Сүтті және етті бағыттағы ірі қара

МАЗМҰНЫ

бет
НОРМАТИВТІК СІЛТЕМЕЛЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
АНЫҚТАМАЛАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
БЕЛГІЛЕР МЕН ҚЫСҚАРТУЛАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...7
КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 8
1. Әдебиетке шолу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...9
1.1 Ірі қара малының сүтті тұқымының сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1.2 Ірі қараның етті тұқымдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.ӨЗІНДІК ЗЕРТТЕУ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..21
2.1 Шаруашылыққа сипаттама ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .21
2.2 Ірі қараның сүтті.етті тұқымдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...21
3. НЕГІЗГІ БӨЛІМ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
3.1 Етті тұқымдардың жіктелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..25
ТЕХНИКАЛЫҚ ҚАУІПСІЗДІК ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...28
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 29
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..,30
КІРІСПЕ
Мақсаты
Міндеті

Ірі қара малы тұқымының бөлінуі, қазіргі уақыттағы ірі қара малының тұқымының бірінен бірінің айырмашылығы көп. Сондықтан ғалымдар оны бірнеше топқа бөлуде (зоологиялық, географиялық т.б.), ал шаруашылықтарда қолайлы жағын қарастырып тұқымды әр түрге бөлуде.
Қазіргі асыл тұқымды ірі қара малын шаруашылық жағдайына қарап үш топқа бөледі: сүтті, сүтті-етті немесе етті-сүтті және етті тұқымдар. Бұрынғы КСРО ауылшаруашылық министрлігінің деректері бойынша сүтті тұқымының қара ала тобына: қара ала, әулиеата, литваның қара аласы, тагил, голланд, британия фризы, немістердің қара аласы, данияның қара аласы, польшаның қара аласы жатса, қызыл тұқымды топқа: қырдың қызылы, эстонияның қызылы, литваның қызылы, горбат қызылы, польшаның қызылы, тамбовтың қызылы, данияның қызылы, белоруссияның қызылы жатады. Ал етті-сүтті тұқымының сары ала тобына: симментал, сычев және монбельярд; сүтт-етті тұқымының қоңыр тұқымына: швиц, костром, лебедин, алатау, кавказдың қоңыры, карпаттың қоңыры, юрин тұқымдары.
Етті тұқымының тобына: абердин-ангус, герефорд, қалмақ, қазақтың ақбасы, санта-гертруда, шароле және шортгорн ірі қара малдары жатады.
Қазіргі голландия ірі қара малының тұқымы ХХ ғасырдың басында қалыптасқан. Голландияның қара ала сиырының тұқымы өте ірі, дене бітімі мен сүйегі мықты, еті жақсы жетілген, дене бітімі әдемі сиырларының тірідей орташа салмағы 550-600 кг, бұқаларынікі – 800-1000 кг, орташа сүті 5200 кг да майлылығы 4,1%, белогі 3,32-3,55%, бұзауларының туғандағы тірідей салмағы 36-42 кг. Бұл тұқым тез өсіп дамиды және еттілік қасиеті жақсы. Бордақыланғаннан кейін ұша шығымы 55-60% жетеді. Осындай тұқымының асылдығына байланысты голландия ірі қара малының тұқымын көптеген мемлекеттерге жерсіндіруге әкеле бастаған. Мысалы голландия ірі қара малын Англия, Францияға, АҚШ – қа, Канадаға, Жаңа Зеландияға, Жапонияға т.б. мемелекеттерге әкелген. Қазіргі уақытта бқл ірі қараның тұқымын 50 мемелекетке әкелуде. Бірінші рет Ресей жеріне ХVII ғасырдың аяғында – XVIII ғасырдың басында әкелген. Бұл тұқым Ресейде жергілікті холмогор, тагил, украинның ақбас және бестужев ірі қара малының тұқымдарын шығаруға көп әсерін тигізеді. Голландия ірі қара тұқымы одағымыздағы әулиеата және бушуев ірі қара тұқымдарын шығаруда көп роль атқарады.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1 Каримов Ж.К, Ірі қараны бордақылау - Алматы Қайнар 1995 ж
2 Жазылбеков Н.Ә Ірі қара шаруашылығы -Алматы Триумф
3.Төреханов А.Ә, Даленов Ш.Д, Найманов Д.Қ, Жазылбеков Н.Ә Ірі қара шаруашылығы -Алматы Триумф 2006 ж
4 Даленов Ш.Д,. Ірі қара шаруашылығы -Алматы 2005 ж
5 Найманов Д.Қ, Ірі қара шаруашылығы -Алматы 2005 ж
6 Жазылбеков Н.Ә Ірі қара шаруашылығы -Алматы Триумф 2006 ж
7 Төлебаева Б.К Ірі қара шаруашылығы -Алматы Қайнар
8 Досқали Құрмаш Ірі қара шаруашылығы -Алматы Қайнар 2006 ж
9.Қобылбаев Қ.П Ірі қараны бордақылау - Алматы Қайнар 1995 ж
10Оразбеков Ж , Ірі қара шаруашылығы -Алматы Қайнар 1991 ж
        
        АННОТАЦИЯ
Бұл курстық жұмыстың тақырыбы « Сүтті бағыттағы ірі қара» тақырып 30
бетті қамтиды.
Негізгі ... ... ... Ірі қара ... сүтті тұқымының
сипаттамасы, Ірі қараның етті тұқымдары.
Өзіндік бөлімінде қамтылған тақырып : Ірі қараның сүтті-етті тұқымдары,
Етті тұқымдардың жіктелуі
НОРМАТИВТІК ... 2.104-68 КҚБЖ ... ... 2.01.-80 КҚБЖ ... мен ... ... 2.301-68 КҚБЖ ... 2.601-95 КҚБЖ (ЕСКД).Пайдалану құжаттары.
МЖМБС 2.304-81 КҚБЖ (ЕСКД).Сызбалық шрифттер.
МЖМБС 2.701-84 КҚБЖ (ЕСКД).Схемалар.Түрлері мен ... ... ... ... 2.321-84 КҚБЖ ... ... (ГК) Қ.Р 04-2003.Экономикалық қызмет түрлері бойынша өнімнің
класификаторы (ӘҚТБӨК)
СТ ОҚМУ 4.02-2008.Университет ... ... ... түзу, мазмұндау мен ресімдеуге ... ... ... ОҚМУ ... стандарттары.Оқу әдістемелік процестерді
басқару.
АНЫҚТАМА
Жылқыны бастықтыру - оны ... ... ... мен дамытудың
барлық түрін қамтиды.
Баптау (жарату) - кең тұрғыдан алғанда ... бір ... ... бүкіл ағза қызметін қалыпты бір жағдайда ... рет ... ... - ... ... ... ... айтады.
Сиыр – сауынды ірі қара малы.
Табиғатты қорғау – айналадағы орман бау-бақшаны күту.
Ұдайы өсіру – төл ... ... ... ... ... – 1 кг сұлының қуатына тең өлшемді айтады.
Экономикалық тиімділік - әрбір алынған өнімнің өзіндік құны .
Азық өлшемі- организімнің тіршілігі мен өнім ... ... ... ... және ... ... заттарға мұқтаждығын айқындайтын
жалпы нормалық көрсеткіштерге тәулігіне 1 басқа қажет азық.
Рацион құрылымы- ... ... ... азық ... оның ... (а.ө. не АЭЗ ... пайыздық қатынасы айғақтайды.
Тетіктелген азықтандыру нормасы деп- толықтырылған организм
мұқтаждығының 18-30 көрсеткішін қамтитын деректер.
Сұрыптау - жақсы малдарды ... ... ... ... — малдың бір өнім көрсеткішінің екінші өнім көрсеткішімен
тығыз байланыстығын айтады, әрі сол өнім көрсеткіштерінің біреуі өзгерсе
екіншісінің де өзгеруін көрсетеді.
Элевер — ... ... ... ... ... міндеті
асыл тұқымды бұқаларды өсіру және оларды ұрпақ сапалары бойынша бағалау.
Азықтандыру типі- рацион құрылымындағы басым азық тобы немесе ... ... – бір ... ... ... ... олардың қоректік
заттары бір күндік нормаға сәкестендіріледі.
Мал ... ... мал ... ... ... ... МЕН ҚЫСҚАРТУЛАР
г – грамм
кг — килограмм
л – литр
мл – миллилитр
мм – миллиметр
т.б. - тағы ... — тағы сол ... - ... - ... өлшем
см-сантиметр
млн.- миллион
Қ-қою
С-сирек
А-азоспермия
МАЗМҰНЫ
бет
НОРМАТИВТІК
СІЛТЕМЕЛЕР..................................................................
..........5
АНЫҚТАМАЛАР.................................................................
...................................6
БЕЛГІЛЕР МЕН
ҚЫСҚАРТУЛАР.................................................................
......7
КІРІСПЕ.....................................................................
............................................................................
...8
1. Әдебиетке
шолу........................................................................
.......................................................9
1.1 Ірі қара малының сүтті тұқымының
сипаттамасы..........................................................
1.2 Ірі ... ... ... ... Ірі ... сүтті-етті тұқымдары
............................................................................
...........21
3. НЕГІЗГІ
БӨЛІМ.......................................................................
.............................
3.1 Етті тұқымдардың
жіктелуі....................................................................
..................................25
ТЕХНИКАЛЫҚ ... ... ... қара малы тұқымының бөлінуі, қазіргі уақыттағы ірі қара малының
тұқымының бірінен бірінің айырмашылығы көп. ... ... оны ... ... ... ... т.б.), ал шаруашылықтарда қолайлы
жағын қарастырып тұқымды әр түрге бөлуде.
Қазіргі асыл тұқымды ірі қара малын ... ... ... үш ... ... ... ... етті-сүтті және етті тұқымдар. ... ... ... ... ... ... тұқымының қара
ала тобына: қара ала, әулиеата, ... қара ... ... ... ... ... қара аласы, данияның қара аласы, польшаның қара
аласы жатса, қызыл тұқымды топқа: ... ... ... ... ... горбат қызылы, польшаның қызылы, тамбовтың қызылы,
данияның қызылы, белоруссияның қызылы жатады. Ал ... ... ... ... симментал, сычев және монбельярд; сүтт-етті тұқымының ... ... ... лебедин, алатау, кавказдың қоңыры, карпаттың
қоңыры, юрин тұқымдары.
Етті тұқымының тобына: абердин-ангус, герефорд, ... ... ... ... және ... ірі қара ... ... голландия ірі қара малының тұқымы ХХ ... ... ... қара ала ... ... өте ірі, дене бітімі мен
сүйегі мықты, еті жақсы жетілген, дене ... ... ... ... салмағы 550-600 кг, бұқаларынікі – 800-1000 кг, орташа сүті 5200 кг
да майлылығы 4,1%, ... ... ... ... ... 36-42 кг. Бұл тұқым тез өсіп дамиды және еттілік ... ... ... ұша ... 55-60% жетеді. Осындай тұқымының
асылдығына байланысты голландия ірі қара ... ... ... ... ... ... ... голландия ірі қара малын
Англия, Францияға, АҚШ – қа, ... Жаңа ... ... ... ... ... уақытта бқл ірі ... ... ... әкелуде. Бірінші рет Ресей жеріне ХVII ғасырдың аяғында – ... ... ... Бұл тұқым Ресейде жергілікті холмогор, тагил,
украинның ақбас және бестужев ірі қара ... ... ... ... ... ... ірі қара тұқымы одағымыздағы әулиеата және
бушуев ірі қара тұқымдарын шығаруда көп роль атқарады.
1.ӘДЕБИЕТКЕ ... Ірі қара ... ... тұқымының сипаттамасы
Саны жағынан одағымыз бойынша бірінші орында (57,3%). Бұл тұқымының
көпшілігі аса сүтті болумен қатар мал ... ... ... ... ... ... қарағанда онша үлкен емес, дене бітімі
мықты, сөлекет келсе, сүйегі жеңіл, дене еті шымырлау ... ... ал ... ... өте жақсы жетілген. Сүтті сиырлардың тұқымына қарай орташа
тірідей ... 450 ... 500 кг ... ... ұша ... 40-45% ... осы ... жататын сиырларының сүтінің майлылығы орташа: 3,6-
3,8%, ал әр сиырдан орташа ... кг сүт ... ... ірі ... ішінде ең көп тарағаны голштин қара ала тұқымы, себебі бұл
топқа жататын сиырлар аса ... ... ... ... ірі қара ... өндірістік негізде дамуына байланысты асыл тұқымды қара ала
тұқымының саны ... ... бұл ... ... ... өте
бейімді.[1]
Голландия ірі қарасының тұқымы. Бұл тұқым жергілікті іріктеу, жұптау
тәсілдерін қолданып, жақсы ... ... ... ... ... қара малының тұқымы ХХ ғасырдың басында қалыптасқан. Голландияның қара
ала ... ... өте ірі, дене ... мен ... ... еті ... дене ... әдемі сиырларының тірідей орташа салмағы 550-600 кг,
бұқаларынікі – 800-1000 кг, орташа сүті 5200 кг да ... 4,1%, ... ... ... ... ... 36-42 кг. Бұл ... өсіп дамиды және еттілік қасиеті жақсы. Бордақыланғаннан ... ... 55-60% ... ... ... ... ... голландия
ірі қара малының тұқымын көптеген мемлекеттерге жерсіндіруге ... ... ... ірі қара ... Англия, Францияға, АҚШ – қа,
Канадаға, Жаңа Зеландияға, Жапонияға т.б. мемелекеттерге әкелген. ... бқл ірі ... ... 50 ... ... Бірінші рет Ресей
жеріне ХVII ғасырдың аяғында – XVIII ғасырдың ... ... Бұл ... ... ... тагил, украинның ақбас және бестужев ірі қара
малының тұқымдарын шығаруға көп әсерін тигізеді. Голландия ірі қара тұқымы
одағымыздағы ... және ... ірі қара ... ... көп ... ... ... Голландия және АҚШ-тың голштин ірі қара малдарының
тұқымдары одағымыздың ... ... ... ... ... ... ... Украина, Беларусь, Литва Республикаларының
шаруашылықтарында шоғырланған. Бұл шаруашылықтардағы сиырларының сүт өнімі
өте ... ... сүті 4000 ... 5500 кг– ға ... ал ... ... ... қара ала ірі қарасының тұқымы.
ТМД-да аса сүтті ... ... әр ... ... ... қара ала тұқымының бұқаларымен шағылыстыру арқылы шыққан. Жеке
ірі қара мал ... ... 1959 ж ... Осы тұқымның малы Орталық
Ресейде, ... және ... ... ... Украинның Львов және
Хмельницкий облыстарында тараған. ... ... ... ... т.б.
Украинның облыстарының шаруашылықтарында шоғырлануда. Кейінгі ... ... де ... ала ірі ... сүтті тұқымға жатқандықтан сүттілігі өте ... ... ... ... ... ... түсі қара – ала. ... салмағы 550-650 кг, бұқаларының  850-950 кг, кейбір бұқалары 1100
кг жетеді, ұша шығымы 50-55%. ... ... ... ... ... кг). ... өсіп–дамуы жақсы, орташа тәулік салмағы 800-1000 кг
дейін өседі. 15-16 ... ... ... ... ... Асыл ... зауыттарында сиырларыныңорташа сүттілігі 5500-6700 кг болса, майлылығы
3,8-4,0%, ал сүтінің белогі 3,15-3,40%. Аса сүтті ... ... ... асыл тұқымды мал зауытында шоғырланған. Бұл шаруашылықта 1986
жылы орташа әрбір 1100 ... 6861 ... сүт ... оның майлылығы
3,92% жеткен. [3]
Бұл тұқымның «Волга ЕГП-339» атты сиырынан 305 күн ішінде 17517 ... ... оның ... 4,2% ... ал осы ... «Россиянка»
атты сиырынан 1987 жылы 19162 кг ... ала ірі қара малы ... ... ... ... ... ... уақытта Украина, Беларусь, Өзбекстан, Қазақстан т.б.
Республикаларда да шоғырланған.
Голштин ірі қара тұқымы. Бұл тұқым АҚШ пен ... да ... ... ... арқылы шыққан. Алғашқы уақытта шығарушы фермерлер жаңа тұқымның
сүттілігіне және өсіп–жетілуіне көп ... ... 1871 жылы ... ... қара ... ... қоғамы құрылған.
Голштин сиырларының орташа тірідей салмағы 670 кг–нан 700 кг дейін,
бұқаларынікі – 960 кг–нан 1250 кг ... ... ... ... салмағы 44-47 кг, ұрғашыларыныкі – 38-42 кг. Голштин малының
сыртқы бітімі сүтті тұқымға ... ... ... орташа 144 см,
бұқаларда – 158-160 см. Ғалымдарының дерегі бойынша ... ... ... ... ... ... әрі желіні өте аумақты соған байланысты
тәулігіне 2 рет қана саууға болады, сауу жылдамдығы 2,37 ... ... дене ... мықты, түсі қара-ала, бұл тұқымның түсі қызыл
ала сиырларда кездеседі. Қазіргі уақытта голштин малының қызыл-ала ... ... ... ... ... ... ... жүзінде бірінші орында. АҚШ
ғалымдарының дерегі бойынша 1981 жылы ... ... сақа ... – 7418 кг сүт сауса, ал сүтінің ... – 3,61% ... ... – 5519 кг және 4,89%, ... сиырларынан 4991 кг және
4,59%, джерси – 4784 кг және 4,83%, ... ... 5193 кг ... ... ... асыл ... ... әр сиырдан 9000
кг–нан астам сүт саууда. Сондықтан голштин ірі қара малы ... ... ... ... ... ... ... әкеле бастады.
1988 жылы КСРО–да 137 шаруашылық голштин ірі қара мал ... ... 1987 ... ... бойынша голштин ірі қара малының қара ... ... саны 1 млн. – нан ... ... сүт ... ... ... қарағанда 230 кг-ға дейін артық. Бұл тұқым ... жаңа ... ... үшін ... ... қара ала ... мен қызыл ала
сүтті типтерін шығаруда ... қара ала және ... ала ... асыл ... ірі ... Қазақстанның оңтүстігінде және
Қырғыстанның талас ... ... ... Оны ... ... мен ... ірі ... қатынасты. Дене тұлғасы жағынан голландия
ірі қарасына ұқсайды.
Түсі қара ала, қара. ... 25-30 ... ... ... жұмысының
нәтижелі болуының арқасында іріленеді, дене тұлғасы кеңейеді. Қазіргі дене
өлшемдері қара ала ... ... онша кем ... ... ... бөксесі
жақсы дамыған. Желіннің үлкендігі орташа, пішіні жағынан ір түрлі.
Асыл тұқымды шаруашылықтардағы ... сүт ... сауу ... ... одан да көп ірі ... ... ... дейін, ал сүттерінің
майлылығы 3,8-4,0%. Үлкен сиырлардың ... ... ... 550 кг–ға
дейін.
Бұқаларының тірідей орташа салмағы 780-850 кг. ... ... және ірі ... ... жақсы, ет шығымы
49-55% - ға дейін. [5]
Бұл ірі ... ... ... ... ... ... ... бейімделген. Қан тамырларының зиянды ... ... және ол ... көп ... ... бұл ... Қазақстанның
оңтүстік облыстарындағы ең негізгі сүтті ірі қара малы болып ... ... асыл ... өсіру жұмысымен Шымкент облысының
«Победа» колхозы, ... ... ... ... ал ... «Жамбыл» қанат қызылша совхозы айналысқан.
Бұл тұқымның ең жақсысы Атлас 490, Веселый 1047, ... ... ... ... ... Ірі қара ... майлылығын
арттыру жағынан Атлас 490 линиясының бұқалары үлкен әсер ... ... да өте ... ... ... ... ... – сүттілігін, сүтінің майлылығын
көбейтужәнеконституциясының мықтылығын арттыру.
Эстонның қара ала ірі қарасы. ... ірі ... ... және ... ... ірі ... бұқаларымен өндіре
шағылыстыруарқылы шығарылады. Ондағы мақсат буданның сүттілігін көбейту,
әрі ... ... ... ... ... Бұл тұқымды асылдандыру ХХ
ғасырдың ортасына дейін, былайша айтқанда 100 жылға таяу ... ... жылы ... қара ала ірі қарасы асыл тұқымды мал деп бекітіледі.
Эстонияның қара ала ірі ... ... ... ... Ең жақсы асыл
тұқым табандары эстонияның «Виизу», «Костивере», «Кохила», ... және ... ... ... Асыл тұқымды эстониялық мал
шаруашылығы ғылыми зерттеу ... ... ... Дене пішіні сүйірлеу, бүкіл тұрқы сопақтау, ал артқы жағы аз
кем жалпақ, ішті келеді. ... бел, арқа ... ... ұзын әрі сымбатты. Сирақтарының
жіңішкелігі орташа, ... ... ... көрініп тұрады, тұяқ бітісі мықты.
Еті орташа дамыған. Желіні үлкен, әрі ... ... ... ... қара ала ірі ... ... ... республикаларға әкелінген.
Әсіресе, көпшілігі Белорусь КСРО – іне, Мәскеу және Ленинград облыстарына,
аздап Украина мен Қазақстанның шаруашылықтарына ... ... ... ... ... Бұл тұқымның бұқаллдарын басқа ірі ... ... үшін ... ірі ... тірідей орташа салмағы 500-550 кг, ал жақсы
табындарда  600 кг–ға дейін. Бұқаларының салмағы 900-1000 ... ... одан да ... қараларының сүттілігі орташа 3500-4000 кг, ал сүтінің майлылығы
3,8-3,9%. Жалпы, бұл тұқым сүт өнімділігімен және жеген ... ... ... ... көзге түседі. Ет сапасы да жақсы.
Қазір бұл тұқымда бірнеше бұқаның линисы бар. Олар: Линберг Н – ...... Н – 1595, ... Н – 2385, ... Н – 2505. Бұл ... ірі ... сүттілігі және сүтінің майлылығы басқа ... ... көп. ... Н – 25490 атты ірі ... бір маусымда
10321 сүталған, сүтінің майлылығы 3,51% болған. Міне, осындай сүтті сиыр
бұл тұқымда көп.
Эстон ірі ... ... ... ірі қаралар мен өндіріс
орталықтарының төңірегінде мамандырылған сүтті мал ... құру ... ... ірі ... ... ... ... жергілікті ірі
қараны асылдандыру арқылы шығарылған. 1879 жылы ірі қара мал ... үшін ... ... ... ірі ... ... ... көп еңбегі зор. Соның нәтижесінде қазіргі англер ірі қарасының
көрсеткіштері өте жоғары: шоқтығының биіктігі 128-130 см, дене ... ... ... ... тәрізді. Соңғы 60 жылдың ішінде сиырларының сүті ... ... ... ал ... ... ... ... дейін
жоғарылады. Аса сүтті сиырларының сүті 10-11 мың ... ал ... - 6,29% - ға ... ... Бұл ... түсі – ... Бұзауларының
туғандағы тірідей салмағы 30-37 кг, сақа сиырларыныкі 500-560 ... – 900-1000 кг. ... ірі ... ... ... ... шаруашылықтарына көп
әкеліп, дания қызыл ірі қарасын шығаруға пайдаланған.
Өткен ғасырда бұрынғы Совет мемлекетіне де әкеліне ... ... ... ... ... бұл аймақта эстонияның және
латвияның қызыл ірі қарасын шығаруға ... ... ... ... ... ... қызылы және беларусияның қызыл тұқымды ірі ... да көп үлес ... Ұлы ... ... ... ... ангельн ірі қарасы бұрынғы КСРО-ның ... ... ... ... әкеліне бастады. Қазақстанда англер ірі қарасының бұқалары
1970-1980 ... ... ... Целиноград, Торғай, Қарағанды
облыстарының мемелекеттік мал асылдандыру ... ... ... ... жергілікті қырдың қызылы, латвиялық қызыл қоңыр
сиырларын қолдан ... ... ... ... ... 1\2,
3\4, 7\8 буындыұрпақтар алынған. Негізгі бұл ... ірі қара ... ... шығу тегі бір. ... ірі қара ... Украина т.б.
аймақтарындағы орташа сүттілігі 3600-3800 кг, ал ... ... ... ... ... 42-45. ... ... англер ірі
қарасымен асылдандырылған қырдың қызыл және латвияның ... ... асыл ... ... сүті ... ... кг,ал
сүтінің майлылығы 3,8-4,4%-ға жетті, әрі жергілікті сиырлардың желіндері
жақсарып, көбіне астау және тегене тәрізді болады, ... ... ... сырт ... ... ... буын ұрпақтарының сиырлары
машинамен саууға лайықты болады. Сонымен англер ірі ... ... ... ірі қараларын асылдандыруда пайдасы зор.
Данияның қызыл тұқымды ірі қарасы. Дания мемелекетінде сүт ... сүт ... ... әрі шет ... сүт тағамын сатуға
байланысты сүтті ірі қараның дамуына көп әсер етті. Өткен ғасырдың бірінші
жартысында жергілікті ... әрі ... ірі ... ... және ... ... кейін шортгорн ірі қара малының бұқаларымен ... ... жыл ... алынған ұрпақтарын ылғи сүт өнімі, сүтінің
майлылығы және дене пішінінің әдемілігі бойынша сұрыптау жұмысын ... ... ХIX ... ... таман үлкен бірнеше топ қызыл ірі
қара табындары шыққан, 1878 жылы ... ... ... ірі ... деп атаған.
Данияның қызыл ірі қарасын ... ... ... ... әкелген, бұл аталған мемелекеттерде жергілікті ірі
қараларының ... ... әрі жаңа ірі қара ... ... ... ... мемлекеттерімізде өткен ғасырдың ... ... бұл ... Балтық теңізі бойындағы республикаларда жаңа
ірі қара тұқымын шығару үшін ... 1934 жылы ... ... ... ірі ... көп ... оны Ленинград және Новгород облыстарының
шаруашылықтарына шоғырландырған. Кейінгі уақыттарда данияның қызыл ірі ... ... ... және т.б. ... ... әрі ... ... Беларусь, Украина, Молдавия, Қазақстан шаруашылықтарына
әкелген. Әсіресе қызыл түсті ірі қара малы ... ... ... ... ... әкелінен.
Дания қызыл ірі қара малының түсі – қызыл, сүтті ... ... ... ... сүтті-етті типке жататындығы көп. Данияда бұл тұқымның еттілік
қасиетін жақсартуға көп көңіл ... ... ... ірі ... ... (дене бітімі) мықты,
шоқтығының биіктігі орташа (127-130 см), дене тұрқы ұзын (155-157 см); ... ... кең (65-69 см) және ... ені де кең (42-45 см), ... және жіңішке, арқасы тік және енді, беліаздап қайқылау, бөксесі кең
және ұзын, желіні жақсы жетілген, ... ... ... ... орналасқан,
терісі жұқа, жұмсақ, дене еті орташа жетілген.
Данияның қызыл ірі қара сиырлары аса сүтті, өзі шыққан елінде ... ... 11-13 мың ... дейін сүт сауады. Бұл ірі қара төзімді,
ұзақ уақытқа дейін тұрақты сүт береді. Данияда бұл ірі қара ... бойы 91-93 мың ... ... ... 4071-4430 кг сүт ... ... ... ... 33-37 кг, 6 ... – 160 – 180 ... ... тірідей саламағы 500-550 кг, ал кейбір сиырлардікі  650-
700 кг, бұқалардікі ... ... кг, ... – 1200 кг–ға
дейін. Данияның қызыл ірі қара ... ... ... дамыған.
Бордақылағаннан кейінгі өгізшелерінің тәулігіне қосатын салмағы ... ал ұша ... – 57% -ға ... ... [8]
Данияның қызыл ірі қара малының асыл тұқымды мал ... ... сүті ... ... ... ... Сүтінің белогы 3,5-
3,8%-ға жетеді. Желіннің индексі 42-45.
Қазақстанда данияның қызыл ірі қара малының бұқалары Қостанай, ... ... ... ... мал ... станцияларына
әкелінген, сонымен осы ... ... асыл ... ... ... ... мен ... қызыл қоңыр сиырларын
қашыруға пайдаланылған. Әрі жергілікті сиыр тұқымдарының асылдануына, ... ... ... сауу ... бейімделуіне көп әсер
еткен, тағы алынған ұрпақтары ірі қараның ... ... ... ... ... қызыл тұқымды ірі қарасы – саны жөнінен Кеңес Одағында ... ... ... ... ал Қазақстанда бірінші орын алады. Ол ... ... ... XVIII ... Украин КСР-нің запорожье сұр ірі
қараларын остфрисландия ... ... ... ... ... бұл тұқымның ірі қара малын ангельн ірі қара
малының ... ... ... ... ... ... ... жерлерінде жерсіндіру
тәсілі жергілікті жабайы тұқымның ірі қара ... ... ... ірі ... ... ... ... өтті, сөйтіп қырдың қызыл ірі қара
малы жаңа аймақтарға өніп өсіп ... ... ... ... ... ... ... майлылығын, экстерьерін іріктеп таңдау арқылы
өтті.
Қырдың қызыл ірі қара малы ... ... ауа ... көзге түседі. Малдың түсі ... ... дене ... Кеудесіне қарағанда бөксесі едәуір дамыған. Сүт бездері ... орта ... ... дамыған. Емшектерінің ұзындығы мен ... ... ... кең ... еттері, кеудесі, тері асты клечаткалары, терісі орташа дамыған.
Дене пішіні сүйірлеу, ... ... ... ... ... ... тұрады. Бүкіл тұрқы сопақшалау, ал артқы жағы аз кем
тақтадай жалпақ, түзу және ұзын, ... ... жағы ... ... жөнінен
кең, құйымшағы ұзын. Сирақтары жіңішке, түзу буындары ... ... ... тұяқ ... ... ... шаруашылықтарда орташа сүт өнімділігі 3000-4500 кг, ... ... ... ... асыл ... ірі қара малының сүттілігі
9000-нан 12500 кг-ға дейін жетті. Ірі қара ... ... ... 445-550 кг, ал ... ... ... 800-1000 ... ірі қара малдың үлес салмағы 50-56%. ... 100 ірі ... ... ... төлалуға болады. [9]
Қырдың қызыл ірі қара малын одан әрі асылдандырудың негізі – іріктеу,
конституциясының мықтылығын дамыту, сүт ... және ... ... ... ... ірі қара малының 50 бұқасынан 50 ... ... ... ...  357-Н, Злодей 459-Н, Бенц Удалой 463-Н, Ахмет Сұлтан
29-Н, Аргус 31-Н т.б. ең жақсы ірі қара ... ... Май ... ДН-2, ...... ... ЗАН – 202 ... ірі қара малының асыл тұқымды табындары оңтүстік ... және ... ... ... және Омск ... ... Өзбекстан, Қазақстан шаруашылықтарына да көптеген
табындары шоғырланған.
Қырдың қызыл ірі қара малы ... жеті ... ... ... ... ... ... «Мамлют» және «Токушин», Қарағанды
облысының «Қарағанды» және «Красная поляна» шаруашылықтарында болған.
Латвияның қызыл тұқымды ірі қарасы – ... ... асыл ... ... ... ірі қаралар ангельн және дания қызыл ірі ... ... ... ... ... ... Латвияның
экономикалық жағдайлары, әсіресе май өнеркәсібінің дамуы болды.
Латвияның қызыл ірі қара ... түсі ... ... ... және ... ... Тұрқы созыңқы. Сүт желіні мен кеудесінің орта бөлігі жақсы
дамыған. Желіні үлкен және аумақты, сауылғаннан ... ... ... ... ... ... ... тәрізді, барлық сүт бөліктері ... ... ... ... ... ... аралықтары кең.
Бұлшық еттері, кеудесі, тері асты клеткалары ... ... ... ... ... ... сопақшалау, ішті. Сирақтарының жіңішкелігі
орташа, тұяқтары мықты.
Орташа сүт өнімділігі 3500-4000 кг, ал ... ... ... қара ... ... ... салмағы 500-550 кг. Латвия қызыл ірі
қара малының 21 линиясы бар. Олардың ішінде ең ... Кам ... ... ... ... ... ... Рекс АВ-106, Прамшан ЛВ -342, Атамс
Грестис ЛВ-16798 т.б.
Бқл тұқымды асылдандырудың ... ... ... майлылығын,
тірідей салмағын және еттілігін одан әрі дамыту.
Асыл тұқымдытабандары Латвия, Беларусь, ... ... ... ... асыл тұқымды мал шығару жоспарына ... ... ... республикамызда мал басы 200 мыңнан ... ... ... ... Ақмола, Тоғай, Қарағанды, Орал т.б.
облыстарының колхоздары мен совхоздарында кеңінен тараған. Латвия ... ... ... асыл ... ... ... Қостанай облысының
«Мичурин», Ақмола облысының ... және ... ... Бұл аталған совхоздарда латвия қызыл ірі қара малының өнімдік
көрсеткіштері ... ... ... жерсінуі және бейімділік қасиеті
жақсы болады.
Айршир ірі қарасының тұқымы – Шотландияның оңтүстік ... ... ... ... бойынша айршир ірі қара ... ... ... ірі ... қан алмастыру тәсілімен Тисватер, Голланд,
Фламанд, тағы Альдейнер ірі қара малының ... ... ... десе де. ... ірі қара малы ... ... және Америка
континенттерінде жақсы бейімделген. Бұрынғы КСРО ... Ұлы ... ... ... ... ... 100 бастай Айршир ірі қара
малы Финляндиядан әкелініп, Новгород, Ленинград, Москва облыстарына ... ... ... т.б. ... ... шоғырландырылған.
Бұл ірі қараның түсі – қызыл ала (ақ денесінде қызыл ... ... ... ... ... ақ ... кездеседі. Сиырлары тікелей сүтті
бағытқа жатады, сүйегі ... жұқа ... ... 17-18 см), ... ... ... 123-125 см). Басы ... ... ... ... ... Дене ... орта шеңі ... дамыған
(денесінің қиғаш ұзындығы 157-159 см), кеудесі кең (63-65 см), ал ... ... (36-38 см), ... ... орташа, желіні көбінесе тегене
тәрізді, емшектері тең дамыған, терісі жұқа, жұмсақ.
Айршир ірі қара малы тез ... ... ... ... ... ... ... мемелекетінде аса сүтті сиырларды ... ... ... ... және ... аса ... ... ғұмырлық
сүті 110-117 мың кг-ға жетеді. [7]
Бұзауларының туғандағы орташа салмағы 28-30 кг, 12-айлығында 220-260
кг, сақа ...  450 ... ... 700-800 кг, ал ... ...  660 кг, ... салмағы - 1000 кг ға жетеді.
Ленинград облысының «Новоладожск», «Михайловск», Мәскеу облысының ... ... ... зауытының фермасында Айршир сиырларының сүті жылына 3700-
5000 кг жетеді. Аса сүтті ... сүті 10-14 кг ... ... ... ... және ... мемлекеттерінің
шаруашылықтарында жиі кездеседі. ... ... ... ... орташа майлылығы 4,5%-ға жетуде. Бұрынғы КСРО шаруашылықтарында
бұл көрсеткіш 3,8%-дан 4,47%-ға дейін ... ал ... ... №1 ... ... ... сиыр сүтінің майлылығы 4,5-5,1%, сүтінің белогы 3,5-
3,8%. Айршир ірі қара малының еттілігі орташа ... ... ... ... бұқашықтарының тәулігіне қосатын салмағы 700-850 г,
ұша ... 50-54%, ... ... 60%-ға дейін. Финляндия
мемелекетінде Айршир ірі қара малын асылдандыру жұмысын төрт ... ... ... олар ... және Д деген қарыптармен белгіленген.
Айршир ірі қара малының бұқаларын Қазақстан шаруашылықтарына да ... ... ірі қара ... ... ... ... үшін, әрі олардың желіндерін жақсарту үшін ... ... ... ... облысы «Томаровский» совхозында осындай жұмыстар
іске асырылды. [5]
1.2 Ірі қараның етті тұқымдары
Қалмақ ірі қарасы – етті ... ... ... 350 жыл ... ... ... қалмақтар жергілікті жабайы ірі қара малын іріктеу және
топтау ... ... ... ... Н.П.Кулешовтың дәлелдері бойынша
қалмақ ірі қарасы тік мүйізді Үнді ірі қарасынан, ал басқа зерттеулердің
айтуы ... Азия ... ... дейді. Бұл тұқым ... ... ... ... континенттік және ауа райы қуаңшылықты аудандар да
өте жақсы ... көп ... ... ... ... тез семіреді, көп май
қорын жинайды. Түсі ... ... ... аяғы және ... ... ақ.
Қалмақ ірі қара малының конституциясы мықты, дене құрылысы сымбатты, ... оның ... ... жуан, дене кеудесі кең, бұлшық еттері жақсы
дамыған. ... ... ... қысқа және жалпақ, етті ал бұлшық еті
жауырынымен тұтасып жатады. Жауырын арқасымен тұтасқан жалпақ. ... ... кең ой ... етті және ... ... орташа салмағы
туғандарында 20-25 кг, ал 7-8 ... ... ... тана ... ... кг ... Ірі қара ... орташа тірідей салмағы  400-500 кг, ал
бұқаларыныкі  600-800 кг. Бордақыланған өгізшелерінің ет ... ... ... еті дәмді. Бұл тұқымның Мишка 32, Мишка 15, Манеж 7113,
Зиммер 333, Блок 3218, Боробик 7273 ... ... бар. 1969 ... ... бұл ... саны ... Одағында 1316,1 мың басқа жетті. Асыл
тұқымды табындары Қалмақ АССр-рі, Ставрополь өлкесі, Астрахань, Ростов,
Ақтөбе, Жамбыл, ... ... және ... облыстарындағы колхоздар мен
совхоздарда өсірілген. Асыл тұқымды мал өсіру совхоздары, Ростов облысының
Комиссаровский, Зимовниковский ... ал ... ... мен ... тәжірибе станциясының шаруашылықтары айналысқан. [1]
Герефорд ірі қарасы – етті ... ... ... ... ... XVIII ... ортасынан басталды.
Герефорд ірі қара малы өте төзімді, жер шарының әр жерінде де ... ... ... ... өте жақсы бейімделген, сондай-ақ, жақсы
бордақыланады. Сондықтан бұл тұқым ... және ... ... ... ... Жаңа ... т.б. ... кең
тараған.
Герефорд ірі қара малының дене тұлғасы жалпақ, мойыны қысқа, жауырыны,
арқасы, саны, белі етті ... ... ал аяғы ... түсі қызыл, басы,
бауыры, сирағы, желіні, төсі және құйрығының қылы – ақ.
Еті ... ... ... шығымдылығы 60-65%, ал жақсы
бордақыланғандарында 70%-ға ... Ірі қара ... ... салмағы 800-
1000 кг. Ірі қара малының сүттілігі - 1,5 – 2 мың кг. Ірі қара малының ... ... ... ... емізіп жүргенде арықтамайды. ТМД – ... ірі қара ... ... ... рет ... ... әкелінді.
Әкелінген бұқалары Қазақстан, Повольже және ... ... ... таза ... етті мал өсіретін шаруашылықтарда
өнеркәсіптік және сіңіре шағылыстыру үшін ... Бұл ... ... ... Орал ... ... Семей облысының
«Шалабай»асыл тұқымды шаруашылықтарында шоғырланған.
Қазақтың ақбас ірі қара ... ... ... ... ... және ... ... совхоздарында шығарылды. Бұл тұқымның
пайда болуына алғашқы ... ... ірі қара ... ... әсер етті.
Жергілікті қазақ ірі қара ... ... ірі қара ... ... ... ... қолданылып, қазақтың ақбас ірі қарасы пайда
болды. 1950 жылы асыл ... мал ... ... ... ірі қара малы етті тұқымға жатады. Сирағы, ... ... төсі және ... қылы ақ. Бұл ... іріқара малы тез өсіп,
жетілгіш келеді және етінің сапасы да ... ірі қара қуаң ... ... жақсы семіреді, ірі және балауса
азықтарды да ... ... ... ... көптеген
шаруашылықтарында өсіріледі.
Асыл тұқымды шарушылықтағы үлкен ірі қара ... ... ... ... 500-550 кг, ... ірі қара ... салмағы 700-800 кг–ға
дейін жетеді. Бұқаларының тірідей салмағы 800-950 кг, ал ірі бұқаларының
салмағы 1000 ... ... ... одан да ... ... ... салмағы онша үлкен емес, ұрғашылары 27-
28 кг, ... – 29-30 кг ... ... ... ... күні–түні
бірге болғандықтан, бұзаулары өте тез өсіп ... ... ... ... салмағы енесінен айырғанда 220-240 кг–ға дейін ... ... ... 390-400 кг, ал ... кг. ... ... жас ... әрқайсысы күн тәлігіне  750-850, тіпті 1000
граммға дейін салмақ қосады. [8]
Шортгорн ірі қара ... ... ... ... ... аяғында Тисса өзенінің бойында жергілікті қысқа мүйіздіірі ... ... ... ... шығарған. Бұл ірі қара малының өнімділігін
арттыру үшін голланд және галлоей асыл тұқымды ірі қара ... ... ... ... ... Асылдандыру жұмысында үлкен нәтижеге
жету үшін ... ... ... бірін шағылыстыру, сұрыптау және жұп
таңдау тәсілдерін пайдаланып, ... ... 1822 жылы ... ірі қара малының асыл тұқымдағы кітабының бірінші томы шыққан.
XVIII ғасырдың аяғында Шортгорн ірі қара малы ... ... ... жоғары болуына байланысты әйгілі бола бастады. Осы уақыттан
бастап Шортгорн ірі қара ... ... ... ... ... Австраляға және т.б. мемлекеттерге таза өсіру ... ... ірі қара ... ... бұқаларымен шағылыстыру, ұрпақ
буындарын алу үшін пайдаланады. Өткен ғасырдың аяқ кезінде жаңа ... ... сүт ... өте ... ... ... ... ірі
қара малын асылдандыру жұмысының бағыты өзгереді. Әсіресе, бұл тұқымның
сүттілігіне көп көңіл бөлініп, сүтті-етті ... шыға ... ... ... ... ірі қара ... бірнеше типін
бөлуде, оның ... ... және етті ... бар. Соның нәтижесінде
Шортгорнның сүтті және ... етті ... ... Осы ... ... топтары да бар.
XIX ғасырда Шортгорн ірі қара малы Ресейдің орталық аймақтарында, ... ... ... ірі қара ... ... үшін ... ірі қара бестужев тұқымын шығаруға әсерін тигізді, кейінірек Воронеж
және Батыс Сібірге әкелініп, бұл ... 1949 жылы ... атты асыл ... қара малы ... ... ... етті ірі қара ... ерекше
дамуына байланысты Орталық қара топырақты аймақтарға, Солтүстік Кавказға,
Повольже және Батыс Сібірге, Англия мен Уругвайдан 1002 ... ірі ... ... Ал 1948 ... ... жыл сайын аз-аздан осы тұқымның
шоғырланған аймақтарына қосымша Шортгорн ірі қара малын ... ... ірі қара ... түсі ... әрі ... және алалау түстілері
де кездеседі. Шортгорн ірі қара малының әр түрлі ... дене ... ... ерекшеліктері бар. Етті типке ... ... басы ... ... маңдайы жалпақ; мойыны жуан, қысқа, денесімен
тұтасып ... ... мен белі тік, ... ... кең,бөксесі ұзын, еті
жақсы жетілген, аяқтары мықты, дұрыс ... ... ... ... ірі қара ... етті-сүтті бағыттағыларының экстерьері осы
типке сәйкес келеді. Бұл тип ірі ... ... ... ... ұзын (денесінің қиғаш ұзындығы 154-156 см), мойыны етті ... ... ... ... дамыған, желіндері көбінесе тегене
тәрізді.
Шортгорн ірі қара малы тез ... 3 ... ... ... ... ... 27-32 кг, сиырларының тірідей салмағы 500-
600 кг. Ал, етті типке жататын сиырларының тірідей салмағы ... ... – 850-950, ... ... – 1250 кг ... ... ... жайылымда семіртілген пішпелерінің бір тәулікте қосатын салмақтары
1100-1200 г жетеді. ... ... ұша ... 65-72%. ... қара мал етінің сапасы жоғары әрі өте дәмді. [4]
Сүтті-етті типке жататын сиырларының сүті 2700-3250 ... ... ... 4200 ... ... сүт саууда, ал сүтінің майлылығы
4,9%-ға дейін жетеді. Англияда Шортгорн сиырларының ... 11-18 ... ... ... ... асылдандыру жұмысы ростов облысының «Бузулукский» асыл
тұқымды совхоздарында жүргізілген. Келешектегі мақсат етті ... одан ... ал ... ... жататын сиырларды етті типке жататын
бұқаларымен шағылыстыру, ... ... ... ұрпақ буындыларының
тірідей салмағын арттырып, сырт пішінін етті типке айналдыру. Бұрынғы ... ... ірі қара ... таза өсірді, әрі жергілікті ірі
қара малын өндірістік негізде будандастыру үшін ... ірі қара ... ...... Шотландияда өсіріліп
шығарылған, етті тұқымға жатады. Түсі қара, мұқыл. Етті тұқымға ... ... ... ... ... ... жүзі ... әйгілісі осы Абердин-ангусс
ірі қара малы болады. Бүкіл ... ... ... бірінші орын алады.
Әсіресе бұл тұқым АҚШ-та, Жаңа Зеландия мен Аргентинада көп таралған. ... ... рет 1932 ... ... ... бастаған. Абердин-ангусс
ірі қара малы етті келеді. Денесі дөңгелек, аяғы қысқа, мүйізі жоқ, ... ... ... қысқа денесімен тұтасып біткен. Сан еттері өте
жақсы жетілген. Абердин-ангусс ... ... ... ... және
Шортгорн ірі қара малымен салыстырғанда, кішірек бірақ тез өсіп жетіледі,
еттерінің дәмділігі өте ... Май тері ... ... Ет шығымдылығы
бордақыланған малдарында 65-68%, ал көрмедегілерінде 70%-ға ... ірі қара ... ... ... ... ... Ақтөбе, Орал ... ... ... ... ірі қара малы – ... ... ірі қара ... тұқымы, ал
Шотландияның таулы жағдайында өсіріліп шығарылған. Ірі қара ... ... ... ... сары ... Мал мүйізсіз, мұқыл. Тұқымның айрықша
ерекшелігі – жүні ұзын (20 ... ... ... ... ... Ал дене
құрылысы жөнінен Абердин-ангусс тұқымына ұқсас және сүт ... де ... ... ... салмағы 27-29 кг. Күн тәулігіне  800-ден 1200
граммға дейін салмақ қосады. Ірі қара ... ... ... ... ... 850 кг. Ет ... 65-68%. Ірі ... сүттілігі төмен
(1300-1700 кг).
Галловей ірі қара малының тұқымы Қазақстанның ... және ... ... жайылымдарында өсірілетін жергілікті ... ... ... үшін ... Олардың таза тұқымды табындары ... ... ... шаруашылықтарында өсіріледі.
Санта-гертруда ірі қара тұқымы – АҚШ – тың Техас штатында ыстық климат
жағдайында, жайылымда ... ... ... Зебу ірі қара малын етті
бағыттағы Шортгорн ірі қарасымен шағылыстыру арқылы шыққан ... ... ... Бұл ... ... ірі ... ... өсімдіктерді
жақсы жейді, әрі қорыта алады. [10]
1956 жылы Кеңес Одағында бірінші рет әкеліне бастады. Әкелінген малдың
көпшілігі Қазақстанда оңтүстік ... ... ... қара ... ... Алматы, Талдықорған және Қызылорда облыстарының
көптеген шаруашылықтарында өсіріледі. Ірі қара ... түсі – ... ... ...... ... әукесінің кіндігінің және
ұмасының терісі қатпарлы келеді. Туғанда ... ... 29-30 ... ... 220-240 кг, ал 1,5 ... тайыншалары 400 кг-ға дейін
артады. Ірі қара малының ... ... 560-620 кг, ал ... ... дейін, бұқалардың салмағы  880-1180 кг , 12 айлық ... күн ... ... г ... ... Етінің сапасы
жақсы. Ет ... 60-66% ... ... АҚШ ... ... ... ет ... 71%-ға жетті, ірі қараларының
сүттілігі төмен. Асыл ... мал ... ... Қазақстанда Панфилов
ауданының шаруашылықтары айналысады. Жалпы бұл тұқым Қазақстанда және ... ... ... ірі қара малдарын өнеркәсіптік тәсілмен
будандастыру үшін қолданылады. Тұқым қуалау қасиеті ... ... ... ... асылдандыру жұмыстарының нәтижесінде санта-
гертруда тұқымының «Жетісу» жаңа ... типі ... (2000 ж). ... ... ... ыстық климатқа төзімді, қан паразиттері ауруларына
төтеп бергіш, ірі сабақты азықты тиімді пайдаланады, өсу ... ... ... ... ... жағдайына көнбіс ( Н.Ә.Жазылбеков,
Б.К.Назарбеков).
2.ӨЗІНДІК ЗЕРТТЕУ
2.1 ШАРУАШЫЛЫҚҚА СИПАТТАМА
«Ағайын» шаруа қожалығындағы мүйізді ірі қара малды қолдан ... ... ... ... Май ... «Ағайын» шаруа қожалығында
келісім-шартты (№10ГЗ) жұмыс атқарылды.
Атқарушы: кіші ... ... ... ... ... ... ... Павлодар облысы Май аданы Баскөль
ауылындағы «Ағайын» шаруа қожалығында жүргізілді. Онда өсірілетін 148 ... ... ... жас аралықтары:18 - құнажын, 13 - үш ... 37
- төрт ... 45 - бес ... 17 - алты ... 11 - жеті ... ал 7 -
сегіз жастан жоғары ана малдар ... ... ... ... ... тік ішек ... жатыр мойнын ұстап
(ректоцервикальдық) тәсіл арқылы. ... ... ана ... ... ... ... 0,25 мл. түтікше (пайет) күйінде дайындалып
қатырылған шәуетті пайдаландық.
| |
| | ... ... ... - Амур атты бұқа № 11613, ... ... - ... қандылығы 7/8 сим., шығу тегі Калмышенский асыл тұқымды
зауд, шешесінің өнімділігі - 4950 кг. 3,8 %, ... ... мен ... - 5948 кг. 4,37 ... ішек арқылы ұрытандырылған 148 баст ана малды жылдың төрт ... ... ... Зерттеу есебі бойынша қыста 28 ... 70 бас, ... 22 бас, ... 18 бас ана мал ұрықтандырылған. Бұл
көрсеткішке қарағанда қыста 18,9 %, 48,2 %, 14,8 %, 12,1 %-ды ... ана ... ұрық ... дәрежесі 91 %. Дегенмен, зерттеу көрсетіп
тәжірибе дәлелдегендей ересек сиыр мен ... ... ... рет
ұрықтандырған қорытындыға қарағанда 71 % ... 57 % ... ... Екі ... ... ... ... қарағанда, құнажындарға ұрық
тоқтау дәрежесі 16 % жоғары ... ... ... ... ... құнажындардың барлығы іштенген, ал ересек сиырлар үшінші
рет ұрықтандырылғаннан.
Біздің ... ... ... ... ... ... 148 бас ... тұқымды ана малдардың 18,9 % ... 48,2 ... 14,8 % ... 12,1 % күз ... ... ... ана малдардың ұрық тоқтау дәрежесі 91 %. Жуан сиыр
мен құнажын топтарын бірінші рет ... ... 57 ... 71 % ұрық тоқтағанын ... ... ... ұрық ... ... 16 % жоғары;
3) Екінші рет ұрықтандыру арқылы құнажындардың ... ... ... ... ... рет ... ... буаз болған.
2.2 Ірі қараның сүтті-етті тұқымдары
Симментал асыл тұқымды ірі қара малы – етті-сүтті тұқымға ... ... ... ... Германияға, Чехословакияға,
Ресейге, Оңтүстік Америкаға әкелінген. Бірақ Оңтүстік ... мен ... ... жоқ. ... мемелекеттеріне көп таралып, жергілікті ірі қара
малын асылдандыру үшін қолданылады.
Біздің мемлекетке симментал ірі қара малы ... ... ... бастады. 1926-1927 және 1930 жылдарышет елдерден әкелінген
симментал ірі қарасы асыл ... мал ... ... ... роль ... Жаңа ... ... аудандарда жақсы бейімделіп
жерсінебастады.
Бұрынғы Кеңес Одағында симментал ірі қара малы саны ... ... (14 млн. ... әрі барлық республикаларға тараған. ... ірі қара ... ... үшін ... себебі бұл тұқым етті
және сүтті, ал тірідей ... ... ... сары ала, ... аласыда кездеседі. Дене құрылысының
сипаттамасы: басы ... ... ... ... ... арөасы мен белі
түзу және жалпақ, жауырыны ұзын, сандары етті, ... ... ... ... ... жақсы жетілген.
Терісі мықты, ауыр (тірідей салмағының 14%-ы). ... өте ... ... ... туғанда 35-46 кг-ға дейін тартады, 6
айлығында ... ... ... Ірі қара ... ... тірідей салмағы
550-650 кг, бұқаларының салмағы ... кг. ... ірі қара ... 870 кг дейін жетсе, бұқаларының салмағы 1300 кг жеткен.
Симментал ірі қара малы жақсы бордақыланады, ал ... дәмі ... ... ... 800-1000 г ... қосады, ( 18 –айлығында
тірідей салмағы 440-480 кг жетеді). Жас ... ет ... ... ... 64%- ға ... әр ... ... Украина шаруашылықтарындағы симментал ірі
қара малының сүттілігі 9000 кг–ға ... ... атты ірі қара малы ...  305 ... ... майлылығы 3,9% 12950 кг сүт берген. Ондай
сүтті сиырлар бұл тұқымда көп.
Қазақстанда бұл ірі қара ... ең ... ... ... және «Павлодар» асыл тұқымды ... ... ... «Северо Убинск» асыл тұқымды совхоздарында Павлодар және орал
облысының колхоздары мен совхоздарында ... асыл ... ... ... ірі қара малы Ақмола, ... ... ... ... ... Семей және Шымкент облыстарында өсіріледі.
Швиц асыл тұқымды ірі қара малы – ... ... ... Бұл ірі қара ... ... бойы іріктеу, сұрыптау арқылы
шығарылған, ... ... өте ... бейімделген. Бұл тұқым сүтті-етті
бағытқа жатады. Сондықтан сүтті дееттіде жақсы беретін тұқым. Түсі ... және ... ... XIX ... швиц ірі қара ... ... ... Испанияға және т.б. ... әрі ... мен ... ... ... ... айырмашылығы көп, асылдандыру жұмысында да
айырмашылығы бар, төл өсіру, бағу күтуінде де өзгешеліктері бар, әр түрлі
мемлекеттерде швиц ірі қара ... ... ... бар.
Италия мен Францияда швиц ірі қара ... ... ... үлкен,
сүттілігі өте жоғары, ал еті сапалы. Австрия және ФРГ мемлекеттерінде швиц
ірі қара малының ... ... дене ... ... ... етті типті
болып келеді. Сүтінің көрсеткішіжоғары ... ... ... ... асылдандыру кітабы бойынша, 4200-5000 кг жетсе, сүтінің
майлылығы 3,6-4,0%.
Еуропада аса сүтті сиырларының сүті 9500-17100 ... ... ... ( ... ... 5%-ға ... жетеді.
АҚШ-та Швиц ірі қара малы өте ірі, конституциясы ... ... ... жатады. Асыл тұқымды кітабқа кірген сиырларының сүті 5000-5600 кг,
сүтінің майлылығы 4,0-4,1%. Аса сүтті, кейбір ... сүті 15800 ... ... сүті 139 мың кг ға жетеді. Ресейгк Швиц ірі қара ... ... орта ... түсе ... ... жақсы дегентабындары
Смолинск облысының шаруашылықтарында шоғырланығн, әсіресе Тимирязев ... ... ... Мойнов а.ш. мектебінің
шаруашылықытарында. Асыл ... ірі қара ... ... да ... әкелінген, онда жергілікті ірі қара малы ... ... ... жұмысын жүргізген. өткен ғасырдың 80-жылдары Швиц ірі
қара малын Марин республикасына да әкелген, онда ... Юрин атты ... ... ... ... ... ... бұл іріқара малының сүтті
етті типі көп тараған, ал кейбір табындарда сүтті немесе сүтті етті ... ... ... Швиц ірі қара ... етті ... ... қарағанда дене тұрқы
ұзын, төрт бұрышты, еті орташа жетілген, тірідей салмағы онша үлкен ... ... ... ... келеді.
Сүтті етті типті сиырларының дене бітімі ықшамды, еті жақсырақ ... ... ... жіне сүт ... ... ... ... жататын сиырларға
қарағанда кемдеу. Швиц іріқарамалының түсі ... ал ... ... ... ... мойыны, дене тұрқысының ... ... ... Сиырларының басы қысқа, маңдайы жалпақ, мүйіз ұштары қаралау, дене
тұрқы ұзындау (денесінің қиғаш ұзындығы – 156-160 см), ... белі ... кең (67-69 см) және енді ... Швиц ірі қара малы өте ірі ... ... 129-132 см), ... ... алшақ орналасқан (жіліншік
орамы 19-20 см), терісі жұқа, тығыз: желіні аумақты, ешшегіцилиндр тәрізді,
сүт тамыры жақсы ... ... ... 33-40 кг, 12 айлықтарында 260-300 кг
жетеді. Сақа сиырларының тірідей салмағы  480-550 кг, бұқалары ... ... ... ... – 800 кг–ға, бұқалары 1300 кг –ға жетеді. Швиц ірі қара
малының етінің сапасыжақсы. ... ... ... ... 750-1000 г дейін салмақ қосады. Ұша шығымы 50%-дан 60%-ға
дейін жетеді, әринебұл ... ... ... ... және тірідей
салмағына байланысты.
Швиц ірі қара малының жерсіну қасиетіне және ... ... ... ... Украина, Қазақстан және орталық Ресейде
жергілікті ірі қараны асылдандыру үшін ... ... ... ... ... ... ... шағылыстырып жаңа көптеген
тұқымдар шығарады. Осындай жұмыстардың арқасында: 1944 жылы Костром, 1950
жылы ... 1950 жылы ... 1960 жылы ... 1973 ... ... ірі қара малының тұқымы шықты. Бұл аталған ірі ... шығу ... өнім ... дене ... дене бітімі және түсі бір
біріне өте ұқсас. Сондықтан қоңыр ... Швиц ірі қара ... ... асыл
тұқымды малдармен асылдандыру жұмысы бір ... ... ... ... өте зор, ... ... бұқаларды алмастырады, сол арқылы
малдардың генетикалыұқ қасиеттерін сақтап, аталық із, туыстас топтардың ... әсер ... Швиц ірі қара ... асылдандыру жұмысының негізгі
мақсаты сүтейту және сүтінің майлылығын арттыру, ... ірі, сырт ... әрі ... жақсы дамыған, қазіргі өндірістік технологияға ... тип ... Жаңа ... Швиц ірі қара малын шығару үшін бұрынғы КСРО
шаруашылықтарында АҚШ тан осы тұқымның бұқаларын әкелген. Тула ... атты асыл ... ... шет ... ... мен ... ұрпақтарының сүті өте жоғары, желіні астау және
тегене ... ... ... ірі ... ... ... жатқан.
АҚШ – тан Қазақстан Республикасының көптеген облыстарында Швиц ірі қара
малының бұқаларын әкелген. Алматы облысы Алматы мемлекеттік мал асылдандыру
станциясындағы екі Швиц ірі қара малы ... ... сүті 305 ... 11000 кг, ... ... 5%-ға жеткен. Осы бұқалардың ... ... ірі қара ... ... ... ... жақсы
көрсеткіштерге ие болған.
Алатау ірі қара тұқымы – сүтті-етті тұқымға жатады. Ол Қазақстан мен
Қырғызстанның оңтүстік – ... ... ... және ... ірі ... Швиц және Кострома ірі қара малының тұқымымен шағылыстыру арқылы
өсіріліп шығарылған, Швиц ірі қарасы ... ... рет ... ... ХХ ... басында әкеліне бастады. Сол уақыттан бастап
жергілікті қазақ ірі қара ... швиц ірі қара ... ... ... ... түсі ... әр ... реңді қоңыр келеді. Дене құрылысы
жағынан швиц тұқымына ұқсас. Басы үлкен, мойыны жалпақ және орташа етті ... мен белі ... ... ... ... кең, ... ... орташа, ұзын, түзу, мықты. Тұяқтры да мықты.
Ірі қараларының сүттілігі ... кг, ... ... ... сиыры көп. Мысалы Березка ірі қара малынан 10300 кг сүт алады, ... ... ... жетеді. Ірі қара малының тірідей салмағы 500-
550 кг, ал ... 850-1040 кг ... ... ... қасиеті жақсы. Пішпелері тәулігіне 800-900 г-ға
дейін салмақ қосады, ал ірі қара ... ет ... 53-55% ... ... - 60% -ға ... ... ... линиялары – Марс 1013, Аметист 252, Пурин 514 және
Азот-Витаминбұқалары. Бұл тұқымды ... ... асыл ... ... еді ... облысының Ленин атындағы совхозы,
Алматы облысының «Ақсай» совхозы мен «Луч ... және ... ... асыл ... фермалары. Алатау ірі қара малы Алматы,
талдықорған, Шығыс Қазақстан облысының ... мен ... ... ... бір ... ... өсіріледі.
Алатау сиыры бүгінгі таңда Қырғыз Республикасының ... ... ... ... ... 80 ... ... жұмыстар аяқталып, қазақтың қоңыр сиырының сүтті типі шығарылды
(Ж.Сүленов, ... ... ... ... ... ... ет ... сапасы да жақсы. Алатау сиырына тән жергілікті мал
азығы мен табмғат ... ... ... Асыл тұқымды
сиырларының сүттілігі 5000 ... ... ... майллығы 3,8%, желін
индексі 52%.
2.3 Етті тұқымдардың ... қара ... ет ... ... ... ... ... жерлерінеқарай мынадай топтарға бөледі: классикалық ... және ... ... ... ... топ; аса ... климаттың будандық тұқымдары және еуразиялық
далалық тұқымдар.
1. Классикалық британ ... ... мен ... туындыларының (
герефорд, галловей, абердин-ангусс, қазақтың ... ... ... сипаттары мынадай: өсу энергиясы жоғары, қарқынды, бордақылауға,
ауа райы бірқалыпты аймақтарда жайылымды тиімді пайдалануға жақсы бейім, 14-
16 айлық ... ... ... ... ... бере ... ... өсіріліп шығарылған басқа тұқымдардан бұлардан өзгешелігі –
ересек малдар қосымша салмақты жақсы қосады, ... етті ... ... ұзақ ... және ... ... ұзақ сақтай алады, тез
семіреді, төлдегіш, әрі ... ... ... ... бағалы өнімділік сапалары туынды тұқымдар мен
тұқымдық топтар өсіріп шығаруға негіз болды. ... ... ... ... ... санта-гертруда, бифмастер, брафорд; Францияда –
менанжу мен американ; Қазақстанда – ... ... ... мен ... ... ... италиялық-француздық (романдық) тұқымдары тобына:
шароле, лимузин, аквитандық ашық ... ... ... ... ... Бұл ... малдарының дене тұрқы ірі ... және ... ... ... ... май ... ... энергиясы
жоғары болады, мұның өзі олардан мәрмәрлігі аса жоғары емес, ... ... ет ... ... береді. Төлдердің ірі туатындығына
орай бұл тұқым малдарында қиналып ... және ... өлі тууы ... ... тұқым малдары әулиекөл, украина жаңа етті ... АҚШ – та – ... ... ... ... ... Португалияда –
мирандезе, мартеленге және элентанджано тұқымдарының өнімділік ... ... ... ... ... ... ... олардың тез өсіп-өнгіштілігін арттыруға, төлдерінің туу
ірілігін ықшамдауға және етінің сапасын жақсарта түсуге бағытталған.
3. Ыстық ... ... ... етті мал тұқымдарын зебумен және
бизонмен будандастыру арқылы шыққан (бұларға жататындар: санта-гертруда,
бифмастер, ... ... ... ... симбразин, брангус,
бифало және басқалар). Будандық тұқым малдарының ерекшелік ... олар ... ... ауа райына, күн көзінің жоғары радиациясына,қан
– паразит ауруларына төзімді болады, сондай ақ құрамында ... ... ... ... ... ... қоректене алатын қабілеті бар.
Сиырлардың төлдегіштігі онша ... ... олар 1,5-2 ... бір ... етінің сапасы жөнінен будан малдар еуропалық тұқымдарға жете
қоймайды. Еті ... ... ... ... мәрмәрлігі шамалы және дәмі де
аса тіл үйіре қоймайды.
Будандық тұқым мадарын генетикалық жақсарту ісі олардың жаңадан ... ... тез өсіп ... және ... сапасын арттыру
бағытындажүргізілуде.
4. Еуразиялық далалық тұқымдары Еуропа мен Азия ... ... ... және жартылай қуаң аймақтарында шығарылған. Бұларға
қалмақ, моңғол, ... тува және ... мал ... ... Далалық
тұқым малдары тез өсіп-өнгіш, азықтандыру мен күтіп-бағу жағдайларында ... тез май жиып ... ... ет ... да ... тұқым малының жақсы жетілген түктері қабаты оларды жылдық едәуір
мезгіл бойы жайылымда күтіп – бағуға мүмкіндік береді. ... ... ... мол жинаған теріасты майлары мен ішмайлары да мүмкіндік туғызады.
Еуразиялық далалық тұқым малдарына ... ... ... ... еттерін дамытуды жақсартуға бағытталған.
Қазіргі етті тұқым малдары өздерінің өнімділік және биологиялық
сипатты белгілеріне ... еті ... ... ... ... ... етті тұқым малдарын өздерінше жіктеп ұсынған. Онда ірі,
орташа мөлшерлі және ұсақ тұқымдар бойынша олардың тірідей ... ... даму ... ... ... және ... дамыған) сондай-ақ сүттілігі
(жоғары, орта, төмен) есепке алынған.
Бұл жіктеме бойынша Қазақтың ақбас сиырын сүттілігі орташа және бұлшық
еттері біркелкі жай ... және ... ... дене ... орташа тұқымға
жатқызуға болады.
Француз селекцияшылары малдарды шағылыстыру кезінде аталық немесе
аналық мал ретінде пайдалануына қарай жіктейді.
Будандастыру ... ... ... ... ... ... сапалық қасиеттері болуға тиіс: жоғары өсу қарқыны, дене
тұрқының ірілігі, ... ... ... даму және ... ... ... тұқым малдары – жақсы төлдегіштігі, орташа немесе ... ... ... ... дене тұрқы.
1-кесте. Тұқымдардың жіктелуі
|Аталық тұқым ... ... |Қос ... ... ... |Абердин-ангусс ... фриз ... ... ... қоңыр түсті тұқымы |
|Киан |Герефорд ... сары ... ... |
| ... ... ... |Конвертер ... ... ... ... ... | ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... |
|Днепр өңірі тұқымы |Браман | |
| ... | |
| ... ... сиыры | ... ... ... тектік қорының түрлері ... ... ... ірі қара мал ... бар ... ... ... ғана бір түрлеріне бас назар аударылған. Мәселен, ... ірі қара мал ... 90% - дан ... ... екі ... ... қара ала фриз және ... ала тұқымдарының үлесіне тиеді. Ал,
керісінше, Канадада тек етті ірі қара мал шаруашылығында ғана ... ... ... ... ірі қара мал етін ... тек ... ... малдарын өсіріп
өндіруге негізделген. Анағұрлым кеңірек тарағандары – симментал, күрең және
пинцгауз тұқымдарының ... Бұл ... ... тәулігіне орта есеппен
1145-1199 грамм қосымша салмақ қоса отырып, бір жасында 435-439 кг салмақ
тартады. Сойыс шығымы ... ... ... және өндірістік – санитарлық шаралар
жиынтығы ірі қара шаруашылығын ... ... ... ... жоғарылатуды және жоғары сапалы өнім алуды қамтамасыз ... қара ... ... ... ... ... ... оларға алғашқы, жұмыс орнындағы кезеңді нұсқауларды беруі тиіс.
Ірі қара шаруашылығында еңбек шарты қора – жай ... ... шаң – ... және ... ... тез ... шуға және физикалық ауыртпашылыққа байланысты
болады.Соған байланысты құс шаруашылығындағы ... көп ... ... ... қара ... еңбегі бұлшық ет күшін
қажет ететін физикалық жұмыстар.
Ірі қара ... ... ... және ... ... етіледі.Арнайы киім – бұл ... ... және ... факторлардың әсерінен қорғайтын құрал.Арнайы
киімге кеудеше, комбинезон, ... ... ... резеңке шұлықтар
жатады.
Ірі қарамен жұмыс ... 18 – ге ... ... және ... ... ... көрсетушілерге арнайы киімнің сыртынан
басқа киім киюге, мал қора – ... ... ... және ауру ірі ... шикі ... ... тыйым салынады.
Ірі қара шаруашылығындағы жұмысшылардың барлығында ... ... ... ... ... медициналық
тексерудің нәтижелері, инфекциялық аурулармен ауырса, ол туралы мәліметтер,
профилактикалық егулер туралы жазылады.
Ветеринариялық ... ... ауру ірі ... және ... ... ... олар үшін жеке ... сақтауы ас қажет.
Ветеринариялық – санитариялық өткелде жұмысшылар мен ... ... ... киім ... ... да, душқа түсіп, арнайы киімдерді
киіп ферманың өндірістік аймағына өтеді.Ірі ... ... ... ... аяқталған соң, жұмысшылар мен мамандар душқа
түсіп, арнайы киімдерді өткізіп, өз ... ... ... ... шығады.Арнайы киімдерді үйге алып кетуге немесе сол ... ... ... ... ... ... қара ... жұмысшыларын мамандық ауруына шалдығудан сақтау
үшін кешенді шаралар жүргізіледі: ірі қара қора – ... ... ... ( ... ... ... ... құрамы,
жарықтандыру ) , тиімді желдеткіш және канализация орнату, жүйелі түрде
дезинфекция, ... ... ... ауру ... ... ... территорияны көгалдандыру және т.б.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазіргі асыл тұқымды ірі қара малын шаруашылық жағдайына қарап үш топқа
бөледі: сүтті, сүтті-етті немесе ... және етті ... ... ... ... деректері бойынша сүтті тұқымының қара
ала тобына: қара ала, ... ... қара ... ... голланд,
британия фризы, немістердің қара аласы, данияның қара аласы, польшаның қара
аласы ... ... ... топқа: қырдың қызылы, эстонияның қызылы,
литваның қызылы, горбат қызылы, польшаның ... ... ... ... ... ... жатады. Ал етті-сүтті тұқымының сары
ала тобына: симментал, сычев және монбельярд; ... ... ... ... ... лебедин, алатау, кавказдың қоңыры, карпаттың
қоңыры, юрин тұқымдары.
Ұзақ уақыт жүргізілген асылдандыру жұмыстарының ... ... ... «Жетісу» жаңа тұқымдық типі шығарылды (2000 ж). Жаңа
тұқым типінің ... ... ... ... қан ... ауруларына
төтеп бергіш, ірі сабақты азықты тиімді пайдаланады, өсу энергиясы ... ... ... ... ... ... ( Н.Ә.Жазылбеков,
Б.К.Назарбеков).
Қорытындылай келе, ірі қара малының тұқымдарын көбейту халық үшін
маңызы зор. Ірі қара ... ... ... ... үш ... бөлген
болатынбыз, сол үш топтың да халыққа тиімділігі аса зор.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1 Каримов Ж.К, Ірі ... ... - ... Қайнар 1995 ж
2 Жазылбеков Н.Ә Ірі қара шаруашылығы ... ... А.Ә, ... Ш.Д, ... Д.Қ, Жазылбеков Н.Ә Ірі қара
шаруашылығы -Алматы Триумф 2006 ж
4 ... Ш.Д,. Ірі қара ... ... 2005 ж
5 ... Д.Қ, Ірі қара ... -Алматы 2005 ж
6 Жазылбеков Н.Ә Ірі қара шаруашылығы -Алматы Триумф 2006 ж
7 Төлебаева Б.К Ірі қара шаруашылығы -Алматы Қайнар
8 Досқали ... Ірі қара ... ... ... 2006 ... Қ.П Ірі қараны бордақылау - Алматы Қайнар 1995 ж
10Оразбеков Ж , Ірі қара шаруашылығы -Алматы ... 1991 ж

Пән: Ветеринария
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 32 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 100 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстанда өсірілетін сүтті-етті бағыттағы ірі қара тұқымдары11 бет
Ірі қара төлін өсірудің маңызы34 бет
Ірі қараны өнімділігі бойынша кластау8 бет
Етті бағыттағы сиырларды өсіру21 бет
Сиыр етін өндірісте қолдану7 бет
1. М.Қалтаевтың шығармашылық мұрасы 2. Ағартушы-демократтық бағыттағы ақын-жазушылар»15 бет
Iрiмшiктi өңдiретiн және сүттi ұйытатын жабдықтардың негiзгi есептеулерi6 бет
«Сүттi тасымалдайтын және сақтайтын жабдықтар »9 бет
Абай Құнанбаевтың діни-ағартушылық бағыттағы туындылары74 бет
Алты айдан асқан сүтті-етті тұқымның ұрғашы бұзауларын күтіп-бағу және азықтандыру32 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь