдалана білумен қатар, ... ... ең ... ... ... әдістерін де жақсы меңгеріп, оларды да поэзиясына шебер пайдалана білген. Өзінің сүйген адамына шын ... ... сөз ... ... білуде:
Адамнан артық ажар, ақыл-айлаң,
Ажары ақ бетіңнің асқан ... ... ... ... ... ақ ... асыл ... -
деген шумағын ғашықтық жырына шеберлердің қай көрмесіне де ұялмай ұсынуға болады. Егер біз Шәңгерей тек жеке өз ... ... ... ғана ... деп, соған нүкте қойсақ, онымыз әділдік болмас еді. Шәңгерей өлеңдерінде басқа, жалпыға ортақ тақырыптар да сөз ... ... ... ... жастық шақ туралы өлеңдері адам баласылық, кең мәселені жырлауға арналады. Өлім мен өмір - жер жүзі ... ... ірі ... ... ... тақырып. Оларға сонау Нарынның құмынан қазақ ақыны ... үн ... - ... та ... Өмір де, өлім де ... ... Өмір мен өлімді ойламайтын адам жоқ. Ақын әр кісінің-ақ басында болатын психологиялық осы бір ... өте ... және ... түрде суреттейді. Өмірдің жауы өлімді, оның күңгірт кескінін бейнелей келіп:
Тыңдаған айтар не пайда,
Мұндай сөзді жырлаудан? -
деп сұрақ қояды да, ... күні ... ... бекершілік дегендей сілтеулер ғана беріп, өмірді, әсіресе адамның балалық ... жыр ... Бұл ... өте ... және ... айрықша бір шабытпен жазған шынайы поэзия дерлік өлеңі - атты ... - ... ... көп ... ... ғана ... ... бір түрі. Ақын оған арнаған өлеңін өзінің балалық шағы, өткен өмірімен байланыстырады. Бірақ ол өткен ... ... ... ... ... оны қайта орнатамын деп әуреленбейді. Ол кездің жақсылығын айту үшін ой-қырын бірдей шолып та жатпайды. Келмеске ... ... деп қана ... ... де, ... ... кіріседі. Қосаяқтың үздік портретін жасайды. Қосаяқ - қазақ әдебиетіндегі ең ... ең ... ... ... ... Өлеңді оқып шыққанда, көз алдыңда жанды, тірі ... ... Және оның ... ... сол ... ... көрмеген адам да шәк келтірмейтіндей, әдемілігі үшін оны ұнататындай сезім қалдырады. Адам баласына әуелден ... ... ... ... оны ... етіп ... ... бұрын ондай ұғымда болмаған, тіпті ешкім ілтипатқа алып, көңіл аудармайтын бір тосын нәрсені суреттеп, жұрттың оған көңілін аудару қиынырақ, ол ... ... ... Шәңгерей шеберліктің бұл міндетін толық атқара алған. Қосаяққа жұрттың көңілін аудару былай тұрсын, сол ... оқып ... одан сұлу ... жоқ екен деп ... ... Сол ... ... түскендей, ең аяулы нәрсенің қатарына қойғандайсың. Мысалы:
Мойыл көзді, тоқ жүзді,
Мақтау сөзбен айтпастай,
Айтудан артық жараған, -
дейді ақын. Жалғыз бұл емес, басынан ... ... ... ... сезімін оятқандай, аяныш, мейірімділікті қозғағандай, нәзіктіктің қыл пернесін ... ... ... Қай ... ... да, тым ... ... портрет. Қосаяқтың әдемі портретінен кейін ақын өзінің балалық шағына тоқтайды. Қосаяқты ... ... өзі де сол ... ... ... ... үшін ... болған сияқты:
Сол қосаяқты қуалап,
Тал шыбықты шудалап,
Қарындай үрген домалап,
Бәйшешек бетті бала едім.
Сол күнімді ойласам,
Көз алдымда ... ... ... ... Еш ... ... ... қосаяқ тәрізді әдемі жануармен қоса суреттелінгенде, балалықтың адамға идеал өмір екендігі анағұрлым айқын, анағұрлым жайнақы түрде көрінеді. Есейген ... ... де ... ... шақ ... Сол қымбат өмірді ақын өз өмірімен байланыстыра шебер айтып бере ... - ... ... ... ең қаймағы. Лириканың ішінде, әсіресе интимдік лирика өте нәзіктікті тілейді. Ақын өзінің суреттеген құбылысына тән ... ... ... ... ... Олар да ... нәзік сезімді қытықтап, жүректі елжіреткендей болуы керек. Шәңгерей өлеңдерін бұл ... да ... деп ... ... ... ерекшеліктерін сөз еткенде, оның тіл көркемдігі айрықша көңіл аударуды ... ... Бұл ... ... - ... Ал ... өлең ... 11 буынды, жыр ағымымен келетін 7-8 буынды, не жеті буынды өлеңдерден ... Бұл - ... ... де, оның ... де ... поэзиясында ең көп жайылған өлең түрлері. Қазақ өлең құрылысына Шәңгерейдің Абай тәрізді қосқан жаңалығы жоқ. Сондықтан біз тек тіл ... ғана ... ... ең алдымен көзге түсетін ерекшелік - қолданылатын образдарының сонылығы. Өзіне дейінгі немесе өзінің тұстас ақындарында кездеспейтін, не ... не ... сөз ... Шәңгерей өлеңдерінен табамыз:
Жүрегіңді жұлып жем етер,
Қазаңа шапқан ол айуан...
Бөкен ... ... ... ... ... ... ... жүзін қамаған,
Білтелі қара қолында
Шақпақтап оғын от беріп,
Жолында жатыр бір адам.
Піл сауырлы қара ... ... қол ... ... тас ұядан,
Лашындай сарыққан қиядан,
Шалқып сөзім шығады
Ойласам пікір, ... қиял ... ... ... ... ... ... алмас қылыш қадам бастың.
Күркіреп қара бұлт жасын атса,
Отына жетіп барып құшақтастың.
Мұхитта нән ... ... ... ... тасқа неге адастың?
Қарамен жазылған сөз тіркестерінің бәрі де - қазақ поэзиясында бұрын жоқ, тек Шәңгерей қаламынан ... ... сөз ... ... образдар.
Қазақ поэзиясында аңшылық, мергендікпен байланысты ауызша да, жазып та шығарылған көркем нұсқалар барлығы даусыз. , , ... ... ... өмір ... ... ... көркемдігімен оқырмандарын таңғалдыратыны сөзсіз. Бірақ Шәңгерейдің аң мен аңшыны суреттегендегі қолданатын сөз образдары олардан мүлде бөлек: , тәрізді бейнелеулер - ... ... еш ... ... ... ... ... жолдардағы әсірелеулер, деген теңеулер - әрі үздік, әрі ... ... ... ... ... көп. Зер салып оқыған адам бірден-ақ аңғарарлық.
Әйтсе де, Шәңгерейді басқа ақындармен салыстырсақ, бірден көзге түсерлік ... - ... ... ... Осы ... әртүрлі өмір құбылыстарын суреттеу үшін сөз таңдауларынан да байқалады. Мысалы, ... ... ... ... бір де сөз ... ... ... нақтылығы өз алдына, әсіресе ақынға тән сипат-образдарының мейлінше биязылығы.
Бура санды, ақ таңды,
Түсі алтындай ақ ... ... қос ... ... ... жұқа ... ... ін алған,
Екі аяқпен серіпкенде,
Желі бойы жер алған;
Топыраққа басса табаны,
Шайықтардың ершатқа
Басатұғын ... сұлу із ... ... тоқ ... ... ... ... жаралған.
Көзіндей сенің көз бітсе,
Оң жақтағы аруға
Он беске жасы қараған.
Қалы кілем, қара нар,
Бес жиырма болсын садағаң.
Қарқарадай шаншылған,
Төбеңе біткен қос құлақ
Шаншылған зат ... тап ... ... тік ... ... ... біткеннен сұлуырақ.
Қияқты төмпе түбінен
Таң алдында ін қазған,
Шығарып жерден жас топырақ.
Зерден ... ... төрт ... ... ұшы ... буын ... ... ақ шашақ.
Айтулы сонау Нарында,
Нарынның қызыл құмында,
Бар еді бір сондай жануар,
Аты оның - Қосаяқ.
Біз атты ... ұзақ ... ... ... ... әдейі түгел келтіріп отырмыз. Ондағы мақсат - ... ... ... беру. Бізше, ақынның суреттеуінде бейнесі -қай жағынан да мінсіз. Оның әр қимыл, әрбір мүшесінің өзі көз тартарлық сұлу, әрі ... әрі ... ... тап қарсы алдыңда тұрғандай әсер етеді. өлеңіндегі сөз қолданыстар - шын ... ... ... деген ақындарымызға көрнекті үлгі.
Шәңгерей өлеңдерінде көркем сөз құралдарының басқа түрлері де ... ... ... және шет ... ... көпшілік өлеңдері ескі өмірді жырлуға арналғандықтан, тілінде архаизмдер кездесуі ... ... Ал шет ... ... араб, парсы тілдерінен алынған. Шәңгерей орысша жақсы білумен қатар, ... иран ... де ... болған. Тап қандай дәрежеде білгендігін айту қиын. Бірақ Бөкей ордасында 1824 жылдардан бермен қарай мешіт, оның ... ... ... ... ... кезінде Қазан, Бұхарлардан үлкен молдалар алдырып, елге дін ... ... ... ... бірі болғаны мәлім. Шәңгерейдің өзі де имениесінің жанында бала оқытатын молдалар ұстапты-мыс дейді. Ендеше, ... ... ... ақынның арабшадан недәуір білімі болуы әбден мүмкін.
Ғасанды1, Кәлимулла2, маған берсең,
Жүзігін3 ... ... ... ... қатар қойып,
десе, мұның қайсын сүйсең.
Таянып Торға4шықпан таяқ алып,
Не қажет Нил5суына өткел салып.
Тіліне6 құрт-құмырсқа ... ... ... жұтсын балық7.
1Ғаса - Мұса пайғамбардың аса таяғы. Ол таяқтың қасиеті - не бол десе, сол ... ат та, құс та, т.б. ... ... ... бір басынан сүт ағып, бір басынан бал тамады.
2Кәлимулла - ... ... ... ... - ... ... ... Сүлеймен пайғамбардың ерекше қасиетті бір жүзігі болған. Сүлейменнің бар күші сол жүзігінде екен. Ол ... ... ... әмірі бүкіл әлемге жүреді-міс.
4Тор - таудың аты. Мұса тәңірімен осы Тор тауында кездесіпті-міс. Мұса биік тауға жоғарғы айтылған аса ... ... ... - дарияның аты. Діншілдердің айтуынша, Нил дариясынан жұртты ... үшін Мұса ... ... ... - жоғарғы кітаптың баяндауынша, Сүлеймен жер жүзіндегі ... ... ... білген. Солардың ішіндегі ең кішкентайы құрт-құмырсқа болса, Сүлеймен олармен де сөйлеседі екен.
С ү л е й м е н: ... ... неге ...
Қ ұ м ы р с қ а: Миым көп ...
С ү л е й м е н: ... неге ...
Қ ұ м ы р с қ а: Сұлу ...
С ү л е й м е н: Бөксең неге жуан? - дегенде,
Қ ұ м ы р с қ а: ... ... кісі ... ... сөз ... ... - деп, Сүлейменнің әйелқұмарлығын мегзеп, жеңіп кетіпті-міс ... - ... ... бір ... әліптес болады. Ібіліс әйелді азғырып, әлгі құдіретті жүзігін көріп беруге сұратады. Патша жүзігін әйелге ұсына бергенде, әзір ... ... ала ... ... қуады. Шайтан қысылғаннан жүзікті суға атады. Оны балық жұтып қояды. Оның мәні осы.
Басқа үзінділер келтірмей-ақ, осы екі шумақ өлеңді ... та, ... үшін ... ... Өйткені осы сегіз жолдың ішінде 6-7 араб сөздері кездеседі және олар (Пайғамбарлар тарихы) ... ... ... ... ол ... ... тілінде де, татар тілінде де аударылған болатын. Ақын солардан оқыған болуға тиіс.
Біз ... ... ... жағынан өз кезінде жеке-дара ақын дедік. Әрине бұл ... ... ... ауыз ... не жеке ... творчествосымен Шәңгерейдің мүлдем байланысы жоқ екен деген ұғым тумасқа ... ... ... ұлы ақын ... ол ең ... туған әдебиетінің топырағында көктейді де, өсе келе өз бетін айқындайды. Өз стилін жасап, біртіндеп жекеленеді. Егер ақын ол ... ... ... оның ... ... ... ... де аз болмақ. Біз Шәңгерейге осы тұрғыдан келсек, ол - әбден кемелденген, стилі ... ... ... ... үлес ... ... ... ауыз әдебиетімен байланысын дәлелдеу үшін төмендегі бір-екі мысалды келтірсек те жеткілікті:
Көрдің бе Қатшекейдің асылдығын,
Жалтақтап еткен ісін жасыруын.
Ау, жаным, ... ... ... саған бас ұруым, -
деген үзінді - таза халық фольклорында жиі ... еспе ... ... ... қара ... ... Сонымен қатар, қара өлең, қайым өлең айтыстарда дәстүрге айналған қайталаудың бір түрі ... ... ... де ... ... ... ... көгеріңкі,
Мақпалдай төсеп салған, қайран жерім!
Мақпалдай көгеріңкі төсеп салған,
Жаннаттай десем, мысалы, емес жалған.
Қазақтың халық әдебиетінде болсын, ... ... ... ... ... ... бір әдеби құбылыс - дыбыс ... Оның әр ... ... бар. ... ... ... (ассонанс), дауыссыз (аллитерация) дыбыстардың көп қайталанулары Шәңгерейде мол.
Адамнан асқан екен ақыл-айлаң,
Ажары ақ бетіңнің асқан айдан.
Немесе:
Құйрық атып құлия,
Түлкідей қашқан жымия.
Қараңды үзіп ... де, ... ... ... ... ... ... көп қайталанады. Шәңгерей өлеңдерінің көркемдік қасиеттерінің бір тамыры осы ... ... ... ... ... ... сөз.
Шәңгерей туралы көптеген адамдар жазды: Н.Манаев, М.О.Әуезов, Қ.Жұмалиев, З.Ахметов т.б. Әйтсе де, Шәңгерейдің өмірбаянын алғашқы құрастырушысы да, оның творчествосында ... ... ... да Нұғыман Манаев. Ол - Шәңгерейдің өмірін жақсы білетін адамдардың көпшілігімен жақын жолдас болған адам.
*
Х. ... , ... . ... , ... .
Б. ... , ... №1, ... ... ... , ... , 1998, 74-бет.
2.5.Сабақ жоспарлары.
Қазақ әдебиеті "Шәңгерей Бөкеевтің өмірі мен шығармашылығы"
Сабақ мақсаттары:
а) білімділік: Шәңгерей Бөкеевтің өмірі, шығармашылығы, әдебиеттегі орны ... ... ... ... келтіру, ғылымиландыру.
ә) дамытушылық: оқушыларды ғылыми ізденіске дағдыландыру, әдеби талдау, жобалау, құрастыру, іскерлік қабілеттерін дамыту, ... ... ... ... дағдыландыру.
б) тәрбиелік: мәнді, маңызды әрі адал өмір ... ... ... жаңа ... ... ... формасы: ғылыми-зерттеушілік сабақ.
Сабақтың түрі: жобалау, оны дәлелдеу, қорғау сабағы.
Сабақтың әдістері: көркем мәтінмен, ғылыми материалдармен ... ... ... жүйелеу, модельдеу, жобалау.
Қолданылған технология: проектілік
Сабақтың көрнекілігі: ақын портреті, баспасөз материалдары жинағы, оқулық, хрестоматия, кесте, ... ... ... тарихы
Оқушылардың дайындаған ғылыми проектісі:
Мақсаты: Шәңгерей Бөкеевтің өмір және шығармашылық жолы, әдебиеттегі орны мен зерттелуі ... ... ... жобаға салу.
Міндеттер:
· Автор туралы мәліметтерді тыңдау, жинастыру, жинақтау, модуль құрастыру;
· ... ... ... талдау жасау, модульге түсіру;
· Замандас ақындармен үндестігін табу, талдау, модульге түсіру;
· ... ... ... ... ... ... рәсімдеу;
· Проектіні қорғау.
Жоспар:
· ... ... ... ... оқып танысу;
· Қосымша зерттеу материалдарынан ... ... ... ... талдау, теориямен дәлелдеу, модульдерге түсіру;
· Жинақтаған барлық ... ... ... ... ... жүйесіне келтіру;
· ... ... ... ... Проектіні қорғау.
Өзектілігі: қоғамдағы ... ... ... ... ... және ... ... саясатын түсіну арқылы өзін заманға пайдалы тұлға ретінде тәрбиелей, қалыптастыра білу.
Болжам: ақынның қоғамдық ... ... ... ... алған тәжірибесін, көзқарасы мен мақсатын біліп-тану арқылы адамның тіршіліктегі маңызын түсінеді.
Сабақ барысы:
І. Ұйымдастыру кезеңі:
- оқушылармен амандасу, көңілдерін ... ... ... ... тілек білдірту;
- жаңа сабақ тақырыбымен таныстыру, сабақ мақсатын айқындау.
ІІ. Жаңа ... ... ... және оның өмір ... ... ... қосымша әдебиеттер арқылы ақпарат көздерін береді, оқулықтағы материалдармен жұмыс істеуге нұсқау жасайды.
2. Оқушылар топтық негізде жұмыс ... топ: ... ... жұмыс жасайды.
бағыты:
.
Х. Сүйіншәлиев.
* Көрнекті ақын
* Қайталанбас қаламгер
* Лирик
* Кәсіби жазушы ( әңгіме-роман, аяқталмаған)
* Асыл сөздердің авторы
* ... ... ... ... Тегі - ... ... ... немересі)
* Саятшыл (аңшылық, құсбегілік)
* Көркемөнерді қадір тұтушы ( батыстық өлкеге мәлім бөкейлік әуен)
* Меншікті шаруашылық үлгісін ... ... ... ... ... өзі оқытты, мұғалім жалдады)
* Орыс, батыс әдебиеті мен мәдениетін танушы
* Аудармашы(Лермонтов, Пушкин, Тютчев, Гоголь, Фет)
* Демеуші ... ... ... көмек берген)
ІІ топ: бағыты бойынша жұмыс жасайды.
бағыты:
* 1847 жылы Орал облысы, Орда ауданында, Жасқұс деген жерде дүниеге келген.
* 1852 жылы ... ... ... ... ... ... ... Ордадағы тәлім алады, сауат ашқан.
Астраханьдағы реальды училищесінде оқыған.
Орынбордағы Кадет корпусында оқып, орыс тілін ... ... мен ... ... ... Самар губерниясында бітімші сот болып істеген.
Сартау, Орал, Қазан, Уфа қалаларында жергілікті ұлықтар қатарында болған.
* Атағы: дворян, Самар губерниясындағы дворяндар ... ... ... Көлборсы жерін жеке меншікке алып, жаңа үлгідегі тұрақжай жасайды.
* 1872 жылы шаруашылықты басқа адамдарға тапсырып, таза өнермен айналысады. Сауық-сайран, саятшылық, ... ... өз ... оқу, ... ... өнердің түрлерімен шұғылданған.
* 1911-1913 жылы. Оралда қазақ зиялыларының ұйымдастыруымен ... ... ... ... ... 1917 жылы өз ... тастап, Тайпақ ауданы, Төре төбесіндегі туыстарына келеді, оқшау өмір сүрген.
* 1920 жылы Қаратөбеге қарасты ... ... ... 73 ... ... ... ... салған.
ІІІ топ: бағыты бойынша жұмыс жасайды.
бағыты:
*
Х. ... , ... . ... , 131-бет.
* .
Б. ... , ... №1, ... ... ... , ... , 1998, 74-бет.
3 топ біріге бағыты ... ... ... ... бірақ әр топтың өз тапсырмасы бар.
І топ: > ... ... ... әдебиетінің дәстүрін орнықтырушы, өз заманының қыр, сырын аңғартатын күрделі ойлар, ... ... жыр ... ... ... ой ... ... отырып, жанына жақын, рухына сай ішкі нәр мен сыртқы сыр - ... ... ... ,
... (335-бет).
Ерекшелігі
Филисофиялық топшылауы, образдардың саналылығы, эстетикалық талғамының нәзіктігі, ғылымға ерекше мән береді. Мысалы: туралы:
Ақынға сипатттама
Жас кезінен бастап ... ... өлең ... 15 ... ... Махамбет рухында жыр толғап, шаруалар көтерілісіне үн қосқан, халықтың шерін өлеңмен шерткен өткір тілді өрен жүйрік.
Мақсаты
.
Мысалы: .
... ... ... ... ғана ... мысқыл, әжуа, келемеж, сатираға құрылуы, шыншылдық сипаты.
Мысалы: қызыл тілді ... де ... ... ... (33-бет);
(26-бет).
Зерттелуі
С. Мұқанов . Алматы, 1942 ж.;
Ә. Қоңыратбаев . ... 1994 ... ... . ... 1957ж., 1 ... түйін: :
* ХІХ ғасырда өмір сүрген Шәңгерей, Махамбет, Шернияз да Қазақстанның батыс өңірінің тумалары.
* Ата тектері - Кіші ... Тума ... - ... ... - .
* Бірі ... ... ... енді бірі ауқатты әулетке қызмет істеген тұлғалар.
* Қарапайым халықтың жағдайын ... күш ... ... пен тура айтудан қайтпаған өткір тілді шешен сөзді ... Бірі үгіт ... бірі ... арқылы, бірі жаңашыл тұрмыс жағдайын жасау арқылы тарихта із қалдырған қайраткерлер.
* Өзіндік тіл көркемдігі, ерекшелік сипаты ... ... ... ... Исатай бейнесін сомдау:
Белгілері
Махамбет
Шернияз
Ер жігіт
Төрт-бес жылдай алысып,
Мына тұрған Исакем
Ханның бетін қайтарған.
Ер тумас ел бағына Исатайдай,
Мінезі толқушы еді ... ... ... шандозым.
Сағынам, ауызға алсам Исатайды!
Нағыз сарбаз
Астына мінген Ақтабан
Ақбөкендей ойнайды.
Қасына ерген көп әскер
Маңыраған қойдай шулайды.
Па, шіркін Исатайдай сабаз тумас.
Құнды адам
Ат туар ма ... туар ма ... ... еді ... озған,
Нар еді бәйтерекке басын созған.
Алмас қылыш
Халық қайғысын айтуға
Хан ұлынан тайсалмай
Ақ алмас, алтын сапты қылышым-ай!
Қорып ең алты алаштың тынысын-ай.
Ел еркесі
Арыстан еді-ау ... ... ... одан кім ... ... ... деген,
Исатай ел еркесі, ел серкесі
Ақынның шығармашылығы ... ... ... ... мынадай бағыттармен жүргізіледі:
* Басты тақырыптар
* Лиризм
* Бірлестік
* Көңіл-күй
* Философиялық тереңдік
* Көркемдік ... ... ... ... ... ... жинақтайды, әр топ дайындаған
бағыттағы жұмыстарын жинастырып, атты модельді құрастырады.
атты ... ... топ ... ... және ... ... жұмыстарын бағалау парағы
бойынша бағалайды.
Ү. Үйге тапсырма:
1. Пікірлерін жазып келу:
А). Міндетті деңгей: ... ... ... .
2. Ақын ... оқу, талдау.
Қорытынды
Әр ақын-жазушының өзіндік қолтаңбасы, өзіндік тіл ерекшелігі болады. Шәңгерей өлеңдерінің ерекшеліктерін сөз еткенде, оның тіл ... ... ... ... ... ... ... ең көп жайылған өлең түрі. Абай сияқты Шәңгерей қазақ өлең құрылысына жаңалық енгізген жоқ, сондықтан біз оның тек тіл ... ғана ... ... ... ... - оның ... ... сонылығында. Өзіне дейінгі немесе өзімен тұстас ақындарда кездеспейтін небір үздік, небір көркем сөз қолданыстары ... ... ... ... ... ... өмірге көзқарасында ескі хандық дәуірін аңсаушылық бола тұрса да, ... ... ... ... ... әшкерелеу, өнер-ғылым жолында ерінбей еңбек етіп, жаңалық ашқан ғалымдарды келешек ... үлгі ету, ... ... ... ... орыс ... ұлы ... М.Ю.Лермонтовтың патриоттық идеяны жыр еткен тамаша поэмасын қазақ тіліне аударып, жұртшылығымызға таныстыру, ұрпағына үздік көркем ... ... ... - ... жинақтасақ, Шәңгерейдің әдебиетіміздің дамуы үшін елеулі үлес қосқан ақын екендігін мойындауымызға тура келеді.
Сондықтан да ол ... ... орын алып ... Оның ... ... ... саны ... аз болса да, сапасы мығым. Ақынның өмірбаянын толықтырып, жоғалған шығармаларын іздестіру, әлі де зерттей түсу - жас ... ... ... С. ... Ұ. ... т.б. ... ... Алматы: , 2010.
* З. Ахметов, Ұ. Асыл. хрестоматиясы ... ... , ... Н. ...
* Х. ... , ... М. ... , Алматы, , 1998;
* Б.Омаров . Алматы, 1999 ж.
* С. Қирабаев, Ұ. Асыл, т.б. 10-сынып оқулығы, ... , ... З. ... Ұ. ... ... ... ... , 2010.
* Н. Манаев ;
* Х. Сүйіншәлиев , 1-том;
* М. Тәжімұратов , Алматы, , 1998;
* ... . ... 1999 ж.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 37 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
О.Бөкеев шығармаларындағы бейвербалды амалдар59 бет
О.Бөкеев, Д.Исабеков повестеріндегі подтекст мәселесі60 бет
Шәңгерей Сейіткерейұлы Бөкеев9 бет
Әуенімен әйгілі әбілқайыр әулеті14 бет
Оралхан Бөкей (1943-1993)19 бет
Оралхан Бөкей шығармаларындағы аңыздық желі44 бет
Мұхит Мерәліұлы3 бет
Қазіргі қазақ әдебиттану ғылымында соңғы кездері мифтер мен аңыздардың көркемдік қызметіне жан-жақты талдау43 бет
Қазақстан театрлары. Театр тағдыры және көркемдік сапа10 бет
"Шымбұлақ" тау шаңғысы курортында демалушыларды тегін сақтандыру жүйесі енгізіледі16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь