Алматы қаласын қалыптастырудағы географиялық және экологиялық мәселелер3і

МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
І. АЛМАТЫ ҚАЛАСЫ ҚАЛЫПТАСУЫНЫҢ ГЕОЭКОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
5
1.1 Алматы қаласының физика.географиялық ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... 5
1.2 Алматы қаласының экологиялық жағдайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1.3 Табиғи ортаның қалыптасуындағы гидроклиматтық факторлар ... ... ... 8
1.4 Қаланы ластаушы көздердің сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 12
ІІ. АЛМАТЫ ҚАЛАСЫНЫҢ ҚОРШАҒАН ОРТА ЛАСТАНУЫНЫҢ
НЕГІЗГІ КОМПОНЕНТТЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

16
2.1 Алматы қаласы атмосфералық ауасының әртүрлі заттармен ластануы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
16
2.2 Ластаушы заттардың Алматы қаласының топырақ грунттарына
әсері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
18
2.3 Автокөлік тастандыларынан ластану үлесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 21
2.3 Өндіріс қауіптілігі категорияларын анықтау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 25
2.4 Алматы өңіріндегі антропогендік жүктемеге байланысты геоэкологиялық құрам бөліктердің ластануы (ауа мен су мысалында) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

26
ІІІ. АЛМАТЫ ҚАЛАСЫН КӨРКЕЙТУ ШАРАЛАРЫН ҰЙЫМДАСТЫРУ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
32
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 34
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 39
КІРІСПЕ
Курстық жұмыстың өзектілігі: Алматы қаласы еліміздегі ең ірі мегаполис болып табылады. Мегаполистің дамуы мен әлеуметтiк-экономикалық тұрғыда тұрақты iлгерi жылжуы, республикалық бюджеттiң төрттен бiр бөлiгiн қамтамасыз етуi осының айқын белгісі. Сондай-ақ өндірістің өсуі, экономиканың дамуы мен халықтың әл-ауқатының жақсаруы қоршаған орта мен экологияға кері әсерін тигізуде. Ауаны ластаушы стационарлы, қозғалмалы көздердің жылдан-жылға артуына байланысты қала атмосферасының ластану деңгейі халықтың денсаулығына кері әсерін тигізіп отырғаны аса маңызды экологиялық проблемаға айналып отыр.
Соңғы жылдары Алматы қаласының экологиясы автокөлік және өндіріс тастандыларынан, өңіріндегі антропогендік жүктемеге байланысты геоэкологиялық құрам бөліктердің ластануы, қаланың географиялық қолайсыз орын тепкені көптеген мәселелерге алып келіп отыр. Алматы қаласының экологиялық мәселелерін шешу мақсатында қаланың экологиялық ластаушы көзерін анықтап, мәселелерді шешу жолдарын көрсету.
Курстық жұмымыстың мақсаты мен міндеттері: Алматы қаласын экологиялық және географиялық мәселелерді шешу, ластаушы көзерді анықтау, қаланы көркейту шараларын ұйымдастыру
Осыған байланысты келесі міндеттерді шешу көзделген:.
-Алматы қаласының физика-географиялық ерекшеліктері, қаланың орналасыу аймағы;
-Алматы қалалық экожүйесінің экологиялық жағдайын қарастыру;
- Алматы атмосферасының ластаушы көздерін анықтау;
-Атмосфералық ауаның ластану деңгейінің сипаттамасы;
-Топырақ грунттарының ластану деңгейін анықтау;
- Су бассейндерінің ластану деңгейін анықтау;
Зерттеу нысаны болып Алматы қаласының экологиялық және географиялық мәселелрі болып табылады.
Дисертациялық жұмыстың ғылыми жаңалығы. Дисертациялық зерттеу барысында ғылыми жаңалық ретінде мынадай нәтижелер алынды:
- Алматы қаласының эколгиялық және географиялық мәселелерін шешу жолдарын көрсету;
- Алматы қаласының қалыптасуында, агломерациясының дамуында экологиялық ластауыштарды анықтау;
- Қаланы көрекйту шараларын ұйымдастыру;
Күтілетін нәтижелер: Автокөліктердің шығаратын улы газдармен күрес жүргізу өте қиын. Себебі мына шараларды да іске асыру қажет: ауыр жүк машиналардың қаланың ішімен жүруге тыйым салу, бір маршутпен жүретін бірнеше автобустардың шоғырлануына жол бермей, бензинмен жүретін көліктердің ауаға шығаратын газдарын ұстап қалатын бақылап-реттегіш қондырғыларды пайдалану, сондай-ақ барлық жеңіл, жүк және қоғамдық автокөліктерді газға көшіру тиімді. Ол үшін қаланың іші мен сыртындағы жанармай құю бекеттерін жауып, олардың орнына газ құю бекеттерін орнату қажет. Сондай-ақ, жылу жүйелеріндегі мазут, көмір пайдалануды толықтай газбен алмастыру керек. Сонан соң қала ішіндегі құрылыс заттарын сататын базарларды, бірінші кезекте, сыртқа көшірген жөн. Өйткені, ауаның ластануына құрылыс заттарының да қосып отырған үлесі аз емес.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Коробкин В.А., Лященко Л.В., Лищенко Г.Х., Стуканов В.А. Токсикологические свойства сточных вод. Алматы
2. Белозеров Е.С. Современные проблемы оценки движущих факторов здоровья. Население-гигиена окружающей среды 1998. 3-4 бет.
3. Кенесариев У.С., Мусин Е.М., Амрин М.К. Гигиеническая оценка техногенных биохимических провинций Республики Казахстан и их клинико-эпидемиологической классификации // Сб. Актуальные вопросы гигиены и профпатологии в Казахстане. Алматы. 1994, 129-133 бет.
4. Құлқыбаев Г.А. Медицинские аспекты экологии / Караганда, 1995. 25-29 бет.
5. Острикова В.М., Байжанова М.К. Газопоглатительная, пылеулавливающая способность деревьев и кустарников в условиях г. Алматы / Сб. Региональное использование и охрана природных ресурсов Северного и Центрального Казахстана. Алматы. Изд. ГВС, 1999, 143-144 бет.
6. Фурсов В.И. Содержание свинца в окружающей среде и в организме жителей г. Алматы и ее пригородов. Информационное письмо 1995 жыл
7. Молдақұлова М.М. Экологические проблемы крупных городов // Здр. Казахстана № 5 1996, 24-27 бет
8. Ренкевич В.Э. Экологические проблемы столицы // Здравоохранение Казахстана, № 4, 1995, 19-21 бет
9. Шардабаев М.С. Экологическое районирование крупного промышленного города // Методические рекомендации, Қарағанды қ. 1994 жыл
10. Щербак В.Г. Роль растительных индикаторов в выявлении загрязнений окружающей среды / Тезисы докладов конференции/ Окружающая среда здоровье человека. Барнаул, 1991, 63 бет
11. Омарова М.Н., Байназарова С.Ж. Алматы қаласын техногенді әсеріне байланысты аймақтарға бөлу, Алматы, 1998, 66-69 бет
12. Омарова М.Н. Алматы қаласындағы өсімдіктерді ауаны ластауынан қорғауға пайдалану. Проблемы окружающей среды в республике Казахстан, Алматы, 1998, 70-72 бет
13. Жаркинов Е.Ж. Состояние экологической ситуации в Алматинской области и актуальные задачи научных исследований в этом регионе. Проблемы окружающей среды в Республике Казахстан, Алматы, 1998, 125-128 бет
14. Сабырбаева Х.С., Чигаркин А.В. Қолданбалы және медициналық экологияға кіріспе Алматы қаласы, Қазақ университеті, 2004 жыл, 36-52 бет
15. Скаков А.А., Елеуова К.Т. Оценка окружающей среды Алматинской области. – Алматы: Ғылым, 2002. –136 б.
16. Методика расчета концентраций в атмосферном воздухе вредных веществ, содержащихся в выбросах предприятий. РНД 211.2.01.01. –97. – 49 б.
        
        ҚАЗАҚСТАН РИСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
КУРСТЫҚ ЖҰМЫС
АЛМАТЫ ҚАЛАСЫН ҚАЛЫПТАСТЫРУДАҒЫ ГЕОГРАФИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ... ... ... ... ...
КІРІСПЕ ...........................................................................................................
3
І. АЛМАТЫ ҚАЛАСЫ ҚАЛЫПТАСУЫНЫҢ ГЕОЭКОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЫ.............................................................
5
1.1 Алматы қаласының физика-географиялық ерекшеліктері.......................
5
1.2 Алматы қаласының ... ... ... ... ... ... ... Қаланы ластаушы көздердің сипаты.........................................................
12
ІІ. АЛМАТЫ ҚАЛАСЫНЫҢ ҚОРШАҒАН ОРТА ... ... ... Алматы қаласы атмосфералық ауасының әртүрлі заттармен ластануы..............................................................................................................
16
2.2 Ластаушы ... ... ... ... ... ... Автокөлік тастандыларынан ластану үлесі..............................................
21
2.3 Өндіріс қауіптілігі категорияларын анықтау.............................................
25
2.4 Алматы өңіріндегі антропогендік жүктемеге байланысты геоэкологиялық құрам ... ... (ауа мен су ... ... ... ... ... ҰЙЫМДАСТЫРУ............................................................................................
32
ҚОРЫТЫНДЫ.................................................................................................
34
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ............................................
35
КІРІСПЕ
Курстық жұмыстың өзектілігі: Алматы қаласы еліміздегі ең ірі мегаполис болып табылады. Мегаполистің дамуы мен ... ... ... ... ... ... ... төрттен бiр бөлiгiн қамтамасыз етуi осының айқын белгісі. Сондай-ақ өндірістің өсуі, ... ... мен ... әл-ауқатының жақсаруы қоршаған орта мен экологияға кері әсерін тигізуде. Ауаны ластаушы стационарлы, қозғалмалы ... ... ... байланысты қала атмосферасының ластану деңгейі халықтың денсаулығына кері әсерін тигізіп отырғаны аса маңызды ... ... ... ... ... ... ... экологиясы автокөлік және өндіріс тастандыларынан, өңіріндегі антропогендік жүктемеге байланысты геоэкологиялық құрам бөліктердің ластануы, қаланың географиялық ... орын ... ... мәселелерге алып келіп отыр. Алматы қаласының экологиялық мәселелерін шешу мақсатында қаланың экологиялық ластаушы ... ... ... шешу ... ... жұмымыстың мақсаты мен міндеттері: Алматы қаласын экологиялық және географиялық мәселелерді ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру
Осыған байланысты келесі міндеттерді шешу көзделген:.
-Алматы қаласының физика-географиялық ерекшеліктері, ... ... ... ... ... экологиялық жағдайын қарастыру;
- Алматы атмосферасының ластаушы көздерін анықтау;
-Атмосфералық ауаның ластану деңгейінің сипаттамасы;
-Топырақ ... ... ... ... Су ... ... деңгейін анықтау;
Зерттеу нысаны болып Алматы қаласының экологиялық және географиялық мәселелрі болып ... ... ... ... ... ... барысында ғылыми жаңалық ретінде мынадай нәтижелер алынды:
* Алматы қаласының эколгиялық және географиялық мәселелерін шешу жолдарын ... ... ... ... агломерациясының дамуында экологиялық ластауыштарды анықтау;
* Қаланы көрекйту шараларын ұйымдастыру;
Күтілетін нәтижелер: Автокөліктердің шығаратын улы ... ... ... өте ... ... мына шараларды да іске асыру қажет: ауыр жүк машиналардың қаланың ішімен жүруге тыйым салу, бір маршутпен жүретін бірнеше автобустардың ... жол ... ... ... көліктердің ауаға шығаратын газдарын ұстап қалатын бақылап-реттегіш қондырғыларды пайдалану, сондай-ақ барлық жеңіл, жүк және ... ... ... ... ... Ол үшін қаланың іші мен сыртындағы жанармай құю бекеттерін жауып, олардың орнына газ құю ... ... ... ... жылу ... мазут, көмір пайдалануды толықтай газбен алмастыру керек. Сонан соң қала ішіндегі құрылыс заттарын ... ... ... ... ... көшірген жөн. Өйткені, ауаның ластануына құрылыс заттарының да қосып отырған үлесі аз емес.
І. ... ... ... ... ... Алматы қаласының физика-географиялық ерекшеліктері
Қазақстан Республикасының оңтүстік астанасы - ... ... ... ... ... ... ... физикалық-географиялық және табиғи-климаттық сипаттамалары бойынша таңғажайып болып табылады.
Қала Іле Алатауының баурайында, тау ... ... ... ... Оңтүстіктен, оңтүстік-шығыстан тау жотасы белдеулейді. Жергілікті жер жалпы еңіспен солтүстік-батысқа қарай шамамен 2°-қа төмендейді. Одан басқа, ... ... ... ... ... ... ... бірі - екі еңісті жазықтардың қосылған жерінде орналасуы.
Алматы, біздің планетамызда орналасуы ... ... ... ... ... кіреді. Алматы қаласының ең солтүстік нүктесі теңіз деңгейінен 670 метр биіктікте, ал ең төменгісі 970 метр биіктікте ... ... ... тік ... оның ... ... алуан түрлілігін қалыптастырды. Алматыда суық оңтүстіктің және ыстық оңтүстіктің табиғи зоналары қиылысады. ... ... ... шыршасы жүзім, өрік ағаштарымен көршілес өседі.
Қала климаты континентті. Алматы қаласының ерекшелігі болып табылатын, оның толық желсіздігі. Қаланың жел ... ... ауа ... күйіне едәуір әсер ететін өзіндік ерекшеліктері бар. Желдің барлық бағыттарында қала "аэродинамикалық көлеңкеде" қалады. Сондықтан абсолюттік желсіздік ... жиі ... ... ... ... ... 45% , ... 77% . Бұл қала қалдықтарының барлығының жерге жақын қабатта қалып, тұмшаның түзілуіне әрекет етеді.
Жерге ... ... ... ... желі ластанған қала ауасын тау жаққа әкетіп, соның салдарынан таулар тез арада түтінделіп ... ... қала ... таза ... ... соғады. Сондықтан С.И. Төребаеваның (1985) пікірінше, тау беткейлерінде орналасқан қаланың оңтүстік бөлігі қаланың орталық және солтүстік ... ... ... ... орналасқан. Таулы-аңғарлы циркуляция қаланың желденуінің жалғыз механизмі ... ... ... Б.Н. Ахметов (1990) жасаған математикалық модельдеу мәліметтеріне сәйкес, қаланың жылу аралының болуына ... бір ... ... ... ... тау ... ағыны қалаға тіке өтпейтіндігінің салдарынан қаланың желденуі нашарлайды. Соңғы ... ... ... ... жел режимін өзгерткен - қаланың негізгі ауа жүйесін қамтамассыз ететін салқын тау ауасының ағынына бөгет ... тұр. ... ... ... басым желдердің ығысуы жүрді, яғни 45 %-ға жел жылдамдығы 3 ... ... ... 5 м/с). Бұл ... ауа алмасу процестеріне және ауа алабының табиғи тазалануына әсер етеді. Қаланың ... ... ... әлсізденуімен байланысты түнде тау желі мүлдем соқпайды. Ауаның күндізгі аңғарлы циркуляциясынының дамуы қала территориясының оңтүстік бөлігінде ауаның ластануына әрекет ... ... ... ... ... жел ... ... қала шегіндегі ауа алабының сапасында бейнеленеді.
Бұл аспектіде тау бөктерінде орналасқан аудандарға ерекше қауіп туады. Қаланың ... тау ... ... ... өту ... жатыр, мұндай орналасудың нәтижесінде қала территориясында тектоникалық бұзылулар, жер бетінің жарықтары кездеседі. Қаланың қазіргі тектоникалық өмірінде анықтаушы жарықтар Іле ... және ... ... ... ... бақылайтын Іле Алатау жарығы және тауалды жарығы болып табылады.
Қоршаған ортаның денсаулыққа зиян және қауіпті химиялық заттармен ластануы экологиялық ... ... ие ... Қаланың экологиялық статусы қауіп тудырады және қоршаған ортаның ластануын ғана емес деградациясын куәландырады. [1]
+ Алматы қаласының экологиялық ... ... ... ең ірі мегаполис болып табылады. Қазіргі танда Алматы еліміздің экономика, қаржы, мәдени және білім беру орталығы екені ... ... ... ... мен ... ... тұрақты iлгерi жылжуы, республикалық бюджеттiң төрттен бiр бөлiгiн қамтамасыз етуi осының айқын белгісі.
Сондай-ақ өндірістің өсуі, экономиканың дамуы мен халықтың әл-ауқатының ... ... орта мен ... кері ... ... ... ластаушы стационарлы, қозғалмалы көздердің жылдан-жылға артуына байланысты қала атмосферасының ластану деңгейі халықтың денсаулығына кері әсерін тигізіп ... аса ... ... проблемаға айналып отыр.
Осы жағдайды ұшықтыруға қомақты үлес қосып жатқан қаламыздағы арлы-бері ... ... ... де барлығымызға белгілі. Соңғы мәліметтерге сәйкес Алматыда автокөлітің саны 521 мыңнан астам ... ... ... автомобильдерге ие болу деңгейі әрбір 1000 адамға 350-ден ... ... ... ... ... соңғы жылдары экологиялық жағдай жақсаруға бет алғанын айта кету керек. Мысалы, Қазгидрометтің ... ... ... ... ... ... атмосфералық ауаның ластану деңгейі 2008 жылы 13,3 құраса, ағымдағы 2013 жылы бұл көрсеткіш 11,3 ... ... ... үшін ... ... ... ... қоғамдық қоры қаламыздағы экологиялық жағдайды жақсарту бойынша атқарылған жұмыстарға қысқа талдау жүргізді.
Талдау ... ... ... әкімдігі мегаполистің экологиялық жағдайын жақсарту үшін кешенді жұмыс атқарып жатқаны ... ... Осы ... ... оң шаралар тізімінде ТЭЦ-1-ді толықтай сығымдалған газға көшіру, кәсіпорындар мен ... ... газ ... ... атап ... жөн. ... ... жеке үйлерді газбен қамтамасыз ету мақсатында 63,6 км газ құбыры салынған екен.
Тұрмыстық қатты қалдықтардың проблемасын шешу үшін ... ... ... ... реконструкция жұмыстары жасалып, аудандық қоқыс жинақтау станциялары ашылады. Тұрмыстық қатты ... ... ... іске асыру үшін инвестициялар тартылуда.
Қалада көлікті газға көшіру барысында да оң ... ... ... ... ... тұңғыш рет муниципалды автобус паркі пайда болды. Алматы ... ... ... басқармасының мәліметіне сәйкес ағымдағы жылдың желтоқсанында екінші коммуналдық автобус паркінің құрылысы аяқталады және 2014 жылы үшіншісінің құрылысы басталады. Бұл үшін қала ... ... даму және ... құру ... кредиттік қаржысы есебінен 200 автобус және жергілікті бюджет есебінен 400 автобус пен 200 такси ... ... Бұл парк ... ... істейтін болады. Ал 200 автобус пен 200 такси жеке тасымалдаушыларға қызмет көрсетуге беріледі ... жылы ... ... тозуына байланысты Алматы әкімдігімен оның жылжымалы құрамын жаңарту бойынша шешім ... ... даму және ... құру ... ... ... қаржы есебінен 195 жаңа тролейбус сатып алынған болатын.
Қазіргі уақытта жеңіл рельсті көлік желісі құрылысының техникалық-экономикалық негіздемесі әзірленуде. Аталған ... ... ... үшін қала әкімдігі мен Еуропалық даму және қайта құру банкі арасындағы меморандумға қол қойылды.
Сондай-ақ ... ... ... дамыту бағдарламасы аясында қала шекарасында үш бекет пен 2 автостансаның құрылысын салу қарастырылған. Олардың әрқайсысында ... 5 мың ... ... ... салынады. [2]
Бұл кешенді шаралар тысқары жерден келетін көліктер легін төмендетіп, қаланың орталық ... жеке ... ... ... ... экологиялық ахуалын жақсарта түсетіндігі сөзсіз.
+ Табиғи ортаның қалыптасуындағы гидроклиматтық факторлар
Алматы өзінің гидрогеологиялық жағдайы жөнінен Іле артезиан ... Іле ... ... ... терең ойпаңы аймағына жатады. Қалыңдығы 3200 метрден астам ... ... ... ... тегі мен ... әртүрлі жер асты суы жиналған.
Палеоген мен төменгі неогеннің құм ... ... (37-54 г/л), ... ... ... (70-80), ... күшті (250-300 атмосфералық қысымдағы) жер асты суы бар. Суының құрамы (г/кг): йод - 0,007; бром - 0,060; бор - ... ... ... - 0,017; фтор - ... ... ... қабатының 1750 метр тереңдігінен ыстық (забойында 81 С°), сәл тұздылау су шығады. Құрамы (г/кг): йод - 0,001 - 0,002, бор - 0,020, бром - 0,012 - 0,017, ... ... - 0,036, фтор - 0,003; ... ( % ): азот пен ... ... - 85%, ... - 13%, ... - 2%. Судың емдік қасиеті анықталды. Мұнда қол аяқ, жүйке, ішек-қарын ауруларын емдейтін санаторий салынуда.
Антропогеннің дөңбектасты-малтатасты, құмды-саздақты шөгінділерде ... 500 ... ... жер асты ... ағыны бар. Үлкен және Кіші Алматы, Қарғалы өзендерінің ысырынды конустарында бұл су арынсыз келеді, ал таудан 16-20 км қашықтықтағы сазды ... ... ... ... ... ... суы тұщы (0,2-0,3 г/л), ... кальцийлі және салқын. Бұл горизонттарда 50-60 % өзен суы, 20-25% ирригациялық су, 10 % атмосфера ... ... бар. ... ... сулары қаланы сумен қамтамасыз ету үшін пайдалануда.
Тауда жарықшақтық және өте тұщы (0,1-0,3 г/л), гидрокорбонатты, кальцийлі-магнийлі су көздері өте көп. ... ... ... ... су сәл ащы (1-3 г/л), сульфатты-натрийлі болады. Тектоникалық жарылыстар мен минералды жылы су аймақтары өзара байланысты. Бұл сулардың ... ... бар. ... санаторийі осындай судың негізінде жұмыс істейді.
Қала және оның төңірегіндегі өзендер Іле алабына ... ... ... ... қатты, арналы енсіз (10-15 м) және терең шатқалды (800-1000 м) келеді. Бастауларының орналасу және су жинау сипатына қарай бұлар екі ... ... ... қар ... ... ... ... өзендер мен мұздықтардан шығатын биік таулық өзендер. Негізінен атмосфералық жауын-шашын суымен толысатын болғандықтан су көздерінің ең жоғары деңгейлері көктемгі қар ... ... ... ... қар мен ... ... байланысты байқалады. Өзен суы шілденің басында, яғни ауа температурасының шұғыл жоғарылауына байланысты мұздықтардың көп еритін уақытында молыға түседі. Осы кезде сел ... жиі ... ... су ... тәуліктік ауытқуы аз, ал кешкілікте мұздықтардың күндіз еруінен су ... 15-20 ... ... көтеріледі.
Қала арқылы Үлкен Алматы мен Кіші Алматы және бұлардың ... - ... ... ... ... ... ... /сурет 1/. Бұлар 3000 метрден жоғары беткейлерден басталады, ... ... ... толысады, деңгейінің төмендеуіне немесе көтерілуіне жауын - шашын мен жер асты суы әсер ... ... ... ... Іле ... 3500 м биіктіктегі беткейлік мұздықтан басталады. Негізінен ... ... ... Орта ... ... ... бір тармағының жоғары антропоген мұздық моренасымен көмкерілуіне Үлкен Алматы көлі пайда ... Оның ... ... өзен суы ... ... тізбегіне беріледі. Одан сәл төменіректе өзен аңғарында Үлкен Алматы су бөгені салынған. Өзен қаланың батыс бөлігімен ағып, қаладан 52 км ... ... ... құяды. Жылдың орташа су шығыны 4 м/с. ... ... ... және ... ... ... ... зор.
Кіші Алматы өзені Тұйықсу мұздығынан басталады. Аңғарында лайлы тасқынға тосқауыл ретінде Медеу су бөгені бой ... ... ... Кіші ... ... және ... салалары құяды. Қаладан үш тармақ - Кіші Алматы, Есентай, Казачка өзендері ағып өтеді. Кіші Алматы, Есентай арналары қала ... ... ... ... ... жағасы бетондалған. Кіші Алматы қаланың солтүстігінде Қапшағай бөгеніне құяды.
Қала өміріне байланысты көлдер негізінен гляциалдық аймақта орналасқан. Олар шапшаң ... ... ... көл және ... ... ... мұздықпен байланысқан көлдер боп екі топқа бөлінеді. Іле ... ... ... 128 ... ... көл бар. Тұйықсу мұздығының етегінде Кіші Алматы аңғарында осындай үш көл бар. Олардың аумағы жиі өзгереді., кейде мүлде тартылып қалады, ... ... ... ... Қала ... үшін ... бөгені, Ащыбұлақ бөгені, Қапшағай бөгені, Мыңжылқы бөгені, Сайран бөгені сияқты жасанды айдындардың маңызы зор.
Іле бойындағы Қапшағай тағы басқа ... қала ... ... ... ... ...
Қалаға тікелей әсер ететін Іле Алатауы жотасының солтүстік баурайында жалпы аумағы 308,3 км2 болатын 307 ... бар, ... ... ... ... ... Ұзынқарғалы өзенінің бас жағынан шығыста Түрген өзенінің бас ... ... ... ... Қарлы белдеу 3800-3900 м биіктікте өтеді. Ірі мұздықтар жотаның орта бөлігіндегі шыңдарда 4700-4900 м биіктікте орналасқан. Тұйықсу мұздығы Кіші Алматы ... ... ... ең ... ... саналады. Оның ұзындығы 5 км-ге жуық, аумағы 4 км2. Тұйықсу инесі мұздығының ұзындығы 4 км, аумағы 2,5 км2, ... ... - 2,5 км мұз ... ... төменгі жағында 15 м жуық, ортасында - 60-70 м, ал ... ... - 100 м. ... төменгі бөліктері күшті (200-230 м) моренамен қапталған. Морена гляциалдық талқандаушы селдерді қалыптастыру көзі болып ... ... ... 1951, 1956, 1973 және 1999 ... ірі ... ... [4]
Алматыда континенттік климат қалыптасқан. Климаттық жағдайы - ... ... ... және ауа қабаттарының тау аңғарлары арқылы төмен қарай ығысуымен ерекшеленеді. Ауаның көпжылдық орташа температурасы 9 С°, ең жоғары температурасы 42 С°, ең ... ... 38 С° ... ... 1. ... ... ... экстремалдық және жауын-шашынның көпжылдық орташа мөлшері, салыстырмалы ылғалдығы
Айлар
І
ІІ
ІІІ
ІV
V

VІІ
VІІІ
ІX
X

XІІ
Жыл
Орташа темпера-
турасы (С°)
7
-6
2
10
16
21
23
22
17
10
0.1
-5
9
Абс. максимумы
17
18
26
33
37
39
42
40
36
31
25
18
42
Абс. минимумы
36
-38
-27
-10
-7
-2
-7
-6
-2
-15
-34
-32
-38
Жауын-шашын (мм)
28
29
62
92
93
57
36
24
26
49
47
32
575
Салыстырмалы ылғалдылық
68
67
65
50
48
42
35
33
34
45
65
68
52
Бозқырау ... 14 ... мен 18 ... ... ... ерте ... кезі 28-ші қыркүйек, кешіккенде 30-шы мамырға дейін созылады. Ауаның 0°С-ден жылы кезі жылына орташа есеппен 240 тәулікке ... ... ... кезеңнің орташа ұзақтығы 176 тәулік, 10 наурыздан 8 қарашаға дейін созылады. ... аяз, яғни ... ... ... мәні ... есеппен 67 тәуліктей, шамамен 19 желтоқсаннан 23 ақпанға дейінгі кезеңді қамтиды. Ауа температурасы ... ... ... ... саны орта ... 36 ... ... кез - тамыз айы, бұл айда қалаға орта есеппен 4 мм ғана ... ... ал ... мол ... ... - көктем мезгілі мамыр айы - 93 мм. ... ... ... ақпан мен мамыр айлары, бұл құбылыс кейде қазан - ... ... ... ... тұрақты жатуы шамамен 30 қазаннан, толық еру ... ... ... ... ... ... қала және оның маңында орта есеппен жылына 50-70 күндей болады. Күн күркіреу, ... ... ... ... ... 23-45 ... болады. Аспанды көбіне орта және жоғарғы ярусты бұлт басады. Жазда бұлттылықтың қайталануы 12%. ... ашық ... жыл ... 70%-ға ... ... ... қалыптасуына байланысты қала үстінде атмосфералық қысым артады. Ең жоғарғы қысым гидрометеорологиялық ... ... ... ... 1930 жылы ... Ол 951 гПа (гектопаскаль) тең болды. Радиация толқынының ұлғаюына және ауаның ... ... ... ... ... гидрометеорологиялық станциясы деңгейіндегі ең төменгі қысым - 897,5 гПа 1964 жылы ... ... ... ... ... көрсеткіші - 13,6 гПа-ға тең. Жыл ішіндегі қысым максимумы - 926,3 гПа қарашада, минимумы 912,7 гПа ... ... ... ... жыл бойы бір қалыпты болмайды, күн сайынғы өзгеру шамасы - 2-4 гПа тең. Циклон әрекетінің күшті ... ... ... шілдеде 10,5 гПа желтоқсанда 37,7 гПа-ға жетуі мүмкін. Қаланың бір-бірінен 30 шақырым қашықтықтағы оңтүстік пен ... ... ... ... ... ... ауытқуы 110,5 гПа шамасында. [3]
Гидрометеорологиялық обсерваторияның Алматы станциясында ... ... ... жел ... байқалады (30%) жазда мұның тұрақтылығы артады (37%), қыста кемиді (19%). Қаланың солтүстік-шығыс бөлігінде ( Боралдай және әуежай маңында) жел ... ... ... ... 1м/с, ... ... да ... жел жыл бойы 15 тәуліктей соғады. Басқа ірі қалалардағыдай Алматы қаласының орталығында да ауа қыста -0,8 - (-3,8) °С, ... -2,2 - (-2,6) °С ... ... ... ... қарағанда орталық бөлігінде аяз жеті тәулік кеш түсіп, 3 тәулік ерте шығады. Сондықтан да қаланың ... ... ... орталық бөлігінде аязсыз уақыт он күн ұзақ болады.
Алматы қаласының климаттық ерекшелігінің қалыптасуына қала аумағының ... тас ... ... ... ... және ... төсеніші ауданының артуы, өнеркәсіптік және көліктік қалдықтар айнала қоршаған ортаға көптеп шығарылуы тағыда ... ... ... тигізуде. Алматы қаласының орналасқан территориясының табиғи жағдайын, оның ішінде жер бедері мен ... ... ... ... ... ... ... түгелдей биік таулармен қоршалғандықтан оның қала аумағының табиғи климаттық және экологиялық жағдайларына әсері орасан зор.
а) Бұл аса биік таулар солтүстіктен де ... де ... ауа ... ... ... ұстайтын экран. Негізгі ылғал әкелетін ауа ағыстары солтүстіктен болғандықтан оның басым бөлігі осы тау етектері мен таулардың ... ... ... таудан ары өтпейді десе болады /15/.
ә) Тек ылғал ғана емес, сонымен қатар (ауа) жел ағысы де тау ... ... ... ... да қала территориясында, кейбір жергілікті сирек уақытша тұратын қиын желдер болмаса, жалпы ... ... ... да қала ... ауа ... ... жоқтың қасы. Бұл қаланың экологиялық жағдайын нашарлататын негізгі себеп. Бұл жайында анықталған ... ... ... ... ... Міне осылардың нәтижесінде қаланың экологиялық жағдайын одан әрі қарай шиеленістірмеу үшін қала халқының одан ары ... өсуі ... ... ... М. ... есебі бойынша Алматы қаласының экологиясын нашарлатпау үшін халық саны 600-700 мыңнан аспауы қажет. Ал ... тек ... ... ... саны 1 ... ... Астананың Ақмолаға көшуінің бір себебі осы болса керек. ... ... ... ... ... қаласы статистика Басқармасының 2006 жылдың 1 қаңтардағы деректері бойынша Алматы қаласы ... ... 186,9 мың ... ... Олар ... бір жыл ішінде 200 мың тонна зиянды зат шығарады. Әрбір ... бір ... ... ... 5 литр ... ... Бұл көлемнің үштен бірін дизель жанармайы құраған күннің ... де, ... ... 1,5 ... литр бензин жағылады.
Қазір қалада автокөлік саны 500 ... ... (2006). Бұл 14-15 ... ... ... тең. Оның көбі ескі. Оның ішінде қауіптісі - формальдегид, фенол, азот диоксиді, полициклидтік көмірсутегі. Сонымен қатар ... ... улы ... мен олардың фотохимиялық айналуларының нәтижесінде түзілген зиянды өнімдер - ... ... Na2O), ... ... [5]. ... қоса ... шығатын түтіннің де зияны айтарлықтай. Төменде келтірілетін диаграммалардан соның біржақты көрінісін байқауға болады. ... ... ... ... ... пайда болу және көмілу көлемінің диаграммасы
Сурет 1
Алматы ... ... улы ... ... болу және ... ... ... 2
Халықтың денсаулығына және қоршаған табиғатқа теріс әсерін тигізіп отырған атмосфералық ауаның ластануы Алматы ... ... ... ... болып отыр. Қаланың бір тұрғынына орташа алғанда жылына 152 кг жуық ... зат ... ... ... ішінде: 117,6 кг оксид көміртегі, 13,9 кг - көмірқышқылы, 12,1 - азот ... 4,7 - ... ... ... зиянды заттар шығарудың біршама қысқарғанына қарамастан, Алматы қаласындағы атмосфералық ауаның ластану деңгейі жоғары болып қалып ... қала ... ... ... ең лас қала ... тұр. Атмосфераның ластану индексі (АЛИ) бойынша қала Өскемен, ... ... және ... ... ... 5-ші ... тұр. Бұл көрсеткіш 2000 жылы 9,9 құрады. Қаладағы ... ... ... 2,5-2,7 есе асып ... ... ... ... жылдар бойы бақылау бойынша ауаны ластаушы негізгі заттар:
* шаң (ұшып жүрген бөлшектер);
* күкірт диоксиді;
* ... ... азот ... мен диоксиді;
* формальдегид.
Алматы қаласындағы ауа бассейінінің ластану мәселесінің көкейкестілігі - ластау заттарын шығаратын бірнеше ... ... Іле ... етегіндегі аймақ жағдайында атмосфераның өздігінен тазалану ресурсының әлсіздігін ... ... ... ... ... ... көзі - ... қала өнеркәсібі және энергоқуат көздері болып табылады. Соңғы жылдары экономиканың қайта құрылуына байланысты қаланың шаруашылық құрылымында біршама өзгерістер ... ... ... ... ... ірі ... ... бір бөлігі бағытын өзгертті. Сервистік және коммерциялық қызмет көрсететін заңды және жеке ... ... ... ұйымдастырды [6].
Алматы қаласындағы аудандар атмосферасының өзін-өзі тазарту ресурсының әлсіздігі қолайсыз метеорологиялық жағдайлардың (ҚМЖ) жиі ... ... ... ТМД ... ... ... желі өте әлсіз ауданды табу өте қиын.
РМК-ның көп жылдық бақылауы көрсетіп ... ... ... (1м/с) қайталану жиілігі жазда 71%, қыста 79%-бен бағаланады. Қаладағы жел жылдамдығының орташа жылдық белгісі 1,7 м/с аспайды, ал 2,2 ... ... ... жылдың жылы жарты жылдығында, қарама-қарсы процестердің жиілеп және таулы-жазықты айналымның дамуы есебінен байқалады. Қыс ... ... ұзақ ... бойы ... ... желдің орташа жылдамдығы 1 м/с шеңберінде қалып қояды.
Алматы өнеркәсіптік ауданы шегінде табиғаттың келеңсіз өзгерістерге ұшырауы салдарынан, ... ... ... ... сай ... Таулы және тау маңындағы аймақтарда орналасқан санаторий, курорттарында, бұрынғы пионерлагерінде, ресторандарда т.б. сол ... ... ... су ... ... желілер жоқ, сондай-ақ бағбандар шаруашылықтары өздерінің егін немесе бау бақша отырғызған массивтерінде пестицидтерді, гербицидтерді, тағы да басқа ... ... ... ...
Осы жоғарыда аталған объектілер су қорғау аймағында жатыр, сондықтан да бұл ... бұзу өте ... ... ... ... су ... конусында жер асты суын пайдалану аймақтың бастапқы кездегі су деңгейінің 40 метрге дейін төмендеуіне алып ... ... тау ... ... ... шөгінділердің астындағы жер асты суларымен түйіскен жерінде территориялық ауқымының ені 1 ... ... және ... 20 ... жуық жаңа жер асты ... ... аймағының түзілуіне алып келеді. Бұл жерде айта кететін жай ластандырғыш заттар сумен ... сулы ... ... ... ... химиялық құрамы әр түрлі, бұлардың көпшілігі барлық тірі ағзаларға қауіпті химиялық қосылыстар түзуі әбден мүмкін. ... үшін су ... жер асты ... фенолмен ластануы байқалуда, бұл су да тасымалданады, пирокатехиндер мен буфенол сияқты зиянды қалдықтар, бастапқы ... ... өте улы жаңа зат ... ... келе ... ... су ... орналасқан жерлерінде шіріген органикалық заттар жергілікті ластандырғыш азот ... ... ... ... өту ... ауыр ... ... ғажап емес. [6]
ІІ. АЛМАТЫ ҚАЛАСЫНЫҢ ҚОРШАҒАН ОРТА ЛАСТАНУЫНЫҢ НЕГІЗГІ КОМПОНЕНТТЕРІ
2.1 Алматы қаласы атмосфералық ауасының ... ... ... ... ... ... - адам қоғамының қаланың табиғатына тигізетін ... ... ... ... үлкен қала мен елді мекендер ландшафттарының дамитын регионына жататындықтан барлық табиғи құрам ... ... ... әсер ... ... бұл қалада қатты әсерге душар болатын гидроклиматогенді және биогенді құрам ... Олар ... ... ... жер асты және жер беті сулар ресурстарының ... ... ... ... ... мен ... ... өсімділікпен қаланың биотоптардың толық жоғалуымен өзгеруіне ықпал етеді.
Қала ландшафтының литогенді ... да ... ... ... қозғалыстың нәтижесінде жер бедерінің теңестірілуі жүреді, бір жерден екінші жерге көптеген ... ... Елді ... ... яғни ... қаласының айналасында, антропогенді әрекет ықпалымен су және эрозия процестері белсендіріледі, грунт өзгереді.
Урбандалудың қоршаған ортаға ықпалы ретінде ... ... ... ... ... - ірі қала ретінде өнеркәсіптік орталық ретінде климаттық жағдайлардың өзгеруіне әкеледі.
Келтірілген мәліметтер қолайсыз экологиялық жағдайы ... ... ... қалыптасатын жасанды қалалық ортаның құрылуына ықтимал.
Техногенездің негізгі факторлары және қоршаған ортаның ... ... ... ... ... ... ... тоқталайық; техногенездің негізгі факторлары болып келесі өнеркәсіп нүктелері табылады:
1. Алматы жеміс-жидек комбинаты,
2. Алматы үй салу комбинаты,
3. Алматы ... ... ... ауыр ... ... зауыты;
5. зауыты;
6. ТЭЦ - 1;
7. Битум-асфальт зауыты;
8. ТЭЦ - 2;
9 Элеватор;
10. Станок жасау зауыты;
11. АГРЭС;
12. ... ... ... шағын аудандарының котельныйы;
14. Оңтүстік аудандық котельныйы;
15. Оңтүстік-шығыс аудандық ... ... ... құрал-жабдық шығаратын зауыт;
17. Электр вагон жөндейтін зауыт;
18. жиһаз жасау ... ... ... ... - 2 және ... өндіріс көздері қаланың сырт аймағында орналасқан. Бірақта, олардың түтін шлейфтері ... ... және ... ... және ... ... әсер ... Бұл өндіріс көздерінде отын ретінде негізінен көмір мен ... ... Айта ... ... осы өндірістерде қолданылатын көмірдің күкірттігі орта есеппен санағанда 0,5-0,7%, ал күлділігі 37-40 %-ға дейін жетеді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... Бұған қоса қаладағы газ ұстайтын қондырғылар саны аз, бірақ соңғы кезде олардың саны күрт көбеюде. Алайда, газ ... ... көп ... ... орай ... ... ... - қорғасын, азот тотығы, фтордың қосындылары, күкіртсутек және т.б. ... ... Осы ... ... ... зат ... көлемін соңғы кездегі өндірістің азаюымен байланыстыруға болады. Атмосфераға тасталатын залалсызданған заттардың пайыздарының азаюын осымен байланыстыруға болады.
Алматы қаласын электрмен қамтамасыз ету ... ... ... ... қоршағн ортаға жан-жақты әсер етеді. Бұл мекемелер қалдықтар қоймасы мен зауыттардың өндірістік ... ... ... иемденеді, тармақталған транспорттық шаруашылығы бар және суды үлкен көлемде пайдаланады. Фабрикалардағы өнімдермен, яғни ... ... ... фенолдармен ластанған ағынды сулар бөлігі Алматының өзендеріне келіп құйылады. Алматының атмосферасына қаладағы орналасқан бірнеше комбинаттар өндірісінің қалдықтарының ... ... адам ... ... әсер ... ... ... өнеркәсіптік нүктелердегі шығатын шаңды бөлшектері қаланы қоршаған ландшафттың суын, топырағы, атмосферасын ... ... мен ... нәтижесінде үйінділер мен штаммалардағы улы заттар алыс қашықтыққа таралады және қаланың ... ... ... ...
Алматыда құрылыс материалдарының өнеркәсібі және құрылыс индустриясы қарқындап келеді. Олар темір бетонды құрылысты конструкциялар өндіріс ... ... ... ... ... және табиғи құрылыс материалдарымен жұмыс істейді. Осы қарастырылып отырған өнеркәсіп тармағының маңызды ерекшелігі құрылыс тастары, құм, ұсақталған тас, ... ... ... ... ... ... қаланың ландшафттық геологиялық құрылымын тікелей бұзады. Осының нәтижесінде қаланың ландшафт бедері қатты өзгереді, табиғи өсімдіктің, топырақтың құруын, жоғалуын ілестіре ... ... ... ... ... ... дестабилизациясының басты көрінісі болып, атмосфералық ауаның шаңмен токсикалық заттармен ластануы болып табылады. Ауа ... ... ... ... ... ... және ... орталықтарында ортаның экологиялық дестабилизацияның маңызды факторларының бірі болып табылады.
Алматының атмосфералық жауын-шашыны да қаланың ауа ылғалдылығымен тығыз байланысты. Мейлінше ... ... ... бар. Қала ... ... түсудегі шұғыл айқындалған кеңістіктік біркелкілік, жауын-шашын жиыны және оның жыл маусымдарымен бөлінуі де әсер етді.
Қаладағы антропогендік әсер атмосфералық жауын-шашын ... ... ... ... басқа жерлерге қарағанда Алматы қаласында жауын-шашын 10% көп түседі. Бір жағынан Алматының ауасының өзін өзі тазартуында жауын-шашындар маңызы үлкен рөл ... ... ... ... ... ... топырақ грунттарына әсері
Өзекті геологиялық проблема топырақ грунттарына ластаушы заттардың әсері болып табылады. Ластаушы ... ... ... ... ... ... шығу нәтижесінде және автокөліктерге бензин құйғанда оның төгілу нәтижесінде түсу мүмкін. ... ... ... түзілуіне нақты рөлді атмосферадан түсетін жауын-шашындар және Алматы қаласы бойынша автокөлік қозғалысы алады.
Герметикалық қондырғысы бар қазіргі ЖБ-де, жанармайдың жер асты ... ағып ... ... ... ... ... ... және жанармайдың шайылу алаңында ағу мөлшері жоғары болып қалады, 1 т бензинге және 1 т дизелді жанармайға 50 ... ... және ... ... ... ... ... жоғарғы ластануы тіркеледі. Ластанған беткі ағынның геологиялық ортаға әсері, әсіресе құйынды канализация және ... ... ... ... ... ЖБ мысал ретінде қарастыратын болсақ, қазіргі кезде барлық ЖБ-де суды бұрудың жабық жүйелері мен тазарту қондырғылары жоқ. ... ... бар ... ... да ... және ... ... жолдарда ластанған ағынның бөлігі топырақ грунттарына түседі (көлемнің 10 %-нан 30 %-ға ... ЖБ ... ... грунттарының күйін зерттеу жеткіліксіз. Бұл топырақтардың мұнай ... ... ... елде ... ... ... ... орта және биосфераға кешенді әсерді зерттеу қажет.
Топырақтың ластануы негізінде топырақ ... ... ... ... ... ... ... Мұнай өнімдерінің қүрамында бензол, стирол, толуол, ксилол және т.б. сияқты қауіпті заттар бар екендігін ескеру керек. Топырақ салыстырмалы ... ... ... орта ... ... және оның ... ... параметрлер әлсіз өзгереді.
Топырақ литосфераның беткі қабаты болып табылады және табиғи химиялық құрамын едәуір бейнелейді. XX ... ... ... В.И. ... геохимиялық процестерді зерттегенде, топырақтың химиялық құрамының өзгеруі тірі ағзаларға әсер ететіні анықталған. Көбінесе қоршаған ортаның химиялық заттармен интенсивті ластану ... ... ... техногенді биогеохимиялық провинциялармен жұмыс істеуге тура келеді. Егер оларды адамға қауіпті ... ... ... ... есебімен бағаласақ, бірінші орындарда ауыр металдар, хлорланған көмірсутегілер тұрады.
Соңғы жылдары биосфераның ауыр ... ... ... ВОЗ эксперттерінің мәліметтері бойынша метелдардың едәуір таралауы мұнай мекемелерінің , ... ... ... ... ... орташа құрамы 10 мг/кг-дан, ал автожолдардың маңында 700 мг/кг-ге жетеді. Бұл территорияда ерекше ұсақ бөлшектерден ... ... 80% ... және бір айға дейін ауада айналады. Едәуір қашықтықтарға әкетіледі. ЖБ және автотрассалардың қасында кадмий және мырыштың ... ... 2-3 есе ... ... қазіргі кезде Алматы қаласы қоршаған ортасын негізгі ластаушы заттар металдар болып табылады. Гео және ... ... ... ... ... ... ... жасанды геохимиялық провинцияларды түзе отырып, табиғи объектілерде (сонымен қатар топырақта) жинақталады. Олардың арасында ерекше ... ... - ... 5 г/см3 ... ... ... тобы алады. "Индекс стресстарының" токсикологиялық бағалары бойынша ластаушы ... ... ... кейін екінші орынға ие болады және көміртегі тотығы, ... ... ... ... кең ... ... заттардан алдыңғы қатарда. Болашақта олар атомды электростанция және органикалық заттар қалдықтарынан кейін ең ... ... ... болу ... металдардың жылжымалы формасы топырақ кескінінде тең емес таралады. Ауыр металдарға қатысты гумусты қышқылдар ауыр металдармен ... ... ... ... түзуі мүмкін. Кешенді бола тұрып олар аз қозғалмалы болады. Дәл осы жағдайға байланысты топырақтың жоғарғы, яғни ... ... ауыр ... жоғары құрамы түсіндіріледі. Сондықтан беткі қабаттар талдауының (10-12 см-ге дейін) нәтижелері топырақтың ауыр металдардың ... ... ... көзі ... ... ... ... көрсету мүмкін.
Қазіргі кезде топырақта жекелеген элементтердің табалдырықты концентрациялары анықталған және олардың қатынастарына тәуелді мәліметтер бар. ... Сu, Zn, Со ... ... ... ал ... кобалытікін төмендетеді.
Сонымен қатар көптеген зерттеушілер қоршаған орта объектілерінен ағзаға түсетін бірнеше ауыр металдардың бір уақыттық әсері адам ... ... әсер ... Мұнымен бірге эффектілердің суммалауы сияқты потенциалануы байқалады.
Қорғасынмен ластану қоршаған орта объектілеріндегі, топырақтағы ең улы және ... ... ... бірі ... ... ... онжылдықта нақты зерттеулердің нысаны болды. 1 кг топыраққа ... ... 10,5-7 кг ... ... Алматы қаласының топырақтарында қорғасынның максималды құрамы 56-66 ... ... ... қаласының ластанған ауданының жекелеген аумақтарында топырақтағы қорғасын деңгейі мөлшерлі нормативтен 5-10 есе ... ... ... ... ... ... ... 3-25 есе артып, 20-дан 500 мг/кг-ды құрайды.
Алматы қаласының қоршаған орта ... ... ... ... ... ... оксиді, күкірт диоксиді, көмірсутегілер, азот диоксиді, күйе, бензапирен табылады. Олардың салдарынан топырақ құрамы бұзылады, оның физико-химиялық құрамы өзгереді.
Авариялық ... ... ... ... ... керек, өйткені олар лезде және күтпеген жағдайда жүреді, тұрақты ластанудан айырмашылығы - табиғи ортаның бейімделу ... ... ... ... ... ... ... өзінің автокөлігі жоқ, атмосфераға шығарылатын зиянды заттар мөлшері жанармай құятын ... ... ... ... жанармай құятын автокөліктердің орташа мөлшері:
Карбюраторлы - 60 бірлік/тәулігіне, яғни жылына 21900 бірлікті құрайды;
Дизельді - 10 бірлік/тәулік, яғни ... 3650 ... ... ЖБ ... автокөлік өту қашықтығы 50 м-ге тең. Бензиннің орташа шығыны 100 км-ге 12 литр. Дизельді жанармайдың орташа ... 100 ... 15 литр ... ... ... ... ... жанармайдың жалпы шығыны бойынша жүргізілген (кесте 2).
Сондай-ақ автокөлік қалдықтарының құрамындағы зиянды заттар тізбегіб ... және ... ... ... ... ... ... түрінде көрсетілген.
Кесте 2 Зиянды заттардың жылдық қалдықтарының есебі (жанармайдың
жалпы шығыны бойынша жүргізілген)
Жанармай түрі ... ... ... ... ... ... шығыны, т/жыл
Ластаушы зат қалдығы, т/жыл
Этилденбеген бензин
Көміртегі оксиді
Көмірсутегілер
Азоттың қос тотығы
Күкіртті ангидрид
Альдегидтер
Күйе
Бензапирен
0,42
0,046
0,027
0,002
0,0012
0,0011
0,1*10-6
0,1
0,1
0,1
0,1
0,1
0,1
0,1
0,042
0,0046
0,0027
0,0002
0,0001
0,0001
1*10-8
Дизельді жанармай
Көміртегі оксиді
Көмірсутегілер
Азоттың қос тотығы
Күкіртті ... ... ... ... ... ... ... оксиді
Көмірсутегілер
Азоттың қос тотығы
Күкіртті ангидрид
Альдегидтер
Күйе
Бензапирен
барлығы
0,043
0,005
0,037
0,0004
0,0002
0,0003
2,3 *10-8
0,053
Автокөлік қалдықтарының құрамындағы зиянды заттар тізбегі (%) ... ... ... ... (%) ... ... Өндіріс қауіптілігі категорияларын анықтау
Өндірістік кәсіпорнының қауіптілік категориясына жоғарыдағыдай анықтау бойынша Алматы ... ... ... ... ... ... болады.
Алматы қаласының тұрғындары 1,5 млн. асып кетті. Бұл ... ... ... өте ... ... Мысалы, формальдегид пен шаң-тозаңның құрамы гигиена-санитарлық деңгейден 1,5-2 рет жоғары, бензапирен - 7 есе көп. ... ... 9,12 және 17 ... ... ... автокөліктің топтасқан жерінде, бұл химиялық қоспалардың деңгейі 2 есе ... ... ... бір ... ... ... қоспасы рұқсат етілген деңгей шамасынан 9-13 есе артық шығады. Басқа аймақтармен салыстырғанда қаланың оңтүстік жағында ауаның ластануы 2-4 есе кем. Бұл ... ... ... ... және ... ... ... байланысты. Бұндай желдің қайталануы қаңтар айында 23%, ал шілдеде 45% ... ... ең ... ... жағдайы автокөлік газына байланысты. Атмосфераның төменгі жағында лас химиялық заттардың 77% қоспасы түседі. Оның ... ... ... лас ... ... 1-2 метр ... ... мекемелер қаланың ластауына көп әсер етеді. Мысалы, басқа кәсіпорындармен салыстырғанда бұл объектіден 40%-ға дейін жететін заттар ... ... саны 6-8 ... ... газ, шаң-тозаң жұтатын жүйе бар, бірақ, өкінішке орай, олардың көбі қазір не сынып жатыр, не болмаса айтарлықтай эффект ... ... ... ... ... адам денсаулығына зиянды факторлар ретінде бұларға қарсы күрес жүргізудің маңызы зор. Бұл ... ... ... ... ... елімізде жалпы мемлекеттік тұрғыдан қаралып, шешілуі керек. бұған Қазақстан республикасының денсаулық сақтау туралы ... ... осы зиян ... ... ... т.б. адам ... зиян ... факторлардың алдын алу және оны жою үшін арнаулы құжаттар шығаруы дәлел бола алады. [10]
Алматы қаласында "Гидрометтің" мәліметі бойынша ... ... ... бірнеше ғана химиялық заттардың (шаң, мырыш, қорғасын т.б.) ... ... ... ... да, саны 100-ге жететін қолайсыз, ауаны, суды, жерді ластайтын заттардың сапасын анықтайтын жұмыстар ... және Кіші ... ... ... су қоры ... ... гигиеналық, санитарлық жағынан қарағанда өте нашар, лас. Үлкен Алматы, Казачка, Проходная дейтін су қорында санитарлық қорғау немесе түнде қорғайтын ұйым жоқ, ... ... ... ... жерлерге айналып кеткен.
2.5 Алматы өңіріндегі антропогендік жүктемеге байланысты геоэкологиялық құрам бөліктердің ластануы (ауа мен су ... ... ... ... ... аясы көбінесе осы аймақтың қазаншұңқырлы жер бедері жағдайындағы жер бетіндегі ауа ... ... және ... ... тәртібімен байланысты.
Қаланың ауа бассейінінің интенсивті ластануына атмосфералық ... және шаң ... ... ... сынаманың мәліметтері бойынша геохимиялық бақылауларында көрсетілген.
Техногенді заттардың атмосфераға таралуы қоршаған ортадағы объектілерде (топырақта, суда, өсімдікте) геохимиялық алаңдарда ... ... ... Ауа ... ... ... ... жауын-шашын және шаң-тозаңның құрамын анықтау арқылы білуге болады. Бұл әдіс ... ... ауа ... жағдайына баға беру үшін қолданылады.
Атмосфераның жағдайына баға ... ... ... ... шаң-тозаңның көлемі белгілі бір уақытта, белгілі бір ауданға түсетін шаң-тозаңның көлеміндегі ласты заттармен өлшенеді.
Жүргізілген жұмыстар нәтижесінде мынандай ... ... ... ... ... ... ... түсу мөлшері таулы аймағында 10 кг/км2 және жазықта 20 кг/км2 , оның 75 пайызы суда еритін тұздар екен. ... ... ... ... ... ауа ... шаң-тозаңмен ластану дәрежесі, оңтүстіктен солтүстікке қарай өсіп отыратыны ... өсуі ... ... ... ... ... шаң-тозаңның таралуына өсімдіктер кедергі болып табылады. Қала саяжайларындағы жасыл желектер жылына бір га 70 т ... ... ... ... ... ауа бассейініндегі шаң-тозаң құрамындағы металдардың мөлшері (мырыш, марганец, қорғасын, мыс т.б.) ... ... ... ... ... ... ... бірнеше есе артық екені анықталады.
Алматы қаласының атмосферасы - өнеркәсіптік ландшафттар ... ... Оның ... ... ... ... және сұйық аэрозольдер бөлшектерін, яғни күйелердің, шаңның, қышқылдардың күрт артуы байқалады. Антропогенез атмосфера құрамында СО2-нің ... ... және де ... көптеген бөтен ингредиенттерімен ластануына әкеледі
Атмосфералық ауаны ластандырудың өнеркәсіп көздерінен болатын экономикалық шығындарының ірілендірген бағасы Қазақстан Республикасының ... ... мен ... ... ... ... ... төралқасының, халық шаруашылығының қоршаған ортаға келтірген зиянының экономикалық тиімділігін анықтаудың уақытша типтік методикасы туралы қаулысына сай Алматының табиғатын ... ... ... ... ... ... ... ластаудан болатын шығынмен есептейді, қаладағы ауа бассейініндегі ... 10 ... ... кәсіпорындарының үлесіне тиеді.
Қала үстінде қалқып жүрген заттардың химиялық құрамына анализ жасап қарағанда онда көмірсутегі, азот тотықтары бар екені ... Олар ... ... да ... мен ... түсіп, өте улы газдар түзеді. Бұл химиялық қосылыстар адамның, ... мен ... ... ... ... өте зиянды әсер етеді. Нәтижесінде ауада түтін, шаң-тозаңдардың мөлшері артты.
Ауаны көмірқышқыл ... ... ... кінә ... ... ... ... негізгі отын ретінде қолданылатын жанармайдан улы газдар (қорғасын, көмірқышқыл газы, күкірт, формальдегид т.б.) шығады.
Алматы қаласында ... ... ... ... мөлшерлі шекті шамамен салыстырғанда күйе 1,4-2 есе, шаң 2-6 есе, азоттың қос оксиді 3,6 есе артып отыр. Соған байланысты Алматы ... ... жер ... ... қабатының жоғарыда атап кеткен заттардың ластау деңгейін сызба нұсқа ретінде ұсынамыз (сурет 5,6).
Қорытып айтқанда ... ... ... құрамына жіберетін керексіз улы заттарды шығару мөлшері әлі де белгіленген санитарлық шамадан ондаған есе артып ... ... ... жиналып, ауаны ластай бастайды. Қаланың төменгі жағында ... ... ... қалыңдығы 300-400 метрге жетсе, тау жағында 100-200 метр болады. [12]
Алматы қаласындағы ластаушы заттардың атмосфераға тастандысы (мың тонна) есебінде
Сурет 5
Алматы қаласының ... ... ... ... ... (мың ... ) есебінде
Сурет 6
Қыста атмосфералық ауаның қысымы жоғары болғандықтан желсіз күндер көбейіп ауада ... ... ... қайтадан түседі. Күн сайын аспаннан келетін шаң-тозаң мөлшері 125-130 тонна шамасында болады.
Алматының орналасқан жерінің ерекшелігін ескере отырып, мұнда ... ... аз ... ... ... ... ... қондырғылар қою, күлі аз көмірді отқа жағу, тағы ... ... ... ... ... ... іске асыру арқылы қаланың ауасын таза ұстауға ... Ол ... ... ... ... ... ... алдын алу;
- Алматының айналасындағы табиғи ресурстарды шаруашылыққа пайдалануының орынды кезектілігін қарастыру;
- Тау өңіріндегі және ... ... ... ... ... ... ... дұрыс пайдалану керек.
Алматы өнеркәсіптік ауданы шегінде табиғат өзгерістерге ұшырады. Соның салдарынан қоршаған ортаның ... ... сай ... Таулы және тау маңындағы орналасқан санаторий, курорттарда, ресторандарда т.б. сол сияқты жерлерде су тазартқыш желілер жоқ [13]. Жоғарыда ... ... су ... ... ... сондықтан бұл талаптарды бұзу өте қауіпті екенін ескеру қажет, өйткені мұнда жер асты және жер беті су ... ... ... 7).
Алматыдағы өнеркәсіп кешенінің қалдықтар концентрациясы
Сурет 7
Тікелей су шығару конусында жер асты суын ... ... ... ... су ... 40 ... ... төмендеуіне алып келді.
Сондықтан тау етегінде сайға жиналған шөгінділердің астындағы жер асты суларымен түйіскен жерінде территориялық ауқымның ені 1 ... ... және ... 20 км жуық ... жер асты суын ... ... ... алып келді. Мұнда сайларға қоқырсық қалдықтар тасталып жатыр, ағын сулар жауын-шашынның жерге сіңуі, ал бұрынғы ... ... ... ... бұл ... айта ... жай ... заттар сумен араласып сулы горизонттар түсуі мүмкін.
Су ағындарының химиялық құрамы әр түрлі, бұлардың көпшілігі барлық тірі организмдерге қауіпті химиялық қосылыстар ... ... ... Мысалы үшін Сайран су қоймасының жер асты суларының фенолмен ластануы байқалуда, бұл суда тасымалданады. Бұрыннан келе ... ... су ... ... жерлерінде шіріген органикалық заттар жергілікті ластандырғыштар азот қышқылының тұздарымен қосылып нитраттарға өту кезеңінде ауыр уландырғыштар тудыруы мүмкін.
Алматы қаласына келетін су көзі ... биік тау ... ... ... ... түсуінен пайда болған жер беті және жер асты сулары.
Қазіргі уақытта қалада пайдаланылып, ластанған негізгі су ... 6,5 м3/с ... су ... ... ... ... ... орналасқан "Сорбұлақ" көліне барып құюда. Соңғы кезде "Сорбұлақ" көлінің экологиялық жағдайы өте нашарлап кетті. Алматы ... ... ... Үлкен Алматы, Кіші Алматы, Есентай, Қарасу өзендерінде мұнай өнімдерінен ... да ... ... өте көп. ... ... ҚАЛАСЫН КӨРКЕЙТУ ШАРАЛАРЫН ҰЙЫМДАСТЫРУ
3.1 Алматы каласының экологиялық мәселелерін шешу жолдары
Қазіргі таңда Алматыдағы жер асты ... ... ... ... 21 ... ... оның 12 ... қазу жұмыстары аяқталған болса, ал қалған 9 шақырымды бұрғылап тесу ісі алдағы 1,5 жыл ... ... деп ...
Қаланың экологиялық ахуалын жақсарту мақсатындағы шараларға бірнеше миллиард доллар ... ... мен ... жанар - жағармайдан газға көшірген. Қоршаған ортаға зиянын тигізген кәсіпорын болсын, адам болсын, оларға қала басшылығының ... ... ... айып ... тіптен қала көшесінде түкіруге тиым салған. [14.15]
Автокөліктердің шығаратын улы газдармен күрес жүргізу өте қиын. ... мына ... да іске ... қажет: ауыр жүк машиналардың қаланың ішімен жүруге тыйым салу, бір маршутпен жүретін бірнеше автобустардың шоғырлануына жол ... ... ... ... ауаға шығаратын газдарын ұстап қалатын бақылап-реттегіш қондырғыларды пайдалану, сондай-ақ барлық жеңіл, жүк және қоғамдық ... ... ... ... Ол үшін ... іші мен ... ... құю бекеттерін жауып, олардың орнына газ құю бекеттерін орнату қажет.
Газды пайдалану өте ... ... одан ауа ... және оны ... өте ... ... ... негізінен метро, троллейбус пен трамвайды кеңінен пайдаланған тиімді. Қалада салынып бітпей жатқан метро келешекте жұмыс істейтін болса, онда Алматыдағы көліктердің ... ... ... ... ... ... ... келетін көліктерді қалаға кіргізбеу мәселесін оңтайлы шешу керек. Бұл әлемдік тәжірибеде бар. Ол үшін, алдымен, қала әкімдігі сырттан келетін ... қала ... ... ... тұрақ пен қалаға еш кедергісіз жеткізетін қоғамдық көлікпен қамтамасыз ету мәселесін шешуі тиіс. Оған қоса, жүк көліктері қаланы сырттай айналып ... жол салу ... ... жылу ... ... ... пайдалануды толықтай газбен алмастыру керек. Сонан соң қала ішіндегі құрылыс заттарын сататын базарларды, бірінші кезекте, сыртқа көшірген жөн. Өйткені, ... ... ... ... да ... ... ... аз емес. Біз әліге дейін экологияның қасіретке ұрындыратынын ескермей келеміз. [16]
ҚОРЫТЫНДЫ
Алматы қаласында қоршаған ортаға ... ... ... ... ... заттардың (шаң, мырыш, қорғасын т.б.) фондық концентрациясы ... ... да саны 100-ге ... ... ... ... ... анықтау қажет. Қаланың ең басты ластану жағдайы автокөлік газына байланысты.
Қоршаған ортаның түрлі химиялық қосылыстармен, ... ... ... ... ... адам ... ... өнімдерімен, ауыз сумен және атмосфералық ауамен түсуіне әкеліп соктырады.
Көптеген көрсеткіштер бойынша Алматыдағы балалардың денсаулық жағдайы ... ... ... ... да ... ... келеді. Бұл аймақта соңғы жылдар бойынша балалар өлімінің құрылымы да туа біткен аномалиялар бірінші ... ие ... ... ... ... үй-жәй шаруашылығын жылыту орындарындағы сұйық және қатты отынның толық жанып бітпеген өнімдері және автокөлік газдары, міне осылар қаланың үш ... ... көзі ... ... ... ... ... әсері туралы айтарлықтай жұмыстар жүргізіліп келгенмен, қоршаған ортаның негізгі объектілерінің сапасы мен санын Алматы қаласы ... ... ... ... ... ... ... әлі де болса өте аз.
Сондықтан қазіргі Алматыдағы объектілердің ... ... ... ... ... бөлу ... ... қаласында экологиялық өте қауіпті деп саналатын аудандар:
а) Машина құрылысы кәсіпорындарының топтасқан ... ... ... жөндеу механикалық зауыттар территориясы
б) Райымбек даңғылы мен Сейфуллин ... ... дері мен ... ... территориясы
в) автовокзалы мен оған жақын территориялар
г) Рысқұлов көшесінің ... ... ... ... ... жоғарғы аясы көбінесе осы аймақтың қазаншұңқырлы жер бедері жағдайындағы жер бетіндегі ауа температурасының ... және ... ... ... ... Қаланың атмосферасы - өнеркәсіптік ландшафттар атмосферасына жатады.
Радиацияның табиғи көздерінің ішінен ең қауіптісі радон. Радонның халық денсаулығына қатысты тұрғын үй ... ... ... бірінші орында тұр. Алматы қаласында халықты радиациялық қауіпсіздікпен қамтамасыз ету болысындағы приоритетті проблемалардың бірі иондаушы сәулеленудің табиғи ... ... ... ... ... бөлігі (Райымбек даңғылынан оңтүстікке) потенциалды радон қаупі болып табылады. Радонды проблеманың ең маңызды аспектілерінің бірі - радонның беттік ... ... ... ... ... байланысы. Бедерді біртіндеп артуы және тау жыныстарының жер бетіне ... ... ... ... ... ... ... Алматының бұл бөлігінің жәй радон қауіпті ғана емес алайда топыраққа радон концентрациясын оның ғимаратта жинақталуын ... үшін және ... ... ... ... азайту әдісін жасау үшін сәйкес ұсыныстарды беру үшін егжей-тегжейлі зерттеуді қажет етеді. ... ... ... Коробкин В.А., Лященко Л.В., Лищенко Г.Х., Стуканов В.А. Токсикологические свойства сточных вод. Алматы
* Белозеров Е.С. Современные проблемы оценки движущих ... ... ... ... ... 1998. 3-4 ... Кенесариев У.С., Мусин Е.М., Амрин М.К. Гигиеническая оценка техногенных биохимических провинций Республики Казахстан и их клинико-эпидемиологической классификации // Сб. ... ... ... и ... в ... ... 1994, 129-133 ... Құлқыбаев Г.А. Медицинские аспекты экологии / Караганда, 1995. 25-29 ... ... В.М., ... М.К. ... ... способность деревьев и кустарников в условиях г. Алматы / Сб. ... ... и ... ... ... ... и ... Казахстана. Алматы. Изд. ГВС, 1999, 143-144 бет.
* Фурсов В.И. Содержание свинца в окружающей среде и в организме ... г. ... и ее ... Информационное письмо 1995 жыл
* Молдақұлова М.М. Экологические проблемы крупных городов // Здр. Казахстана № 5 1996, 24-27 ... ... В.Э. ... ... столицы // Здравоохранение Казахстана, № 4, 1995, 19-21 бет
* Шардабаев М.С. ... ... ... ... города // Методические рекомендации, Қарағанды қ. 1994 жыл
* Щербак В.Г. Роль ... ... в ... ... ... среды / Тезисы докладов конференции/ Окружающая среда здоровье человека. Барнаул, 1991, 63 бет
* Омарова М.Н., ... С.Ж. ... ... ... ... байланысты аймақтарға бөлу, Алматы, 1998, 66-69 бет
* Омарова М.Н. Алматы қаласындағы өсімдіктерді ауаны ластауынан қорғауға ... ... ... среды в республике Казахстан, Алматы, 1998, 70-72 бет
* Жаркинов Е.Ж. Состояние экологической ситуации в Алматинской области и ... ... ... ... в этом ... ... окружающей среды в Республике Казахстан, Алматы, 1998, 125-128 ... ... Х.С., ... А.В. Қолданбалы және медициналық экологияға кіріспе Алматы қаласы, Қазақ ... 2004 жыл, 36-52 бет
* ... А.А., ... К.Т. ... окружающей среды Алматинской области. - Алматы: Ғылым, 2002. - 136 б.
* ... ... ... в ... ... ... ... содержащихся в выбросах предприятий. РНД 211.2.01.01. - 97. - 49 б.

Пән: География
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 29 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Биология сабағында және сабақтан тыс кезде экологиялық құзыреттілікті қалыптастыру мәселелері88 бет
Оқу процесіндегі экологиялық тәрбие48 бет
Оқу-жобалық іс-әрекет процесінде болашақ мамандардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру191 бет
Қазақ халық педагогикасы құралдары арқылы өлкетану жұмыстарында оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру98 бет
Алматы және Астана қалаларының физика географиялық сипаттамасы19 бет
Алматы қаласына физикалық-географиялық сипаттама58 бет
Алматы қаласының географиялық сипаттамасы20 бет
Алматы қаласының физикалық-географиялық орны13 бет
Алматы қаласының орналасуы мен климаты23 бет
Адамзаттың тұрақты даму философиясын қалыптастырудағы Рио-де-Жанейро конференциясы6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь