Ірі қара шаруашылығы, ірі қара еті мен сүтін өндіру технологиясы

МАЗМҰНЫ
бет
НОРМАТИВТІК СІЛТЕМЕЛЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
АНЫҚТАМАЛАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
ҚЫСҚАРТЫЛҒАН СӨЗДЕР МЕН БЕЛГІЛЕУЛЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7
КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 8
1. ӘДЕБИЕТІК ШОЛУ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 10
1.1 Бордақыланған малдарды цехқа өткізу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 10
1.2 Ірі қараның ет өнімділігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 11
1.3 Барда мен бордақылау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 13
1.4 Етке арналған төлдерді өсіру ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 13
2. ӨЗІНДІК ЗЕРТЕУ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 15
2.1 Зерттеу материалы мен әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 15
3.НЕГІЗГІ БӨЛІМ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 16
3.1 Ірі қараның сырт пішінін бағалау тәсілдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 16
3.2 Сүтті және етті бағыттағы ірі қараның сырт пішіні ... ... ... ... ... ... ... ... 19
3.3 Ірі қараның интерьері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 22
3.4 Ірі қараны жайып семірту және оны ұйымдастыру ... ... ... ... ... ... ... ... 28
3.5 Ірі қараны бордақылау алаңдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 29
3.6 Бордақыланған малдарды етке откізу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 30
4 ТЕХНИКАЛЫҚ ҚАУІПСІЗДІК ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 32
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 33
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 34
КІРІСПЕ

Ірі қараның конституциясын, экстерьерін және интерьерін білудің ірі қара шаруашылығын дамыту үшін маңызы зор. Тек қана конституциясы мықты, ал экстерьері мен интерьері жақсы мал ғана өнімді мол береді. Ірі қараның конституциясы, интерьері және экстерьері оларды тұқымына, өскен ортасына, шаруашылық бағытына, дұрыс және толық азықтандыруына байланысты.
Экстерьер малдың сыртқы дене құрылысы. Ол малдың биологиялық ерекшеліктеріне және шаруашылықтағы өнімділік бағыттарына байланысты. Малдың экстерьерін зерттеу арқылы, оның денсаулығы жөнінде және қандай тұқымға жататындығын білеміз. Сүтті және етті ірі қараны сыртқы құрылысына қарап айырады. Асыл тұқымды мал өсіру жұмысымен айналысқан уақытта малдың өнімділігін зерттеумен қатар, сыртқы дене құрылысын да зерттейді, әсіресе сұрыптау және жұптау мезгілдерінде малдың экстерьерін ерекше ескереді. Малдың экстерьері оның тұқымына, жынысына, жасына, бағып күтуіне байланысты. Малдарды экстерьері бойынша іріктегенде оның өнімділік бағытына, сүйегінің мықтылығына, дене етінің жетілуіне және дене құрылысының әрбір мүшесіне баға береді. Дене мүшелерінің кемістігін дұрыс анықтау қажет. Себебі дене мүшесінің кемістігі оның денсаулығының нашар екендігін көрсетеді. Ал денсаулығы нашар малдың өнімді аз беретіні мәлім.
Ірі қара экстерьерін жете зерттеген ғалымдарға М.И.Придорогин, Е.А.Богданов, П.Н.Кулешов, Е.Ф.Лискун, И.Ф.Иванов т.б оқымыстылар жатады. М.И.Придорогин Ресейде шыққан экстерьері жөніндегі оқулықтың бірінші авторы. Осы оқымыстының көп жылдық зерттеуі арқасында алғашқы рет ірі қараны кешенді бағалау көзделген. Оған: көзбен, дене мүшелерін өлшеп, суреті және графикалық анықтау тәсілдері жатады.
Әр тұқымның өзіне тән стандарты болады, бағалағанда тұқымына және өніміне қарайды, әрі әр малдың жасын тісіне қарап айыру, ал тірідей салмағын дене өлшемі арқылы анықтау т.б. тәсілдер ұсынылған.
Етті ірі қара шаруашылығын интенсивті әдіспен жүргізіп, оның төлін бордақылауда биік межелерге жетіп жүрген озат бақташы, алдыңғы қатарлы малшылар бригадалары республикамызда көптеп саналады.
Мәселен, Қарағанды облысының «Дон» совхозының малшысы Б.Ескендіров өзіне бекітілген 123 ірі қараны интенсивті жолмен бордақылап, әрбір басына есептегенде орта есеппен тәулігіне 1546 г қосымша салмақ қосты. Қазанның 17 жылдығы атындағы совхоздың малшысы У.Еспаев 250 ірі қараның төлін өсіріп, бордақылап, әрқайсысынан орта есеппен тәулігіне 290 г қосымша салмақ алды.
Шығыс Қазақстан облысының «Таврия» аудандық ауылшаруашылық бірлестігінің малшысы В.С.Байназаров 123 ірі қараның тәуліктік салмағын орта есеппен 1049 граммнан, «Черновин» совхозының малшысы А.Смағұлов 123 ірі қараның әрқайсысының тәулігіне қосқан орташа салмағын 720 граммнан, «Алтай» совхозында К.Күзекбаев қарамағындағы ірі қараның тәулігіне қосқан орташа салмағын 716 граммнан, «Жданов» аудандық ауыл шаруашылық бірлестігінде малшы Н.Ф.Гаврилова 229 ірі қара малдан орта есеппен тәулігіне 675 грамнан қосымша салмақ алды.
Гурьев облысының «Алғабас» ауыл шарушылық бірлестігінде К.Уәлиев 221 ірі қарадан орта есеппен тәулігіне 750 грамм қосымша салмақ алса, М.Үмбетияров 227 ірі қараның әрқайсысының тәулігіне қосқан орташа салмағын 695 граммнан айналдырады. Жамбыл облысының Р.Люксембург атындағы совхозында Ж.Тақыриев 240 ірі қарадан орта есеппен тәулігіне 700 грамм қосымша салмақ алса, «Сарысу» совхозында Н.Сүлейменов 107 ірі қарадан орта есеппен тәулігіне 600 грамнан, Калинин атындағы колхоздың малшысы Б.Бөлегенов қарамағындағы 75 ірі қарадан тәулігіне орта есеппен 600 грамнан қосымша салмақ алады.
Алдыңғы қатарлы бригадалардың жеткен көрсеткіштеріне назар аударар болсақ мынадай: Қарағанды облысының Октябрьдің 17 жылдығы атындағы И.Я.Браун, Т.Сәлімбаев, А.Х.Генец, Қ.Тәшібаев басқаратын бригадалардың әрқайсысы бекітілген 1325 ірі қараның әрқайсысының тәулігіне қосқан орта салмағын 617 грамға жеткізеді.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1 Қ.Ш. Нұрғазы. Мал шаруашылығы. Оқулық. Алматы, 2012. – 225 б.
2 Искакбаев Б.Б. «Ірі қара шаруашылығы» - А.: Қайнар, 1996. – 123 б.
3 Изилов Ю.С. Практикум по скотоводству. - М.: Агропромиздат, 2003. - 88 б.
4 Искакбаев Б.Б. «Ірі қара шаруашылығы» - А.: Кайнар, 1986. - 199 б.
5 П.И Зеленков Скотоводство: Учебник для студентов вузов по спец. «Зоотехния» -Росто н\Д: «Феникс», 2005. - 71 с.
6 Кудин А.Г Зоотехнические основы повышения пожизненной продуктивности коров: Учебное пособие для студентов. – М . Колос, 2007. – 96 с.
7 Қ.Ш. Нұрғазы. Мал шаруашылығы. Оқулық. Алматы, 2012 – 64 б.
8 А.Ә. Төреханов., Ж.К. Каримов., Ш.Д. Даленов., Д.Қ. Найманов., . Қайнар, 1987. - 144 б
9 Қобылбаев Қ.П Ірі қараны бордақылау - Алматы Қайнар 1995 ж, 45-65 б.
10 Каримов Ж.К. "Қазақстанның сүтті сиыры" А.: Кайнар, 2001. - 247 б.
11 Оразбеков Ж , Төлебаева Б.К Ірі қара шаруашылығы - Алматы Қайнар 1991 ж, 78-85 б.
12 Ысқақбаев Б.Б Сиырды қолда өсіру -Алматы Қайнар 1987 ж, 36-54 б.
13 Төреханов А.Ә, Каримов Ж.К, Даленов Ш.Д, Найманов Д.Қ, Жазылбеков Н.Ә Ірі қара шаруашылығы -Алматы Триумф 2006 ж, 251-269 б.
14 Б.В Искакбаев. Сиырды қолда өсіру. Алматы. Қайнар, 1987. - 144 б.
15 Б.В Искакбаев. Ірі қара шаруашылығы. Алматы. Қайнар, 1996. - 192б.
16 А. Бакиров, Қалиева А Ірі қара шаруашылығы. Электронды оқу құралы. Шымкент. ОҚМУ. 2011 - 160 б.
17 Н.ӘЖазылбеков. Ірі қара шаруашылығы. Оқулық. Алматы. Триумф «Т», 2006 ж. – 198 б.
18 Каримов Ж.К. «Қазақстанның сүтті сиыры» А.: Қайнар, 1979. – 345 б.
19 Каримов Ж.К., Даленов Ш.Д., Найманов Д. «Ірі қара шаруашылығы». Қостанай, 1996 – 254 б.
20 Қобылбаев Қ.П Ірі қараны бордақылау - Алматы Қайнар 1995 ж, 45-65 б.
21 Оразбеков Ж , Төлебаева Б.К Ірі қара шаруашылығы -Алматы Қайнар 1991 ж, 78 - 85 б.
22 Ысқақбаев Б.Б Сиырды қолда өсіру - Алматы Қайнар 1987 ж, 36-54 б.
23 Төреханов А.Ә, Каримов Ж.К, Даленов Ш.Д, Найманов Д.Қ, Жазылбеков Н.Ә Ірі қара шаруашылығы - Алматы Триумф 2006 ж, 251-269 б
24 Ярослав И. Практикум по основам животноводства и зоогигиены: учеб./ И.Ярослав, Н.Васютенкова. - М.: Высшаяшкола, 1980.-239 с.
25 Даленов Ш.Д., Каримов Ж.К., Жомартов М.Т. Скотоводство, технология производства молока и говядины. Учебное пособие. г. Алматы, 2001.– 112 б.
        
        АННОТАЦИЯ
Бұл курстық жобада «Ірі қара шаруашылығы, ірі қара еті мен сүтін өндіру
технологиясы» пәні бойынша «Ірі кара ... ... және және ... тақырып 33 бетті қамтиды.
Өзіндік зерттеуде бөлімінде зерттеу материалы мен әдістері қамтылған.
Негізгі бөлімде қамтылған тақырыптар: Ірі қараның сырт пішінін ... ... ... ... ... және етті бағыттағы ірі
қараның сырт пішіні
Техникалық қауіпсіздік. ... ... ... ... - дегеніміз өзінше бір резервуар, онда сүт жиналады.
Индекс - дегеніміз екі дене ... бір ... ... байланыс
қатынасын айтамыз.
Интерьер - деген сөз (франция тілінен шыққан intierier-ішкі құрылыс).
Эстерьер - деген сөз ... ... ... ... ... ... - ... тузілуіне тікелей әсері етіп қана коймай,
сонымен бірге басқа да ... ... ... ... калкан безі) да сүт
түзілуінеәсер ете алады
N - үлкен жинақтың көлемі
R - фенотитиптік корреляцияның коэфиценті
T - варианттардыңорталықкөрсеткіштеннормалыауытқу молшері
N - ... ... ... ... ... СІЛТЕМЕЛЕР
МЖМБС 2.104-68 Негізгі жазбалар;
МЖМБС 2.01.-80 Бұйымдар мен конструкторлық құжаттарды белгілеу;
МЕМСТ 8218 - 89 Сүт. ... ... 9225 - 84 Сүт және сүт ... 2.301-68 ... 2.601-95 ... құжаттары;
МЖМБС 2.304-81 Сызбалық шрифттер;
МЖМБС 2.701-84 Схемалар.Түрлері мен типтері орынға қойылатын жалпы
талаптар;
МЖМБС 2.321-84 Әріптік белгілеу;
МК (ГК) Қ.Р ... ... ... бойынша өнімнің класификаторы
(ӘҚТБӨК);
СТ ОҚМУ 4.02-2008.Университет стандарты.Сапа менеджменті жүйесі;
құжаттарын түзу, мазмұндау мен ресімдеуге қойылатын ... ... ОҚМУ ... стандарттары.Оқу әдістемелік процестерді
басқару;
ҚЫСҚАРТЫЛҒАН СӨЗДЕР МЕН БЕЛГІЛЕУЛЕР
г - грамм
кг - килограмм
л - литр
мл - ... - ... - тағы ... - тағы сол ... - ... - ... өлшем
см - сантиметр
млн.- миллион
қ - қою
с - сирек
а - азоспермия
АҚШ - Америка Құрама Штаты
|МАЗМҰНЫ ... ... |5 ... ... | ... ... | ... ... МЕН ... ... ... | ... ... |10 ... ... | ... ... малдарды цехқа |10 ... | ... Ірі ... ет |11 ... ... | ... ... мен |13 ... ... | ... Етке ... ... ... |13 ... | ... ... |15 ... ... | ... ... ... мен |15 ... ... |16 ... ... | ... Ірі ... сырт ... бағалау |16 ... | ... ... және етті ... ірі ... сырт |19 ... | ... Ірі ... |22 ... ... | ... Ірі қараны жайып семірту және оны |28 ... | ... Ірі ... ... |29 ... | |
|3.6 Бордақыланған малдарды етке |30 ... | |
|4 ... |32 ... ... | ... |
|................................... | ... ... |34 ... | ... қараның конституциясын, экстерьерін және интерьерін білудің ірі қара
шаруашылығын дамыту үшін маңызы зор. Тек қана конституциясы ... ... мен ... ... мал ғана ... мол ... Ірі ... интерьері және экстерьері оларды тұқымына, өскен ортасына,
шаруашылық бағытына, дұрыс және толық азықтандыруына байланысты.
Экстерьер ... ... дене ... Ол ... ... және ... өнімділік бағыттарына байланысты.
Малдың экстерьерін ... ... оның ... ... және қандай
тұқымға жататындығын білеміз. Сүтті және етті ірі қараны сыртқы құрылысына
қарап ... Асыл ... мал ... ... ... ... ... зерттеумен қатар, сыртқы дене құрылысын да зерттейді, әсіресе
сұрыптау және жұптау мезгілдерінде малдың экстерьерін ... ... ... оның ... ... жасына, бағып күтуіне
байланысты. Малдарды экстерьері ... ... оның ... ... ... дене ... жетілуіне және ... ... ... баға ... Дене ... ... дұрыс
анықтау қажет. Себебі дене мүшесінің ... оның ... ... ... Ал денсаулығы нашар малдың өнімді аз беретіні мәлім.
Ірі қара экстерьерін жете ... ... ... ... ... ... т.б ... жатады.
М.И.Придорогин Ресейде шыққан экстерьері жөніндегі оқулықтың бірінші
авторы. Осы оқымыстының көп ... ... ... ... рет ірі
қараны кешенді бағалау көзделген. Оған: көзбен, дене мүшелерін өлшеп,
суреті және ... ... ... ... ... ... тән стандарты болады, бағалағанда тұқымына ... ... әрі әр ... ... ... қарап айыру, ал тірідей
салмағын дене өлшемі арқылы анықтау т.б. тәсілдер ұсынылған.
Етті ірі қара шаруашылығын ... ... ... оның ... биік ... ... ... озат бақташы, алдыңғы қатарлы
малшылар бригадалары ... ... ... Қарағанды облысының «Дон» совхозының ... ... ... 123 ірі қараны интенсивті жолмен бордақылап, әрбір басына
есептегенде орта есеппен тәулігіне 1546 г қосымша салмақ қосты. ... ... ... ... малшысы У.Еспаев 250 ірі қараның төлін өсіріп,
бордақылап, ... орта ... ... 290 г қосымша салмақ алды.
Шығыс Қазақстан облысының ... ... ... бірлестігінің
малшысы В.С.Байназаров 123 ірі қараның тәуліктік салмағын орта есеппен 1049
граммнан, «Черновин» совхозының ... ... 123 ірі ... ... ... ... ... 720 граммнан, «Алтай»
совхозында К.Күзекбаев ... ірі ... ... ... ... 716 ... «Жданов» аудандық ауыл шаруашылық бірлестігінде
малшы Н.Ф.Гаврилова 229 ірі қара малдан орта есеппен тәулігіне 675 ... ... ... ... ... ауыл ... бірлестігінде К.Уәлиев 221 ірі
қарадан орта есеппен тәулігіне 750 грамм қосымша салмақ алса, ... ірі ... ... ... ... орташа салмағын 695 граммнан
айналдырады. Жамбыл облысының Р.Люксембург ... ... ... ірі ... орта ... ... 700 грамм қосымша салмақ ... ... ... 107 ірі ... орта ... ... ... Калинин атындағы колхоздың малшысы Б.Бөлегенов қарамағындағы 75
ірі қарадан тәулігіне орта есеппен 600 грамнан ... ... ... қатарлы бригадалардың жеткен көрсеткіштеріне ... ... ... ... ... Октябрьдің 17 жылдығы атындағы
И.Я.Браун, Т.Сәлімбаев, А.Х.Генец, Қ.Тәшібаев басқаратын ... ... 1325 ірі ... ... ... ... ... 617 грамға жеткізеді.
1ӘДЕБИЕТТІК ШОЛУ
1.1 Бордақыланған малдарды цехқа өткізу
Ет өндіру шаруашылықтарында мамандандырудың жаңа ... ... ... және ... шаруашылықтардың мамандануына қарай, оларда ет
өндіру технологиясы да өзгереді.
Сондықтан әр ... ... ... ет ... ... ... бар. Жас ... өсіріп дамыту жэне
оларды бордақылау жүмыстарымен ірі, ... ... ... ... ... ... ... мал бордақылау шаруашылықтары айналысады.
Осы шаруашылықтарға болашақ бордақыланатын малдар. осы ... үсақ ... ... және осы ... ... ... асады.
Көптеген тэжірбиелер бойынша, әсіресе Ресей, Украина, Балтык, теңізі
бойындағы республикалардың шаруашылықтары осы ... ... ... ... ... кант және вино ... маңайында ұйымдастырған,
ол шаруашылықтар, потока жэне барданы пайдаланып, ... ... өз ... ... ... ... ... Сүтті сиыр
шаруашылықтарында бұзауды жыл бойы ... ... эрі ... ... Әрине,
көптеген аймактарда, ірі арнайы шаруашылықтарда төлдерді 10-20 ... әрі ... ... ... ықтарда жас малдарды өсіріп-дамыту технологиясы өзгереді.
Жас малдарды 13-14 айлығына дейін ... ... етке тірі ... кг ... ... ... ... болады.
Теміржол торабымен малды тасығанда арнайы вагондарды пайдаланады, онда
өр мал байлаулы, ішінде суы жөне азықтан-дыру астауы ... ... 8-12 ірі қара ... 12-20 тел ... ... 2 ... 1
жүмысшы болады.
Малды машинамен тасу үшін 2 метрлік ... ... ... ... машинаға
10 мал сияды, ал малды айдап еткізу, тек қана ... ... ... ... етке ... ... ... пен ет комбинатының
арасында келісім жасалынып, сонан соң графикке сәйкес еткізеді. Ірі ... ... оның ... ... ... ... жасына және жынысына байланысты
Ірі қараны тірідей салмағы немесе ұша салмағы бойынша жөне ет сапасына
қарап қабылдайды.
Малды тірідей еткізгенде, оны ... және ... ... ... еткізсе, онда ұшаның салмағын, ... және ет ... ... ... ... ... Ірі ... ет өнімділігі
А.Бакиров өз еңбегінде ірі карамалын ет ... және ... ... ... ... қара ... тағамдылығы және
дәмділігі өте жоғары, себебі оның құрамында ... ... ... тағы да ... ... А,Д,В бар. Еттің тағамдық құндылығы оның
кұрамындағы белоктарға байланысты. Оған: глобулин, альбумин, минозин, ... ... Ірі қара ... адам ... сіңуі өте жоғары -95%. Әр
түрлі тұқымға ... ірі ... ... ... оның морфологиялық және
физиологиялық ерекшеліктеріне де байлнысты. Ол ерекшеліктері тұқымдарына,
азықтандыруына, бағып-күтуіне, өсіп-жетілуіне, тығыз ... Ірі ... ... оның ... мен ... салмағы жатады. Әсіресе,
тірідей салмағы, сойыс салмағы және ет ... ... ... ... шеміршегі, тағы да химиялық құрамы мен ет калориясы
жатады. Ірі қара етін бағалағанда 1 кг ... ... ... азық ... және төлдердің өсіп-даму қарқыны қандай екені анықталады. Ірі
қара ... ... ... және ... ерекшеліктері де
көп әсер етеді, ал оның сапалығына ірі қараның тұқымының, жынысының ... да ... зор ... ... таза ет іш ... ... ... қосымша көптеген
тағамдарда алады. Тағамдылығына қарай ... екі ... ... ... ... тіл, жүрек, желін тағы ... ... ... ... шек ... т.б. жатады. Ірі қараны союдың
нәтижесінде, жеңіл өнеркәсібінде пайдаланылатын: ... ... ... ... ... ішінен әр түрлі фармацептикалық көптеген бездер алады (гипофиз,
т.б.).
Ірі қараның ет өнімі, оның ... ... ... ... ... және ... байланысты.
Тұқым қуалаушылық белгілерінің бір бірімен қатынасы әртүрлі. Мысалы,
бұзаудың ... ... ... тірі ... ... ... Ғылыми деректер бойынша төлдердің қарқынды өсуі мен ... ... да ... ... ... ... тәуліктік салмағының
жоғарылауына байланысты, оған шығатын азықтың ... ... ... қара ... таза ет, ... сүйегі, дәнекер ұлпалары және шеміршегі
кіреді. Тағамдылығына қажеттілігіне таза ет пен майы, ал сүйегі мен дәнекер
ұлпасының сіңірі мен шеміршегінің тағамдық ... ... қара ... сапасына көп әсер ететіні, оның морфологиялық және
гистологиялық белгілері, сонымен қатар химияллық және ... ... ... көбінесе, оның азықтандыруына, қоңдылығына, ... және ... көп ... Ірі қара ... ... қасиетіне
оның калориясы арқылы білеміз, ал етінің калориясы ұшадығы майына көп
байланысты. Ұшадағы таза ет пен ... ... ... ... ... ... ... еті. Ет құрамына белоктар, ал белоктардың құрамына амин ... ... ... триптофан, цистин т.б.) кіреді.
Белоктардың үлесі еттің тағамдылығын жақсартады. Ұша құрамында жалпы
белок 13%-дан 22%-ға ... ... ... ... екі ... ... ... триптофан және оксипролин ... Осы ... ... ... 4,8-5 және одан жоғары.
Ет ұлпасының өзгеруі қаңқаға да байланысты. Постэмбрионалдық кезеңде
аяқтарының сүйегінің өсуі ... ал ... ... ... ... ... ... ет талшықтарының ұзындығы және диаметрі де
өседі. Мал туғанынан бастап, оның ет талшықтары да дами ... ... еті ... және жұқа ... ... ... ... мезгілдеріне ет
талшықтарының диаметрі өзгереді, әрине оған көп әсер ... ... түсі оның ... миоглобинге байланысты, ал миоглобині малдың
жасы ұлғайған сайын және азықтандыруға байланысты ... ... еті ... ... ал кәрі ... еті ... түсті болып
келеді. Ірі қара етінің дәмді болуы, олардың ет ... ... ... ... Ірі қара ... үшін май ... ... маңызы зор, ол
организімнің дамуына және қоректенуіне көп әсерін тигізеді.
Сонымен қатар ірі қараның дене ... ... ... ... ... Май ... мал ... әр түрлі қолайсыз жағдайлардан
сақтайды, әсіресе суық мезгілдерінде, еттің тері асты ... ... әсер ... ... түсі оның ... ... байланысты,
ал миоглобині малдың жасы ұлғайған.
Май ұлпасының ... ... ... ... ... ... Жас
малдардың майлары ұсақ, себебі ... су мен ... ... Жасы
ұлғайған сайын май түйіршіктері де іріленеді, таза майы көбейеді ... су мен ... ... ... ... ... түсі өзгереді.
Егер де бұзаулардың майы ақшылдау болса, сақа малдарының майының түсі
сарғылт болып келеді.
Ұшадағы майдың ... ... ... ... ... ... байланысты 3%- дан 55%-ға және одан да көбірек болады. Жас
малдардың майы ... ... ал сақа ... майы өте ... қара майы ... ... бөліміне бітеді: ішкі қуыстағы
мүшелеріне (бүйрегіне, шек қарнына т.б. ), тері астына, ... ... ... араларына. Етті бағалағанда етке біткен майына да қарай
бағалайды.
Малдың өсіп дамуына байланысты, оның майы ең ... ішкі ... ... және ... ... одан кейін тері астына бітеді. Мал азығы
жетімсіз болып қалған ... ... ... ретінде алғашқы тері
астындағы майы пайдаланылса, одан кейін ет аралық және ішкі ... ... ... май, еті ... және ... көп ... дерегі бойынша ет аралығына біткен май ақ болса, онда ... және дәмі ... ... өте көп ... оның ... онша ... денеге
сіңуіде, жүғымдылық қасиеті де төмендейді [19].
1.3 Барда мен бордақылау
Ә.К.Байжұмановтың еңбегінде ірі караны бордакылау жайында ... ... ... екі ... бойы ... ... ... бірте бірте беру мөлшерін көбейтеді. Наннан ... ... ал ... ... ... 6-8 ... ұсталған сабан қосады.
Жаңадан дайындалған барданы 25-30 градусқа дейін суытады. Малдардың жасына
қарай тәулігіне 50-80 ... ... ... 4-7 кг шөп және 1-3 кг ... ... малға барданы 3 рет берсе, әр бергенін екі бөліп береді
және берген ... ... ... ... ... ... ... берген
уақытында, оларды суармайды, ал сүрленген барданы берсе тәулігіне бір рет
суарады. ... ... ... және ... аз ... ... ... жүгері, сұлы және минералды заттарды да қосады, оған мель,
трокальциий фосфат т.б. Малдардың жасына қарай, ... ... ... ... 800-1000 ... ... ... [14]
1.4 Етке арналған төлдерді өсіру ерекшеліктері
П.И.Зеленков өз еңбегіндн Етті ірі қара мал шаруашылықтары жайлы жазған.
Етті ірі қара мал ... ... ... 6-8 ... дейін
енесінің баурында болып, енесінің сүтін еміп өседі. Етті ірі қара ... ... мол ... ... оның ... ... семіртуге
әсері зор, ал бордақылайтын шаруашылықтар егістігі ... ... ... ... ... мамандандырылуына, шоғырландыруына,
шаруашылық бағытына, бордақылау ерешеліктеріне, әрі мал азығымен қамтамасыз
етілуіне байланысты
төмендегідей арнайы комплекстер мен ... ... ... ... ... 13,5-14 ... тірідей салмағы 420-450 кг
жеткенде етке өткізеді;[12]
-төлдерді 15-18 айлығына дейін бордақылап тірідей салмағы 400-450 ... етке ... ал бұл ... ... жөне ... ... 4-6 айлығында қабылдаса, етті ірі қара мал
шаруашылықтарынан 7-10 айлығынан бастап қабылдайды;
-төлдерді 10-12 ... ... ... тірідей салмағы 260-300 кг
жеткенде, оны басқа арнайы мамандандырылған бордақылау шаруашылықтарына
немесе ... ... ... және бракқа шыққан малдарды бордақылау ... ... ... етті ірі қара мал ... мен фермалары көптеген
топқа бөлінеді. Оған:
- мамандандырылған етті асыл тұқымды шаруашылықтар, негізгі міндеті
төлдерін өсіріп, ... бұл ... ... бүзауларды енесінің
баурында 8-10 айлығына дейін өсіріп, ... ... ... етті шаруашылықтарда төлдерін өсіріп, 15-20
айлықтарында тірідей салмақтары 400-450 кг ... етке ... ірі қара мал ... ... 6-8 айлықтарына дейін
енелерінен бауырында өсірігт, бордақылау ... ... ... мал ... мен ... ... мақсаты етті
тұқымды ірі қара малын одан әрі ... және ... ... табынын
толықтыратын асыл тұқымды төл өсіру.
Ет өндіретін шаруашылықтар ... ... ... ... табиғи жайылымы және мал азығы мол жерлерде ... ... ... Ірі ... сырт ... ... ... қара малдың сырт пішінін бағалай келіп, одан алынатын ... ... ... ... ... ... сырт пішінін бағалау үшін ... ... мол болу ... әрі ол ... малды жақсы
білуі қажет, сонымен қатар оның күтімі, ... ... ... ғана малдың сырт пішіні дұрыс бағаланады.
Көзбен бағалау тәсілі. Малдың дене пішінін бағалаудың ең негізгісі ... ... ... осы ... пайдаланып малдың дене бітімін
(конституциясын), әрі денсаулығын т.б. анықтайды, әрі малдың өнімділігін
және ... да ... ... ... ... екі түрге бөлінеді:
біріншісі малдың мүшелерін жеке жеке сипаттап, оның мүшелерінің жетістігін
және кемістігін анықтаса; екіншісі ... ... ... ... жалпы
қорытындысын шығарады.
Әр мүшені өлшеу. Малдың әр мүшесін өлшей бағалаудың да маңызы зор. Жалпы
малдың 70 дене ... бар. ... ... ... 52 дене өлшемі, жалпы
зерттеу үшін - 11 , орташа дене өлшемі - 18. ... дене ... ... да, ... сырт ... ... ... түсінік бере алмайды. Сондықтан
бұл тәсілді көзбенен бағалағанда қосымша мәлімет ретінде қолданады [4].
Графикалық тәсіл. Бұл ... ... ... бір дене өлшемін 100
пайыз деп есептейді де, қалған өлшемдердің айырмашылығын ... ... ... ... ... график сызады. Ал 100 пайыз деп алған дене
өлшемі түзу ... ... ... екі үш топтың дене пішінінің
салыстырмалы бағалары анықталады.
Фотографиялық тәсілмен бағалау. ... асыл ... ... ... маңызы зор. Дене өлшемін ... ... ... ... өте ... бағалы асыл тұқымды малдарды
бағалағанда да фотосуреттің маңызы зор.
Зооинженерлер малдардың сырт ... ... ... әр ... мен ... көңіл бөледі.
Малдың жеке мүшелері. Басы. Малдың басының құрылысына және бітіміне
қарай мал сүйегіне баға ... ... ... ... жалпы бастың
көлеміне, ұзындығына мен еніне және басының пропорциялық құрылысына ... ... ... ... әрі шаруашылық үшін маңызын
анықтаймыз. Әр тұқымға, әр жынысты малға, әр бағытына ... ... ... ... ... ... сиырлардың басы үлкен емес, жеңіл,
ықшамды, ... ал ені ... ... ... ... ... басы ауырлау, ені үлкен, ұзындығы қысқалау. Маңдайы
өте енді. Мүйізі жуан, басы ауыр, ... дене ... ... ... Басы ... ... ... қыртысты, сүйектері арбиған мал дене бітімі
нәзік типті ... ... ... ... тән.
Мойыны. Малдың жынысына байланысты, әрі тұқым бағытына қарай олардың
мойындары да ... ... ... ... ... ... сиырлардың мойыны
жіңішке, терісі қыртысты, ал етті тұқымға жататын ... ... ... әрі ... басына тұтас жалғасып жатады, кеуде ойымы сүтті сиырларда
нашар жетілген, ал етті сиырлардікі жақсы жетілен.
Шоқтығы. Сүтті бағыттағы сиырлардікі шоқтық ... ... ... ... ... ... ... оның етінің нашар жетілгенін көрсетеді.
Етті бағыттағы ... ... ... біртегіс және жазық. Қосшоқтық
етінің нашар ... ... ... ... ... ... ... қуысында өкпе, жүрек орналасқан. Олардың ... ... үшін ... зор. ... жасы ... ... ... қуысы өте
көлемді келеді. Кеуденің көлемі оның ұзындығына, кеңдігіне және ендігіне
байланысты. Ал қушиған, терең емес, ... ... ойлы ... ол ... өте ... кемшілігі. Аса сүтті бағыттағы сиырлардың кеудесі кең,
терең, енді әрі ұзын ... ал етті ... ... кеудесі енді және
терең. Кеуденің кеңдігін, малдың биіктігіне қарап та айтуға болады. Егерде
шоқтығының биіктігінің 50% болса, ондай кеуде ... ... ... ... ... ... биіктеу келеді, қабырғалары алшақ, әрі еттері нашар
жетілген болады.
Арқасы. ... ... бір ... ... ... шоқтықпен, артқы
жағында белмен, бүйір жақтарында қабырғаларымен шектескен. Малдың арқасы ... ... және енді ... ... әрі ол ... сырт ... көп әсер етіп, оның дене бітімінің мықтылығын анықтайды. Арқаның
мықтылығы оның омыртқа сүйектеріне, оның етінің дамуына байланысты. ... өте ... ... ... ... ... ... дене
пішінінің кемістігі болып саналады.
Белі. Малдың арқасының жалғасы, әрі онымен бір тегіс және ... Осы ... ... бөксемен жалғасады. Белдің мықтылығы, оның бел ... ... ... байланысты.
Бөксенің көлемі жамбас, ортан жілік және ... ... ... ... ... Бөксе алды артынан тұтас кең ... ... ... және еттілігі көбінесе бөксенің көлеміне байланысты.
Барлық мал үшін мықыны кең, сауыры жалпақ, тегіс ... ... ... тым қысқа, әлде түсіңкі бөксе қай мал үшін де өте үлкен кемістік.
Іші.Малдың іші аумақты, ықшамды болғаны ... ал ... және ... ол оның ... кемістігі. Іші салбыраған малдардың белі қайқы ... ... іші ... ... болғаны жөн.
Аяқтары. Табиғи жайылымда малдар жайылғанда төзімді болуы ... ... әрі ... ... жетілуі қажет. Тұяқтары мықты, ал түсі көмескі
болмағаны жөн. Малдың аяқтарына тән ... ... ... ... және т.б. ... дене ... ... мал жасының, бағып күтудің жеке
азықтандырудың өзгеруіне байланысты өзгеріп отырады [22].
Индекс тәсілі. Индекс - ... екі дене ... бір ... ... қатынасын айтамыз. Мысалы, кеуде енінің кеуде тереңдігіне пайыздың
қатынасын кеуделілігінің индексі, кеудесінің ... ... ... ... ... қатынасын салмақтың -индексі т.б. сол сияқты
түсінеміз. Индекс тәсілінің маңызы зор, себебі ол тек қана бір ... ... ... екі - үш ... ... ... әсіресе
малдардың тобын бірі мен бірін салыстырғанда маңызы зор, ол үшін 10 ... ... ... өсіп ... ... дене ... ... сымбатын
бағалау, әрі малдың дене бітімінің сипатын білу үшін дене құрылысының
индексін ... ... екі мүше ... анатомиялық ерекшеліктері арқылы
бірімен бірі байланысты болады.
Дене құрылысы индексін есептеу арқылы малдың ... ... ... оның жасының өзгеруіне қарай дене құрылысындағы өзгерістер
анықталады.
Асыл ... етті ірі ... дене ... ... индексі сүтті
ірі қара тұқымдарымен салыстырғанда көбірек болса, ал дене ... ... ... ... ірі қара ... ... ... Сүтті және етті бағыттағы ірі қараның сырт пішіні
Сүтті ірі қараның сырт ... Басы ... ... ... ... әрі
жіңішке, мойын қыртысы көп. Арқасы түзу және ұзын, ... ... жағы ... ... ... ... буындары айқын көрініп тұрады, тұяқ
бітісі мықты. Бүкіл тұрқы созыңқы. Сүт бездері мен ... орта ... ... ... сүтті тұқым ірі қарасының желіні үлкен ... ... ... ... ... қайтады [2].
Желіннің пішіні тегене немесе тостаған тәрізді, желіннің барлық сүт
бөлігіде бір ... ... Дене ... сүйірлеу, сүйек буындары,
қабырғалары қаңқасының бір ... ... ... ... дене ... ... ... басы үлкен әрі сөлекет, мойыны қысқа,
әрі етті, шоқтығы қос айыр, арқасы, белі қайқы, кеуде сүйегі қысыңқы, іші
төмен, ... өте биік ... ... ешкі ... ... ... дамыса
оны сүтті ірі қара сырт пішінінің кемшілігі деп санайды.
Сүтті ірі қарада желіннің бөлімдері жақсы ... ... ... ... көп ... сауылғаннан кейін сыздағаны жақсы қайтады,
яғни көлемі көп кішірейеді.
Желіннің терісі жұқа, жұмсақ жүнмен жабылған. Ең ... ... ... тостаған тәріздісі. Сүт бездері тамыры өте жақсы жетілуі қажет, әрі
сүт құдықшасымен жалғасып жатады. Емшектері тең орналасқан цилиндр ... ... ... ... әрі ... мойыны қысқа және жалпақ, етті, бұлшық еті
жауырынымен тұтасып жатады. Жауырыны арқасымен тұтасқан жалпақ. Арқасы мен
белі кең ой ... етті және ... ... ... ... еттері сыртына
теуіп тұрады. Аяқтары қысқа, талтақ. Терісі босаң, қалың шел ... ... ... жүн ... ірі ... ... ... төрт бақ шомбал, және кеудесі кең,
бұлшық еттері мен шел қабаты жақсы дамыған. Қабырғалары ... ... ірі ... дене ... ... ... және белі ... сүйегі қысыңқы, құйрық түбі көтеріңкі, аяқтары биік.
Сүтті және етті ірі қара сырт ... ... ... ... ... ... сүтті бағыттағы өнімдері басым келуі мүмкін, соған орай ... де ... ... ... олай өзгеру ірі қара малының түқымына және асылдандыру жүмысының
төл өсіру, бағып күту, пайдалану себептеріне байланысты.
Дене пішінінің өзгеруі.
Малдың дене пішіні ... ... ... ... жасына,
қоңдылығына, сыртқы жағдайдың өзгеруіне байланысты өзгеріп тұрады. Дененің
әр мүшесі бір уақытта өссе, әр уақытта қалыптасып, әр ... әр мүше ... ... қалыптасады.
Малдың аяқтарының сүйектері енесінің құрсағында тезірек дамыса, ал
кеуде, омыртқа, бөксе сүйектері саябыр дамиды. Сондықтан жаңа ... ... ... қарағанда дене тұлғасы қысқа және ұзын аяқты болып көрінеді. Ал
бұзау туғанынан бастап кеуде, омыртқа жэне ... ... тез ... тұлғасы ұзын, әрі енді көрінеді. Ірі қараның сырт ... ... ... мол. Мал ... жетімсіз болса, әсіресе
сиырлардың буаз мезгілінде, онда туған бұзаулардың аяғы қысқа болып, ... де ... ... т.с.с. Ондай ірі қара жасы ұлғая дене пішінінде
көптеген кемістіктер болады.
Ондай малдардың өнімі аз жэне өте баяу ... Ал төл мал ... мол ... ... оның өсіп ... жэне дене ... дұрыс өтеді. Бірақ та малды қаншама жақсы азықтандырғанмен оның
дене пішінінің кейбір кемшіліктерін ... өте ... оған ... ... аяқтарының жэне т.б. кемшіліктер жатады.
Ірі қараның дене пішінінің қалыптасуына ерекше әсер ... ... ... ... ең бастапқы ... дене ... ... тигізетін, малды жақсы азықтандырумен қатар, ... және жүп ... ... ... ... малдың дене
пішінінің кемшілігі болса, оларды шағылыстыруға болмайды. Ондай малдарды
бракқа шығарады, етке өткізеді. Дене пішінінің ... бар ... ... ... шығарып тұрса мал табыны тазарып, асылдандыру жұмысы іске асады.
Басы ықшам, етті, әрі ... ... ... және ... ... ... еті
жауырынымен тұтасып жатады. Жауырыны арқасымен тұтасқан жалпақ. Арқасы мен
белі кең ой шұқырсыз етті және ... ... ... ... ... ... тұрады. Аяқтары қысқа, талтақ. Терісі босаң, қалың шел қабаттары
күшті дамыған, ... жүн ... дене ... ... ... әр ... өзгеріп тұрады. Әсіресе кеуде
орамы және дененің қиғаш ұзындығы, бүл мүше өлшемдері малдың ұзындығы және
көлемін анықтайды. Ірі ... күйі деп ... ... ... ... ... ... күйі әр уақытта өзгеріп ... ... ... бөледі: зауыттық, көрмелік, жұмыстық және бордақылық (кесте 2).
Кесте 2-Етті бағыттағы тұқым сиырының сырт пішіні мен дене бітімін ... ... балл алу үшін ... талап|Сынақ бағанасы |
|мен жалпы | | ... | | |
| | ... ... |
| | |і ... ... тұлғасы|тұлғасы пропорционалды және кең, |5 |2 |10 ... ... ... ... ет ... тұқымдық| | | ... ... ... айқындалған | | | ... | | | | |
| ... ... ... дамыған |5 |2 |10 |
| ... ... жоқ, әрі | | | |
| ... | | | ... ... етті ... ... малына |5 |1 |5 ... ... еті ... ... , ... | | | ... | | | | ... | | | ... ... | | | | ... |кең, ... ... буынтығы|5 |2 |10 |
| |жоқ, ... ... ... | | | ... ... ет ... ... жоны |5 |3 |15 ... |түзу,әрі кең, жоны мен белін ... | | | ... белі |ет ... | | | ... |түзу, кең және қалың ет басқан, |5 |2 |10 |
| ... ... ... | | | ... еті ... ... ... ... |5 |2 |10 |
| ... түсіңкі | | | ... ... ... |5 |3 |15 ... ... ... тұяғы берік |5 |2 |10 |
| ... |45 | |100 ... ... ... ... ... жатады. Әсіресе бұл күйге асыл
тұқымды малдар кіреді, бұқалар көбінесе ... ... ... ... күй ... ... малға тән. Малдың сырт пішіні әдемі,
кейде уақытта жоғары қоңдылықта болуы мүмкін. Ірі қараның дене ... ... әсер ... ... қуалаушылық қасиеті. Сондықтан ең
бастапқы ... дене ... ... ... ... ... ... қатар, оны сұрыптау және жүп таңдау мәселелері.
Жұмыстық күйге қоңдылығы орташа малдар ... ... ... ... ... болмасын шыдамды, әрі ұзақ уақыт төзімді жұмыс
атқаруы ... ... ... ... ... ... ... еркек бұзауларды 8-12 айлықтарында піштіреді.
Бордақылық күй бордақылау нәтижесіне байланысты. Бордақылаудың түрі көп,
негізгі мақсат малды өте ... ... ... ол үшін өте ... ... көп азықтарды паидаланады, сонда ғана мал денесіне май бітеді.
Малдың семіз болуы, оның ... да ... ... Ірі ... ... уақытта мал шаруашылығы өндірістік жаңа технология негізінде
дамып жатқанда, оның тұқымдық сапасын, әрі өнімін тек қана сырт ... ... ... ірі ... ішкі ... да бағалау негізгі мәселе. Интерьер
- деген сөздің өзі Франция тілінен шыққан итерьер - ішкі құрылыс. Негізгі
интерьер ... ... ішкі ... ... анатом
гистологиялық және биохимиялық ерекшеліктерінің, оның ... ... ... ... ... ... ... ішкі құрылысы жөніндегі
ғылыми зерттеу 50-60 жыл ... шыға ... ... ... бұл ғылымның
шаруашылық үшін маңызы зор. Малдың ішкі құрылысын физиология, гистология,
рентгенология, биопсия және ... ... ... Бұл тәсілдерді малдың тірі және сойғаннан кейінде ... ... ... ... мал ... асылдандыруда
малдың ішкі құрылысын зерттеу тірі уақытында өте ... ... ішкі ... ... малдың тірі уақытында оның
терісін зерттеу ... ... ... және ... ... ... қараның биологиялық ерекшелігі оның коституциялық, ... ... ... Ірі қара ... айырбақайлы, ас қорыту
аппараты көп камералы, күйсеуі әрі көлемді ... ... және ... ... мал. Оның ас ... ... өте қиын ... өтеді, оған ферменттер мен бактериялардың әсері зор.
Ірі қара малдың итерьеріне. Оның қан ... ... ... ... ... терісі және жүні, әрі клиникалық құрылысы
көрсеткіштері (дене ... ... ... дем ... және кейбір
мүшелері мен тканьдары жатады [12].
Қаны. Ірі қара қанының морфологиялық құрылысы ... ауыл ... мен ... ... ... бар. ... 1 мм ірі ... 6 млн-ға дейін эритроцит, ал жылқы малында - 7,9 млн., ... ... 3,5 млн., ал осы ... ... 8,2; 8,82 және 30 мың, ал ... саны 650, 800 және 750 мг/л болады. Ірі қара малының жасының
ұлғаюына ... ... ... саны ... ... жаңа ... ... 7,9 млн. эритроцит және 50,8% ... ... бір ... - 7,4 млн. және 39,7%, ал бір ... ... - 6,1 млн. ... қара малының қанында жастарының ұлғаюына байланысты белоктардың
құрамы да өзгереді. Жалпы белоктың ... сақа ... жаңа ... ... екі есе көп.
Малдардың жынысына қарай қанының да құрамы өзгереді. Мысалы, ... ... саны ... ... ... көп. Ал, етті ірі
қараны алсақ, оның тірідей салмағын, ұша салмағын, ұша ... ... ... ... ... осы ... дейін малдарды сойғанға дейін
етінің сапасын, өнімін дәлелдеу қиынға ... ... және ... тәулігіне
қосатын салмағына қанша мал азығының жұмсалатынын анықтауда малдың ішкі
құрылысын зерттеудің ал, ашқы ... ... ... ... бұқалармен салыстырғанда альбумин глобулин ... ал ... ... және ... ... аз.
Сауын сиырлардың сауу мезгілдерінде қанында эритроцит, лейкоцит және
гемоглобиннің сандары суалу ... ... көп ... ... ... ... қанының құрамындағы метид пен оның ... ... ... бар. Ал сүтті сиырладың қанының ферменттері мен
оның сүттілігі арасында тікелей корреляциялық байланыс бар. ... ... қара ... қан ... ... оның шығу ... ... болады.
Қазіргі уақытта ірі қараның 12 қан тобы анықталған. Бұл топ 100 ... ... қара ... қан ... арқылы азықтануын, саулығын,
өнімділігін және конституциялық ерекшеліктерін айыруға болады.
Ірі қара малының эндокриндік көрсеткіштерінің маңызы зор. Оған ... ... 3) ... 3-Ірі қара малының жасына қарай қанының өзгеруі
|Көрсеткіштері ... саны |6 ... |
| ... ... | ... 1 мл, млн |5,96 |6,33 |6,15 ... 1 мл, мың |4,20 |5,24 |4,73 ... мг ... |7,8 |7,34 |7,55 ... ... % 1 млн |8,06 |7,34 |7,70 ... ... |30,0 |24,80 |27,40 ... ... соғуы |68,4 |64,5 |66,45 ... ... |145 |120 |132,5 ... ... ... кг |3231 |1964 |5195 ... ... гистологиялық құрылысына қарай оның сүттілігін білуге
болады. Сүт ... ... ... ... жасы, сауу маусымы,
буаздығы, азықтануы, бағып күтуі көп әсер етеді.
Сүтті ... сүт ... ... ... ... жетеді. Сиырлардың
желінінің салмағы мен беретін сүтінің арасында тікелей байланыс бар. ... сауу ... ... 1000 ... 2000 ... ... сүт сауылса
желінінің салмағы оның тірідей салмағының 0,5% болады.
Сиырдың желіні төрт бөлімнен тұрады: екеуі алда, екеуі ... ... ... ... ... Ал тері жүнді сирек, әрі жұмсақ. Желінді арт
жағынана қарағанда, әйнек ... ... ... Ал гистологиялық
зерттеулерге қарасақ, сиыр желіні ... ... ... деп ... Осы альвеолаларда сүт түзіледі де, алдымен
жіңішке, сосын кең ... ... ... сүт және ... ... түседі.
Цистерна дегеніміз өзінше бір резервуар, онда сүт жиналады. Емшектің
сфинкстері болып, онда дөңгелек сияқты ет ... ал сол ... ... зор, біріншіден сүттің өзінен өзі бөлінуіне кедергі ... ... ... ... кедергі жасайды.
Сиыр желінінің көлемі, өзінің тұқымдық қасиетіне байланысты көлемі әр
түрлі болады. Кейбір сиырдың ... 30 ... да ... сүт ... ... қан, ... тамырлары мен нерв жүйелерінің жұмысымен қамтамасыз
етілген. Желін құрамы желін сүт бездері мен ... ... ... ... ... көптеген эпидемиялық клеткалар мен клеткааралық заттардан ... ... ... ... ... Сүт безі және дәнекер
тканьдарымен басқа желін құрамында май тканы да бар. ... ... және ... ... ... құрамында май тканы көбірек.
Сиырдың буаздық мезгілінің көбеюіне байланысты желіннің май және ... сүт без ... ... Сиыр желінін ең бірінші зерттеген ғалым
академик Е.Ф.Лискун болды.
Бұл ғалым бірінші ... ... ... және сүт безі ... ... ... ... альвеолдардың диаметрін, сүт безі
эпидемиаларының клекасын т.б зерттеулер арарқылы желіннің ... ... ... бұл ... көптеген ілімдер қосылды. Оған А.В.Немилов,
Е.А.Арзуманян, А.К.Швабе, ... ... ... ... ... дәнекер және май тканьдары жеке жеке зерттелуге тиіс болды.
Сиыр желіні көптеген өзгерістерге ұшырады. ... ... ... ... сауу маусымының, буаздығының, азықтануының, бағып
күтудің және сауу ... ... ... ... сиыр желінінің микро құрамын зерттеу үшін, әрі оның сүт
өнімімен ... ... ... үшін ... ... қолдануда.
Биопсия тәсілімен сиыр желінінің құрылысын тірі уақытында зерттейді. Бұл
тәсілдің тиімділігі бір ... ... сүт ... ... зерттеуге
мүмкіндік туғызады. Сонымен қатар тәжірибе жүзінде сиырдың тірі ... ... және ... ... ... зор (кесте 5) [25].
Кесте 5-Сиыр желіні салмағының сүт өнімімен байланыстығы
|Сүті, кг ... ... кг ... |
| ... | ... |
| ... | ... %-ы |
| ... %-ы| | ... ... ... ... | ... |2000 |0,5 |4000 |5000 |2,0 ... |3000 |1,0 |5000 |6000 |2,5 ... |4000 |1,5 |6000 |7000 |3,0 ... сүті ... кг жетсе желіннің салмағы 3%-ға, аса ... 15-20 мың кг ... ... ... салмағы оның тірідей
салмағының 5%- ына жетеді.
Ірі қара малының ... ... ... ... ... айыруға болады, әрі дене құрылысы мықты немесе еместігін,
конституциясы сөлекетті типке жата ма, соны ... Мал ... оның ... ... ... ... ... Ірі қараның
терісінің салмағына қарай қандай тұқымға ... ... ... ... тұқымға жататын Ярославль сиырларының терісінің салмағы 26 кг
болса, сүтті етті ... ... ... ... 35 кг - ... ал ... қалыңдығы 3,9 және 5,1мм болса, тері көлемі - 350 дм-
ден 480 дм ... Сиыр ... ... ... ... ... ... сиырлардың желіні 70-80% безі тканынан 30-20% ... ... ... ... ... ткань қатынастары қолайлы, әрі сиырдан
көп сүт алуға ... ... ... сиыр ... сүт безі ... 70% ... кем ... оның сүтінің аз екенін көрсетеді, ал егерде сүт безі тканы
80% - дан ... ... онда сиыр ... ... ... әсер ... тіпті ауруға шалдыруы мүмкін. Көптеген зерттеулер
бойынша сауу маусымы, екі фазаға бөлінеді. Бірінші сауу ... 5 ай ... ... 60-70% сүт ... екінші сауу маусымында - 30-40%. Екінші
сауу фазасында желіннің салмағы 20-40% ... ал сүт безі ... 10%, ал сүт ... диаметрі 30% - дай кішірейеді, ал дәнекер
тканының көлемі ... 50%, ал оның ені -10%, ... ... бойынша
сиыр сүтінің майлылығымен, желіннің май тканы арасында тікелей байланыс бар
екені анықталды. Сиыр желінінің микро құрамын ... ... өте ... ... ол сиыр ... бірнеше түрге бөлуге себебін тигізеді. Сиыр
желінінің түріне ... ... және жұп ... жұмыстарын жүргізуге
мүмкіндік болды. Сүт сауу жылдамдығымен желін арасында үлкен байланыс бар
екені анықталып, оның ... сиыр ... ... ... ... зор
болды. Тегене тәрізді желіні бар сиырлардың сүт суылу жылдамдығы өте ... қара ... ... қылшық жүнді болып келеді. Қылшық жүннің
гистологиялық құрылысы да ерекше. Қоңды ... ... ... әрі ... келеді.
Сиырлардың ішкі мүшелерінің көлеміне қарай өнімділігін ... ... ... ... ... ... ... жүрегінің
салмағы оның тірідей салмағының 0,4%, өкпесі - 1,4%, қарны -3,17%, ... ға ... ал ... ... ... 0,34, 0,71, 1,94 және ... ... Малдың жүрек соғуының, дем алуының, дене
температурасының анықтаудың организмде зат алмасуы және саулығы үшін ... ... ... дене ... ... әр ... ... болады. Ал, жүрек соғуы жасына қарай ... ... ... ... бұзаулардікі 1 минутта 70-80 жетсе, кейінірек жасы ұлғайған
сайын бұл көрсеткіш төмендейді, ал 2 ... ... ... 40-60 ... әр ... ... сүтінің мөлшері бірдей болса олардың жүрек
қағысының көрсеткіші, жүрек ... ... әр ... ... ... ... ірі қара малының конституциясын анықтағанда ... ... ... және ... ерекшеліктеріне қарады.
Мысалы, сүтті ірі ... ас ... ... өкпесі, жүрегі өте
жетілген болса, ... мен ... жұқа ... ... ірі қара көлемді және
шырынды азықтарды көп жеп қорытады да сүтке айналдырады. Ал, етті ... іші, ас ... ... ... жүрегі және сүт бездері шамалы
жетілсе, дене еттері өте ... ... Етті ... терісі босаңқы
болғанымен, тері астына май көбірек бітеді. ... және ... ... етті ... денелеріне ет пен май тез бітеді.
Ірі қараның физиологиялық көрсеткіштері өнім беру ... ... ... ... ірі қара бұл ... өте ... ал ... ірі қаранікі төмен. Сүтті - етті бағыттағы ірі қараларынікі ... ... ... ... жүрек қағысы және демалуы, арық малдарға
қарағанда әжептеуір жоғары. Физиологиялық көрсеткіштері ... ... ... ... ... 6).
Кесте 6-Қара ала асыл тұқымды сиырларының дене температурасының жүрек
қағысының және демалуының жасына байланысты өзгеруі
|Жасы ... ... ... ... ... демалуы |
| ... ... | |
| | |, °С | | ... |39 |39,1 |81 |34 ... |148 |38,7 |70 |31 ... |219 |38,4 |59 |20 ... |271 |38,3 |57 |18 ... |297 |38,3 |54 |18 ... ... |470 |38,3 |67 |21 ... ... ... өзінің түқымдық қасиетіне байланысты көлемі әр
түрлі болады. Кейбір сиырдың желініне 30 кг ... ... сүт ... ... қан, ... ... мен нерв ... жүмысымен қамтамасыз
етілген. Желін құрамы желін сүт бездері мен дәнекер тканьдардан түрады. ... ... ... ... ... мен ... заттардан тұрады
(кесте 7) [8].
Кесте 7-Қара ала тұқымды сиырлардың сүт өнімімен дене ... ... ... тобы |
| ... сүтті |орташа сүтті |аса сүтті ... ... кг 300 |486 3120 |476 3950 |470 4764 ... ... сүті, кг |643 |830 |1036 ... кг ... ... | | ... ... кг |54,4 |51,6 |44,3 ... ... | | | ... мүше ... |0,34 |0,38 |0,40 ... ... | | | ... | | | ... | | | ... ... дене ... ... ... олардың сыртқы орта
әсерін анықтайтын малдың морфологиялық ... ... ... ... ... және өсу ... әрі малдың
өнімділігі мен оның ішкі құрылысына және ... ... ... ... ... ... да ... ортаның да
әсер ететіні белгілі. Мал сүйегінің мықтылығын оның ... ... ... ... Ірі ... ... ... қарай қандай түқымға
жататынын анықтауға болады. Мысалы, ... ... ... ... ... ... 26 кг болса, сүтті етті Симментал сиырларының
терісінің салмағы 35 кг - ға ... ал ... ... 3,9 ... ... тері көлемі - 350 ... 480 дм ... ... дене
мүшелері мен оның салмақтарының оның сүттілігі мен тікелей байланысты екені
анықталды. Сондықтан сиырларға сүтейту шараларын ... ... ... ... ... дамуына да эсер етеді. Цистерна дегеніміз өзінше бір
резервуар, онда сүт жиналады. Емшектің сфинкстері болып, онда ... ет ... ал сол ... ... ... зор, ... ... өзі бөлінуіне кедергі жасаса, екіншіден емшекке бактериалардың
кіруіне кедергі жасайды
Жұмыс малдарының денесі және ... ірі ... дене ... мен ... ... келеді. Бұлардың терілері қалың болады.
Міне, осыларды ескере ... ... ... ... ірі қараның конституциясын сөлекет, нәзік, мықты және ... ... ... бөледі.
1) Коституциясы сөлекет типке басы сөлекет, әрі ауыр, терісі мен ... ... ... ... ... ... дәнекер тканьдары
жеткіліксіз мал жатады. Олардың сүт және ет өнімдері ... ... ... ... келеді.
2) Коституциясы нәзік типтің басы жеңіл, терісі жұқа, мойын терісі
қыртысты, сүйегі жұқа, бұлшық еті шамалы келеді. Азықтағы қоректік затты
жақсы сіңіреді. Мал ... ... ... ... ... ... және ауруға шалдыққыш келеді.
3) Конституциясы мықты типке, ... ... мал ... Бұған
денсаулығы мықты, ткань құрылысы тығыз мал жатады. Олар сыртқы ... ... ... ... ... ... зат алмасу процесі жақсы
өтеді және азықтағы қоректік заттар ең алдымен сүт құралуға жұмсалады.
4) Конституциясы босаң типке, ... етті мал ... ... ... мен тканьдарының және бұлшық ет арасындағы майлы қабаттардың ... ішкі ... май ... ... ... ... қалың,
бірақ жұмсақ. Мойыны қысқа, кеудесі жалпақ және кең. Май ... өте ... ... ... қимылдайды. Зат алмасуы баяу өтеді. Дене құрылысы босаң,
малдың сыртқы жағдайға төзімділігі онша емес.
Мал өсіруде мал шаруашылығы мамандарының ірі ... ... ... іс. Бұл, ... ... ... және өнімді мол беруіне
көп себебін тигізеді.
3.4 Ірі қараны жайып ... және оны ... мол ... ... ... ... ... қолдану арқылы
ірі қара етін өндірудің нәтижесі өте жоғары өзіндік құны арзан. Малды жайып
семірту Қазақстанда, Қырғызстанда, Ресейдің оңтүстік ... ... ... ... т.б. ТМД ... ... ... Малды жайып семірту
ірі қара етінің өнімін көбейтуде маңызы зор, жайылымды дұрыс ... ... ... ... ... көп әсер ... ... уақытында жас
малдардың тірі салмағы 40-60 процентке жоғарыласа, ал сақа малдардың тірі
салмағы 25-30 ... ... ... ... де ... Ет ... ... 52-55 процент және одан да жоғары болады [17].
Жайып семіртудің нәтижесі мал тобын құруға, жайылым алдындағы малдардың
күйіне және ... ... ... байланысты. Әсіресе етке өткізетін
немесе сатуға арналған малдарды жынысына және ... ... топ ... Жасы ... мал ... ... алты ... артпау керек.
Малдардың тобы біркелкі болса, жайылымды ұтымды ... ... ... ... ... ... ... да жоғарылайды. Жайып
семіртудің нәтижесі оның топтағы ... да ... ... табын саны 100-ден 170-ке дейін болған дұрыс. ... ... ... оның ... ... ... ... деңгейіне
және шығар алдындағы күйіне де ... ... ... рационы
көлемді және сүрлем азықтарынан тұрса, ал тәуліктік қосатын ... ... ... ... ... нәтижесі де жақсы болады. Күйі төмен малдар
жайылым уақытында 800-1000 г дейін тәулігіне салмақ қосады.
Әр түрлі табиғи әкономикалық аймақтарда ... ... ... бар. Оған мал ... ... және жайылымның молдығы
жатады. Мал жайылуға әр түрлі аймақта әр малға 1 га дан 4 га -ға ... ... ... таң ... ерте және кешкі мезгілдерде шаруашылық кестесі ... әрі ... ... ... ... Арасынан мал демалатын
орындарды және суаратын жерлерді белгілейді. Демалатын жерлерде мал басына
есептеп 50-100 грамнан тұз және ... ... ... ... ... ... ... немесе күнге күйген мезгілдерінде, малға қосымша
екпелі көк майса беруді ұйымдастырады, ... ... әр ... 1 кг ... кг ға ... жем ... Күйі төмен малдарды бордақылауға қояды [7].
3.5 Ірі қараны ... ... ... ауа ... және ... ... ... байланысты, бордақылау алаңын ашық, жартылай ашық алаңдар ... ... бар деп ... алаңда бордақылау мезгілінде ет өніміне қаржы аз ... ... ... Бұл ... ... 1 кг ... салмақтың өзіндік
құны, кешендер мен фермаларға қарағанда 65-68 ... ... ... ірі қара ... ... сол ... ауа райын
ескереді. Мұндай алаңдар ... ... ... Орта Азия және
Зокавказия республикаларына өте қолайлы. Басқа аймақтарда бордақылау
алаңының үш ... ... төрт ... болу ... Кеңес дәуірінде
жоба бойынша 1, 2, 5, 10 және 20 мың басқа арналған ... ... ... ірі қара ... ... ... 819, 167 ... бар.
Бұл жоба суығы 160 градустан 200 градусқа дейінгі аймақтарға арналған. Ал
температурасы 100 градус ... ... жыл бойы ... үш ... ал температурасы 200 градус болса, бордақылау мерзімі көкек айынан
басталып, қараша айында аяқталып 2 ... ... әр ... ... 120
күнге созылады. 1 мың бастық алаң 8 ... 2 ... ... ал 2 мың ... ... 16 ... 4 мал ... линияларынан
тұрады. Әр албарға 125 бас мал сияды. Малдардың ... және ... ... ... ... ... алаңына төлдерді тірідей салмағы
260-280 кг ға жеткенде қояды. Малдар алаңда бос ... ... ... ... ... ... жасалынған. Мал азығына сүрлем, сенаж,
екпелі шөп және жем ... Мал ... ... техникасымен таратады. Ал
суды автоматты АГК - 1А жылы ... ... ... Мал қиын бульдозер
арқылы тазалайды [19].
Негізінде шаруашылық аралық ірі қара ... ... ... ... негізінде температурасы 200 градусқа дейінгі аймақтарға арналған. Бұл
алаңдар 2, 4, және 6 мал азығы линиясымен және 28, 54 және 108 ... әр ... 190-200 мал ... Азық ... ... ... астауының үстінде көлеңкесі бар. Бұлаларға етті ... 8 ... ... ... салмағы 180 кг ға жеткенде, ал сүтті
тұқым төлдері 4-6 айлығында, тірідей ... 125 кг ... ... ... ... ... ... 3 қабырғалы төбесі бар албарда
ұстаса, 130 ... ... ашық ... ... ... ... төлдерін алғашқы 67 күн бойы 400 басқа арналған
жылытылмаған қорада ұстаса, кейін 3 ... ... ... ал ... кейін ашық албарда ұстайды. Етті тұқымға жататын төлдерді 260 күн
бордақылап, ... ... 450 ге ... ... ... ... жататын
төлдерді 310 күн бордақылап, ... ... 425-ке ... ... ... бра ... ... шөптің бірнеше түрі, сүрлем және жем кіреді, оның барлығын
азық цехына дайындайды. Мал азығын тарату және суару ... қиын ... ... ... ... ... етке откізу
Бордақыланған малдарды етке өткізу және тасу.Бордақылаған малдарды ет
комбинатына темір жолмен, машинамен және айдап апарады. ... ... ... Етке өткізу үшін алдын ала мал дәрігерлік ... ... ... ... ... жол ... малды тасығанда арнайы вагондарды пайдаланады, онда
әр мал байлаулы, ішінде суы және ... ... ... Әр ... 8-12
ірі қара немесе 12-20 төл сияды. Әрбір 2 вагонда 1 жұмысшы болады.
Малды ... тасу үшін 2 ... ... болу ... ... ... ... сияды. Ал малды айдап өткізу, тек қана ... ... ... ... етке ... ... шаруашылық ет комбинатының
арасына келісім жасалынып сонан соң графикке ... ... ... ... ... ... ұша салмағы бойынша және ет сапасына
қарап қабылдайды. Малды тірідей өткізгенде оны ... және ... ал ... ... онда ... ... ... және ет
категориясын анықтап, мемлекеттік стандартпен салыстырады [12].
4 ТЕХНИКАЛЫҚ ҚАУІПСІЗДІК
Техникалық қауіпсіздік және өндірістік - санитарлық шаралар жиынтығы ірі
қара ... ... ... ... ... ... және жоғары сапалы өнім алуды қамтамасыз етуі керек.
Ірі қара шаруашылығында еңбек қорғау ережелерімен танысуы үшін ... ... ... ... кезеңді нұсқауларды беруі тиіс.
Алғашқы нұсқаумен барлық жұмысқа жаңадан келген адамдар танысады. Оның
мақсаты ... ... ... еңбек қорғау ережелері және кәсіпорынның
ішкі тәртібімен таныстыру.
Жұмыс орнындағы нұсқауды топ ... ... ... жұмыстың
қауіпсіз тәсілдерін практикада игерудің бастамасы ... ... ... ... істейтін адамдарды жеке бастың гигиенасымен
таныстырады.
Кезеңі нұсқау іріқара шаруашылығы жұмысшылары үшін 6 айда бір ... ... ... болу фермада қосымша нұсқау жүргізіледі, оған
барлық арашылар қатысады.
Ірі қара ... ... ... қора - жай ауасының зиянды
газдармен, шаң - ... және ... ... тез ... шуға және физикалық ауыртпашылыққа байланысты
болады. Соған байланысты ірі қара шаруашылығындағы жұмысшылар көп ... ... ... Ірі қара шаруашылығының еңбегі бұлшық ет күшін
қажет ететін физикалық жұмыстар. ... ... ... азықты дайындау және тарату, суару, сауу, көңді жинау
сияқты жұмыстар ... ... ... ... еді. ... ... ... да кейбір қолайсыз факторлар сақталады, мысалы: ұзақ
уақыт бойы қора - жайларда ... ... ... орналасуы, ауаның
бактериялармен ластануы, бұлардың барлығы ірі қара ... ... ... әсерін тигізеді.Сондықтан да ірі ... - ... ... микроклиматты сақтау қызмет көрсетушілерді
аурудан сақтаудың маңызды факторы болып табылады.
Ірі қара ... ... ... және ... киімдермен
қамтамасыз етіледі. Арнайы киім - бұл жұмысшыларды физикалық, химиялық және
биологиялық факторлардың әсерінен қорғайтын құрал. ... ... ... ... ... ... резеңке шұлықтар жатады.
Химиялық дезинфектанттардың зиянды әсерінен қорғану үшін ... ... ... етік және ... ... киім - бұл ет және ет ... ... жұмысшылар киімі
арқылы микробпен ... ... ... ... құралдың
бірі.Санитариялық киімге ақ, тегіс мақта - ... ... ... ... ... ... сырт ... бағалау тәсілдері. Ірі қара малдың сырт пішінін
бағалай ... одан ... ... және оның асылдығын білуге болады.
Малдың сырт пішінін бағалау үшін ... ... ... ... ... әрі ол ... ... жақсы білуі қажет, сонымен қатар оның
күтімі, азықтануы жөнінде мэліметтер болғанда ғана малдың сырт пішіні ... ... ... ... және экстерьері оларды тұқымына,
өскен ортасына, шаруашылық бағытына, дұрыс және ... ... ... ... ірі қара ... яғни мал ... ең
тиімді, ең маңызды саланың бірі. Ірі қараның ... ... ... ... ірі қара ... ... үшін ... зор. Тек
қана конституциясы мықты, ал экстерьері мен интерьері жақсы мал ғана ... ... ... ... Қ.Ш. Нұрғазы. Мал шаруашылығы. Оқулық. Алматы, 2012. – 225 б.
2 Искакбаев Б.Б. «Ірі қара ... - А.: ... 1996. – 123 ... ... Ю.С. ... по ... - М.: Агропромиздат, 2003. - 88
б.
4 Искакбаев Б.Б. «Ірі қара шаруашылығы» - А.: Кайнар, 1986. - 199 б.
5 П.И ... ... ... для ... ... по спец.
«Зоотехния» -Росто н\Д: «Феникс», 2005. - 71 с.
6 Кудин А.Г Зоотехнические основы ... ... ... ... ... для студентов. – М . Колос, 2007. – 96 с.
7 Қ.Ш. Нұрғазы. Мал шаруашылығы. Оқулық. Алматы, 2012 – 64 ... А.Ә. ... Ж.К. ... Ш.Д. ... Д.Қ. ... ... 1987. - 144 б
9 ... Қ.П Ірі қараны бордақылау - Алматы Қайнар 1995 ж, 45-65 ... ... Ж.К. ... ... ... А.: ... 2001. - 247 б.
11 Оразбеков Ж , Төлебаева Б.К Ірі қара шаруашылығы - ... ... ... 78-85 ... Ысқақбаев Б.Б Сиырды қолда өсіру -Алматы Қайнар 1987 ж, 36-54 б.
13 Төреханов А.Ә, ... Ж.К, ... Ш.Д, ... Д.Қ, Жазылбеков Н.Ә
Ірі қара шаруашылығы -Алматы Триумф 2006 ж, 251-269 б.
14 Б.В Искакбаев. Сиырды ... ... ... Қайнар, 1987. - 144 б.
15 Б.В Искакбаев. Ірі қара шаруашылығы. Алматы. Қайнар, 1996. - ... А. ... ... А Ірі қара ... ... оқу ... ОҚМУ. 2011 - 160 б.
17 Н.ӘЖазылбеков. Ірі қара шаруашылығы. Оқулық. Алматы. Триумф «Т», 2006
ж. – 198 ... ... Ж.К. ... ... ... А.: Қайнар, 1979. – 345 б.
19 Каримов Ж.К., Даленов Ш.Д., Найманов Д. «Ірі қара ... 1996 – 254 ... ... Қ.П Ірі ... бордақылау - Алматы Қайнар 1995 ж, 45-65 б.
21 Оразбеков Ж , Төлебаева Б.К Ірі қара шаруашылығы -Алматы Қайнар ... 78 - 85 ... ... Б.Б ... ... ... - ... Қайнар 1987 ж, 36-54 б.
23 Төреханов А.Ә, Каримов Ж.К, Даленов Ш.Д, Найманов Д.Қ, Жазылбеков Н.Ә
Ірі қара шаруашылығы - Алматы ... 2006 ж, 251-269 ... ... И. Практикум по основам животноводства и ... ... ... - М.: ... ... с.
25 Даленов Ш.Д., Каримов Ж.К., Жомартов М.Т. ... ... ... и ... ... пособие. г. Алматы, 2001.– 112
б.

Пән: Ветеринария
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 30 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ірі қара төлін өсірудің маңызы34 бет
Қазақстан Республикасындағы шаруа қожалығығының қызметін реттеу85 бет
Ірі қараны өнімділігі бойынша кластау8 бет
Ірімшік сепараторлар17 бет
Алматы облысындағы түйе сүтiнiң физико-химиялық қасиеттерi21 бет
Ара шаруашылығы туралы39 бет
Балалардың тамақтануы6 бет
Бие сүтінің химиялық құрамы32 бет
Бие сүтінің химиялық құрамы мен қасиеті16 бет
Ешкі шаруашылығы21 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь