Сүтті бағыттағы ірі қараны асылдандыру

Аннотация
Бұл курстық жұмыс мына нормативтік сілтемелер қолданылды
Белгілер мен қысқартулар
Анықтамалар
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1.Негізгі бөлім ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7
1.1 Бұқаларды шағылыстыру науқанына даярлау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .7
1.2 Қашыру науқанын өткізу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..9
1.3 Ұрықтандыру әдісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..11
2.Өзіндік зерттеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...12
2.1 Ірі қара шаруашылығында мал асылдандыру жұмысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 12
Техникалық қауіпсіздік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...27
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...29
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .,30
Кіріспе

Ірі қара санын көбейту және оның сапасын жақсарту ауыл шаруашылығындағы күрделі іс. Ол үшін әр шаруашылықта сиырлар мен қашарларды уақытында қашыру, әр аналық малдан жылына бұзау алу қажет.
Ірі қара малының басқа ауыл шаруашылық малдарына қарағанда көптеген айырмашылықтары бар, оған жыныс органдарының жетілуі, буаздығы, шаруашылықта пайдалану мерзімі т.б. себептер жатады.
Жыныс органдарының жетілуіне, ірі караның тұқымының өсіп-жетілуі, бағып күтуі және төл өсіру ерекшеліктері себеп болады. Етті ірі қараның сүтті ірі қараға қарағанда, жыныс органдары 2-3 ай ерте жетіледі. Сонымен қатар ірі қараның жыныс органдарының жетілуіне төлді дүрыс өсірудің де әсері бар, тағы ауа райының да әсерін ұмытпауымыз керек. Оңтүстік аймақтарда өсірілетін малдардың жыныс органдары, солтүстік аймақтарда өсірілетін малға қарағанда тезірек жетіледі.
Еркек бұзаулардың жыныс органдары 7-8 айлығында, ал ұрғашы бұзаулардікі 6-9 ай аралықтарында жетіледі, бірақ бұл уақыттарда оларды қашыруға болмайды. Себебі олардың келешекте өсіп-жетілуіне керісінше әсер етеді. Сондықтан 6 айлығынан бастап еркек бұзауларды ұрғашы бұзаулардан бөлек, жеке бағады.
Сонымен бірінші рет тайыншаларды 17-18 айлығында, ал тана бұқаларды 14-16 айлығында қашыру науқанына пайдалануға болады. Әрине тайыншалар мен тана бұқалардың тірідей салмағы тұқым стандартыньщ көрсеткішінен кем болмауы қажет.
Аналық малдардың қашуына, оның күйлеуі көп әсер етеді. Сиырлар мен қашарлар күйлеген уақытында, оның жыныс органынан сұйық зат шығады. Сиырлардың күйлеуі бұзаулағаннан кейін 21-28 күннен кейін басталып, әрбір 19-21 күннен кейін қайталанып тұрады. Аналық малдардың жыныс оргаңдарынан сұйық заты күйлеуінен 10-15 сағат бұрын басталып, 30 сағатқа дейін созылады. Сиырларды тәулігіне 2 рет қашырған жөн. Малды қашыру өте жауапты іс, соңдықтан оны мезгілінде азықтандыру, бағып-күту негізгі міндет.
Негізі сиырлар бұзаулағаннан кейін 2 ай уақытында қашырған жөн, орташа сиырдың буаздығы 285 күнге созылса, сауын мерзімі 270 күннен 305 күнге дейін созылады. Сиыр қысыр қалмау үшін оны мезгілді уақытында буаздығын анықтап түрады. Оны қандағы және сүттегі прогестерон арқылы да анықтауға болады.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі

1.Қобылбаев Қ.П Ірі қараны бордақылау - Алматы Қайнар 1995 ж, 45-65 беттер
2.Оразбеков Ж , Төлебаева Б.К Ірі қара шаруашылығы -Алматы Қайнар 1991 ж, 78-85 беттер
3.Ысқақбаев Б.Б Сиырды қолда өсіру -Алматы Қайнар 1987 ж, 36-54 беттер
4.Төреханов А.Ә, Каримов Ж.К, Даленов Ш.Д, Найманов Д.Қ, Жазылбеков Н.Ә Ірі қара шаруашылығы -Алматы Триумф 2006 ж, 251-269 беттер.
        
        Аннотация
Бұл курстық жұмыстың тақырыбы «Сүтті бағыттағы ірі қараны асылдандыру ... 30 ... ... бөлімде қамтылған тақырыптар: Бұқаларды шағылыстыру ... ... ... өткізу.
Өзіндік бөлімінде қамтылған тақырып : Ірі қара ... ... ... курстық жұмыс мына нормативтік ... ... 2.104-68 КҚБЖ ... жазбалар.
МЖМБС 2.01.-80 КҚБЖ (ЕСКД).Бұйымдар мен ... ... 2.301-68 КҚБЖ ... 2.601-95 КҚБЖ ... құжаттары.
МЖМБС 2.304-81 КҚБЖ (ЕСКД).Сызбалық шрифттер.
МЖМБС 2.701-84 КҚБЖ (ЕСКД).Схемалар.Түрлері мен типтері ... ... ... 2.321-84 КҚБЖ ... белгілеу.
МК (ГК) Қ.Р 04-2003.Экономикалық қызмет түрлері бойынша өнімнің
класификаторы (ӘҚТБӨК).
СТ ОҚМУ 4.02-2008.Университет стандарты.Сапа менеджменті ... ... ... мен ... ... ... ... ОҚМУ 7.11-2008.Университет стандарттары.Оқу әдістемелік процестерді
басқару.
Белгілер мен қысқартулар
г – ............... - тағы ... — тағы сол сияқты
№ - нөмір
% - пайыз
а.ө-азықтық өлшем
см-сантиметр
млн.- миллион
Қ-қою
С-сирек
А-азоспермия
АҚШ-Америка Құрама ... ... ... мына ... ... ... мен ... Бұқаларды шағылыстыру науқанына даярлау....
.............................................................7
1.2 ... ... ... ... ... әдісі ....
............................................................................
..................................11
2.Өзіндік ... Ірі қара ... мал ... ... ... ... қара ... көбейту және оның сапасын жақсарту ауыл шаруашылығындағы
күрделі іс. Ол үшін әр ... ... мен ... уақытында
қашыру, әр аналық малдан жылына бұзау алу қажет.
Ірі қара малының басқа ауыл шаруашылық малдарына ... ... бар, оған ... ... ... буаздығы,
шаруашылықта пайдалану мерзімі т.б. себептер жатады.
Жыныс органдарының жетілуіне, ірі караның тұқымының өсіп-жетілуі, бағып
күтуі және төл өсіру ерекшеліктері ... ... Етті ірі ... ... ... ... жыныс органдары 2-3 ай ерте жетіледі. Сонымен қатар ірі
қараның жыныс органдарының жетілуіне ... ... ... де ... ... ауа ... да ... ұмытпауымыз керек. Оңтүстік аймақтарда
өсірілетін малдардың жыныс органдары, солтүстік аймақтарда өсірілетін ... ... ... ... ... органдары 7-8 айлығында, ал ұрғашы бұзаулардікі
6-9 ай аралықтарында жетіледі, бірақ бұл ... ... ... ... ... келешекте өсіп-жетілуіне керісінше әсер етеді.
Сондықтан 6 айлығынан бастап еркек ... ... ... ... ... бірінші рет тайыншаларды 17-18 айлығында, ал тана бұқаларды 14-
16 айлығында қашыру науқанына пайдалануға болады. Әрине ... мен ... ... салмағы тұқым стандартыньщ көрсеткішінен кем болмауы
қажет.
Аналық малдардың қашуына, оның күйлеуі көп әсер ... ... ... ... ... оның ... ... сұйық зат шығады.
Сиырлардың күйлеуі бұзаулағаннан кейін 21-28 күннен кейін ... ... ... ... ... тұрады. Аналық малдардың жыныс оргаңдарынан
сұйық заты күйлеуінен 10-15 сағат ... ... 30 ... ... Сиырларды тәулігіне 2 рет қашырған жөн. Малды қашыру өте жауапты
іс, соңдықтан оны мезгілінде азықтандыру, бағып-күту ... ... ... бұзаулағаннан кейін 2 ай уақытында қашырған жөн, орташа
сиырдың буаздығы 285 күнге ... ... ... 270 күннен 305 күнге
дейін созылады. Сиыр қысыр қалмау үшін оны ... ... ... ... Оны ... және сүттегі прогестерон арқылы да анықтауға
болады.
1.Негізгі бөлім
1.1 Бұқаларды ... ... ... ... ... алу үшін оны жақсылап бағу және күту керек.
Сонда ғана бұқа сапалы ұрық береді. Әрі ірі қаралар ... ... ... көп жылға дейін күшін жоймайды. Ол үшін бұқа ешуақытта арықтамауы
немесе қатты ... ... орта ... күйінде болуға тиіс. Семіріп кетсе
бұқа денесі ауырлап, ... ... ... ... ... ... ... жақсы болмайды. Сондықтан бұқаны дұрыс нормамен азықтандыру керек. Норма
әрбір бұқаның өзіне ... ... ... ... оның ... ... науқаны кезінде қанша сүретіндігіне,
жасына және күнделікті істейтін ... ... ... ... ... протеин, углевод, витаминдер ... мен ... ... ... ... ... қолданбаған
уақытта бұқалардың әрбір 100 кг тірідей салмағына 1,1 азық өлшемінен және
100 г қорытылатын ... ал ... ... 1,3 кг ... және 140 г ... ... 3 жасқа дейінгі бұқаларға
тәулігіне қосқан әрбір 300 г салмағына 1 кг азык, ... және 120 ... ... ... мына ... ... ... Ұнтақталған сұлы, жарылған бидай,
арпа, жүгері, тары, күнжара, бұршақ, ... ... қант ... көк ... рационда витаминдер жетіспесе тәулігіне 50-100 г ... ... Ал ... ... түрінде берген жөн. ... ... 100 ... күн ... ірілеріне 1,0-0,5 кг жем, жүгері сүрлемінен 0,5-0,8
кг береді. Бұқа рационында 10 пайыз жем, 40 ... ... және ... ... қажет. Жаз айларында көк жайылымда көбірек жүргізу керек, әрі
берілетін азықты аздап кемітеді. Ал шағылыстыру ... ... ... бүрын шағылыстыру науқанына даярлай бастайды. Бүл кездегі рацион белокқа
және витаминдерге бай ... ... ... бұл ... мол ... ... ... келеді. Суды керегінше автоматты суарғыштан ... ... ... көк ... ... ... Егер фермада үш-бес
бұқа болып, бөрі де жуас болса, сиырлардан қашық, ... ... ... ... ... ... бүнда да өрістерді кезегімен пайдаланады. Ал
фермада тек бір-ақ бұқа болатын болса ... ... ... бөлек
бағылады.
Жайылып жүрген күндерде ... төрт рет ... ... ыстық
кездерінде бұқаларды қораға алу қажет. Жайылымдағы кездерде әсіресе, ... мен ... ... ... ... шығарылса, бұқалар қолдан көк шөп және
жем жегені жақсы. Жазда бұқа рационының 50%-ға дейіні азық ... ... ... бағу онда сузегендік қасиетті қалыптастырады. Сондықтан
бұқаларды сиыр ... ... ... байлауға болмайды, сондай-ақ
қораның есігіне жақын байламау керек. Ірі бұқалардың әрбірінің тұратын
орнының ені 1,5 м, ... 2,5 м ... жөн. Бұқа ... ... ... ... тазалап, жазда суға жуып алуға болады, бұқаны жұмыстан кейін
немесе ... ... ... ... апарып жууға болмайды, суда 10
минуттан артык, тұрмасын, әрі су суық ... ... ... ... соң ... кебу үшін біраз жүргізіп алады. Бұқаны күзде бір-екі сағат ... ... ... ... ... шығарып, шарбақтың ішіне 1 сағаттай
жіберген жөн. ... ... ... ... жарымдай сырықпен жетек-теп
жүреді. Сиырға ертенгісін және кешкісін қаратқан жақсы. ... ... ... ... ... ... танауынан тесіп байламай, мойынынан
байлаған жақсы. Онысы мойынын қимайтын, қажамайтын қайыс болғаны жөн.
Тұяктарын да бақылап, ... ... ... ... қара үзақ ... ... жүрмейді. Күйіті тек 3 сағагган 36 сағатқа
дейін ғана созылуы мүмкін. Әр күйлегеңде ірі ... ... екі ... ... ... ғана ... деп есептеуге болады. Ол үшін
күйлегенінің бірінші белгісі білінгеннен ... 12-18 ... соң ... ... ... ... рет сүргізеді. Қашырғаннан кейін 30-40 күнге
дейін ірі, ал тана бұқалар жетілген ұрық ... ... бұл ... ... ... емес.
1.2 Қашыру науқанын өткізу
Жас малдың жыныстық жетілуі физиологиялық жағынан едәуір ... ... 5-6 ... ұрықтан ерте қашыру және ... ... ... олардан туған төлдің ... ... ... Ал ... өзі ... ... аз береді. Сондай-ақ ірі қараны
тым кеш ұрықтандыру да пайдалы емес.
Тайыншаларды алғашқы ұрықтандырудың қолайлы мерзімі олардың ересек ... ... ... жеткен кезі деп есептеледі. Жақсы
азықтандырған жағдайда тайынша ... ... 18-20 ... жетеді.
Жақсы жетілген тайыншаны тіпті 15-16 айлығында да кашыруға болады.
Етті мал шаруашылығында ірі қараны ... ... ... ... ал сүтті мал шаруашылығында туғаннан кейін ... ... ... ... Мал ... қоңды кезінде бүзаулағаннан кейін
19-20 күн өткен соң күйлей бастайды. Екінші, үшінші күйлеуінде ұрықтандыру
кейде ірі қараны ... ... ... ... ... ... қара ... бірнеше белгі береді. Күйлеген ірі қара қасында
тұрған басқа ірі қараларды ... ... ... ... ... ... от ... онша жемейді, кейде тіпті сүтіде кемиді, сарпайы
ісініп кілегейлі сүйық ... бос ... ірі ... ... ... ... ... тыныш тұрады. Жазда мүндай белгілер анық ... ... ... өтуі мүмкін. Кейбір семіз ірі қара малының күйлегенін
байқау қиын, сондықтан ондайларға бұқа жіберіп байқаған ... ... ... біразы байқалса, ірі қараны бұқаға қарату ... ... ... сол күні ... ... ... ... ірі қара малының бірқатары бұзаулағаннан кейін көпке дейін
күйлемей жүреді. Ондай ірі қара ... әр ... ... ... ... ... жүргізіп алып отыру керек.
Ірі қара үзақ уақыт күйлеп жүрмейді. Күйіті тек 3 ... 36 ... ғана ... мүмкін. Әр күйлегеңде ірі қараларды бұқаға екі ... ... ... ғана ... деп есептеуге болады. Ол ... ... ... ... ... 12-18 ... соң сол
бірінші қаратқан бұқаға екінші рет ... ... ... 30-40 ... ірі, ал тана ... ... ұрық береді. Бірақ бұл жаста қашыруға
пайдалану тиімді емес. Ірі қара ... ... оны ... ... ... Бірақ 3 айдан соң ірі қараның буаздығын мал ... ... ... қара ... ... ... ... бойынша белгіленген бұқадан
қашатын болсын. Міне осындай жұмыстың барлығы малды асылдандыруға пайдалы
іс болып табылады.
Шағылыстырудан бүрын бұқалардың ұрығын ... ... Есеп ... ... жолға қойылуы жөн. Бұқаның нақты сүрген күні шағылыстыру жоспарының
тиісті жолдарына, ірі қаралардың тұсына жазылып отырылады.
Ірі кара ... ... ... деп шаруашылықтағы немесе
фермадағы табын малдарының жыныстық және жас топтарының пайыздық катынасын
айтады. Табынның құрылымы мал басының ... әрі сүт және ет ... ... әсер ... қара мал ... ... ... топтар кіреді: бұқалар,
сиырлар, қашарлар, тайыншалар, тана бұқалар, ұрғашы ... ... ... ... ірі қара мал табынында бордақылауға және етке өткізуге
дайындаған малдар болуы ... Ірі қара мал ... ... ... ... ... болса, сиырды қанша уақыт
пайдалануға да ... ... ... ... ірі қара мал ... 10-15% ... шығарса, ал тауарлы шаруашылықтарда 25%-ға дейін сиырларды
табыннан шығарып, етке өткізуге ... ... сиыр ... ... ... оның ... шығару пайызы жоғары болуы мүмкін.
Тауарлы фермаларда, әсіресе ... ... ... сиырдың, табындағы
үлесі орташа 60-65%-ға дейін жетеді. Ал ... ... ... осы шаруашылықтардың төлдерін басқа шаруашылыктарға берсе, онда
сауын сиырдың табын үлесі 80-85% ... ... ... ... 15-20% қашар),
бұл шара сүт өнімінің көбеюіне және әр сиыр басына шаққанда сүт ... әсер ... ... ... 10-15 ... арнайы тайынша және
қашар өсіретін шаруашылықтарға береді,одан кейін кашарлар бұзауласа оларды
қайтадан алғашқы шаруашылыққа қайтарады.
Ал, осы ... ... ... 15 күндігінен бастап мал
бордақылайтын шаруашылықтарға беріп, оны етке өткізуге ... ... сиыр ... ... үлесі 40-50%-ға
жетеді, ал мұндай шаруашылықтарда ... 15-18 ... ... ... ... етке ... ... шаруашылықтарда ірі қара мал табынының құрылымы ... ... де ... ... ... ерте ... онда табында
сиырдың үлесі көбейеді. Егерде асыл тұқымды шаруашылықтар өз табынын ... ... ... онда ірі қара мал ... кашардың үлесі
20-25%-ға жетеді. Асыл ... мал ... ... ... — 2-3%, ... сиырлары 50-52%, қашарлары — 15-18%, тайыншалары —
18-20%, ұрғашы бұзаулары — 20-25%, ал ... ... асыл ... төлдер,
бұл табынның құрылымына кірмеген.
Етті сиыр табынында төлдердің үлесі көбірек ... ... ... етке ... ... Мал ... ... қамтамасыз етілген
шаруашылықтар төлдерді 15-18 айлығына дейін өсіріп, әрі осы ... ... ... ... ... ірі қара мал табындарында сиырлардың үлесі 35-40%, ал ... 20%-ға ... ... етті ірі қара мал ... ... ... ... басқа шаруашылықтарға сатылса, онда табындағы сиырдың үлесі 40-
50%-ға дейін жетеді.
1.3 Ұрықтандыру әдісі
Ұрықтандырудың үш ... ... бар: ... ... ... ... ерікті қашыру.
1) Колдан қашыру бұқаны ірі қара малдың арасына жібермей, қолда бөлек
ұстайды. ... ірі қара ... ... қаратады. Бұқаның дұрыс
пайдаланудың — бұл ... ... Бүл ... ... асыл ... ... Бұқаға ауру жұқтырмау үшін, ірі қара ... ... ... мал ... оның ... ... ауру ... ірі қара өлсіздеу болса, қашыру станогін қолданады.
Сонда сүрген бүқаның ... ... ... келіп тіреліп ірі қараға
түспейтін болады. Бірақ станок мықты болуға тиіс.
Ірі қара малын ... ... жер ... ... ... орын болғаны
жақсы. Ол үшін ірі кара малын қашыратын жерге ұзындығы мен ені 15 ... ... ... ... ... ... ірі қараны даярлап станокқа кіргізіп алып, сонан
соң барып бұканы әкеледі, қолдан қашырудан бір бұқаға 80-100 ірі ... 8-10 рет қана ... ірі ... ... арасында 1-2 күн
тыныс береді. Жас бұқаларға күніне екі рет сүруіне болады. Тек күйлеген ... мал ... ... ... ғана үш рет ... ... ... ұрықтандыру — тұқымдық бұқаны ең жақсы пай-
далану әдісі. Бүл ... бір ... ... жылына 500-
ден 1000 ірі қараға дейін ұрықтандыруға болады. Қолдан ұрық-
таңдыру қазір барлық шаруашылықта кең тараған. Бұл әдістің
артықшылығы — бұқаларға ірі ... ауру ... ... ең ... ... ... қойылады.
Қолдан ұрықтандыруда мемлекеттік асыл тұқым станциясының маңызы зор.
Себебі онда ең ... ата тегі ... бір ... жататын, белгілі бір
жоспардағы ірі қара тұқымдарының ... ... Ауыл ... ... ... ... тұқымға жататын бұқалардың ұрығын ... ... ... ... ... қолдан табын ірі қараларын
ұрыктандырады.
3) ... ... ... ірі ... ... ... Күйлеген ірі қараларды сонда жүріп қашырады. Бұл
әдісті қазір ешқандай шаруашылық қолданбайды ... ... бүл ... көп ... бар. Ірі ... ... ... бір ірі караға бірнеше қарап, күшін кетіріп ... ... ... ... ... қашкан ірі қаралардың есебін ... ... ... қашыруына 30-і S ірі қарадан, ал жас бұқаға 25 ірі ... ... ... Ірі қара ... мал ... ... ... асылдандыру жұмысы жалпы мемлекеттік жоспарлау жұмыстарымен
ұштасып жатты.
Ірі кара мал шаруашылығын асылдандыру ... ... ... және азық-түлік министірлігі өзінің республикалық, өлкелік
жөне облыстық ауылшаруашылық басқармалары арқылы ... ... ... ... және ... ... жұмысы орталық
генетико-селекциялық ұйымға жүктелген, бұл ұйым бұқалардың ұрығының қорын
жинайды, әрі ... ... (ЭВМ) ... ... ... бойынша барлық ғылыми-зерттеу ауылшаруашылық институттарына және
жоғары оқу ... ... ... жоспар, аса сүтті сиыр
табындарын, жаңа тұқым шығару міндеттелінген.Біздің тәуелсіздік мемлекеттер
достастығының (ТМД) ірі қара ... ... ірі қара ... ірі қара тұқымының табындарын құруда көптеген жұмыстар ... ... ... ... ... жылға жақсара бастады. Асыл
тұқымды мамандардың сандары көбеюмен қатар сапалары да жақсаруда. Көптеген
зерттеулерге және ... ... ... ... ... ірі ... сүттілігі және тұқымдық сапалығы анықталған. Оның өзі ірі қара
тұқымын асылдандыру жұмыстарының да сапасын ... ... ... ірі қара ... ... үшін ... жылдары шет
мемлекеттерден біздің елімізге аса сүтті таза тұқымды ірі қара ... ... ... асыл ... мал совхоздары мен асыл тұқымды колхоздың
фермаларын, мемлекеттік асыл тұқымды мал ... ... да ірі ... асылдандыруда маңызы өте зор болды, сонымен қатар малды асылдандыру
ғылыми ұйымдары және жоғарғы ... оқу ... ... ірі қара ... әр ... шоғырландыру жоспарларының,
әр түрлі көрмелер ұйымдастыруының да маңызы өте зор болды. Осындай игілікті
жұмыстар Ұлы Отан соғысына дейін және одан ... де қызу ... ... қара ала, ... лебедин, алатау, сычев,
курган, қазақтың ақбасы, әулиеата, кавказдың қоңыр, әулиекөл т.б. ірі ... ... ... Оған көп өсер ... ірі қара ... өте жоғары
сапалы асыл тұқымды бұқаларының ұрықтарымен қолдан ... ... асыл ... мал зауыты өзінің сиыр табынын асылдандыру
жұмысын одақ ... бір ... ... төл өсіру, өз табынын ... ... әрі асыл ... ... мен асыл ... ... ... айналысады. Бұл шаруашылықта ірі қара
малын таза өсіру тәсілі қолданылуда.
Асыл тұқымды мал ... ... ... асыл ... төл ... оны ... шаруашылықтарға сату. Бұл шаруашылықта малды таза өсіру және
өндіре шағылыстыру тәсілі ... Ал, өз ... ... ... мал зауытының малдарымен толықтырады, әрі осы мал зауытымен бірігіп
өз табынын асылдандырады.
Асыл тұқымды мал фермасы. Әрбір шаруашылықта ... оның ... ... асыл ... төл өсіру, өз табынын асыл тұқымды малмен
толықтыру, ал асыл ... ... ... ... шаруашылықтарға сату.
Ірі қара малын асылдандыруда мемлекеттік мал ... ... өте зор. ... қарасты аймақтарда асыл тұқымды бұқаларды ұрпақ
сапасы ... ... ірі ... ... әр асыл тұқымды мал
зауыттарында, асыл ... мал ... және асыл ... ... ... ... ... жасау сияқты шараларды жүзеге
асырады.
Сонымен қатар сауын ... ... ... ... және
асылдандыру жұмысының есебін, асыл тұқымды ірі ... ... ... ... ... ... куалаушылық коэффициенттің жоғары
болуы сұрыптауға өте тиімді, ол арқылы әр малдың болашақ өнімін ... ... ірі қара ... ... зор. ... деп бір ұрпақтан екінші ұрпаққа белгілі өнім ... ... ... ... ... бір ... ... бойынша бірнеше жыл бойы корреляциялық ... ... ... ... өте ... болуы селекциялық жұмыстың
жоғары нәтижелілігін көрсетеді. Тәжірибе жүзінде сүтті ірі ... сүт ... ... ... ... ... ... малдың бірнеше сауу маусымында кездеседі, ол
сол малдың асылдық қасиетінің жоғарлылығын ... ... ... ... үш ... сауу маусымы мезгілінен бастап
сақа сиыр болғанша қайталануы оның өнімінің өте жоғары екендігін анықтайды.
Профессор Л.П. Пяновскаяның ... ... ... ... ... сүт ... ... сүт белогынікі 0,69-0,85.
Профессор С.А.Рузскийдің дерегі бойынша 1-ші, 3-ші т.с.с. сауын
сиырларының ғұмыр бойы ... ... ... 0,49-0,66 жетсе,
сүтінің майлылығы 0,5-ке жеткен. Ірі ... ... ... ... ... уақытысында қайталау коэффициенті 0,19; етті тұқымға жататын енесінен
айырған бұзаулардың және 13 айлықтарындағы қайталау коэффициенті -0,48.
Корреляция — дегеніміз ... бір өнім ... ... өнім
көрсеткішімен тығыз байланыстығын айтады, әрі сол өнім көрсеткіштерінің
біреуі өзгерсе екгйшісінің де өзгеруін ... ... оң және ... ... Оң ... ... онда малдың бір өнімінің көбеюіне
байланысты екінші өнімі де көбейеді, ал теріс корреляция болса, малдың ... ... ... ... ... ... ... санмен есептейді,
ол - 1,0-ден +1,0-ге дейін. Ірі қара малын асылдандыру жүмы-сында ... мен ... ... ... ... ... сол ... мен желін түрлерінің ара-лық корреляциясын анықтайды.
Дегенмен сиырлардың тірідей салмағы мен сүтінің арасындағы ... ... ... келмейді. Малдың тірідей салмағы өскен сайын, оның сүті
де өседі, бірақта ол шексіз емес, белгілі бір мөлшерге дейін, ... ... ... ... ... ... бойынша ол коэффициент 0,2-0,3.
Сауын сиырдың сүті мен сүт ... ... ... ... ... үшін ... зор. ... жұмысы уақытында
малдарды сүттілігі және сүтінің майлылығы бойынша сұрыптау және ... ... ... онда бұл ... ... ... корреляция болуы мүмкін, себебі сүт өнімінің көбеюіне байланысты,
оның сүтінің майлылығы азаюы мүмкін. Бірақта мұндай байланыс ... ірі ... ... әр ... ... қасиетіне, оның құрамындағы белогының да маңызы зор.
Көптеген ғылыми деректер бойынша, ... сүті мен ... ... да ... корреляция. Сүттің майлылығы мен белогының арасында ... оң ... ... ... ... және ... асыл тұқымды
сиырлардың сүтінің майлығы мен белогының арасында оң корреляция байланысы
болса, Ярославль, кострома, қара ала асыл тұқымды ... бұл ... ... Көбінесе сауын сиырларымен селекция ... ... ... ... ... ... қатар сүтінің белогы да 26-40%-дай
көбейеді. Орташа есептегенде, ... сиыр ... ... ... сүтінің белогы 0,8%-ға жоғарылайды.
Дегенмен де, көптеген деректерге қарасақ сиыр сүтінің май-
лылығы мен белогының арасында әр ... оң ... шарт ... сиыр сүті мен оны сауу ... сиыр сүті мен ... ... сүті мен сүтке шыққан мал азығы аралықтарында оң корреляция болады.
Бұзаулардың туғандағы салмағы мен ... ... ... ... салмағына (г=+0,46), тірідей салмағы мен ұша салмағы ... ... ... салмағы мен сояр алдындағы салмағы ... ... ... ... мен ... сүті ... арылықтарында
әр уақытта оң корреляция байқалады.
Ірі қараның жоғарыда көрсетілген ... ... ... болжау үшін, әрі селекциялық жұмыстың нәтижелілігін анықтау ... ... ... ... ... (һ2) коэффициенттің маңызы зор.
Селекциялық нәтижені анықтау үшін селекциялық дифференциал және ... ... ... ... ... деп ... ... бір топ малдың өнім
көрсеткішінің тобын, немесе басқа топ өнімдері көрсеткішімен салыстырғанда
көп артықтығын ... ... ... дерегі бойынша селекциялық
болашақ нәтижесі төмендегідей формуламен ... ...... мамандандырылған шаруашылықтар немесе
фермалар, негізгі міндеті асыл тұқымды бұқаларды өсіру және ... ... ... ... Элеверге бұқаларды 3-4 айлығынан бастап әкеледі,
бұл ... ... аса ... сиырларды ұрпақ сапасы жоғары бағалы
бұқалардың ұрықтарымен ұрықтандырғаннан кейін ... Бұл ... ... ... ... ... 12 ... оларды өсіріп-дамуы
және сырт пішіні (экстерьері) бойынша ... әрі ұрық ... ... ... ... ... ... сиырларды
қашырады. Бағалау мезгілдерінде бұл бұқалардың ұрықтарын алып мұздатқьш
сақтай бастайды да, ... ... ... бағаланған уақьпта 30-40 мың доза
ұрық ... ... ... сапасына қарап, жиналған ұрықтың пайдалану
мәселесін шешеді.
Бұл ұйымның негізгі міндеті ... ... ... басқару, селекциялық жұмыстардың жоспарларын ... ... және жаңа асыл ... мал ... ... және осы ... ... Жоғарғы уәкілетті органдарға мал
шаруашылығын асылдандыру жөнінде ұсыныстар енгізді; жаңа ... ... ... із және ... ... көрсеткіштерін анықтау және
солармен жүргізілетін методикалық жұмыстарды басқарады.
Асыл тұқымды малдарды мемлекеттік кітапқа ... және оны ... ... ... ... ... әр түрлі
нұсқауларды шығарады. Зооинженер-селекционер мамандарының білім дәрежелерін
жоғарлату үшін ... ... ... ... өткізуді
ұйымдастырады.
Ғылыми-шаруашылық асылдандыру ... ... ... ... ... және бұқалардың орталық ұрық мұздату банктері де
қарайды.
Ірі масштабты ... ... ... ... ... ... ... шаруашылықтардың жетістіктеріне сүйенуі қажет.
Кейінгі уақьітта мұнда ... ... ... малдың қанын зерттеп, оный шығу тегін анықтауда. Әр ... ... ... ауру ... ... ... ... хромосом аурулары, бұл аурулар тұқымға тез ... ... ... ... ... ... ... ерте
анықтауға болады. Оны қандағы, немесе сүттегі гормон сұйығы арқылы да
анықтауға ... ... ... ... ... прогестерон атты
гормонның маңызы зор.
Қорыта келе, ірі қара ... ... — мал ... ... мәселелерінің бірі. Мал тұқымын асылдандыру өте қажетті де күрделі
іс. В.И. ... 1918 жылы ... ... мал тұқымын асылдандыру
декретіне қол қойғаннан бері бұл жұмысқа көп көңіл бөлініп келеді. Міне,
содан бері ... қай ... ... ... ... ... мал ... ісі дамуда.
Ірі кара тұқымын асылдандырудағы, негізгі мақсат - сүтті және сүтті-
етті ірі қара тұқымдарының ... ... ... ... тірідей салмағын арттыру, ірі қараның етті тұқымдарының еттік
қасиетін жақсарту, тез өсіп-жетілуін және тірідей ... ... ... ... ... ірі қара ... ... - қырдың қызыл ірі қарасы, әулиеата, қара ала және ... ... ... етті ...... ақбас ірі қарасы, калмақ, санта-
гертруда, галловей, герефорд, әулекөл, сүтті-етті тұқымдардан — симменталь
және алатау ірі ... ... қара ... тәсілдері. Ірі қара шаруашылығында мал өсіру үшін екі
түрлі әдіс ... ... - таза ... ... - ... әдісі. Бұл екі әдіс біріне-бірі өте байланысты. Тек қана біреуін
ғана ... ... ... жету ... ... таза ... әдісі, көбінесе
асыл тұқымды мал шаруашылығында қолданылса, ... ... ... ... ... ... Ал, кейбір шаруашылықта екі
әдісте қатар қолданылуы мүмкін. Таза өсіру әдісі көбінесе бір ... ... ... ... ... ... әдісі жаңа асыл
тұқымды мал шығарарда кеңірек пайдаланылады.
Таза өсіру ... бір ... ірі ... сол ... ... қашырады. Мысалы, симменталь тұқымының ірі қараларын симменталь
тұқымының бұқаларымен шағылыстырып, ешбір ... ... ... ... ... - сол ... өз ара ... қуалаушылық заңдылығын
одан әрі дамыту, олардың жақсы қасиетін ... ... ... ... және ... ... әрі ... пай-далылығын дамыта түсу.
Таза өсіру әдісі асыл тұқымды ... одан әрі ... ... ... сүтінің майлылығын, дене құрылысының ерекшеліктерін
онша өзгертпеу үшін ... Ірі ... мен ... тұқым куалаушылық
қасиеті тұрақсыз болса, онда алға қойған мақсатқа жету қиын. Сондықтан таза
өсіру ... ... ... сол ірі ... мен ... ... ... дамып жетілгендігін, әлде жетілмегендігін білу керек.
Малдардың тұқым қуалаушылык қасиеті тұрақты болса, онда таза өсіру
әдісі ... ... ... Оны ... өсіп келе ... ... ... Бұл тұқымның кейінгі ұрпақтары, ата-аналарындай өнімділігімен көзге
түссе, ... ... асып ... онда таза ... өте ... болғаны.
Тұқымды таза өсірудің жолы аталық ізді (линияны) одан әрі ... із ... ... ... ... ... ... Аталық із
дегеніміз - өнімділігі мен дене құрылысы жөнінен ата-тегіне ұқсас ... ... ... — аналары арқылы құралады.
Шағылыстырып өсіру әдісін сіңіре, өндіре, қан ... ... ... деп ... түрлі тұқымдарды бір-бірімен шағылыстырады. Мысалы, қырдың
қызыл ірі карасын қазақтың ақбас ірі қарасы тұқымының бұқаларымен ... ... ... ... ... ... да, бұл әдістің өзін
шағылыстыру деп атайды. Бұны бір асыл тұқымның ... ... ... беру үшін ... ... екі ... ... бірнеше тұқымның
жақсы қасиеттерінің басын біріктіріп, бір тұқымнан ... үшін ... ... ... 30-40 жыл ... өте көп ... ... негізгі мақсаты — жергілікті нашар тұқымның ірі қараларын
асылдандырушы ... ... ... ... Бұлардан туған
бірінші бұзау жарты қанды будан деп ... ... соң оны тағы да ... ... ... ... Одан үш ширек қанды будан
туады, өскен соң бұны тағы да ... ... ... ... ... 4-5 атаға дейін барады. Ақырында, жергілікті
жабайы тұқымды сіңіре шағылыстыру арқасында, тіпті таза тұқымға айналдыруға
болады. Мысалы, Қазақстанда, ... ... ... ірі ... ... ... ... шағылыстыру тәсілін қолданды, ал
басқа шаруашылықтарда симменталь тұқымының бұқаларын қолданды. Осының
салдарынан ... ... ... ... ... қарағанда екі есе
артты.
Өндіре шағылыстыру көбінесе ірі қараның екі тұқымынан немесе бірнеше
тұқымынан жаңа ... ... үшін ... ... ... ... қиын ... бірі. Өндіре шағылыстыруда екінші және үшінші
ұрпақ буданының ұнамды типі алынып, кейіннен олар ... ... ... жай және ... ... ... бөлінеді. Жай шағылыстыруға екі
тұқым, ал күрделі шағылыстыруға — үш және одан да көп ... ... ... ... мал саны көп болу ... ... мал ... сұрыптаудан және жұптаудан өтеді.
Өндіре шағылыстыру көбінесе түқымды мал шаруашылық-тарында қолданылады.
Кеңес Одағыйда өндіре ... ... ... ... ... ... ... қолданып Бестужев, Тагильск, Қызыл горбат, ... ірі ... ... ... ... - ... жақсартылатын тұқымның негізгі қасиеттерін сақтай
отырып, оның кейбір кемшіліктерін түзеу үшін басқа бір ... ... ... ... тек ... рет ... бірінші буданды алғаннан
кейін, алынған буданның ірі ... ... ірі ... ... Бұл әдісті тәжірибелі әрі сауатты мамандар басқаруы керек.
Кеңес Одағында көптеген ірі қара тұқымдарының ... осы ... ... ... ... ірі ... сүтінің майлылығы Латвияның
қызыл ірі қарасының бұқаларын қолдану ... ... және ... ... ... ... ірі ... бұқаларын қолданудан біраз
кемшіліктері түзетілді.
Жұмыстың ... ... ... ... және ... ... ерекше
көніл бөлуге байланысты, сол сияқты будандардың мал ... ... ... ... ...... ұрпақтың ірі қарасын бастапқы тұқымның
бұқасымен немесе осылай шағылыстыру ... ... ... қанды
бұқамен кезек шағылыстырады. Бүл шағылыстыру тауарлы шаруашылықтарында
колданылады.
Кезек шағылыстыруға сиырдың екі ... 3-4 ... ... ... Бұл
әдіс ірі қараның жаңа тұқымын шығару үшін де колданады.
Өнеркәсіптік шағылыстыру тауарды шаруашылықтарда ... ... ... алу үшін ... ... таза тұқымды малмен шағылыстырғанда, бірінші
ұрпақтың будандарының жақсы өсіп ... ... ... ... ... ... Өнеркәсіптік шағылыстыру үшін екі немесе үш тұқым
пайдаланылады. Мысалы, герефорд ірі қараларын ... ... ... ... ... ... етке ... Кеңес Одағының көптеген шаруашылықтарында сүтті және сүтті-етті
тұқымның ірі қараларын герефорд, абердин-ангусс, шортгорн, санта-гертруда,
қазақтың ақбасы ірі ... ... ... ... ... ... тәсілін қолданған. Бұлардан алынған бірінші
буданды бордақылағанда, олар ет өнімі жағынан ... асып ... тез өсіп ... ... ... ... да ... болады.
Ал, осы өнеркәсіптік шағылыстыру тәсілінен алынған бірінші буданның
еттілігі өте жақсы, ұшасының морфологиялық және химиялық құрамы да ... ... да ... ... ... ... шағылыстыру тәсілі ет өнімінің көбеюіне көп әсер
етеді.
Сұрыптау деп жақсы малдарды іріктеп, таңдап алуды айтады. Іріктегенде
оның сүттілігіне, ... ... ... салмағына, сүйек бітісіне,
дене құрылысына, тұқымына, суалғыштығына, өсіп жетілгіштігіне, жақсы ұрпақ
беруіне және ... ... ... ... ірі ... ең ... ... өнімі сүт
болғандықтан, ең алдымен олардың сүттілігіне қарай ... ... ... ірі ... ... алу ... Ірі ... сүттілігі тұқым
қуалаушылық заңдылыққа байланысты болғандықтан, оны тәжірибе жүзінде сынап
көрген дұрыс. Кейбір сүтті ірі ... ... өзі ... аса сүтті болып
келмейді. Ал, ірі қаралардың сүтті болуы тек тұқымына ғана ... ... ... күтіміне, жасына, бұзаулағаннан кейінгі келесі қашыру
мезгіліне және суалту мезгіліне де байланысты.
Әрине, сүтті тұқымдардан шыққан ірі ... ... ... деп ... Бірақ, әрбір ірі қараның ерекшелігі болады. Өйткені, бір тұқымнан
емес тіпті бір атадан, бір анадан тараған ірі қаралардың өздері де ... ... және ... да ... ... ... ... келуі
ғажап емес. Мысалы, Қарағанды облысының «Қарағанды» ... ... ірі ... ... орта есеппен 3000-3500 л сүт беріп келсе, ... ... ... ірі ... бір ... 12500 ... артық сүт
беріп, осы тұқымдағы ең әйгілі сиыр болды. Ірі ... баға беру ... ... оның тегін зерттеу керек, басқаша сөзбен айтқанда, осы сиырдың ата-
анасының қандай болғандығын қарастыру ... Ол үшін ірі ... ... жазылған мәліметтерді көру керек. Ал, асыл тұқымды мал
қатарындағы ірі қара ... ... ... тиіс. Сол куәлігінде 4 қатар ата-
тегінің толық мәлімдемесі болады. Онда ата-тегінің ... ... әрі ... ... бұқаның аталық ізінен шыққаны да
жазылған.
Ірі қаралардың ... ... ... ... сауылып жүрген ірі қара
болса, оның беретін сүті, тірідей салмағы ... ... де ... ... ірі ... дұрыс баға берудің ең сенімді жолы — оның беріп
жүрген ... ... Ол үшін ... ... ... қанша сүт бергендігін білу
керек. Егер ірі қара жылма-жыл сүтті біркелкі берсе немесе ... ... ... ондай ірі қараның сүтті екені күмәнсіз.
Сақа ірі қараларға қарағанда жас ірі қаралардың сүті кемдеу болады.
Олардың сүті ... ... ... ірі қараның беретін сүті 5-6-7
бұзаулағанша артып отырады.
Ірі караның сүт ... ... ... ... ... май мен
белок мөлшерін) да еске алу қажет. Сүт неғұрлым майлы ... ... ... ... ... май да көп ... уақытта, осы айтылған мәліметтермен қатар, ірі қараның сыртқы
пішініне (экстерьеріне) көп көңіл бөлінеді. Сыртқы ... ... ірі ... ... ... әлде етті тұқымға жататындығын емесе
сүтті-етті және етті-сүтті тұқымдарға жататындығын айыруға болады. Ал, сырт
сымбатына ... ірі ... ... көп ... аз беретіндігін айту қиын.
Дегенмен, ірі қараның сырт сымбатына баға ... жөн. Сырт ... ... ... ... болады.
Көзбен қарап ірі қараның сымбатына баға берерде, әуелі оның тұла бойы
көрінісін, мүшелерінің бір-біріне лайықты бітісін, қоңын шалып ... ... оның ... ... ... ... ... баға береді.
Сауын ірі қараның бүкіл тұрқы ... ... ... ... ... сүт бездері мен кеудесінің орта бөлігі жақсы ... ... ... деп ... ... ... ... ірі қарасының желіні үлкен және аумақты, сауып
алғаннан кейін жақсы ... ... ... ... емес ... желінінің барлық телімдері де бірқалыпты дамыған. ... мен ... ... ... ... кең орналасқан. Сүтті тұқым
сиыры етті тұқыммен салыстырғанда ... ... ... шел ... нашар жетілген. Дене пішіні сүйірлеу, сүйек буындары, қабырғалары,
«қаңқасының» бірқатар бөліктері білініп ... ... ... ... ... жағы аз кем ... Басы біршама кішілеу және нәзік. Мойны ұзын, ... ... ... ... түзу және ... ... жағы барлық өлшем
жөнінен кең, құйымшағы ... ... ... ... ... айқын
көрініп тұрады, тұяқ бітісі мықты. Міне, сүтті тұқымға ... ... ... ... баға ... осы жағдайларға көңіл бөлу керек.
Егер осы ... ... ... ... ... болады. Дегенмен, сырт
сымбатының кемістіктеріне де ... ... жөн. ... ... ... таратпауға тырысу керек.
Ірі қарада кездесетін кемістіктер: қайқы бел, тар бөксе, тірсегі
қағысқан, имек ... ... аяқ, ... аяқ, ... ... теріс емшек және
тағы сондайлар.
Міне, сыртқы пішіні жөнінен ірі қараны ... осы ... ... керек және денсаулығына, салмағына, конституциялық мықтылығына мұқият
қарау керек. Әрбір малға жеке-жеке баға берген жөн.
Ал егер ... ... ... ... мен белгілерінің үстіне ірі
қара асыл тұқымды мал ... ... ... ... ол бәрінен де
сенімді болады.
Бұқаларды бағалау жөне сұрыптаудың бірнеше сатысы бар. Оның ... шығу тегі ... ... ... ене ... ... ... деңгейі, әкесінің ұрпақ өнімі т.б. ескеріледі. Екінші ... ... ... ... сырт пішіні және қашыру қасиетіне
қарай сұрыптайды. Үшінші сатыда бұқаларды ұрпак ... ... ... сиыр шаруашылығында әсіресе ұрпақтарының сүт өнімін ... ... ... ... ... ... сүтті және сүтті-етті ірі қара
шаруашылықтарында бұқалардың ұрпақтарын ет ... ... да ... шығу тегі ... ... және ... ... шығу тегі
бойынша бағалау және сұрыптауда, әсіресе бірінші ... ата ... ... ... ... жөн. Әрі ... ... ата
қасиетінің өнім көрсеткшітеріне көп көңіл бөлінеді. Әсіресе бұқаларды сұрып-
тағанда шығу тегінің 3-4 буындағы ата ... ... ... ... ... ... ... бұқалардың асылдық қасиетін оның ата және ене
ұрпақтарының ... ... ... белгілі болды. Мысалы С. Веточ 9715
атты бұқаның 18 ұрпағынан ... атты асыл ... мал ... ... ... ... тұмса сиырлардың орташа сүті 3625 кг, ал сүтінің
майлылығы 3,88% мг - лып, оның ... ... ... ... ... болған.
Ғалымдар Л.К. Эрнст және Ф.Ф. Эйснерлердің ілімі ... 385 ... ... сүт ... ... 3500-4000 кг жеткен. Осы
бұқалардың 180-і (50,3%) сүт ... ... ... ... ... майлылығы жағынан 154 (45,3%) бұқа ... ... ... ... ... да ғалымдар дәлелдейді. Көптеген зерттеулер бойынша,
көптеген ... ... ... ене тегі ... ... 40-50%-ы сүт өнімі көрсеткіштерінен жоғары сапалы болған.
Бұқалардың өсіп-дамуы, сырт ... және т.б. ... ... және ... ... ... ... салмағы, сырт пішіні
және қашыру қасиеті бойынша сұрыптайды және бағалайды. Бұл ... ... ... де ... ... ғылыми деректер бойынша өте
ірі бұқалардың ұрғашы бұзауларының өзі де ірі ... ... ... жоғары
сиырлардан көп сүт алады. Сондықтан бұқаларды тірідей салмағы бойынша
іріктесе, келешекте оның ... да ірі және ... ... ... ... көптеген шет мемлекеттерде (Шве-ция, Финляндия т.б.) көп қолданылады.
Әсіресе бұқашықтардың бір жылдағы тірідей ... ... ... ... зор. ... ... ... бойынша Финляндия
мемлекетінде бұқалардың өсіп дамуын бағалайтын арнайы станция бар. Бүл
станциядағы бұқашықтардың тәулік ... ... 1100 г, ... ... ... ... 420 кг дейін жетсе, кейбір ... ... 475 кг ... ... ... ... ... олардың сырт пішіні мен дене бітімінде бағалаған жөн.
Бұқалардың дене ... ... ... дені сау, тұқымдық
белгісі жақсы жетілген және сырт пішіні өңдірілетін ... сай ... ... ... денесі ірі, тірідей салмағы өте жоғары және сырт
пішіні мен дене бітімі дұрыс біткен болып ... ... ... ... ... еті ... ... кеудесі кең және енді, арқасы және белі ... ... ... ... орналасқан, жүні жұмсак болуы шарт.
Бұқалардың бұқалық қасиеті жақсы дамуы қажет, әрі олардың ... ... ... ... басы ... ... қысқа, белі қайқы,
бөксесі көтеріңкі немесе түсіңкі т.б.
Етті ірі қара ... ... өсіп ... сырт пішіні,
дене бітімі т.б. көрсеткіштері арқылы бағалау мен сұрыптаудың маңызы зор.
Әсіресе өсіп дамуы мен тәулік ... ... ... ... ... (г =0,7; г ... ірі қара шаруашылықтарында бұқашықтарды ... ... ... (8 ... фермалардың арнайы станцияларында өсіреді.
Онда 150 күндей ... ... Бұл ... ... жаксы өсіп дамуы үшін
барлық жағдай жасалынған, тәулігіне 1200-1800 г ... ... ... ... жұмсалатыны да бақыланады. Кейіннен төлдерді: тәулігіне
қанша ... ... 1 кг ... ... мал ... ... ең соңғы
тірідей салмағы, сырт пішіні және
еттілік қасиеттері бойынша бағалайды. ... өсіп ... сырт ... ... ... салмағы т.б. көрсеткіштері бойынша бағалаудың, келешек
ұрпақтарының ет өнімінің ... ... ... ... және ... Асыл ... сиырлар аса сүтті, дене
бітімі мықты, әрі ... өте ... ... ... және жаңа технологияға
өте бейімді болып келеді, ұрпағына өзінің жақсы қасиетін бере
алады.
Сүтті және сүтті-етті ... ... ... ... ... ... ... мен белогын еске алып, 305 тәуліктегі ... ... ... ... екі, ... үш маусымындағы сүтін
бағалаудың маңызы зор. ... С.А. ... ... алғашқы үш
маусымындағы сүті мен ғұмырлық сүт аралығында оң корреляция (г=0,82) ... ... ... ғұмырлық сүтін анықтаудың маңызы зор.
Сиырларды сүт ... ... ... ... ... күтуін және
азықтануын ескерген жөн. Сиырларды бағалағанда сүтінің сапасына, сүтінің
белогы мен ... ... ... ... әрі сүті мен ... сүті мен белогының арасындағы байланысты да ескереді.
Сиырларды бағалағанда және сұрыптағанда өнімдерімен қатар, олардың сырт
пішінін (экстерьері және дене бітімі) ... ... Сырт ... оның
тұқымдық ерекшеліктеріне сай келуі тиіс. Сиырлардың дене ... де ... зор. ... ... ... аса ... дене тұлғасы да өте ірі. Дене тұлғасының ірілігінің тірі салмағы
арқылы білеміз. Тірі салмағы сол ... өсіп даму ... ... ... дене ... ... көп ... бөлінуі
қажет, себебі конститу-циясы есепке алынбаса, ондай сиырлар ... ... ... ... ... ... нәтижесінде, оның желінінің түріне және сүт
сауылу жылдамдығына да қарап ... ... ... ... ... ... келсе, машинамен ... өте ... ... ... ... қара ала және холмогор тұқымды ... ... екі ... ... ... (40% және одан да ... жағдайда, оның бос сауылуы 2,48-2,54 мин.
Желіндері астау тостаған тәрізді сиырлардың сүт өнімі, сүтінің сауылуы,
сауылу жылдамдығы, желіндері ... ... ... ... ... ... ... орташа, цилиндр тәрізді. Сауу
жылдамдығы 2,5 кг/м болса өте жақсы. 1,5-1,8 кг/м — ... ал 1,0 кг/м ... ... ... ... ... қатар сиырлардың төл беру қасиеттерін де еске
алған дұрыс. Төл беру көрсеткішін бұзаулаған уақытынан келесі ... ... ... ... оны ... ... деп ... ал өр
сиыр жылына немесе 12 айдың ішінде бұзау тууы керек.
Сүтті ірі қара шаруашылығында сиырларды ... ... ... ... ... ол жұмыс өте сирек қолданылады. Сиырлардан
алынатын ұрпақтар өте аз болуына байланысты, шет ... ... ... ... оған берілетін өнімі, туыстас ұрпақтары және ұрпақ
сапасы кіреді.
Қолдан ұрықтандыру станцияларында бұқаларды пайдалану үшін сиырларды
сұрыптау. Аса сүтті ... бұл ... ірі қара ... ... ... зор. ... сиырларды қолдан ұрықтандыруда оның маңызы өте ... ... ... болашак, бұқа алуға бола ма, болмай ма?
Соны ескереді. Бұқалардың енесін сұрыптағанда, олардың тұқымдық, қасиетін,
сүттілігін, ... ... мен ... және сүтінің құрғақ затының
деңгейін анықтайды Ондай сиырлар өз тұқымына сәйкес, ... ... ... ... ... емшектері біркелкі, алдыңғы және артқы
желін бөлімдерінен бірдей сүт өнімдерін алынуына қарайды. ... ... ... көп ... ... ... ... олардың
өнімімен қатар енелерінің де өнімділігін есептеп және ... ... ... көңіл бөледі. Сиырлардың тұқымдык, қасиетінің жоғарлауы,
оның аталарының ұрпақ сапасы бойынша бағалауына байланысты. Егерде сиырдың
ата тегі әйгілі және жақсы, ... ... ... ... одан ... жоға-
рылайды.
Сүтті ірі қара шаруашылығында сиырларды енелерінің сүттілігі және сырт
пішіні және аталарының тұқымдық ... ... ... кеңінен тараған.
Көптеген деректерге қарағанда, бұл тәсілдің көптеген ... ... ... ... ... маусымының сүт өнімі бойынша
сұрыптаудың маңызы зор. Эстонияның «Тарту» атты тәжірибелі ғылыми ... ... ... сиыр ... сүт ... 8 жыл
ішінде 3000 кг-нан 3942 кг дейін жоғарлаған, ал сүтінің майлылығы ... ... ... ... ... ... сүт өнімі бойынша
бағалағанда, төл және қашар ... ... ... ... бағу ... ... ... әрбір 100 сиырға 25-30-ын қалдырған жөн. Мұндай
жоспар сиыр ... сүт және ет ... ... әр ... ... ... де жоғарлап, шаруашылықтың экономикалық көрсеткіштері де
жақсарады. Етті ірі қара ... ... және ... Асыл ... ... бағалап және сұрыптағанда ең бірінші дене тұлғасының сырт
пішініне, дене бітіміне ... Етті ірі ... ... ... бар, ... ... дене ... кең, сүйегі мықты,
жетілген болып ... ... ... әрі кең, ... ... де кең, ... арқасы, белі және құйымшағы біркелкі түзу, бөксесі жақсы дамиды;
Аяқтары дұрыс орналасқан, тұяқтары мықты, терісі ... жүні жұқа ... Етгі ... ... ... ерекше көңіл бөлінеді, бұл
көрсеткіштері жасына және тұқымына көп байланысты.
Етті тұқымды сиырлар ұсақ болса, дене тұлғасының орта ... ... бел ... ... ... ол ... ... болып саналады. Етті ірі
қараның, оның ішінде, ... ... тез өсіп ... көп ... ... Етті ірі ... ... сиырлар тез өскіш, тез жетіліп, қашыру
мезгіліне ерте жетеді. Етті тұқымға жататын ... ... 7-8 ... ... салмағы арқылы анықтауға болады, ал олардың ұрпақ туу
қасиетін зоотехникалық немесе ветеринарлық анықтаулар арқылы ... мен ... ... ... бағалау.Тұқым қуалау заңдылығы
мал шаруашылығында ерекше орын алады, ол көбінесе екі ... (ата ... ... Осы ... байланысты ірі қараны асылдандыру
жұмысымен айналысқанда, алдын ала болжау мәселесіне, тұқым қуалау тәсіліне
және де т.б. ... ... баға ... Малдардың тұқымдық
потенциясы деп, олардың ұрпақтарында сапалы белгілерінің ... және ... ... айтамыз.
Малдардыц препотентік қасиетін ең бірінші Г. Заттегаст зерттеген П.Н.
Кулешов малдарда осындай қасиеттердің ... ... осы ... малдардың асылдандыру жұмысында маңызы
зор. Ондай малдар ірі қара ... және ... ... ... ... ... ... төменгі көрсеткіштерді ескереді. Оған (енесі мен ұрпа-
ғы) өнім көрсеткіштерінің корреляция коэффициенттері, ұрпақ-
тарының біркелкі болуы, ұрпақтарында енесімен салыстырғанда
көптеген белгілерінің аралық ... ... өнім ... құрдастарымен салыстыр-
ғандағы артықшылығы.
Ғалым А.С.Рузкийдің зерттеуі бойынша, енесі мен ... ... ... ... ұрпағына жақсы әсерін көрсетеді. Әрі
ондай бұқаның препотенттік қасиеті жоғары болып саналады.
Ірі қара ... ... ... мен ... жиі ... пен ... ... препотенттік қасиеттерінің жоғары болуына
байланысты шортгорн атты асыл ... ірі қара ... ... ... ... ... ... 197 атты бұқа, осы қасиеттің жоғары болуына байланысты
голланд асыл ... ірі ... ... оның ... осы ірі қара
сиырларының сүттерінің ... ... ... ... көп ... өзі ... ... және нашарлатушы болып та
келеді. Әрине, мал асылдандыру жұмысында препотенттің жақсарту түрі өте
қажет, әрі осы жақсы касиетті ... білу ... ... ... ... өзі ұрпақтарына қалай әсер ететінін
анықтаймыз. Егерде ұрпақтары енелеріне қарағанда (сүт ... ... ... ... ... әрі ұрпақтары біркелкі жоғарғы деңгейде
болса, онда бұқалардың препотенттік қасиетінің жоғары екендігін дәлелдейді.
Көптеген ғылыми деректер бойынша ... ... ... ... немере ұрпақтарына дейін беріледі екен. Ұрпақта тек қана бұқалар ғана
емес, әрине сиырлардың да (енелерінің де) әсері бар. М. ... атты ... ... ірі ... сиыры («Лесная поляна» ... ... ... ... ... қалыптастыруға мұрындық болды бола тұрып, ұрпақтары
сүтінің майлылығы жағынан ерекшеленді. Чалма «Аналық ұясының» 12 ұрпағының
сүт майлылығы ... ... ... ... ... төмен болды.
Чалма атты сиырдан сүті өте майлы Чародей Мх — 2705 атты бұқа алынған. Бұл
бұқа ... ... ... енелерімен салыстырғанда 0,32% артық
болған. Әрі ұрпақтарының 80%-ы сүт өнімінің майлылығы ... өте ... ... ал бұл ... ... мен ... ... г=0,11 болса, өзгергіштік коэффициенті 4,75%.
Етті ірі қара сиырын бағалау және сұрыптау. Асыл тұқымды етті ... және ... ең ... дене ... сырт ... ... қарайды. Етті ірі қараның өзінше биологиялық ерекшеліктері бар,
соған байланысты дене тұлғасы кең, сүйегі ... ... ... ... етті, әрі кең, кеуде сүйегі де кең, әрі терең, арқасы, белі және
құйымшағы біркелкі түзу, ... ... ... ... дұрыс орналасқан,
тұяқтары мықты, терісі босаң, жүні жұқа ... ... Етгі ... ... ... көңіл бөлінеді, бұл көрсеткіштері жасына және
тұқымына көп байланысты.
Жұп таңдау.Тұқымдық ... ірі қара ... ... өте ... уақытта бір асыл тұқымды бұқаның ұрығымен бірнеше мың ірі қараны
қолдан ұрыктандыруға болады. Сондықтан бұқаның нәсілі неғұрлым асыл ... ... ... да асыл ... ... нәрсе және жалпы мал басын
асылдандыру ісі де тез ... ... бір ірі ... жылына бір ғана
бұзау алсақ, бір ... ... ... ... бірнеше жүздеген
бұзау алынады. Малды шағылыстыру үшін сиырлар мен бұқаларды ... ... дене ... ... жұптайды. Сонда бұл ... ... ... туу жағы көзделеді. Демек «Жақсы ірі қараға жақсы
бұқа салынсын» деген мағына туады.
Ірі қараға ... ... ... сол ... өзі барлық
касиеттері және асылдығы жағынан қашыратын ірі ... ... ... ... бірге, сол ірі қаралар мен бұқаның туыстық жағынан жақын
болғаны жөн. Бәрінен ... ... дені таза ... ... Дене бітісі
жинақы, ықшам және сымбатты болып келуі тиіс. Сырт белгілері жағынан сүйегі
мықты, бұлшық еттері айқын болып, көп ... ... ... және ... Бөксесі төмен және ол салпы келсе, ол бұқаның ... ... бел ... да ... ... ... бұқаның белі түзу және
мықты, тұла бойы жақсы біткен болуы керек.
Аяқтары мығым, ... ... ... аяқтарының арасы саңылақты, тік
басатын болсын. Бұқаның өзі ... ... ... ... ... ... таңдағанда, осылармен қатар, оның шыққан тегіне де қарайды.
Тегін тексергенде енесінің сүттілігіне және тірідей салмағына қарайды. Егер
енесі мен ... ... ... бұл ... ... ірі қаралар да сүтті
болады деп шамалауға болады. Ал, бұқаның ... ... де ... ... ... — ол ... жақсы.
Тұқымдық малға арналған жас бұқаларды таңдап алғанда, олардың ең ... шығу ... үш ... кем емес ... ескере отырып, қатаң іріктеу
керек.
Бірақ бұқаның ... ... ... ... ... ... ... бұл бұқа жақсы ұрпақ береді деп айту тағы ... ... ... ... ... ... жоғарыда айтып өттік. Сондықтан, асыл
тұқымды бұқаларды жоғары бағалаумен қатар, одан тараған ұрпаққа ... ... ... ... Ол үшін осы ... ... ірі ... туған
ұрғашы бұзауларды жақсылап бағып өсіреді, сонан соң олар ірі қара ... ... ... сүттілігімен салыстырады немесе басқа бұқалардан
тараған жастары шамалас ірі қаралармен ... ... ... ... ... салмағы, сырт сымбаттары да ескеріледі. Сөйтіп, ұрпағы
жақсы болып туса, бұқаның өзін де ... асыл бұқа деп ... ... бұл әдісті — бұқаның ұрпағына қарай бағалау деп ... ... ... ... ... ... бұзаудың 5-6 айлық жасында-ақ жыныстық сезімі туады.
7-9 айлығында бұқалық ете бастайды. Бірақ бұқалыкка салуға ... ... ... ... ... ... 18-20 ... салған дұрыс.
Шағылыстыру үшін іріктеп алынған жұптар өз тобының және жалпы тұқымды
жетілдіре беруге, ... ... ... ... ... керек. Осы мақсат үшін жоғары өнімді аталық із және ... ... ірі ... мен бұқаларды барынша пайдалану керек.
Жұптау біртекті және әртекті ... ... Дене ... ... жөнінен әртүрлі келетін малдарды шағылыстырып, олардың түрлі
тектілерін іріктеудің өзі - малдың жаңа типін ... жеке ... ... ... ... ... жақсартуға бағытталған.
Жеке жұп тандау. Асыл тұқымды мал шаруашылықтарында жеке жұп таңдау
тәсілі қолданылады. Онда әр ... ... ізі мен ... ... қарай
бұқаларды бекітеді. Бұл жұмысты іске асыру үшін әр мал ерекшеліктерін, шығу
тегін, сырт пішінін және өнімін жетік білу ... Жеке жұп ... ... ... ... қашырып, олардан болашақ асыл тұқымды еркек бұзаулар
алу үшін колданады. Бұл тәсілді ірі ... таза ... үшін де ... ... үшін де ... ... жұп ... Бұл тәсілдің негізі: бір топ сиырға шығу шежіре
құрылымын еске ала ... ... ... ... шарт ... бір ... жоғары болуы қажет. Екі бұқаны бекітеді: негізгі және
резервті деп. Бұл тәсіл малдарды қолдан ... ... мен ... ... ... жұп ... ... тәсілде аналықтарды бірнеше топқа бөледі,
онда шығу тегін, сырт пішініне және ... ... Әр ... ... ... ондағы негізгі шарт бұқалар тұқымдық қасиеті жағынан
аналық топтардан кеп ілгері болуы қажет. Әсіресе бұл ... асыл ... ... ... мен ... қолдан ұрықтандыру
станцияларында қолданылады.
Ірі қара шаруашылықтарында жұп ... ... ... және
әртекті (гетерогендік) деп екі түрге бөледі.
Біртекті (гомогендік) жұп таңдау мезгілдерінде сиырлар мен бұқалар дене
пішіні, өнім ... өнім ... бір ... және шығу тегі жағынан
да жақын болуы тиіс. Ондағы ... ... ... біркелкі, ұнамды
жақсы қасиеттерін сақтай алатын, өнімдері жоғары, өте қасиетті ұрпақ алу.
Біртекті, немесе гомогендік жұп ... ... мал ... ... одан әрі ... ... бір қалыпқа келеді.
Біртекті жұп таңдаудың ірі кара малының жақсы да және ... ... ... ... ... айнытпай қайталай алады.
Сондықтан гомогендік жұп таңдауды ... оны да ... жөн. ... ... қолайлы касиеттерін ұрпақтан ұрпаққа тарату үшін, малдың өсіп-
дамуын, азықтандыруын және ... ... ... ... ... ауқымды асылдандыру селекциясы деп селекциялық, генетикалық,
биотехнологиялық және ұйымдастыру тәсілдеріне сүйене ... асыл ... ... одан әрі ... ... ... және ...... ... ірі қара ... ... аурулардан сақтауды, еңбек
өнімділігін жоғарылатуды және жоғары сапалы өнім алуды қамтамасыз етуі
керек.
Ірі қара ... ... ... ... ... үшін
әкімшілык оларға алғашқы, жұмыс орнындағы кезеңді нұсқауларды беруі тиіс.
Алғашқы нұсқаумен барлық жұмысқа ... ... ... ... ... келген адамдарды еңбек қорғау ережелері және
кәсіпорынның ішкі ... ... ... ... топ ... ... ... қауіпсіз тәсілдерін практикада игерудің бастамасы ... ... ... ... ... ... жеке бастың
гигиенасымен таныстырады.
Кезеңі нұсқау іріқара шаруашылығы жұмысшылары үшін 6 айда бір ... ... болу ... ... ... ... оған
барлық арашылар қатысады.
Ірі қара шаруашылығында еңбек шарты қора – жай ауасының зиянды
газдармен, шаң – ... және ... ... тез ... шуға және ... ... ... байланысты құс шаруашылығындағы жұмысшылар көп жағдайда
мамандық ... ... қара ... ... ... ет ... ... физикалық жұмыстар.Шаруашылықтарды механикаландыру ... ... ... және ... суару, сауу, көңді жинау
сияқты жұмыстар ... ... ... жеңілдетер еді.Дегенмен де,
мұндай шаруашылықтарта да кейбір қолайсыз ... ... ... ... ... бойы қора – жайларда жүру, малдың тығыз орналасуы, ... ... ... ... құс шаруашылығындағы
жұмысшылардың денсаулығына зиянды әсерін тигізеді.Сондықтан да ірі ...... ... ... ... ... ... сақтаудың маңызды факторы болып табылады.
Ірі қара шаруашылығыдағы жұмысшылар арнайы және ... ... ... киім – бұл ... ... және ... ... әсерінен қорғайтын құрал.Арнайы
киімге кеудеше, комбинезон, ... ... ... ... ... ... ... әсерінен қорғану үшін
жұмысшыларға алжапқыш, ... ... етік және ... ... киім – бұл ет және ет ... ... жұмысшылар киімі
арқылы микробпен ластану мүмкіндігінің ... ... ... ... ақ, ... мақта – матадан тігілген халат, ... ... ірі ... , өлексемен, қимен жанасу нәтижесінде жұмысшыларға
кейбір антропозоонозды ... жұғу ... ... ... ... ... туберкулез, бруцеллез, құтырық, бұзаутаз және ... ... ... сақтық шаралар негізіне нақты ветеринариялық
қадағалау, уақтылы балау, ауру малдарды емдеу жатады, сонымен қатар қызмет
көрсетушілер де сақтық ... ... ... ... жұмыс істеуге 18 – ге толмағандар, ... және ... ... ... көрсетушілерге арнайы киімнің сыртынан
басқа киім киюге, мал қора – жайларында тамақ жеуге және ауру ірі ... шикі ... ... ... ... ... ауру ірі ... күту барысында міндетті түрде
арнайы киім кию керек, бұл киім жұмыс біткен соң ... соң, ... ... ... ... өз ... қолдарын құрамында 100 – 150 мг/л белсенді хлоры ... ... ... күн сайын ауыстырылады.
Зараданған қи мен өлекселерді резеңке ... ... ... ... ... ... арнайы киімдерді әбден зарарсыздандырады.Халат,
алжапқыш, орамалдарды аптасына 1 рет 1 ... ... ... ... ... сода ... салып қояды, соңынан 30 мин қайнатып, сабынмен
жуады.
Кейде жұмысшылардың оқыс қимылынан ірі қара ... адам ... алуы ... ... ... алу үшін жұмысшылар малды
күтудің қауіпсіздік ережелерін жаттауы керек.
Қызмет көрсетушілер толық медициналық тексеруден өткен соң ... ... 3 айда 1 рет, ... ... 1 ... ... ... және 6 айда 1 рет ... ... ... ... уақтылы ішқұрт тасымалдауға
тексеріледі.
Дезинфекциялық жұмыстарға ветеринарлар, санитарлар, механизаторлар,
жүргізушілер және малшылар ... олар ... ... ... ... істеу және қауіпсіздік ережелерін білуі
керек.
Дезертінділерді дайындау жұмыстары ветеринариялық ... ... ... ... киімдер киеді.
Дезертінділермен және аэрозольдермен жұмыс істеу барысында темекі
шегуге және тамақ жеуге ... ... ... құрғақ ауада жүргізіледі.
Дезинфекция немесе аэрзольді дезинфекциядан кейін жайларды 6 – 24
сағатқа жауып қояды.Мұндай жағдайда қора – ... ... ... ... ... ... ілінеді.
Дезинфекция мерзімі біткен соң, жайлардың іші бір тәулік бойы
желдетіледі, содан кейін азық және су ... ... ... ... ... ... қояды.Осыдан кейін ғана адамдарға кіруге және ірі ... ... ... қара ... ... және оның сапасын жақсарту ауыл шаруашылығындағы
күрделі іс. Ол үшін әр ... ... мен ... ... әр ... малдан жылына бұзау алу қажет.
Ірі қара малының басқа ауыл шаруашылық малдарына қарағанда көптеген
айырмашылықтары бар, оған ... ... ... ... ... мерзімі т.б. себептер жатады.
Қорыта айтқанда, ірі кара табынының ... ... ... немесе фермадағы табын малдарының жыныстық және жас
топтарының пайыздық ... ... ... құрылымы мал басының
көбеюіне, әрі сүт және ет ... ... ... әсер ... қара мал ... ... мынандай топтар кіреді: бұқалар,
сиырлар, қашарлар, тайыншалар, тана ... ... ... ... ... ... ірі қара мал ... бордақылауға және етке өткізуге
дайындаған малдар ... ... қара мал ... ... ... ... тікелей
байланысты болса, сиырды қанша уақыт пайдалануға да байланысты болады.
Қорыта келе, ірі қара ... ... — мал ... ең
маңызды мәселелерінің бірі. Мал тұқымын асылдандыру өте қажетті де ... В.И. ... 1918 жылы ... ... мал ... ... қол қойғаннан бері бұл жұмысқа көп көңіл бөлініп ... ... бері ... қай ... ... ... ... асыл
тұқымды мал өсіру ісі дамуда.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
1.Қобылбаев Қ.П Ірі қараны бордақылау - ... ... 1995 ж, ... Ж , ... Б.К Ірі қара ... ... ... 1991
ж, 78-85 беттер
3.Ысқақбаев Б.Б Сиырды қолда өсіру ... ... 1987 ж, 36-54 ... А.Ә, ... Ж.К, Даленов Ш.Д, Найманов Д.Қ, Жазылбеков Н.Ә
Ірі қара шаруашылығы -Алматы Триумф 2006 ж, 251-269 ...

Пән: Ветеринария
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 33 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ірі қара төлін өсірудің маңызы34 бет
Мал шаруашылық шикізат өнімдерінің негізгі көздері10 бет
1. М.Қалтаевтың шығармашылық мұрасы 2. Ағартушы-демократтық бағыттағы ақын-жазушылар»15 бет
Iрiмшiктi өңдiретiн және сүттi ұйытатын жабдықтардың негiзгi есептеулерi6 бет
«Сүттi тасымалдайтын және сақтайтын жабдықтар »9 бет
Ірі қараны азықтандыру ерекшеліктері26 бет
Ірі қараны бордақылау5 бет
Ірі қараны үлкен өндірістік кешендерінде және бордақылау алаңдарында бордақылау26 бет
Ірі қараны өнімділігі бойынша кластау8 бет
Абай Құнанбаевтың діни-ағартушылық бағыттағы туындылары74 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь