Көру қабілеті бұзылған мүгедек балалардың тұлғалық дамуының теориясы

I. КӨРУ ҚАБІЛЕТІ БҰЗЫЛҒАН МҮГЕДЕК БАЛАЛАРДЫҢ ТҰЛҒАЛЫҚ ДАМУЫНЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ ... ... ... ... ... ... ... 10
1.1 Көру қабілеті бұзылған мүгедек балалардың тұлғалық даму ерекшеліктерінің психологиялық негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 10
1.2 Көруі бұзылған балаларда өзін.өзі бағалаудың қалыптасу ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .20

II. КӨРУ ҚАБІЛЕТІ БҰЗЫЛҒАН МҮГЕДЕК БАЛАЛАРДЫҢ ТҰЛҒАЛЫҚ ДАМУ ДЕҢГЕЙЛЕРІН АНЫҚТАУДЫҢ ТӘЖІРИБЕЛІК . ЭКСПЕРИМЕНТ ЖҰМЫСЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...29
2.1 Көруі бұзылған оқушылардың өзіндік бағалауын дамыту жұмыстарын ұйымдастыру мазмұны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..29
2.2 Көру қабілеті бұзылған мүгедек балалардың салыстырмалы ерекшеліктері мен тұлғалық даму деңгейлерін зерттеу жұмысының әдістемесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 45
2.3 Көру қабілеті бұзылған мүгедек балаларды зеттеудегі тәжірибелік.эксперимент жұмыстарының қорытындысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 57
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 62
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..65
Қосымшалар
Зерттеу өзектілігі – мүгедек баланың тұлғалық дамуын әлеуметтік-мәдени қызмет арқылы зерттеу мәселесінің өзектілігі біріншіден, қоғамда мүмкіндігі шектеулі тұлғалардың болуымен анықталады.
БҰҰ мәліметтеріне сәйкес барлық адамдардың әрбір оныншысы мүгедек. Оның үстіне, Бүкіләлемдік денсаулық ұйымының деректеріне сәйкес балалардың 20%-ынды психикалық қалыптан непатологиялық, шекаралық ауытқушылықтар бар.
Арнайы білім жалпы білім жүйесінің бір бөлігі болып табылады және мемлекет арнайы білім беру қажеттілігіне ие тұлғалар үшін білім алуда тең мүмкіндіктерді қамтамасыз ету мақсатында барлық жағдайларды жасайды.
Қазақстан Республикасының Білім туралы Заңының 47- бабының 7- тармағында «Көзі көрмейтін мүгедектердің және құлағы естімейтін мүгедектердің, жетім балалар мен ата-анасының қамқорлығынсыз қалған және қорғаншылыққа (қамқорлыққа) алынған балалардың, сондай-ақ кезекті аралық аттестаттаудың нәтижелері бойынша «үздік» деген бағаға ғана оқитын студенттер мен магистранттардың мөлшерін Қазақстан Республикасының Үкіметі айқындайтын жоғары мемлекеттік стипендия алуға құқығы бар» деп көрсетілген және де Қазақстан Республикасының Заңнамасымен білім беру саласының негізін қалаушы халықаралық құжаттарға сәйкес, мүмкіндігі шектеулі тұлғалар үшін білім алуына тең құқықтар қағидасы қарастырылады.
Мүмкіндігі шектеулі балалардың білім алуын дамытудағы кепілдіктері Қазақстан Республикасының Конституциясында, Қазақстан Республикасының "Қазақстан Республикасындағы бала құқығы туралы", "Білім беру туралы", "Мүмкіндігі шектеулі балаларды әлеуметтік, иедициналық-педагогикалық коррекциялық қолдау туралы", "Қазақстан Республикасындағы мүгедектерді әлеуметтік қорғау туралы", "Арнайы әлеуметтік қызметтер туралы" Заңдарында бекітілген.
Елбасының тапсырмасына орай, 2004 жылы мүмкіндігі шектеулі балаларды әлеуметтік және медициналық-педагогикалық қолдау жүйесін ғылыми-әдістемелік қамтамасыз ету мақсатында, Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысымен әлеуметтік бейімделу және кәсіби реабилитациялау республикалық ғылыми-тәжірибелік орталығы арнайы білім беруді дамыту бойынша ғылыми-тәжірибелік жұмыстар және инклюзивті білім беруге
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Кемтар балаларды әлеуметтік және медициналық педагогикалық түзету арқылы қолдау туралы ҚР Заңы. –Астана-2002.
2. Қазақстан Республикасында мүгедектердi әлеуметтiк қорғау туралы Қазақстан Республикасының 2005 жылғы 13 сәуірдегі N 39 Заңы
Балалар құқықтарын қорғау туралы Конвенциясы.
3. Қазақстан Республикасының Білім туралы 2007 жылғы 27 шілдедегі N 319 Заңы
4. «Мүгедек балаларды тәрбиелеу мәселесі» //Қазақстан мектебі журналы №6, 2003 жыл, 52 бет
5. Акопов, Г.В. Проблема сознания в психологии [Текст] : учебное пособие / Г.В. Акопов. - СПб.: Питер, 2005. - 218 с. - ISBN 5-7971-0548-7.
6. Белобыркина, О.А. Влияние социального окружения на развитие самооценки старших школьников [Текст]: учебное пособие /О.А. Белобыркина. - СПб.:прайм-ЕВРОЗНАК, 2004. - 512 с. - ISBN 5-8412-0256-3.
7. Бороздина, Л.В. Что такое самооценка [Текст] : учебное пособие / Л.В. Бороздина. - СПб.: Питер, 2004. - 264 с. - ISBN 5-8432-0289-3.
8. Гордеева, О.В. Представления о самосознании [Текст] : учебное пособие / О.В. Гордеева. - М.: Педагогика, 2003. - 241 с. - ISBN 5-8577-0596-0.
9. Гримак, Л.П. Общение с собой: начало психологии активности [Текст] : учебно-методическое пособие / Л.П. Гримак. Изд. 3-е, перераб. и доп. - М.: Педагогика, 2005. - 241 с. - ISBN 5-85476-039-7.
10. Ермолова, Т.В. Временной аспект образа себя у старших школьников [Текст]: учебное пособие / Т.В. Ермолова. - СПб.:прайм-ЕВРОЗНАК, 2003. - 280 с. - ISBN 5-8474-0571-0.
11. Если ваш ребенок не такой как другие [Текст] : учебное пособие / О.И. Волжина. - Харьков, 2004. - 204 с. - 213 с. - ISBN 5-8707-0582-3.
12. Каган, ВЕ. Стереотипы мужественности - женственности и «образ Я» у подростков [Текст]: учебное пособие /В.Е. Каган. - СПб.: Питер, 2003. - 344 с. - ISBN 5-8425-05719-4.
13. Карцева, К.Л. Социальная работа с семьей: психолого-педагогический анализ [Текст]: учебное пособие /К.Л. Карцева. - М.: Просвещение, 2005. - 138 с. - ISBN 5-8666-0581-0.
14. Кон, И.С. В поисках себя, личность и ее самосознание [Текст]: учебное пособие / И.С. Кон. - М.: Просвещение, 2003. - 305 с. - ISBN 5-8415-0538-0.
15. Кон, И.С. Открытие Я. [Текст] : учебное пособие /И.С. Кон. - М.: Просвещение, 2004. - 362 с. - ISBN 5-8433-0549-0.
16. Лакосина, Н.Д. Медицинская психология [Текст]: учебник / Н.Д. Лакосина. - СПб.: Питер, 2006. - 534 с. - ISBN 5-503-15984-0.
17. Латова, И.П. Психологические условия эффективности профессиональной деятельности работников социальных служб [Текст] : учебное пособие / И.П. Латова. - СПб.: Питер, 2003.- 285 с. - ISBN 5-433-15023-0.
18. Лучшие психологические тесты [Текст] : учебное пособие / - СПБ.: Алетейя, 2004. - 408 с. - ISBN 5-403-15689-0.
19. Мамайчук, И.И. Психологическая помощь детям с проблемами в развитию [Текст] : учебное пособие / И.И. Мамайчук. - СПб.:прайм-ЕВРОЗНАК, 2007. - 302 с. - ISBN 5-568-16024-0.
20. Менделевич, В.Д. Клиническая психология [Текст] : учебник / В.Д. Менделевич. - СПб.:Алетейя, 2005. - 417 с. - ISBN 5-476-15809-0.
21. Немов, Р.С. Общие основы психологии [Текст] : учебник / Р.С. Немов. - СПб.: Питер, 2007. - 992 с. - ISBN 5-567-16023-0.
22. Орлов, А.Б. Личность и сущность: внешнее и внутреннее «Я» человека [Текст] : учебное пособие / А.Б. Орлов. - СПб.: Мирт, 2006. - 197 с. - ISBN 5-501-15982-0.
23. Первин, Л. Психология личности: теория и исследования [Текст] : учебное пособие / под ред. B.C. Магуна. - М.: Педагогика, 2003. - 165 с. - ISBN 5-436-15030-0.
24. Психология [Текст] : учебник / Под. общ. ред . В.Н. Дружинина. - СПб.: Речь, 2003. - 190 с. - ISBN 5-422-15016-0.
25. Роджерс, К. Клиент-центрированная психотерапия [Текст] : учебное пособие / Пер. с англ. Т. Рожковой. - М.: МЕДпресс, 2004. - 432 с. - ISBN 5-413-15689-0.
26. Романова, И.А. Основные направления исследования самопонимания в зарубежной психологии. [Текст] : учебное пособие / И.А. Романова. - М.: МЕДпресс, 2006. - 128 с. - ISBN 5-499-15979-0.
27. Соколова Е.Т. Самосознание и самооценка при аномалиях личности [Текст] : учебное пособие / Е.Т. Соколова. - М.: Форум, 2007. - 152 с.- ISBN 5-571-16027-0.
28. Цукерман, Г.А. Психология саморазвития [Текст] : учебное пособие / Г.А. Цукерман. - СПб.: Речь, 2004. - 449 с. - ISBN 5-421-15697-0.
29. Шильштейн, Е.С. Особенности презентации «Я» в подростковом возрасте [Текст] : учебное пособие / Е.С. Шильштейн. - М.: Педагогика, 2003. - 245 с. - ISBN 5-438-15032-0.
        
        Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министірлігі
М.Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан мемлекеттік университеті

Педагогика және ... ... ... ... ____________ 2015 ж.
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
Тақырыбы:
5В010300- мамандығы
Орындаған: 06402 топ ... ... ... : ... ... ... Н.Е. Муканова
Орал, 2015
Бекітемін
Кафедра меңгеруші__________ Ж.И. Сардарова
____ _______________2013ж.
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫСҚА БЕРІЛЕТІН ТАПСЫРМА
1. Бастапқы материалды және ... ... ... ... ... балалардың психологиясының даму ерекшеліктері мен ақыл-ой ... ... ... Көру ... ... ... ... тұлғалық дамуының педагогикалық шарттарын негіздеу.
2. Студенттердің қарастыратын сұрақтарының ...
1. Көру ... ... мүгедек балалардың тұлғалық дамуының теориялық ... ...
2. Көру ... ... ... ... ... ойынның басты түрткі іс-әрекеті және оның психологиялық жасерекшелікке сай ұйымдастырылу ерекшеліктерін ... Көру ... ... ... ... тұлғалық дамуын зерттеу теорияларына шолу;
4. Көру қабілеті бұзылған мүгедек балалардың тұлғалық дамуының педагогикалық шарттарын негіздеу;
3. Ұсынылатын әдебиеттер ...
* ... В. А. ... ... и ... СПб., 1998.
* Балабақшаға арналған ойыншықтар мен құралдар. Алматы, 1988.
* . ... ... ... ... ... ба? Психологиялық тапсырмалар мен ойын, ... ... ... ... М. Почему учиться трудно? Москва, 1995.
* Блонский П. П. ... ... ... Воронеж, 1997.
* Васильева А. И. ... ... ... ... 3-е издание.,
Москва, 1990.Волков Б. С., Волкова А. Н. ... ... по ... ... ... 1991.
* Выготский Л. С. Воображение и творчество в ... ... ... ... ... ... П. Я. К ... интеллектуального развития
ребенка. // Вопросы ... 1969, ... С. И. ... ... детей. Пособие для
студентов ... ... ... ... ... ... ... Ш. Как пережить опасный возраст ... ... ...
1995.
* Диагностика умственного развития дошкольников. Под редакции
Л. А. Венгера, В. В. ... ... 1978.
* ... А. ... ... сочинения. Москва, 1954.
4. Графикалық материалдар тізімі:
Теopиялық және ... ... ... сызбалардың саны 3, салыстырмалы диaгpaммaлapдың графиктердің сaны ... ... ... жазудың күнтізбелік кестесі:

Жұмыс мазмұны және түрі
Орындау мерзімі
Орындалғаны туралы ... ... ... ... ... ... болжамын, зерттеу әдістерін анықтау.
14.10.2014
2
Зерттеудің теориялық бөлімін құрастыру.
02.11.2014
3
Тәжірибелік бөлімнің теориялық моделін ... ... және ... білімнің бірінші кесіндісініе талдау.
25.11.2014
5
Жасөспірімдермен түзетушілік-кеңес берушілік жұмысты ұйымдастыру және ... ... және ... ... екінші кесіндісінің нәтижелеріне талдау.
28.03.2015
7
Қорытынды және ұсыныстар
05.04.2015
8
Дипломдық жұмыстың таза нұсқасын тапсыру
10.05.2015
6. Дипломдық жұмысты аяқтау мерзімі: 10.05.2015 ... ... Н.Е. ... ... КӨРУ ... БҰЗЫЛҒАН МҮГЕДЕК БАЛАЛАРДЫҢ ТҰЛҒАЛЫҚ ДАМУЫНЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ............................10
1.1 Көру қабілеті бұзылған мүгедек балалардың тұлғалық даму ерекшеліктерінің психологиялық негіздері........................................................10
1.2 Көруі бұзылған балаларда ... ... ... ерекшеліктері.........................................................................................................20
II. КӨРУ ҚАБІЛЕТІ БҰЗЫЛҒАН МҮГЕДЕК БАЛАЛАРДЫҢ ТҰЛҒАЛЫҚ ДАМУ ... ... ... - ... ... ... ... оқушылардың өзіндік бағалауын дамыту жұмыстарын ұйымдастыру мазмұны..................................................................29
2.2 Көру қабілеті бұзылған мүгедек балалардың салыстырмалы ... мен ... даму ... ... ... ... Көру қабілеті бұзылған мүгедек балаларды зеттеудегі тәжірибелік-эксперимент жұмыстарының қорытындысы..................................................... 57
Қорытынды....................................................................................................62
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі..............................................................65
Қосымшалар
КІРІСПЕ
Зерттеу өзектілігі - мүгедек баланың тұлғалық дамуын ... ... ... ... ... өзектілігі біріншіден, қоғамда мүмкіндігі шектеулі тұлғалардың болуымен анықталады.
БҰҰ мәліметтеріне сәйкес барлық адамдардың әрбір оныншысы ... Оның ... ... ... ұйымының деректеріне сәйкес балалардың 20%-ынды психикалық қалыптан непатологиялық, шекаралық ... бар. ... ... ... білім жүйесінің бір бөлігі болып табылады және мемлекет арнайы білім беру ... ие ... үшін ... ... тең мүмкіндіктерді қамтамасыз ету мақсатында барлық жағдайларды жасайды.
Қазақстан Республикасының Білім туралы Заңының 47- бабының 7- тармағында деп ... және де ... ... ... ... беру ... негізін қалаушы халықаралық құжаттарға сәйкес, мүмкіндігі шектеулі тұлғалар үшін білім алуына тең құқықтар қағидасы қарастырылады. ... ... ... ... алуын дамытудағы кепілдіктері Қазақстан Республикасының Конституциясында, Қазақстан Республикасының "Қазақстан Республикасындағы бала құқығы туралы", "Білім беру туралы", "Мүмкіндігі шектеулі балаларды ... ... ... ... ... "Қазақстан Республикасындағы мүгедектерді әлеуметтік қорғау туралы", "Арнайы әлеуметтік қызметтер туралы" Заңдарында бекітілген.Елбасының тапсырмасына орай, 2004 жылы мүмкіндігі шектеулі ... ... және ... ... ... ғылыми-әдістемелік қамтамасыз ету мақсатында, Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысымен ... ... және ... ... ... ... орталығы арнайы білім беруді дамыту бойынша ғылыми-тәжірибелік жұмыстар және инклюзивті білім беруге ауысу, ... оқу ... мен ... ... ... ... жұмыстары жүргізілетін ұлттық ғылыми-тәжірибелік коррекциялау орталығы болып қайта құрылды.Инклюзивті білім беру ... ... - ... Республикасының 2011-2020 жылдарға арналған білім беруді дамыту Мемлекеттік ... ... ... бірі болып табылады. Мүмкіндігі шектеулі балалардың сапалы білім алуға ... тең ... ... ... ... бекітілген. Біздің елімізде 39 арнайы балабақша мен 315 арнайы топтар қызмет етеді, онда мектепке дейінгі жастағы 15 мың бала тәрбие мен ... ... 25 ... жуық ... ... ... алып отырған 106 арнайы мектеп және жалпы білім беретін мектептер жанындағы 1219 арнайы сыныптар да қызмет етуде.
Мүгедектіктің пайда болуын ... ... ... негізгілері - экологиялық ортаның нашарлауы, әйелдер қауымына арналған еңбек жағдайының қолайсыздығы, жарақаттылықтың өсуі, салауатты өмір салтын қалыптастыруға мүмкіндіктің ... ... ... ... ... деңгейде болуы.
Бүкіл әлемде мүгедектер санының өсуі, ... ... ... аса көп әлеуметтік топтарға айналуы байқалуда.
Екіншіден, аталмыш тақырыпқа назар аударуға бұл жерде тұлғалық қалыптасу ... ... ... ... ... ... ... биологиялық, әлеуметтік, психологиялық және, тіпті, педагогикалық қолайсыз факторлармен ... ... ... ... ... ... шектеулі бала педагогтардың және психологтардың арнайы кәсіби көмегіне мұқтаж. Мұндай көмек болмаса немесе уақытында жүзеге асырылмаса оның ... ... ал ... орны толмас зардап әкеледі. Мұндай қайшылықтардың болуы зерттеу тақырыбын деп таңдауға ... ... ... ... ... мүгедек балаларға көрсетілетін нәтижелі коррекциялық (түзетуші)-дамытушы және әлеуметтендіруші көмектерді жүзеге асыру мүмкіндіктері ... ... ... ... ... ... ... қалыптасқан практикасының тек кейбірі ғана қазіргі заман талаптары мен стандарттарына жауап береді және оны орындаушылардың ... ... және ... ... ... ... қамтамасыз етпейді. Әлеуметтік-адаптациялық (бейімдеушілік) шаралардың төмен нәтижелілігі себептерінің бірі - проблеманың теориялық ... ... ... ... ... проблеманың зерттелуі, бала тұлғасын түсінуге көлемді (ауқымды), кейін баланың қоғамға ... ... ... ... ... ...
Осы мәселені зерттеген ғалымдар: шетелдік О.Л. Романованың, И.К. Левченконың, И.И. Мамайчуктің, И.В. Кривоностың, О.Е. ... Е.С. ... ... Қ. ... Р. т.б. жұмыстары.
Зерттеу объектісі - көру қабілеті бұзылған балаларға арналған мектеп- интернат;
Зерттеу пәні - көру ... ... ... ... тұлғалық дамуы.
Зерттеу мақсаты - көру қабілеті бұзылған балалардың өзін-өзі бағалауы мен түлғалық даму деңгейлерінің ерекшеліктерін анықтау.
Зерттеудің ғылыми ... егер көру ... ... балаларға арналған мекемелерде тұлғалық бағдарлы зерттеу жұмыстары мен әдістемелері жүйелі және жоспарлы түрде ұйымдастырылып, ... онда ... ... ... шығармашылық белсенді, жоғары адами, рухани өрісі бай, жоғары мәдениетті, бәсекеге қабілетті тұлғаны қалыптастыра отырып, адамдар арасындағы орнын, ... ... ... және ... өзі бағалауын жоғарғы деңгейге, сау құрдастарымен өздерін тең ұстай алатындай дәрежеге ... ... ... әрбір қолданылатын әдіс-тәсілдерде мүгедек баланы қоршаған ортаға беймдеу, танымдық ... ... ... орында жұмыс жасау және сауықтыру бағыттары бар.
Зерттеу мақсатымен болжамына сәйкесті келесідей ... ... Көру ... бұзылған мүгедек балалардың тұлғалық дамуының теориялық негіздерін айқындау;
2. , , ... ... ... Көру ... бұзылған мүгедек балалардың даму ерекшеліктерін, көрсеткіштері мен деңгейлерін анықтау.
4. Көру ... ... ... ... ... ... ... әдістемелері мен технологияларын тәжірибелік эксперимент арқылы тиімділігін тексеру.
5. Психологиялық әдебиеттердегі теориялық және практикалық ... ... ... жасау.
Зерттеу әдістері: Көру қабілеті бұзылған мүгедек балаларды зерттеу бойынша мемлекеттік құжаттарды қарастыру; зерттеу бағыты бойынша психологиялық, педагогикалық, ғылыми- ... ... ... ... ... ... құжаттарды, озық педагогикалық, психологиялық тәжірибелерді, басылымдарды зерделеу, жинақтау, салыстырмалы түрде талдау; ... ... ... ... ... ... мектеп оқушыларымен салыстырмалы түрде зерттеу; алынған нәтижелерді статистикалық өңдеу, қорытындылау.
Зерттеудің жетекші идеясы: Көру ... ... ... ... денсаулығын қамтамасыз ету мен олардың тұлғалық даму ерекшеліктерін есеппен құрастыруға ... Өзін - өзі ... - ... ала ... ... ... қарауға, әртүрлі мәселелерді белсенді шешуге және эмоцияның анық көрінуіне, өзін- өзі бақылауды дамытуға, стрессогендік факторларға саналы ... ... ... ... әдіснамалық және теориялық негіздері: мүгедек бала тұлғасының даму мәселелері (сұрақтары) педагогикалық, психологиялық және дефектологиялық ... (Т.Ю. ... Г.В. ... Г.В. ... И.В. ... Л.В. Занков, О.А. Карабанова, К.С. Лебединская, Л.П. ... М.М. ... Н.Ф. ... Д.Б. ... және б.) ... ... ... психологиялық және әлеуметтік сауықтыру проблемаларының түрлі аспектілері Э.М. Александровский, В.Л. Багрицкий, С.А. Беличев, Н.Б. ... А.В. ... В.П. ... В.В. ... И.А. ... А.Н. Леонтьев, А.Р. Лурия, А.С. Макаренко, А.А. Смирнов және б. жұмыстарында (еңбектерінде) қарастырылды. М.И. Никитина, Л.М. Кобрина, Р.И. ... Н.М. ... Л.С. ... Г.Н. ... және б. ... ... педагогиканың арнайы сұрақтарына арналды. Көркем қызметтің сауықтыру және коррекциялық потенциалы ... А.З. ... пен В.П. ... диссертациялық зерттеулері мен монографияларында ашылған.
Зерттеу көздері: Зерттеу мәселесі бойынша психологиялық, педагогикалық ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының Білім туралы Заңы, Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... Мемлекеттік бағдарламасы, туралы Қазақстан Республикасының Заңы, арнайы мектептегі педагог-психологтардың озық тәжірибелері.
Зерттеу жұмысының ... Орал ... ... ... ... №12 ... мен ... көру қабілеті бұзылған балаларға арналған арнаулы мектеп- интернат
1. КӨРУ ... ... ... БАЛАЛАРДЫҢ ТҰЛҒАЛЫҚ ДАМУЫНЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
1.1 Көру қабілеті бұзылған мүгедек балалардың тұлғалық даму ерекшеліктерінің психологиялық негіздері
- бұл қалыпты жеке немесе ... ... ... ол ... ... туа біткен немесе жүре бара қалыптасқан болсын дене не ақыл-ой мүмкіндіктерін өз бетімен толықтай немесе жартылай қамтамасыз ете алмайтын, кез ... ... ... ... ... бар ... жатады.
Көзінің көруі бұзылған тұлғалардың психикалық дамуын зерттейтін, арнайы ... ... ... ... өз ... ... - соқыр деген сөзінен алып, бастапқыда тек соқырлардың психологиясымен ғана айналысты [21; 81б].
Қазіргі уақытта тифлопсихологияның зерттеу нысаны қатарына тек қана ... ғана ... ... ... көзінің көруі терең зақымданған тұлғалар да жатады.
Тифлопсихология көруі бұзылған тұлғалар ... ... мен ... көру ... қызметінің бұзылуымен байланысты ақпараттар кемшілігінің орнын толтыратын ... ... ... бұл ... психика дамуына әсерін, сондай-ақ көруі бұзылған балалар дамуының жасерекшелік аспектісін ... ... ... ... мен ... соқырларды арнайы мектептерде оқытуды ұйымдастырумен байланысты.
Алғашқы мектепті 1784 ж. ... ... ... Ал ... ... ең ... рет француз психологиясының материалистік бағытының негізін қалаушы Д.Дидро өзінің жұмысында қарастырды [17;93б].
Көзі көрмейтіндердің ғылыми психологиясының қалыптасуы Т. ... М. ... К. ... П. ... А.А. Крогиустің, В.С. Сверловтың, М.И. Земцованың, Ю.А. Кулагиннің, А.Г. Литвактің еңбектерімен байланысты. ... ... ... ... күнге дейін соқыр психологиясы қалыпты көретін адамның психикасына жақын немесе ол сан ... ... ... екі ... ... өмір ... келеді.
Олардың біреуі психикалық дамуда көру кемшілігін (дефектісін), оның ... ... және ... даму барысына әсер етуін негізгі деп қабылдайды. Бұл басқа сенсорлы (сезімтал) жүйелер есебінен кемшілік компенсациясының мүмкіндіктерін жете ... алып ... ... іс-әрекеттерінің ерекшеліктері болатынын А.И. Скребицкий, А.М. Щербин атап өтті.
Оның спецификасын ... ... ... ... де ... ... құру ... деген дәлеліне алып келді, ал К.Брюкленнің соқырларды оқшаулаудың нәтижесінде ерекше адамдар түрі ... ... ... ... ... авторлар саналы немесе санасыз түрде, көретіндердің даму деңгейімен ... ... ... ... ... ... ... позициясында тұр.
Ғалымдардың енді бір тобы Т. Катсфорт, Гомулицкий, ... В. ... М. ... В.М. Коган, А.Г. Литвак, М.И. Земцова, Л.И. ... кіші ... ... психикалық даму динамикасын бақылай отырып, ерте жастағы соқырлар мен көретіндердің жалпы психикалық статусы (дәрежесі) арасында көрініп тұрған айырмашылық көруі ... ... ... даму динамикасының жақсаруы салдарынан бірдейлеседі деген тұжырымға келді.
М. Тобин әрбір жасерекшелік топтағы көруі бұзылған ... ең ... ... ... ... ... көретін баланы озып кетуі мүмкін деп көрсетеді ... ... ... ... мен ... ... мен практикасы бейімдеген, көруі бұзылған және көретін балалар дамуының жақындасу позициясы қазіргі уақытта беки ... ... ... кемшілігі коррекциясы және компенсациясының дайындалған (өңделген) жүйелері тұлғаның сенсорлық, интеллектуальдық және эмоциональды сферасын қалыптастырады. Бұл ... ... көру ... ... ... ... ала отырып, олардың мүмкіндіктері мен қажеттіліктерін негізге алуымыз керек.
түсінігіне балалардың екі ... ... ... ... және ... ... ... ақ коррекциясы бар жақсы көретін көзде 0,05 - ке дейінгі ... ... ... барлар; мұндай балаларды оқыту Брайл жүйесі негізінде, дене арқылы сезіп қабылдауға арналған ... ... ... ... ... және ... практикасында көруі бұзылған тұлғаларға ықпалдың әр алуан ... бар. ... ... ... ... қажетті әлеуметтік көмек деңгейі мен зейнетақы мөлшерін анықтау үшін бір критерилер ... ... ... алу, оқу, ... ... ... анықтау үшін басқа критерилер болады.
1980 - 1990 жылдардағы соқыр және нашар көретін балалардың психикалық даму ... ... Л.С. ... А.Р. ... М.И. ... А.Г. ... А.И. Зотов ұсынған теориялық қағидаларға сүйенеді және осы категориядағы балалардың компенсаторлық дамуын коррекциялық оқу мен ... ... ... ... бағытталған. Қазіргі заманғы тифлопсихологияның негізгі проблемасы - бұл дамып келе жатқан адамның ... ... ... ... мен ... ... бұзылуынан пайда болатын, тұлға белгілерінің қалыптасуындағы ауытқушылықтарды олардың жеңу жолдарын анықтау [1;92б].
Қазіргі заманғы тифлопсихологтар позициясының ерекшелігі көруі бұзылған балалардың ... ... ... ағза ... ... емес, сенсориканың тікелей кемшіліктерін жан-жақты танымдық іс-әрекетпен толықтыратын белсенді тұлғаның дамуы ретінде түсінуінде. Көруі қатты бұзылған балалардың компенсаторлық ... ... тән ... ... пен ... көру ... қамтитын психикалық үрдістер мен қасиеттер ансамбліндегі жаңа байланыстардың қалыптасуында көрініс береді.
Көру анализаторы ... ... ... мен ... сенсорлық жүйе дамуында көрінеді, айналадағының танымының алдыңғы қатарын, оның ... ... ... әлем бейнелерінің толықтығын анықтайды. Сыртқы әлемнің бейнеленуінің психологиялық жүйесі ... ... көру ... түрлі бұзылуында сан алуан болады.
Көруі бұзылған балалар айналадағы ортамен танысу тәсілімен, іс-әрекетті орындау тәсілімен және оның орындалуын бақылау ... ... ... ... бұзылған балалар мен ересектердің психикалық дәрежесінде кемшіліктің пайда болу уақыты маңызды ролге ие. Бұл ... ... ... ...
Ғылымда және өмірлік практикада көруі бұзылған балалардың екі категориясы бар: туа біткен соқырлық және соқыр боп қалғандар. Туғаннан көзі ... ... ... және 3 ... ... ... боп қалғандарда ереже бойынша көру есі болмайды (ерте соқыр боп қалған балаларда көру бейнелері сақталмайды) және барлық ... даму ... ... ... ... жүйе негізінде жүзеге асырылады.
Көру кемшілігі неғұрлым ерте пайда ... ... ... ... ... ... көрінеді.
Көрудің көп кейінірек бұзылуы соқыр боп қалған адамның ертеде танымдық ... ... ... көру ... қалыптасқан байланыстарды пайдалануға мүмкіндік беріп, басқаша, кемшілік компенсациясы ... ... ... ... ... ... ... келтіретін әрекеттің басталу сәті көруі бұзылған балалар мен ересектердің психикалық дамуының маңызды спецификалық факторы болады.
Соқырлықтың және көрудің терең бұзылуларының даму ... ... әсер етуі ... ... ... ауытқушылықтың пайда болуымен байланысты және ол тіпті, кемшілік бала дамуына зиянын тигізбеуі тиіс жерлерде де пайда болады. ... ... саны ... оның ... өзгереді. Көру сезімдерінің, қабылдауының және түсінігінің айтарлықтай қысқаруы немесе толықтай болмауы қиял мен есте ... ... ... ... ... ... тұрғысынан бірінші кезекте психикалық функцияның қалыптасу спецификалығын, ... ... ... ... ... ... көрсеткен жөн. Анализаторлар қарым-қатынас жүйесінде сапалы өзгерістер болады, ойлау қызметінің, кеңістіктегі бағдарлануының және т.б. көркем және түсініктілік ара ... ... ... ... ... ... спецификалық ерекшеліктер пайда болады. Айтарлықтай өзгерістер дене дамуында болады: спецификалық жүру мен ... ... ... ... дәлдігінің көзге көрініп тұратын бұзылуы, олардың қарқындылығына айналады. Сәйкесінше, ... ... ... ... өзіне тән жүйесі қалыптасады, ол сапасы мен құрылымы жағынан қалыпты дамып келе жатқан баланың жүйесіне ұқсамайды, ... ол ... ... ... ... және ... жаңа компенсаторлық жолдарының құрылуы негізіндегі корекциясы (түзетілуі) нәтижесіндегі дамудың түрлі деңгейлеріндегі үрдістерден ... ... ... шектеулі балаларға 17 реабилитациялау орталықтары, 133 психологиялық-педагогикалық коррекциялау кабинеттері, мектеп жанындағы 558 логопедиялық пунктері коррекциялық-педагогикалық қолдау көрсетуде.
Республикада 18 жасқа дейінгі ... ... 138 513 бала бар, ол ... ... ... 2,8 % ... Соның ішінде, мектеп жасындағы балалар саны - 93 740 ... ... ... дейінгі - 44 773 бала.
Арнайы оқу бағдарламасы ... 62 ... жуық ... ... дейінгі арнайы бағдарлама бойынша - 27 мыңнан ... бала ... ... ... ... ИПБТ ... мүмкіндігі шектеулі жандар қатарынан мамандарды даярлау ісін 178 колледж жүргізуде. Аталмыш санат студенттерінің контингенті 3 ... жуық адам ... ... ... ... ... электронды білім беру, қашықтықтан оқыту жүйесі де жол ашады. 2011 жылдан бері мемлекеттік бағдарлама аясында, үйінде білім алатын ... ... ... ... ... ... аппараттары бұзылған балалар үшін жеке қозғалыс құралдары, арнайы пернетақта мен манипуляторлар, есту қабілеті бұзылған балалар үшін - есту ... ... ... ... бар ... тифлотехникалық құралдар алынады. Білім алуға жол ашуды қамту үшін ақпараттық қамтамасыз ету құралдары, соның ішінде принтерлер мен Брайлевтік дисплейлер, оқу ... мен ... ... электронды лупалар, сөйлеуші экранды үлкейтуші шағын құрылғылары және тағы басқалары аса ... ... ... есебінен компьютерлік техника және құрал-жабдықтармен 6 мыңға жуық үйінен оқытылатын мүгедек-бала қамтылған. Қазіргі ... ... ... ... беру ... жартысына жуығы мүмкіндігі шектеулі балалардың танымдық дамуын ... ... ... беру ... жабдықталған. Арнайы мектептердің 20 % -ында интерактивті тақталар орнатылған. Ғаламторға қосылған арнайы мектептер саны шамамен 95 %, білім беру ... ... 41 % ... ... 37% -- есту-сөйлеу жаттықтырғыштарымен ... Л.И. ... ... ... компенсациясы сұрақтарына арналған зерттеулері компенсация үрдісінің өзінің құрылымымен ерекшеленетін сатылар қатарынан өтетінін көрсетті, әрбір сатыдағы баланың дамуын қозғалыспен ... ... ... қалыптасуларды иерархиялық (сатылық) түрде көрсетті.
Компенсацияның бір сатыдан екіншісіне өтуі жетекші іс-әрекеттің қалыптасуына ... ... ... ... және бұл ... жүзеге асыруға мүмкіндік беретін танымдық үрдістер мен психикалық қасиеттердің даму деңгейіне байланысты болады.
Алайда, қазір алғашқы кемшілік толық ... оны ... ... ... арттырып, әрбір даму сатысының құрылымына алғаш бұзылған анализатордың бүтін байланыстарын ... ... емес ... ... ... ... да ... көретін адамды да емес, қозғалмалы күрделі жүйені құратыны белгілі. ... ... ... ... бір ... басқаларымен қарапайым ауыстыру болып табылмайды, керісінше бала ... ... ... ... ... алынатын ақпаратты қабылдауға мүмкіндік беретін сенсорлы, моторлы, ойлау құрылымдарының ... мен ... ... ... ... ... және оны оның барынша бірдей көрінуі және мінез-құлықтың өмір мен іс-әрекеттің ... ... ... үшін пайдаланудан тұрады.
Көзі көретін баланың өміріне қарағанда, ересек адам соқыр баланың дамуына айтарлықтай көп қатысады ... бұл ... ... ... өз ... алу каналдарының бірі - тікелей көру еліктеуінің болмауына байланысты. Соқыр баланың өз бетімен білім мен ... алуы ... ... бала өзі оқитын нәрсеге, соқыр баланы арнайы оқытуы тиіс.
Көрудің қатты бұзылуы тұлға құрылымының түрлі компоненттеріне әсерін тигізеді. Тұлғаның бір ... мен ... көру ... ... ... болып, басқалары аз, ал үшіншілерінде дамудың жағымсыз сыртқы жағдайы ... ... ... ... ... тұлғасына бірнеше түрлі көзқарастар қалыптасқан.
Сөйтіп, Ф.И. Шоев тек соқырлықтың тұлғаға әсер ететінін ғана теріске ... ... ... ... ... ... ... қажеті жоқ, себебі соқыр психикасы көретін адам психикасынан еш айырмашылығы жоқ деп санады. Л.С. ... жиі ... ... ... ... ... теориясы көрудің бұзылуы тұлға дамуына жағымды әсерін тигізеді, сондықтан соқырлар көптеген көрсеткіштер бойынша көретіндердің психикалық дамуынан асып ... ... ... ... ... осы ... жолын ұстанушы Б.И.Коваленко болды [16;138б].
К.Брюклен соқыр адамды оның әлемі көретін адамның ішкі әлеміне ұқсамайтын ... адам түрі ... оның ... ... ... ... алға ...
В.И. Лубовский кемшіліктің тұлға дамуына барлық аномальды (қалыптан ауытқыған) балаларға ортақ, дамудың маңызды заңдылығы ... әсер ... ... ... ... және ... ... бұзылуының бала психикасының дамуына әсер етуі тек қана тіке немесе бірмәндес болып қоймай, ол ... ... ... көрініс береді, олардың арасынан екінші реттік және үшінші реттіктерді бөліп алуға болады.
Мәскеу дефектологтарының позицияларына ... шыға ... А.И. ... олардың дәлелдеулерін теріске шығаруды өзіне міндет етіп қойды. Ол психикалық үрдістер дамуы мен тұлғаны көрудің бұзылуына тікелей тәуелді деді. Ол әсер ету ... ... ... ... ... ... үш тобын бөліп қарады.
Психикалық құбылыстың бірінші тобының деңгейі де, осы деңгей жетістігінің үрдісі де көру ... ... ... ... ... көру ... жетістігі деңгейінің дербестігімен және белгілі бір деңгейге жетудің ауру сипатының көру өткірлігіне ... ... ... ... ... тобы көру ... ... бағыныштылығымен сипатталады; оларға көру анализаторының перифериялық және өткізгіш бөліктерінің зақымдалуына ... ... ... ... ... ... ... болғанына қарамастан автор оның қажеттілік және қызығушылық секілді ... ... ... ... ... ... және олардың қалыптасуы көру жағдайына байланысты болады деді.
Осылайша, ... және ... көру ... ... терең бұзылулары адамның барлық психикасының қалыптасуына, оның тұлғасына да әсер ететінін айтуға болады. Алайда бұл әсер ... ... да, ... ... де ... (түзету) әрекеттермен және даму шарттарымен жояды. Салмақты (маңызды) дене кемшіліктері бар балалардың тұлғалық қасиеттері ... ... және ... ... ... ... ұшырайды.
Көзінің көруі қатты бұзылған балалар мектепке дейінгі жаста өздерінің жақсы көретін балалардан айырмашылығын түсіне бастайды, ал ... ... ... дене ... ... уайымдай бастайды. Олардың көру кемшілігінің болуы және өздерінің жақсы көретіндерден айырмашылығын түсінудің тұлғалық мәні бар. ... ... ... мен ... ... ... мен сезімдерін эксперименталды зерттеу өте аз. Көптеген жұмыстарда тек бақылау және өзін-өзі бақылау бойынша соқырлардың ... ... мен ... ... ғана ... ... мен сезімдер олар үшін объекті мен субъекті ... ... ... қарым-қатынасының бейнесі қызметін атқара отырып, көрудің бұзылуынан өзгермеуі мүмкін емес. ... ... ... мен ... ... де көретіндердікі секілді эмоциялар мен сезімдер болады, олар да дәл сондай эмоциялар мен сезімдерді білдіре алады, тек олардың даму ... ... ... ... ... Көзі ... ... салыстырмалы эксперименталды зерттеулерде соқыр және нашар көретін балалардың заттар дүниесімен, адамдармен және қоғаммен қарым-қатынасының эмоциональды бейнесінің сәтсіздігі ... ... ... көруі бұзылған балалардың және көретіндердің түрлі өмірлік жағдаяттарға эмоциональды қарым-қатынастарын Калифорниялық тұлға тестісінің көмегімен 12 жыл салыстыра отырып, әсіресе ... ... ... ... ... ... жаны ... қарағанда анағұрлым жараланғыш екенін тапты. Сонымен қатар нашар көретін балалар түк көрмейтін балаларға қарағанда үлкен эмоциональдық пен ... ... ... балаларының өзін-өзі бағалауы барысында отбасындағы балаларға қарағанда үлкен сенімсіздік көрсеткені ... ... те ... ... ... Бұл бала ... ... орта мен жағдайдың көруі бұзылған балалардың эмоциялары мен сезімдерінің қалыптасуында ... роль ... ... ... [2; ... егер ... соқырлығы және нашар көруі бар балалардың ерекшеліктері мен мүмкіндіктерін, іс-әрекетті ... ... ... ... алып жүргізілсе, бұл жағдайда өмірлік жағдаяттар мен ... ... ... ... эмоциональды қарым-қатынас қалыптасқанын көрсетті. Соқыр және нашар көретін бала көзі көретін бала қол жеткізе алатын даму мен ... ... ... ... оның көп ... тура келетінін ескерген жөн. Бұл физикалық және психологиялық салмақ балалардың бірдей емес эмоциональды реакцияларын тудырады, бұл жүйке жүйесі типімен, жеке ... және ... ... ... жүйесімен байланысты.
Ата-аналардың баланың кемшілігіне қарым-қатынасының және ... ... ... түрлі қарым-қатынас жүйелерінің үлкен маңызы бар. Көрудің бұзылыуын қайта бағалау артық гиперқамқорлыққа әкеліп, ... ... ... және ... моральдық қасиеттерді игерген эгоистік тұлғаны дамытады. Кемшілікті жете бағаламау ақталмаған оптимизмге және немқұрайдылыққа, жеңілойлылыққа, борыш сезімінің ... ... Э. ... ең ... ... ... көзі көретіндердің соқырға қарым-қатынасы деген болатын.
Л.Н. Силкиннің тұлғаның бейімдену деңгейі бойынша бөліп көрсеткен төрт типі ... ... ... ... ... ал ... екеуі нашар бейімделумен сипатталатынын көрсетті. Барлық төрт типтің ... ... ... ол ... ... ... және оң моральдық сапалардың өмір мен әлеуметтік орта факторларына бағыныштылығын көрсетеді [29;108б].
Стефенс пен Симпкис 6 дан 18 ... ... ... ... ... ... балалардың ережелерден, міндеттер мен жазалаулардан және т.б. тұратын гипотетикалық жағдаят сериясына реакциясын талдау негізінде зерттеді нәтижесінде соқырлар мен көзі ... ... ... аз ғана ... ... ...
Соқырлардың интеллектуалды сезімдерінің дамуы олардың қалыптасуы мен ақыл-ой әрекетіне ... ... ... ... мен ... ... компенсациясын зерттеулер оның жоғары танымдық үрдістер жүйесінде маңызы зор екенін ... ... ... ... ... ... және мектеп жасында шешу ниеті мен ... ... ... ... немесе дұрыс орындамағанда ренжу сезімінде пайда болатын интеллектуальды сезімдердің қалыптасуымен байланысты.
Соқырлардың жоғары интеллектуальды даму мүмкіндіктері ... ... ... ... мен ... ... етіп ... теориялық және қолданбалы математикадағы, әдебиеттегі, экономикадағы, құқықтанудағы, педагогикадағы және басқа ғылымдардағы соқырлардың ... ... ... ... ... болуы өмірдің әлеуметтік жағдайларымен де айналадағы адамдармен және заттар дүниесімен қарым-қатынасымен де байланысты ортақ көңіл-күйден, аффективті мінез-құлықтан, стресстен ... ... ... ... эмоциональды жай-күйдің пайда болуы мен өтуіне әсерін тигізетіні белгілі жағдай. Ауыр эмоциональды жай-күйде - 4-5 жасында өзін ... ... ... ... ... екенін түсінудің, жасөспірім шақта өз кемшілігін түсініп, оны ... ... ... ... ... отбасылық өмірге серік таңдауда шектеудің бар екенін түйсінудің алатын орны ерекше. Ең соңында, адам ересек ... ... ... ... ең терең стрестік жағдайға тап болады. Көзінің көруі жойылғанына көп ... ... - ... ... бағалау, әрекеттенудің төмендігі және мінез-құлықта ерекше көрінетін күйзелу компоненттері тән.
Кедергілер мен қиындықтарды жеңуге бағытталған өз мінез-құлығын мақсатқа бағыттау мен ... ... ... ... ... ... өзі соқыр және нашар көретін адам үшін тұлғасын анықтауда және өзінің қоғамдағы ... ... ... роль ... көрсетеді. Себебі бұл тұлғаларға көзі көретіндерге қарағанда оқуда, кәсіби білім алуда сол көлем мен сол сападағы көп қиындықтарды жеңуге тура ... Оның ... ... және ... тифлопсихологиялық әдебиетте айналадағы ортаны тануда, әсіресе ерте мектеп жасына дейінгі ... ... ... аз ... ... тифлопсихологияда екі қарама-қарсы позиция бар: бір позиция соқырлықтың ерік-жігер қасиеттерге тигізер әсерін ... деп ... енді бір ... ... жеңу қажеттілігі күшті, берік ерік-жігерді қалыптастырады дейді.
1.2. Көруі бұзылған ... ... ... қалыптасу ерекшеліктері
Тұлғаның ішкі әлемі, оның сана-сезімі мен өзін-өзі бағалауы ғылыми ойлардың бүкіл тарихы аралығындағы ... ... ... ... пәні ... ... Сана мен сана-сезім - философияның, психологияның және әлеуметтанудың негізгі проблемаларының бірі. Оның ... ... ... ... ... теориялық сұрақтар шешімінің әдіснамалық негізін ғана емес, сонымен қатар өмірлік ... ... ... ... міндеттерді де құрайтынына себепші.
Өзін түсінуге және өзін ... ... - ... ... өзін сананың, қарым-қатынас пен әрекеттің субъектісі ретінде түсінетін адамның ерекше игілігі. ... тану ... ... (қорытынды) өнімі адамның өзі туралы түсінігінің динамикалық жүйесі болып табылады. Бұл жүйе Мен-Бейнесі терминімен аталады.
Сана-сезім проблемасы мен Мен бейнесі - ... және ... ... ... ... ашылған. Сана-сезімнің құрылымы, Мен дамуының механизмдері - Меннің концепциялары, өзара байланысы - түрлі ... ... ... және т.б. ... ... ... жүргізіледі. Іс-әрекетті ұйымдастыру сұрағына сана-сезім, адекватты өзін-өзі бағалау дамуының ең нәтижелі тәсілдерінің бірі ретінде И.В. Дубровиннің, А.М. ... Г.А. ... С.В. ... ... ерекше көңіл бөлінеді.
Мен-бейнесі және оның бағасы адамда әлеуметтік өзара ... ... оның ... ... ... ... ... сонымен бірге ішкі тербелістермен және өзгерістермен бұзылған психикалық жетістік ретінде пайда болады.
Сана-сезім - бұл ... ... ... ... ... ... В.С. ... пікірінше өзінің ұқсастығын, өзінің жеке белсенді, іскер бастау ретінде, өзінің психикалық қасиеттері мен ... ... ... ... ... ... түйсінуі. Бұл элементтердің бәрі бір-бірімен функциональды және генетикалық ... ... ... олар ... ... Өзін ... ... объект ретінде түйсіну ішкі тұтастықты, өзегргіш жағдаяттан тәуелсіз өзімен-өзі болып қалуға қабілетті ... ... ...
Мен-бейнесі - сана-сезімнің бағалау аспектісінен тұратын түсінік (ұғым). Бұл адамның өзі туралы түсінігінің динамикалық жүйесі, оның құрамына ... ... ... және ... ... ұғыну, өзін-өзі бағалау, сондай-ақ аталмыш тұлғаға әсер ететіндердің сыртқы факторларды ... ... ... ... ... болу ... ... Мен-бейнесі үш функциональды-ролдік аспектілерде көрініс беретін белсенді бастамаға айналуда:
1. Мен бейнесі - ... өзі ... ... ... ... - бұл ... ... бағасы, ол түрлі қарқындылықты игере алады, себебі Мен бейнесінің нақты белгілері азды-көпті күшті эмоцияларды тудыруы мүмкін.
3. Потенциалды мінез-құлықтық ... яғни Мен ... мен ... ... ... мүмкін нақты әрекеттер [20;83б].
Мен-бейнесін эмоциональды-бағалаушы - бұл өзін-өзі бағалау. Тұлға ретіндегі адам - ... ... жан. ... ... ... ... өз ... мен жай-күйіне, мүмкіндіктеріне, дене және рухани күштеріне қарым-қатынасты түсіндіреді. Бұл индивидке тән ... ... жеке ... ... тұлғалық пайымдау. Осылайша, өзін-өзі бағалау адамдағы өзін-өзі құрметтеудің, өз құндылығын ... және ... ... кіретін барлық оң қарым-қатынастардың даму деңгейін көрсетеді. Сондықтан өзін-өзі төмен бағалау өзін ... өзін ... өз ... ... ... ... ... дамуының түрлі кезеңдердегі бүкіл мәнін өзгертетін өзін-өзі бағалау қалыптасуының бірнеше бастау көзін ... ... ... ... ... ... басқалардың шеңбері немесе референттік топ;
- басқалармен өзекті салыстыру;
- шынайы және мінсіз Менді салыстыру;
- өз іс-әрекетінің нәтижелерін өлшеу.
Өз мінез-құлқын ... ... ... өзін-өзі бағалау маңызды роль атқарады, онсыз өмірде өзін-өзі анықтау қиын, тіпті, мүмкін емес. Өзін-өзі бағалау өзінің жеке индивидуальдығы мен ... ... ... деп ... ... болып табылады. Ол адамның өмірлік позициясы мен оның қоршаған ортамен қарым-қатынасын анықтайды (айқындайды). Өзін-өзі дұрыс ... ... ... ... ... және адамның әлеуметтік дәрежесінен, діни нанымынан немесе денсаулық жағдайынан тыс оның адамдық қасиеттерін қолдайды ... ... ... мен ... ... ... - ... емес даму жағдайында ерекше мәнге ие болады. Дизонтогенездің белгілі бір түрінің болуы, көбінесе ... ... ... ... ... ... өзгертпейді, бірақ оның нормативті немесе ауытқи дамудың түрлі типтерімен салыстырудағы белгілі бір ... ... ... ... ...
Көру кемшілігі бар тұлғалардың өзін-өзі бағалау проблемасын күрделі көпқырлы құбылыс ретінде қарастыра отырып, зерттеушілер оның өзгешелігін қамтамасыз ететін факторлардың ... ... ... ... ... ... және мектептегі тәрбие мен оқу ерекшеліктерін, тұлғалық даму шарттарын және т.б. жатқызады. Л.С. ... көру ... ... кемшіліктің өзінде емес, олар тудырған салдарда, екінші реттік асқынуларда деп көрсетеді. Олардың құрамына ... ... ... ... ... өз-өзіне жағымсыз қарым-қатынас жатуы мүмкін [17;84б].
Өзін өз мүмкіндіктерінде шектелген мүгедек ретінде бағалаудың терең әлеуметтік-психологиялық ... ... ... болу ... Штайнберг зерттеулерінің мәліметі бойынша көретін адамдар ортасындағы көру патологиясы бар адамның сезімі болып саналады. Ол ... ... ... ... көріністер көруі бұзылған тұлғаларда, денсаулығының мүмкіндігі шектеулі тұлғаларға қатысты қоғамының түрлі нұсқамаларының әсерінен ... ... бірі Р. ... В.П. Гудонис, С. Кари, А. Майсоневув және б. авторлардың пікірінше ... ... ... ... ... бар деген тұжырым. көзі көрмейтіндердің дүниетаным бейнесі ретінде - оларды айналадағыларға өз мүмкіндіктері шектелген, бақытсыз адамдар етіп ... ... ... олардың оқшаулануына әкеліп, жайсыздық жағдайына тап қылады, сондай-ақ бұл алымды (күшті) психикалық жарақаттаушы фактор болып табылады.
Бүкіл әлемге танымал Э. ... ең ... ... емес, көзі көретіндердің көрмейтіндерге қарым-қатынасы деген болатын. Сонымен қатар американдық ғалым Р. Резниктің мәліметі бойынша көзі көрмейтіндердің 32 %-ы ... ... ... ... ... ... ... 52 %-ы қолайсыздық ретінде, ал тек 7 %-ы ғана ең ауыр әрі нашар сынақ ретінде қарайды екен ... ... ... ... ... ... психиканың созылмалы жарақаттануына қайтарған тұлғаның реакциясы бұл ... ... ... емес деп қабылдау себептері. Бұл тенденция дамудың қолайсыз жағдайларында, көбінесе отбасында дұрыс тәрбие бермегенде тереңдей түседі.
Адам өзін тек ... яғни ... ... өзінің оларға, олардың өзіне деген қарым-қатынасы арқылы ғана таниды. Осы ... ... ... ... ... мен үлгілері ерте бала жастан-ақ қалыптаса бастайды. Аталмыш проблематиканы зерттеумен Р. Баркер, М. Буман, ... В.А. ... Л. ... Л.И. Солнцева, және б. секілді көрнекті ғылым-тифлистер айналысты. ... ... ... балада өзін-өзі дұрыс бағалауының қалыптасуы көбінесе отбасылық тәрбиенің спецификасына, бағытына және ... ... ... жатады.
Зерттеушілер тұлғаны айқындайтын басты фактор ретіндегі отбасында соқыр ... ... ... ... дүниеге келуімен ата-ананың реакциясында сатылы сипат жүретінін айтады. Алдымен ата-ана қуанышы депрессияға (күйзеліске) айналады. Содан соң психологиялық қорғаныс механизмдері ... ... ... (оңтайлы) іс-әрекет тәсілдерін іздей бастайды. Өз проблемаларын емес, баланы (бала туралы) ойлай бастайды. Міне, осы кезеңде ... үшін өз ... ... дұрыс позицияны қолға алу өте-мөте маңызды мәселеге айналады, себебі дұрыс ұстанған сол позицияның арқасында балалардың өз-өзіне деген тең (адекватты) ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынасының келесі типтерін бөліп көрсетті:
1)Баланың мүгедектігін мойындау ... ... ... бірақ оның зардаптарын (тигізетін әсерін) мойындамау (теріске шығару).
3) Артық қамқорлық.
4) ... ... ... ... ашық ... ... айтылғандардан зерттеулер аталмыш сұрақ бойынша үш негізгі ... ... ... Зерттелгендердің 75,2 %-ы өз перзентінің көрунің бұзылуына күйзелгендер.
II 18,9%-ы алаңдаушылық білдіреді бірақ қалған көзін ... қалу үшін ... ... ...
III 6,2 %-ы көру ... ... ... бөлмейді [3;89б].
Ереже бойынша бұл позициялар баланың болашақта өзін-өзі бағалауын анықтайтын, отбасылық тәрбие стратегиясы мен бағытын анықтайды. ... ... ... ... ... ... келесі типтерін бөліп көрсетеді:
1) тұлғаның қалыптасуында жағымсыз болып көрінетін көру кемшілігін жете ... мен оның ... В.П. ... ... ... ... омптимизмге алып келеді. Жасөспірім және бозбала шақта кемшілікті ескермеу көзі көрмейтін адамға, әсіресе ол болашақ кәсібін таңдайтын ... ... ... ... тигізуі мүмкін...>>. Өз перзентінің проблемасына лайықты көңіл бөлмеу, тифлопедагогтардың уақытында созған көмек ... ... ... ... ... педагогикалық күтімсіздікке, арнайы білім, біліктің және кеңістіктік бағдар мен өзіне қызмет көрсету дағдыларының ұйымдастырылмауына және т.б. әкеп ...
2) ең жиі ... ... мінез-құлығының моделі гиперқамқорлық типі бойынша, көру кемшілігінің қайта бағалану салдарынан құрылады. Ата-аналар мен педагогтердің көруі бұзылған баланы тым ... тыс) ... ... ... ... ... өз бетінше әрекет етуін төмендететінін, өзі және өзінің потенциалды мүмкіндіктері туралы түсініктерін ... ... ... ... ... ... ... мінезінің бірінші линиясы секілді, екіншісі де айтарлықтай дәрежеде баланың қоршаған әлеммен байланысын шектейді, оның сезімдік және әлеуметтік тәжірибесін біріктіреді. Оның ... ... ... мен ... ... өзіне қатысты теңсіз (адекватты емес) бағалау пікірлерін қалыптастырады.
Өзін-өзі бағалаудың ... ... ... мен ... шарттары үлкен әсерін тигізеді. Көруі нашар балаларға арналған мектептердің көпшілігі жабық интернат мекемелері типіне тиесілі. Осы специфика бір ... ... ... ... шектесе, екінші жағынан ата-аналардың өз перзентінің өміріне араласуын қиындатады.
Мектеп-интернаттардың әлеуметтік-тұрмыстық жағдайлары да өздеріне ... ... ... оқушының өзінің жеке персоналды кеңістігі мен уақыты жоқ. Саны көп ... мен ... ... бейімделу қажеттілігі. Бір немесе басқа қауымдастыққа мойынсұна қосылуы, заттық әлемнен ... және т.б. Бұл ... Л.И. ... деректерімен де расталады. Ол жалғыз қалудың мүмкін болмауы, ... ... ... ... болмауы, ата-анаға эмоциональды жақын болудың жеткіліксіздігі балаларда енжарлықтың, ... ... ... жиі ... ... арандататын нервоздықты тудырады [24;347б].
Соқыр және нашар көретін балаларға арналған мектеп-интернаттағы оқу және тәрбие жүйесі ғылыми ... ... ... ... (сипатқа ие). Мұндағы бүкіл үрдіс медициналық көрсеткіштерге қатаң бағына құрылған. Оның мақсаты, толық дәлелденген және өмірлік мәні бар - ... ... және оның ... ... ... қалу ... ... Бұл педагог үшін басталған нүкте және соңғы нәтиже. Ал практикада бұл оқушылар тарапынан алыпсатарлыққа ұлғаяды. Мұндай жағдайларда педагогтар көбінесе ... ... ... жайына иек артады. Бұл баланың өзінің жеке күші мен медициналық көрсеткіштермен шектелген алдағы уақыттағы перспективаларын объективті (әділ) бағалауына жол ... ... ... ... ... ... оның қоршаған ортада бағдарлануына және өзіне бағдарлану мүмкіндігіне сүйенеді. Сондай-ақ көбінесе оның санасы мен сана-сезімінің жетілу деңгейі мен ... ... Оның ... ... ... ... ретіндегі сана сана-сезімінің дамуына арналған негіз, база болып табылады, сәйкесінше ол ... ... ... ... мүмкіндіктеріне тікелей тәуелді.
Бұл заңдылықтарға ең алдымен ... ... жөн: 1) ... ... өңдеу және сақтау қабілеті мөлшері бойынша өспеу. Әсіресе бұл жерде ... ... ... ... ... ... ... ол амал жоқ көлемде, жылдамдықта және сапада көрініс береді. Ақпараттық лектің қысқаруы баланың дүние туралы түсінігінің ... ... ... ... өзі ... ... жинақталуы баяулайды. (немесе Ақпараттық лектің қысқаруы баланың дүние туралы түсінігінде ... ... ... ... ... ... тұлғаның өзін-өзі бағалауына көру функцияларының деңгейі де әсерін тигізеді. ... түк ... ... қарағанда жартылай кемшілікті ол толықтай түсінбейді. Өзі туралы түсініктің түгелдей бірдей болмауы да осыдан шығады.
М.Юровскийдің айтуынша аталмыш ... ... ... ... ... өз ... тіркелуінде. Сондықтан тұлғаның психикалық есею көрсеткіші ретінде тұрақты адекватты ... ... ... ... ... және ... балалардың өзекті проблемасы болып табылады.
Кейбір зерттеулер соқыр және нашар көретін оқушылардың өзін-өзі бағалауының аса ... ... яғни ең ... ... ... ... И.Гайлен көруі бұзылған оқушылардың өздерін талдауға және көздері қалыпты көретін құрдастарына қарағанда өздері туралы мәнді ақпаратты ... ... ... ... Олар өз ... ... өз көбірек күмәнданады, олар керітартпа, мойынсұнғыш, көнбіс келеді [22;92б].
А.Суславичус, Т.Маевский, А. ... көзі ... және ... ... өз ... асыра бағалау да, жете бағаламау да тән деп көрсетеді. Олардың өз жағдайларының қиындықтарын бағалауы сыни тұрғыда жеткіліксіз. Бұл белгі негізінен ... ... көзі ... ... деп қалайтын нашар көретіндерде болады. А. О. Суславичус қай позицияның болмасын көріну деңгейі қалыпты көретіндерге қарағанда айтарлықтай айқын деп ... Бұл ... ... ... ... ... бөліп көрсетеді:
1 Мектеп пен отбасында гиперқамқорлықтың басымдығы байқалады.
2 Тұрақсыз әлеуметтік жағдай салдарынан психиканы ... ... ... ... ішкі дүниесіндегі тұрақсыздық, бейнесінің қалыптасуындағы специфика және өмірдегі өз ... ...
3 ... ... позицияның екі жақтылығы, яғни өзін көзі көретін адам ретінде есептеу және ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндіктерінің шектеулі екенін сезінуімен үйлесім табады. Бұл екі жақтылық ішкі ... ... ... бағалауында көрінетін қарама-қайшылыққа ұшыратады.
Тұлғалық позициялардың әрқайсысының анықтамаларынан отандық ... үш ... ... Өте-мөте бағынышты болу позициясы. Жақын айналасындағы тұлғаларға толықтай бағдарлану.
2) Қысымшылыққа белсенділік.
3) Оқшаулану ... ... ... ... Бұл адамдар тұйық болып, өз ішкі әлемдеріне бағдарланады. [29;137].
Осы деректерді жинақтай келе Г.А. Буткина 3 ... ... ... ... осы қиындықтар мен жағдаяттардың нақты мазмұынынан тыс, олар қалыптасатын нақты мінез-құлық формасынан тыс ... ... ... ... ... ... Сәйкесінше, олардың негізінде жалғыз болса да үлкен ортақ әрі мәнді ... ... ол ... мәні ... қиындықтармен күрестен бас тартуына - қиындықтар алдында өз бетінділікке бейімсіздік жағдайына жатқызылады.
Көзінің ... ... ... ... ... ... өмірлік бағдарлар мен жоспарлардың анықталмағандығымен байланысты, ол тұлғаның ... ... ... Оның ... оларда жағымды бейнелердің және көру жағынан мүгедектердің өзін-өзі қалыптастыруының мүмкіндіктері мен тәсілдері туралы ақпараттың тапшылығындағы перспективалардың ... ... ... құрылмаған мағыналық болашақ қалыптасады.
Өзін-өзі қалыптастырудың шектелген ... - тек қана көру ... мен оның ... ғана ... қалыптасқан қазіргі әлеуметтік-экономикалық жағдайлар да септігін тигізген. Бұл әсіресе соқыр және нашар ... жас ... ... ... таңдауында ерекше көрініс береді (нәтижесін береді).
Осылайша, көруі бұзылған балалардың қалыптасуына ... ... ... тигізеді. Олардың ішінен психиканы қатты жарақаттайтын фактор ретінде көру жеткіліксіздігінің, қоғамның көруі терең бұзылғандарға тең қарамауының, отбасы және ... ... және т.б. ... ... ... жөн. ... қатар дұрыс мақсатқа бағыттала ұйымдастырылған коррекциялық-дамытушы жұмыстар барысында және уақытында көрсетілетін психологиялық-педагогикалық көмекте аталмыш категориядағы балаларда өздеріне қарым-қатынасы мен ... ... ... төмендейді. Бұл жағдайда баланың алдында өзінің шынайы шығармашылық және кәсіби қабілеттерін бағалаудың, айналадағылармен өзара әрекеттесу ... ... өзі үшін ... өмірлік позициялар мен басымдықтарды және т.б. анықтаудың ... ... ... ... ... ... ... кешенді диагностикасы мен коррекциясын дайындау және ұйымдастыру қазіргі заманғы тифлопсихология үшін өзекті әрі ... ... бар ... ... ...
II. КӨРУ ... БҰЗЫЛҒАН МҮГЕДЕК БАЛАЛАРДЫҢ ТҰЛҒАЛЫҚ ДАМУ ДЕҢГЕЙЛЕРІН АНЫҚТАУДЫҢ ТӘЖІРИБЕЛІК - ЭКСПЕРИМЕНТ ЖҰМЫСЫ
2.1 Көруі бұзылған оқушылардың өзіндік бағалауын ... ... ... ... ... ... өз ... толық іске асыра алатын тұлға қалыптастыру үшін адамның өз іс-әрекетін, мінез-құлығын, айналадағылармен қарым-қатынасын, сондай-ақ жеке тұлғалық қасиеттерін талдай білуін және ... ... ... ... ... Осы ... өзін-өзі бағалау жеке тану нәтижесі ретінде өзін түрлі іс-әрекет пен мінез-құлықта, басқа адамдармен өзара әрекеттесудің барлық формаларында ... ... ... ... және осы бейнелерді біртұтас қалыпқа кіріктіреді (біріктіреді).
Психологияда зейін адамның психикалық әрекетінің шоғырлануы және ... ... ... ... өзіндік жеке мазмұны жоқ және ол адамның іс-әрекетінің белсенділігімен байланысты. Көрудің бұзылуында белсенділіктің төмендеуі байқалады, ... көру ... ... ... ... ... ... көру арқылы әсерлердің болмауы сыртқы әрекет стимулдарының деңгейін ... бұл ... ... ... ... Шет ... бір ... тифлопсихологтары
(H. Schauerte, J. Zeuten, J. Hatwell, Ann-Mary Sandeers, т.б.) соқыр балалрдың ерте даму ... ... ... ... және ... азаятындығы жайлы атап өткен. Бұл іс-әрекетті бағдарлы-іздестіруде де байқалады. Сыртқы әсерлердің шектеулі болуынан олар өзіндік үлкен көңіл аударады, ... ... ... ... нашар көретін адамдардың арасында интроверт адамдар басымкеледі және олар өздеріне жақсы таныс шағын топпен ғана ... ... ... атап ... ... ... ... және ырықсыз), бағыттылқ (ішкі және сыртқы), оның ... ... ... ауысуы (қиын, оңай), қарқынды, шоғырланған (жоғары, төмен), тұрақтылығы (тұрақты немесе тұрақсыз) көрудің бұзылуынан өзгеріске ұшырайды, ... ... ... ... қалыпты адамдардың даму деңгейіне жете алады, кейде тіпті лоардан асып түседі.
Сыртқы әсерлердің азаюы зейіннің сапасының қалыптасуына кері әсерін ... ... ... ... Көруі бұзылған сезім мүшелері сипап сезу арқылы қабылдай бастайды, ол зейіннің ауысу жылдамдығына да ... ... ... көре алмау, зейіннің көлемі мен тұрақтылығын төмендетеді. Іс-әрекеттің әр түрлілігіне және оны табысты аяқтауына байланысты ... әр ... ... ... ... Тура осылай оқу процесінде тапсырмаға зейінін шоғырландыру арқылы ырықты зейінін ... ... мен ... ... ... ... ... белсенді түрде қолдану мен ауыстыру қажет, барлық қалған сезім мүшелерін қолдану, бір рецептор түрінен толық бейнелі ақпарат алу ... сол ... де ... және дәл ... алу әрекетінің төмендеуіне алып келеді.
Сол себептен де мұндай категориядағы адамдарда да, қалыпты көру ... ие ... да ... дамуы ерік жігерді, интеллектуалды және эмоционалдық қасиеттер белсенді іс-әрекетте зейін дамиды.
Қалыпты және көруі өте нашар балалардың зейінінің дамуы ми ... ... ... ... көру ... ... ... немесе тіптен соқыр болса онда заттың бейнесін және қоршаған ... ... ... қиын ... ... мүмкін емес.
Зейін соқыр адамдардың психикалық қызметтің бір жағы сияқты және нашар көретін балалар және ... ... аз ... ... ... және тифлопедагогтар көру кемістігінің салдарын түзетуде зейіннің маңыздылығы жоғары екендігін атап өткен.
Соқыр балаларды бақылағанда олардың зейіні төменгі деңгейде екендігін және бұл ... ... ... енжарлықты байқатады.
Сонымен қатар көруі бұзылғанда сыртқы қоздырғыштардың аздығынан зейіннің тұрақтылығы ... ... ... есту тітіркендіргіштері арқылы ұзақ уақыт тыңдау жалығуға әкеп соғады., сонымен қатар зейіннің шашырауын туғызады.
К. Бюрклен, П. Виллей, А.А. ... Ф. Цех атты ... ... ... ... ... сезімтал аймақтардың қысымы зейінге кері әсер береді, сонымен бірге, ол көруі қалыпты адамдарда да ... ... ... ... ... ... жағдайлар ырықты зейінмен оның жоғарғы түрімен байланысты.
Баланың зейіні қалыпты көру жағдайда қандай болмасын іс-әрекет түрінде болмысын-байқау, тыңдау, ... ... ... үлкендердің ым-ишарасына еліктеу арқылы арнайы ойын рөлін ... ... көру ... әсем ... бет әлпеттің, ым-ишарасын қабылдау мүмкін емес. Сол себептенде оларда еліктеуге деген мұқтаждық жоқ. Сонымен қатар ... ... ... ... бір ... ... ерекшеліктері бар. Оларда қозғалыс шектеулі, жеке қозғалыстар өте ... ... ... ақырын ғана жәй жүзеге асады. Дене құрлысы біршама бүгінкі, сенімсіз тқозғалыстармен әрең жүреді. Соқыр ... ... ... ... ... ... ... адамдардың бет әлпеттеріндегі бұлшықеттердің ырықты қозғалысының ерекшелігі байқалған.
Соқырлармен қалыпты көретін адамдардың өсу графикасын жасағанда бұлшық еттерінің жұмыс ... алу ... ... ... ... ... еттерінің күші мен жұмыс істеу қабілеті төмендігі анықталады. Көру арқылы бақылап отыратын қозғалыстарды соқырлар өте ... ... ... ... ... ... адам қай жастан бастап соқыр екендігіне де байланысты. Тума соқырларда ол өте ... ... ... ... зейінді аударуға арналған бет-әлпет қозғалыстары: қабақты түйю, ... ... ... ... бір ... ... обьектке бұрылу және т.б. оларда жоқ немесе өте әлсіз байқалады.
Тифлопедагогикада А.Г. ... ... ... ... ым-ишараға зейін қойып отырған адамның қимыл-қозғалысын үйретуге көптеген күш ... ... ... осы ... ... ... бәрі сәтсіздікпен аяқталады.
Көрудің кемістігіндегі зейіннің ролі.
Зейін, жеке ... ... ... ішкі қабылдау, есте сақтау, ойлау және басқа да процестердің сана-сезім бір обьектке бағытталатынына байланысты. ... ... ... ... ... ие ... қандай да, бір обьектке бағытталуы оның түрленуіне әкеп соғады. Осылайша қабылдау бақылауға айналады, кездейсоқ ой ағымы-ойлануға, бейнелер мен ойды ... ... ... ... ... ... және т.б. Осылайша психикалық әрекетке зейіннің таңдамалылық бағытын береді. Л.С. Рубенштейн айтуынша ... ... ... ... психикалық сенсибилизациясы тиімділік береді деген.
Көру қызметінің әлсіреуі немесе ... ... ... ... көруі арқылы қабылдауы қиындай түседі, нәтижесінде сезу ... ... ... ... ... адамға заттың қасиеті мен маңыздылығы жайлы ақпарат беріледі. Мұндай белсенділікте зейіннің оөлі ... бола ... ... ... психикалық әрекеті ретінде зейін әліде кең көлемде зерттелмеген. Бірақ көру кемістігіннің маңыздылығы жайлы тифлопсихологтармен педагогтар айтып өткен.
ХIХ ... ... ХХ ... ... соқырлық зейіннің барлық қасиеттері автоматты түрде-жағымды өзгерістерәкеледі деген ой кеңінен тараған. К. Штумпф деп ... Көру ... ... бір ... көп көлемдегі қабылдаулар әкеледі осыған орай сана сезімді шатастырып, бір обьекттен екіншісіне көшіп қай жерде тоқтап ойын шоғырландыру керектігін ... ... түрі ... ... ... дамитыны анық, сонымен қатар зейіннің сапасы сыртқы қоздырғыштардың қарқындылығында болады. Сол себептен де ... ... ... көру ... біртіндеп немесе толық қысқаруымен түсіндіріледі және қабылдау зейіннің дамуына емес ... кері ... ... ... ... ... ... тәжірибелер бойынша сыртқы әсерлердің жылдам жоғалып кетуі сенсорына ұшырайды және зейіннің тұрақтылығына , ... және т.б. ... кері әсер ... ... ... өте төмен деңгейі байқалады. Сонымен қатар сытқы қоздырғыштардың төмендігі соқыр балалардың есту зейінділігі ... ... ... ... үшін соқырларда анық рельефті қабылдауының көп жақты қасиеттерін және ... ... ... ... ... кемістігі бар балалар танымдық және еңбек әрекетіндегі қиыншылықтарын сезінеді. Осының ... ... ... операцияларға зейінділік артады. Согл себептен де зейін әр іс-әрекетке деген бақылауы артады. Көруінде кемістігі бар балаларда зейіннің рөлінің жоғарлауы тек адам ... ... ... ... ... Тек осындай жағдайда қабілет ырықты түрде сана сезімге бағытталуы ... және ... ... ... бейнеленуш мүмкіндік береді.
Соқырлардың зейінінің ерекшелігі
Байқап, тыңдап, ойланып және есте түсіру арқылы адам зейін жағдайын бет, дене қимыл арқылы ым-ишара, дене ... ... ... ... ... көру ... ... және еліктеу іс-әрекеті арқылы бала үлкендердің қаншалықты қабылдағанына байланысты. Балада ... ... ... ... көру ... қабылдауы қиындай түседі. Сол себептен де үлкендердің іс-әрекетіне еліктеу мүмкін емес болады. Қимыл-қозғалыс ... ... ... мына ... арқылы байқауға болады. Соқыр балалардың ым-ишараға, қимыл-қозғалыстарға кедей болуынан байқалады.
Тифлопсихологияда соқыр балалардың ым-ишараға үйретулер нәтижесіз аяқталған ... көп ... ... ... ... ... шоғырлануы; мысалы: сөйлеп тұрған адам жаққа қарау соқыр бала үшін оңай игеретінпроцесс және оқыту мен тәрбиелеу процесінде қалыптаса ... ... ... ... ... ... қызметін бар жағы сияқты немесенашар көретін балалар және ересектер жайы аз ... бір ... ... ... ... тұрақтылық, ауытқушылық және т.б.) зейіннің кейбір қасиеттерінің дамуы соқыр балаларда ерекше, Мысалы, ... ... ... ... ... ауысуына және тұрақтылығына кері әсер етеді. Қабылдаудың бәсендеуі қабылдаудың түрлілігіне, әрекетіне және ... ... ... ... ... ... ... бағдарлай алу зейіннің жақсы таралуын қажет етеді. Бұл заңдылық қалыпты көретін балалар үшін, ал соқырларға бұл зиян ... да көру ... ... ... тек ... ... ... қозуы арқылы орнын толықтыруға болады, тек бір ғана рецептірлердің жұмыс істеуі кеңістікті бағдарлаудың дәлдігін төмендетеді.
Қорыта келгенде соқырлық зейіннің дамуына ... ... ... ... ... ... зейіні де кәдімгі қалыптағы баланың зейіні сияқты заңдылықпен дамиды.
Бұл дегеніміз зейін ешқандай арнайы психикалық процестерін және қандай бір сезім мүшелерінің ... ... ... да адам ... ... ерік жігерлі интеллектуалды қасиеттердің қызметіне, адамның белсенділігіне байланысты міне осындай себептермен зейінді қабылдау және ... ... жеке ... қасиеттерінің негізі.
Зейінің бұзылуы
Көре алатын және көре алмайтын, нашар көретін және ... ... ... ... ... ... жалығушылықтан зейіннің бұзылуы мүкін. Ауру уақытысында екінші самотогенді ... ... ... ал ... біріншісі қосылады екен. Емдеу кезінде немесе демалғанда аурудың, жалығудың нышандары біртіндеп физиологиялық механизімдердегі бұзылулардың қайтуы байқалады. Ал ... ... және оған тән ... ... келеді.
Зейіннің әлсіреуі көбіне астеникалық жағдайда, жалпы әлсіреулерде, жоғары жалығушылықта әсіресе ... ... ... ... ... ... ұзақ уайым-қайғы болғанда немесе ақыл-ойға шамадан тыс күш ... ... ... ... бас жарақат алғанда, жұқпалы аурумен ауырғанда уланған жағдайлардан кейін пайда болу мүмкін.
Оқушыны зерттегенде сабақ соңынан оның зейінділігі төмендей ме, оқу ... ... ше? Ұзақ ... ... ... зейінділігі жақсарады ма, жоқ па? Қандай пәндерде оның зейінділігі төмен екендігін ... ... ... ... ... - алу жұмыстарының және емдеу іс-шараларын дұрыс ұйымдастыруға көмектеседі.
Көруі бұзылған тұлғаларға ... ... ... ... қалыптасуы ерекше мәнге ие болады, себебі ол көбінесе тұлғаралық өзара ... ... ... ... мен ... ... ...
Сонымен бірге тар сенсорлы сфера жағдайында тура және жанама түрде көрудің ... ... өзін және ... ... қиындығы өзін-өзі бағалауға теріс ықпалын тигізеді. Өз кезегінде, ... ... ... ... ... қалыптасуы адамның мінез-құлығы мен жеке іс-әрекетінде де, оның айналадағы адамдармен қарым-қатынасында да жағымсыз көрініп, көруі ... ... ... интеграциясын айтарлықтай қиындатады (шиеленістіреді).
Нашар көретіндер көздің өткірлігі едәуір төмендеген, оптикалық түзету көмегімен, көру қабілеті 0,05-0,2 ... көру ... бар ... ... ... ... жалпы ауруларынан кейін және көз ауруларының салдарынан туындайды. Нашар көретіндерде қалдықты көрудің болуы- баланың білім алуына: еңбектік - әлеуметтік ... ... үшін ... мол. Сол үшін оны ... ... ... Офтольмологтың, тифлопсихологтың, психологтың үнемі диагностикасы мен педагогикалық кеңестері қажет. Көрудің тез төмендеуі бірінші кезекте қабылдау процесіне әсерін тигізеді. ... ... ... ... ... ... тарлығымен, нақтылықтың төмендеуімен ерекшеленеді. Қалыпты көретін балаға қарағанда олардың көру арқылы елестетуі анық емес. Сол себепті нашар көретін балаларға ... ... ... ... ... ... көру арқылы жұмыс істегенде тез жалығады, ал бұл өз кезегінде көрудің одан әрі нашарлауына алып келеді.
Көздің ... ой және ... ... ... ... әкеліп соқтырады. Бірақ та нашар көретін баладағы әлсіз көру қалыпты баладағыдай жетекші анализатор болып қалады. Нашар көретін балалар көру ... ... ... ... ... ... ... көретін балаларда көруі бұзылғандарда болатындай сезім түйсігі көру функциясының орнын ауыстырмайды. Балаларда кездесетін көру ... ... ... және бір ... болып бөлінеді. Күшейе түсетін көру бұзылысына глаукоманың бастапқы және қосалқы жағдайлары, көру жүйкесінің атрофиясы, жақыннан көргіштіктің қатерлі түрлері және т.б. ... Бір ... - даму ... ... катаракта, операциядан кейінгі афакия жатады.
Нашар көретіндерде көру анализаторы қалыпты балалар тәрізді оқыту процесінде қолданылады. ... ... ... заттармен танысуда, сонымен қатар кеңістікте бағдарлануда өздерінде сақталған көру қабілетін қолданады. Бірақ та ... көру ... ... бөлшектеп толық емес күйде сақталған. Қоршаған ортаны көруі баяуланған және анық емес. ... ... ... қабылдауы шектеулі.Нашар көретіндердің арасында түсті ажырату қызметі бұзылған адамдар да бар. ... ... ... бағдарлануды қиындатады. Көруі бұзылған балалардың нашар көретіндерден айырмашылығы, нашар көретіндерде көрудің белгілі ... ... ... көру ... ... ... құралы болып есептеледі. Нашар көретіндердің елестетуі тұрақсыздықпен, анық ... ... ... ... ... ... және физикалық дамуына әсер етеді: белгілі бір деңгейде есте ... ... ... ... ... ... ... балалардың физикалық дамуының артта қалушылық себебі, шектелген қимыл-қозғалыстың әсері болуы ... ... ... ... ... ... ... мінез-құлқындағы ерекшеліктермен ерекшеленеді. Бұл жетіспеушілік көру кемістігі салдарынан ойында, оқуда, құрдастарымен қарым-қатынаста болатын қиындықтармен ... ... ... ... ... оқыту мен тәрбиелеудің арнайы жағдайын талап етеді. Егер де нашар көретін бала ... ... ... мектепте оқи бастаса, оның жұмыс қабілеті басқа оқушыларға қарағанда тез артта қала бастайды. Егер оның ... оның ... ... ... онда бұл ... алмаушылыққа алып келеді.
Көру жүйесінің бұзылу деңгейіне, оның белгілеріне, пайда болу уақытына, компенсация мүмкіндігіне байланысты нашар көретіндерге арнайы оқыту мен ... ... ... ... ... ... ... жағдайы әлсіз көру қабілетін сақтай алатын, оның көру арқылы қабылдауын жақсартатын, ауыртпалық түсірмейтін жағдайда болу керек. Оған көруді түзететін ... ... ... ... ... ... және арнайы көзілдіріктер, жұмыс істейтін жердегі жарық беретін құралдар, арнайы оқулықтар, көру жұмысының ... ... ... Көру ... компенсациясы ретінде оқытудың тифлотехникалық және аудиовизуальды құралдарды кең қолданады. Оптикалық тузету құралдарынан басқа да аудиовизуальды ... және ... есте ... ... бар ... ... қолданылады. Нашар көретін балалар арнайы мектеп-интернатта, нашар көруге ... ... ... ... ... ... ... оқу - тәрбие жұмысының әдісі қалыпты жағдайдағы балалармен жүргізілетін ... ... ... ... балалармен жүргізілетін оқу-тәрбие жұмысының негізігі міндеті-әлсіз көру жүйесін сақтау және оны ары ... ... ... байланысты нашар көретіндер оқитын оқу бөлмелері жарықпен қамтамасыз етілген. Оқу бөлмесінің терезелерінде ашық түсті перделер ілінген. Оқу ... ... ... көк түс ... ... ... ... нашар көретін балаларға арналған бір оындықты парталар оқу, жазу, сурет салу барысында олардың дұрыс ... ... ... және кітап пен дәптерді көзбен керекті арақашықтыққа қоюға мүмкіндік береді. Нашар көретін балаға үлкен шрифпен ... ... ... ... ... ... ... сызықтармен бөлінген дәптерлер қолданылады. Нашар көретіндерге арналған көрнекі ... ... ... анықтауға және көзді сақтауға әсер етеді. Мұндай оқулықтарда суреттер, схемалар анық көрсетілген. Сабақ барысында әр түрлі ... ... ... және дыбыс шығаратын аппаратты қолдану жақсы нәтижелерді береді.
Тәбие жеке тұлғаның санасына, мiнез-құлқының дұрыс қалыптасуына әcep eтeтін құрал. Тәрбие процесiнде жеке ... сана ... мен ... жүйелi түрде әcep етіп, оның дүние танымын калыптастырады, ерiк-жiгерi мен моральдық бейнесiнiң қалыптасуына оң ықпал етеді. ... ... ... және көп ... ол ... ... коршаған ортаны қабылдау, өзiн-өзi бақылаумен байланысты. Бұл баладан нақты зейiнді, оперативтi ойды, есте сақтауды, жылдамдық пен реакцияның ... және ... да ... ... ... ... бұл ... көруі бұзылған және нашар көpeтін балалардьң психологиялық және физиологиялық мүмкіндіктерінің ... ... ... ... ... ... келмесе балаға көрсетiлетiн оқу, еңбек, ойын әрекетi жүйке жүйесiнiң ауруына ... ... ... жұмысын ұйымдастыру кезiнде ескеру керек. Тәрбие жұмысын дұрыс ұйымдастыру кезiнде баланьң дамуы дұрыс қалыптасады. Балаға педагогикалык әcep етудiң мақсаты таным ... ... ... өмip талабымен тығыз байланысты.
Ic-әрекеттiң әp түрлi түpiмeн қамтамасыз ету, бiлiмдi меңгерумен қамтамасыз ету, ... ... ... оларды еңбек және оқу әpeкeтінің әлеуметтiк мағынасын түciну деңгейiне дейiн көтеру. Бұлардың бәрi көруі бұзылған және ... ... ... ... ... ... Көру бұзылысы бар балаларды адамгершiлiк, эстетикалық физикалық, еңбектiк тәрбиелеуге болады. Көруі бұзылған және нашар көретіндерді эстетикалық тәрбиелеу мәселесі оқу, еңбек, ойын ... ... ... ... уақытқа дейін сабақ мазмұнын меңгеруге басты көңіл ... Бұл ... ... - жас ... өмірдің барлық саласындағы адамның өмірімен, тұрмыстағы, еңбектегі, көркемөнердегі, табиғаттағы сұлулық пен әсемдікті көре ... ұға ... және ... өзі де ... алатын азамат етіп тәрбиелеу. Іс-әрекеттің барлық түрінің ішкі қажеттілігін ояту үшін мәдени эстетиканың атқарар қызметі үлкен. Ол адамның ... ... ... ... ... әсер етеді. Көруі бұзылған және нашар көретін балаларды ... мен ... ... және ... жағы және ... - эмоционалды, эстетикалық жағы аз көрсетілген. Соңғы уақытқа дейін оқу, еңбек, ойын әрекетінің эстетикалық мазмұны сипап сезу арқылы қиын ... деп ... ... даму ... ... ... эстетикалық уайымы мен қайғыруына әсер етеді. Эмоцияналды - эстетикалық реакцция, жағымды эмоция шындықпен тиімді қарым - қатынастың құрылуы ... ... даму ... көрсетеді. Оқу, еңбек, ойын әрекеті эмоционалды құндылық қарым - қатынасының байланысы. Эстетикалық сезімнің ... ... ... ... болады. Эмоционалды - эстетикалық тәрбиенің қатарына эстетикалық қажеттіліктің дамуы ... ... ... Олар екі ... болады: жеке қажеттілік және көркемдік ғылыми жасағыш. Бірінші жағдай сияқты, екінші жағдайда да эстетикалық қажеттілік эмоционалдық қажеттілік үшін ... ... ... ... ... қоршаған ортадағы эстетикалық қарым - қатынастың жоғарлауында. Екінші жағдайдағы қажеттілік - өнердегі бағыт ... ... ... ... ... мүсінге, өнерге қызығушылығы эстетикалық қажеттіліктің көтерлуі. Бұл процесс неғұрлым ерте басталса, сол ғұрлым оқу процесінде ... ... ... үлкен нәтижесіне жетуге болады.
Көзі көрмейтін және нашар көретін баланы тәрбиелеу мен оқытуда жанұядан дамытудың ерекшеліктерін, ... ... ... ... алғашқы әсерлерінен қозғалыс, әлеуметтік, оқу және басқа да білімдерді білу талап ... ... даму ... мен ... ... ... қоршағанәлемнің пайда болуы мен құралдарын қабылдау , қарым-қатынас жасаумен құрдастарымен, үлкендермен араласу, ... ... ... ... ... баланың қоршаған ортаны тану. Туа біткен көруі бұзылғандардың психикалық дамуы көретін балалардың ... ... ... ... бірақ көзбен шолу бағдарлауының болмауы қозғалыс сферасына айтарлықтай үлкен әсер ... ... ... үшін ... тән бағдарлануы дыбысқа реакция беру болып табылады. Көруі бұзылған балаларда дыбыс - ... ... ... Туа ... ... бұзылғандық - баланың ана құрсағында жатқан кездегі зақымданудан немесе аурудан, тұқым қуалаушылық жолымен берілетін кейбір көру дефектілерінің нәтижелерінен ... ... Жүре ... ... ... бұзылғандық әдетте көру мүшелерінің аурулары мен орталық жүйке жүйесінің ауруы ... ми ... ... ... ... ауруларынан кейінгі қиындықтар (қызылша, тұмау, скарлатина) мидың немесе ... ... ... Көру анализаторының бұзылысы күшейе түсетін және бір қалыптылық болып ... ... ... көру ... ... патологиялық процестің әсер етуінен көру функциясының біртіндеп нашарлауы жүзеге асады. Мысалы: глаукома кезінде көз ішінің қысымы ... көз ... ... ... ... Ми ... пайда болуынан көру қабілеті төмендейді. Оқу мен жазудың ... ... ... әсері жақыннан және алыстан көргіштікке алып келуі мүмкін.
Кіші мектеп жасындағы көруі бұзылған балалардың қоршаған ортаны ... ... ... ... иіс ... тактильді қабылдау, есту арқылы қабылдаумен жүзеге асады. Көруі бұзылған балаларда қалыпты балаларға қарағанда компенсаторлы анализаторлары жоғары ... ... ... ... сезу ... ... ортадан берер ақпараты мол. Бұл балалардың көру қабілеті болмағандықтан, ол есту қабілетіне сүйенгендіктен есту қабілеті аса қарқынды ... Осы ... ... кіші ... ... ... ... балалардың қабылдауын айқындау мақсатымен түрлі зерттеу әдістері қолданылды.Біздің зерттеу жұмысымыз көруі бұзылғанлар мен нашар көретіндерге білім беру мекемесі > ... ... 2 ... ... ... Тәрбие гигиенасына сәйкес көруі бұзылған баламен жасалатын қарым қатынас дені сау баламен ... болу ... ... ... ... ... де, ... күтуді де, көзі көретін балалармен ойнауға да дағдыланып, оған сондай талап қойып отыру ... ... ... ... көруі бұзылған екен деп аяныш білдірудің қажеті жоқ. Сонда ғана Щербина ... ... ... бала ... ... онша ... қоймайды. Кіші мектеп жасындағы көруі бұзылған балалардың қабылдау мүмкіндіктері қалыпты балалармен салыстырғанда күрделірек болады. Олардың ... ... ... қабылдауын дамыту келешекте әлеуметтік ортаға белсенді бейімделуіне зор ықпалын тигізеді. Естіп қабылдау көруі бұзылғанларға кеңістікте бағдарлануы мен қозғалысында ... рөл ... ... ... ... үшін естіп қабылдау психикалық дамудың маңызды құралы болып табылады.Көруі бұзылғанларда есту қабілетінің дамуы олардың танымдық әрекеттері мен ... ... және ... әр ... әсер етеді. Естуінің төмендеуі кезінде көруі бұзылған балалар есту қабылдауынан сипап сезу арқылы өзін ... ... ... бұзылғанлардың сипап сезу арқылы форманы қабылдауын зерттеу олардың сезімдік тәжірибелерінің жоғары екендігі және ... ... ... ... ... ... қабілеттілігі анықталды.
Көруі бұзылған тұлғалардың өзін-өзі бағалауының дамуы проблематикасының маңызыдылығы төңірегінде ... ... ... дамуының ерекшеліктерін, оның компоненттерінің даму деңгейін, сондай-ақ көру депривациясына ұшыраған, әр ... ... ... ... бағалауының шынайылығын анықтауға бағытталған зерттеу жүргізілді.
Жүргізілген зерттеу ... ... ... ... ... ... адамның жасына қарамастан өзін-өзі бағалауына көру депривациясының жанама жағымсыз әсер етуінен, ... өзін ... ... ... ... ... ретінде теріс қарауында, когнитивті және эмоциональды компоненттің даму ерекшелігінде, сондай-ақ оның шынайылығында көрінетін, өзін-өзі өте төмен (осы салдардың ... ... өте ... ... ... ... салдарын ескермеу, елемеу) бағалауында пайда болатын белгілі бір өзгешелік табылатындығын растайды. ... ... ... ... талдауы әр түрлі жастағы көру депривациясына ұшыраған оқушылардың ... ... ... ... ... психологиялық сүйемелдеу моделін дайындауға мүмкіндік береді. Соқырлардың және көзі нашар көретіндердің өзін-өзі ... ... ... ... тұтас жүйеден тұруы тиіс, ол өзіне мақсатты, технологиялық, мазмұнды және нәтижелі компонеттерді қосу арқылы қол жеткізеді. Бұл ... ... ... ... және психокоррекциялық міндеттерді шешуге бағытталады. Тұтас жүйе ретінде аталмыш модель жалпы (даму субъектісінің шешім қабылдауға жауапкершілігі, қызығушылықтарының ... ... ... ... ... кешенді ықпал), арнайы (коррекция мен дамудың біртұтастығы (бірлігі), дамудың бұзылуын диагностикалау мен ... ... ... мен ... ... ... көруінің кемістігі бар тұлғалардың жас ерекшелік, индивидуальды және типологиялық даму ерекшеліктерін есепке алу, психологиялық-педагогикалық әсер ету әдістер кешенін қолдану, ... ... ... ... ... және спецификалық (сәттілік жағдаятын құру, төңіректегі әлеуметтік ортаны өзін-өзі бағалаудың дамуы бойынша ... ... ... ... ... ... ... (қағидаттарға) сүйенуі тиіс.
Соқыр адамдардың көбісі тума берілген ауытқулар сол себептен де олардың психикалық даму қарқыны ... ... ... 2-3 ... ... іс-әрекеті қалыпты баланың әрекетінен еш ерекшеленбейді. Олардың зейінін қалыпты баланың ... ... ... ... ... қозғалыстағы, ашық заттар қырықтырса оларды шулы, жылдам дыбыстар көңілдерін аударады екен.
Есту ... ... ... ... сезім мүшелерінің дамуымен байланысты.
Соқыр балалардың зейінін дамытуға араналған ... бірі ол есту ... ... сезу ... қолдану арқылы затты қабылдауда өз ара байланыс пайда болады.
Мұндай балалардағы зейіннің дамуы біршама уақытты талап етеді. Қарқындылық, тұрақтылық ... ... жасы келе ... ... Кіші ... жасындағы балаларда әліде ырықсыз зейін басым тұрады. Зейіннің ... 2-3 ... ... ... ... ... Бірақ осыған қарамастан соқыр және нашар көретін ... ... ... қалыптаса бастайды. Ал жеткіншек жаста зейін қарқынды , шоғырланғын, тұрақты болады. Бірақ жеткіншек жастағы ашуланғыштық, осы ... ... ... тән қасиеттер. Зейінді игерудщі біршама қиындатады. Осыған қарамастан жеткіншектерде ырықты зейін дамуы оның қызығушылығына байланысты дами ... ... ... ... ... істеуге деген ынта оның ырықты және ырықсыз зейінін дамыта түседі.
Жоғарғы мектеп жасындағы көруі өте нашар балалар ... ... ... ... ... ... ... екен, жұмыс істесем бе; өмірді қалай бастасам екен деген сұрақтар ... ... ... ... ... ... бағыт, ұмтылулар пайда бола бастайды, өз арман-мақсатын жүзеге асыруға деген ұмтылыстар ... ... ... шоғырлануынсыз мүмкін емес. Қалыпты көретіндерге қарағанда соқыр адамдарда ... ... ... ... ... ... үшін есту ... жетілдіре түсу маңызы бола бастайды. Есту зейінін шоғырландыру соқыр адам үшін кеңістікті-болжай алу үшін қажет.
Басқа адаммен әңгімелесу барыснда ол есту ... ... ... мәнеріне, дауыс тембріне, сөйлеу қарқынына аударады басқаша айтқанда вокальды мимикасына зейін аудару ... ол адам ... ... ... оның ... ... ... жайында ой қалыптасады.
Соқырлар жайлы әдебиеттерде (Дидро, Цейне, Роденбах, Дюфур, Ансальди, Дюфо, А.А. ... П. ... және т.б. ... ... ... ... ... шынайы сырт келбетімен дәлме-дәл сәйкес келгендігі жайлы оқиғалар көп. Адамның сырт ... ... ой ... ... тек оның яғни ... ... ... Мұндай қабілеттерді әр түрлі түсіндіргісі келді. В.С. Сверловтың айтуынша осы уақытқа дейін ғылым мұндай жағдайларға тәжірибе жүргізбеген сол ... ... ... дәл жауап қайтара алмайды деген.
Соқыр балалар ырықты есту ... ... ... оның ... ... көңіл-күйін, шынайылығын, психикалық ерекшелігін, жүрген жүрісіне қарап физикалық жағдайына мінездеме бере ... Ал ... да ... ... ... ... ырықты зейінің шоғырландыру арқылы ол да мүмкін емес.
Зейіннің дамуы
Зейін көпшілік психикалық процестер сияқты өзіндік даму кезеңдерінен тұрады. Баланың ... ... ... ... ... түрі байқалады. Бала тек сыртқы тітіркендірулерге ғана қарайды. ... ... ... ... ... ... қараңғы бөлмеден жарыққа, күтпеген жағдайдағы қатты дауыс, температураның ауысуында ғана болады.
Баланың үш айлығынан бастап сыртқы ... ... арта ... ... 5-7 ... ... бір обьекті ұзақ бақылай алуға, оны ұстап, аузына апаруға қабілетті. Әсіресе ашық түсті және ... ... ... ... ... ... қарап отырып біз баланың ырықсыз зейіні даму үстінде екенін айта аламыз.
Ырықты зейіннің алғашқы нышандары әдетте 1 жастың аяқ ... ... ... ... бас ... байқала бастайды. Осы арқылы баланың ырықты зейіннің қалыптасуы немесе пайда болуы қабылдау процесімен байланысты екендігін ... ... ... ... ... оған тек ... ұнағанды ғана емес сонымен қатар не істеу қажет екендігін ... ... Н.Ф. ... ... ... тәрбиелеуде оған талап етілетін әрекетердің мазмұнына көңіл бөлген жөн.
Ырықты зейіннің дамуы үшін ойын маңызды орында. Ойын ... бала өз ... ... және өз ... ... ... ... бағыттайды.
Кіші мектеп жасындағы балалардың зейінінің еркешелігі оларда ырықты зейіні тұрақсыз келеді. Бала ... ... ... ... көп ... бөледі. Оның зейіні тым эмоционалды-ол әлі өзінің сезімін жөнді игере алмайды. Осыған ... ... ... өте ... ұзақ, шоғырланған. Ақырындап жаттығулар арқылы дамытуға болады.
Ойын және оқу процесіндегі зейін.
Ойын және оқу процесінде балада ... ... сол ... ... ... байқағыштыққа заттардың қасиетін айыруға үйрету қажет.
Кіші мектеп жасындағы балалардың ... және оқу ... ... ... ролі зор, ... осы жастағы балаларда ырықты зейін әліде жақсы дамымаған. Кіші мектеп ... ... ... ... сезу ... және есту ... тек ... зейіндерін ғана қолданады. Әлсіз көретіндер және жартылай көретін балалар да тек қалған шамалы көруін ғана пайдалану арқылы ырықсыз зейінді қолданады. ... ... ... ... үшін ... процесі тек ырықсыз зейін негізінненқұралған. Балабақшада ырықсыз зейінге сүйене отырып балаларды ерікті (ырықты) зейінге үйретеді.
Кіші мектеп ... бала ойын ... оқу ... ... ... жетсе онда бұл ырықсыз зейіннің қалыптасуын білдіреді. Соқыр ... ойын мен оқу ... ... ... ... ... формасы негізгі көре алатын баланың зейіні сияқты. Зейіннің барлық үш түрінің негізгі қызметі сақталады. ... ... көру ... ... ... ... өзгерістер байқалады. Бірақ көруі бұзылған балаларда басқа анализаторлардың мүмкіндіктердің кеңдігінің арқасында көру зейіннің орнын ауыстырады.
Көруінде кемістіктері бар ... ... ... ... ... қандайда болмасын әрекетке белсенді қатысуы белсенді себеп болады. Тек іс-әрекетте ғана ырықты, ырықсыз ... ... ... ғана ... мен ... ... балаларда шынайы әлем жайлы адекватты бейне қалыптасады.Соқырлардың және көзі нашар көретіндердің өзін-өзі бағалауын ... ... ... ... ... ең ... ... өзін-өзі бағалау деңгейінің диагностикасынан, оның компоненттері (когнитивті және эмоциональды) мен шынайылық деңгейінен құралуы тиіс. Алынған мәліметтер ... және көзі ... ... ... ... ... қалыпқа келтіруге бағытталған дамытушы және психокоррекциялық жұмыстарды негізге алуы тиіс. Аталмыш жұмыстың ... ... ... ... ... болады :
- соқыр және нашар көретін оқушыларды когнитвиті, эмоциональды компоненттерін дамытуға және өзін-өзі бағалау ... ... ... ... көруі бұзылған оқушыларды эмоциональды-еріктік сфера мен танымдық іс-әрекетінің дамуына ... ... ... ... соқыр және нашар көретін оқушыларды өнімді тұлғаралық өзара әрекеттесу тәсілдерімен қаруландыру.
Технологиялық компонент мазмұны көруі бұзылған әр ... ... ... жасалған жұмыстың өзгешелігімен анықталады. Сөйтіп, көруі бұзылған кіші мектеп жасындағы оқушылар үшін ойын ... ... ал ... және ... ... ... үшін тренингтерді қолдану ең нәтижелі әдіс. Аталмыш моделдің іске асу ... ... ... бірі - көруі бұзылған тұлғалардың өзін-өзі бағалауының типологиялық ерекшеліктерін ескеретін фронтальды және жалпы өзін-өзі бағалаудың даму деңгейіне және оның ... ... және ... ... бұзылған әрбір оқушының шынайылық деңгейіне сүйенетін индивидуальды жұмыстар үйлесімі.
Аталмыш модельдің нәтижелі компоненті көруі бұзылған тұлғалардың ... ... ... және эмоциональды компоненттерінің дамуын (жағымды динамиканың болуын) және оның ... ... ... ... да, ... оқушыда да артқанын көрсетеді.
Аталмыш моделді іске асыру ... ... ... өзін-өзі бағалауын қалыпқа келтіруге және олардың әлеуметтік интеграциясының табысты болуына жол ашады.
2.2 Көру ... ... ... ... ... ... мен ... даму деңгейлерін зерттеу жұмысының әдістемесі
Дені сау жасөспірімдер мен көру жағынан мүгедек жасөспірімдердің ... ... ... және ... ... экспериментальды зерттеу Орал қаласындағы нашар көретін балаларға арналған мектеп-интернат базасында ... ... ... 16 ... 18 жасқа дейінгі мүмкіндіктері шектеулі 9 жасөспірім болды. Бақылау тобы №12 жалпы білім беретін мектептің ... ... дені сау 9 ... құралды.
Зерттеу бірнеше кезеңмен жүргізілді:
- эксперименттің ұйымдастыру кезеңі - диагностикалық әдістемелерді таңдау, сыналушылардың іріктеуін қалыптастыру;
- ... ... - дені сау ... мен көру ... ... жасөспірімдердің өзін-өзі бағалау ерекшеліктерін және талаптану деңгейлерін зерттеу;
- эксперименттің сараптамалық кезеңі - талдау, алынған мәліметтерді салыстыру, қорытындыларды қалыптастыру, ... ... ... ... ... теріске шығару.
Зерттеу ғылыми болжамы: дене мүмкіндіктері шектеулі жасөспірімдердің өздерін ... тең ... ... ... ... емес (не өте ... не болмаса өте төмен), ал дені сау құрдастарының өздерін-бағалаулары бірдей, олар өздерін толыққанды тұлға ретінде бағалайды.
Ұйымдастыру кезеңінде ... және ... ... ... ... топ 16-18 жастағы көруі жағынан мүгедек 9 жасөспірімнен құралды, оның 5 - қыз ... 4 - ұл ... ... ... ... ... ... интеллектуальдық дамуында ауытқушылықтар жоқ және жалпы білім беретін мектеп бағдарламасы бойынша оқытылады. Бақылау тобының құрамы № 12 орта ... ... және ... ... дені сау ... ... оның 4 - ұл ... 5 - қыз бала.
Гипотезалар (ғылыми болжамадар) мен алға қойған міндеттерді шешу үшін Дембо-Рубинштейннің диагностикалық әдістемесі таңдалды. Ол ... ... ... мен ... деңгейлерін, сондай-ақ осы көрсеткіштер арасындағы арифметикалық айырма ретінде анықталатын, өзін-өзі бағалау мен талаптану деңгейлері арасындағы ... ... үшін ... ... ... талаптану деңгейі өзін-өзі бағалау деңгейінен жоғары болуы тиіс, себебі бұл ... ... ... ... ... ... адам өз ... мүмкіндіктерін, мінезін және т.б. бағалайды.
Адам тұлғасы тарапынан әрбір сапаның (қасиеттің) даму деңгейін тік ... ... ... түрде суреттеуге болады, оның төменгі нүктесі ең төмен дамуды, ал жоғарғысы ең жоғрысын символдайды.
Осындай жеті линия ... ...
1 ... Ақыл мен ... ... ... Шыдамдылықты;
6 Сыртқы түрді;
7 Өзіне сенімділікті білдіреді.
Тексеру процедурасы: тексерілушілерге (сыналушыларға) 7 тік шкаладан (әрқайсысын 10 бөлуден) тұратын бланкі және келесі ... ... ... ... бір ... ... барысында 10 ұпай беріледі.
Өзін-өзі бағалау деңгейі төменгі нүктеден (-) белгісіне дейінгі орташа арифмектикалық қашықтық ретінде есептелінеді. Талаптану деңгейі төменгі ... (х) ... ... ... ... ... ... есептелінеді. Талаптану мен өзін-өзі бағалаудың мәні келесі кесте бойынша анықталады:
Кесте 1 - ... ... және ... ... ...
Параметр
Ұпай санындағы сандық сипаттама
Төмен
Орта
Жоғары
Өте жоғары
Талаптану деңгейі
60-тан төмен
60-74
75-89
90-100
Өзін- өзі бағалау
45- тен төмен
45-59
60-74
75-100
Өзін-өзі бағалау мен ... ... ... ... осы ... ... арифметикалық айырма ретінде анықталады (белгіленеді). Өзін-өзі бағалау мен талаптану деңгейі арасындағы айырмашылықтың ... ... ... ден 7 ... дейінгі әлсіз (шамалы) айырмашылық;
8 ден 22 ұпайға дейінгі біркелі айырмашылық;
22 ұпайдан жоғары көзге көрініп тұрған (күшті, алымды) айырмашылық.
\s
Өзін-өзі бағалау - бұл ... ... ... қабілеттерін, адамгершілік қасиеттерін, басқа адамдар арасындағы іс-әрекеттері мен орынын бағалауы. Өзін-өзі бағалау адамның талаптану деңгейімен, яғни оның алдына ... ... ... ... ... ... ... дамуын ынталандыратын болғандықтан, оның деңгейі өзін-өзі бағалаудан да жоғары болуы тиіс.
Зертелген барлық ... үшін ... және ... ... ... өзгешеліктердің дұрыстығын статистикалық түрде бағалау процедурасы жүргізілді. ... ... t ... ... ... 6.0 ... ... өңдеу пакеті көмегімен іріктелген орта шамалар үшін жүргізілді.
Тестілеу жүргізу ... ... ... ... мәліметтер алынды:
Кесте - 2 - ... ...
... ... ... ... ...
өзі
ба
ға
лау
Та
лап
та
ну дең
гейі
Өз
ін-
өзі
ба
ға
лау
Та
лап
та
ну дең
гейі
Өз
ін-
өзі
ба
ға
лау
Та
лап
та
ну дең
гейі
Өз
ін-
өзі
ба
ға
лау
Та
лап
та
ну дең
гейі
Өз
ін- ... ... ... дең
гейі
1.
75
90
60
65
80
80
80
80
70
70
85
100
70
80
2.
30
100
50
70
70
70
50
65
64
64
80
96
84
90
3.
70
80
30
100
28
90
50
50
48
54
40
100
40
90
4.
100
100
60
90
40
100
30
100
90
30
90
90
60
100
5.
60
100
70
80
70
74
30
100
30
100
60
99
30
100
Кесте - 3 - Дембо- Рубинштейн әдістемесі (көру жағынан мүгедек жасөспірімдер)

Ден
сау
лық
Ақы
л,
қаб
Мі
нез
Өкт
ем
ші
лік
Шы
Дам
Ды
лық
Сыр
тқы түрі
Өзі
не ... ... ... ... ... ... ...
өзі
ба
ға
лау
Та
лап
та
ну дең
гейі
Өз
ін-
өзі
ба
ға
лау
Та
лап
та
ну дең
гейі
Өз
ін-
өзі
ба
ға
лау
Та
лап
та
ну дең
гейі
Өз
ін-
өзі
ба
ға
лау
Та
лап
та
ну дең
гейі
1.
60
80
70
75
50
60
70
70
40
60
50
80
40
70
2.
40
100
30
80
50
60
30
100
40
45
30
90
30
70
3.
60
100
40
90
60
90
60
100
30
90
40
100
30
100
4.
50
90
50
60
60
70
40
50
45
50
60
100
60
90
5.
80
86
47
55
60
60
30
70
70
90
80
100
90
100
Өзін-өзі бағалау мен талаптану деңгейінің орта мәнін ... ... 2.4 ... ... - ... және бақылау топтарындағы өзін-өзі бағалау мен талаптану деңгейінің орта мәні
Зерт
Теле
тін факт
ор
Ден
сау
лық
Ақ
ыл, ... ... ... ... ... ... топ
Бақ
ыл
ау то
бы
Экспе
римен
тальды топ
Бақ
ыл
ау то
бы
Экспе
ри
мен
тальд
ы топ
Бақ
ыл
ау то
бы
Экспе
римен
тальд
ы топ
Бақ
ыл
ау то
бы
Экспе
римен
тальд
ы топ
Бақ
ыл
ау то
бы
Экспе
римен
тальд
ы топ
Бақ
ыл
ау то
бы
Талаптану деңгейі
61,3
72,5
64,4
63
65,6
63,8
67
63,3
59,9
59,4
67,4
72,4
64,2
69,2
Өзін-өзі бағалау(ӨБ)
89
90,4
83,2
90,6
82,3
85,5
8825
88,7
85
86,5
87,5
85,7
88,4
96,9
ТД мен ӨБарасындағы айырмашылық
27,7
17,9
18,8
27,6
16,6
21,7
15,5
25,5
25,1
28,1
20,1
20
24,2
27,7
Экспериментальды және ... ... ... ... мен ... ... орта ... табамыз. Мәліметтер 2.5-кестеде көрсетілген.
2.5-кесте - Эксперименталды және бақылау топтарындағы өзін-өзі бағалау мен талаптану ... орта ... ... ... ... ... деңгейі
85,4
90,1
Өзін-өзі бағалау (ӨБ)
64,3
66,2
ТД мен ӨБ арасындағы айырмашылық
21,1
23,9
\s
Өзін- өзі бағалау эксперимет тобындағы орта мәні 64,3 болды, ал бақылау тобында 66,2 ... ... мен ... өзі ... ... ... эксперимет тобында 21,1 тең болды, ал бақылау тобында 23,9
Тақырыбы: Ес ... ... ... ... ... көретін балалардың эмоционалдық өмірінің деңгейін бағалай отырып, есте сақтау процестерінің даму ерекшеліктерін анықтау.
Құралдар: ... және ... ... 20-30 ... Мен ... қызық ертегі айтып беремін, екеуміз бірге сурет саламыз.
Мазмұны: Балаға ертегі оқылады: мазмұны қызықты болу қажет және кейіпкерлер саны 2-3 тен ... ... ... ... ... соң сол сәтте баламен бірігіп отырып рурет салынады. Ең бастысы баланың кейіпкерлерді талдауы, түстерге бояуы, қосымша мәлімет беруі, ой ... ... және ... ... ... ... ... жасалынады.
Саденова Альфия осы мектептің 2-а ... ... 8- ... бұзылысы: мектепке дейінгі жаста пайда болды.
Қорошаған ортасы: ата-анасы, әпкесі.
Жұмыс жүргізу барысындағы ерекшеліктер: ... ... ... , ... ... әрқайсысының түстерін бояп шықты. Көмек қажет еткен жоқ.
Қорытынды: ... мен ... ... ... талдады. Ондағы шал мен кемпірдің мінезіндегі жан ... өте ... ... ... ... ... ... шал мен кемпірді жағымды кейіпкер деп санады. Олардың киімдерінің түстерін ашық түспен бояды. Жалпы алғанда ... ның ... қоры ...
Р\С
Баланың аты
Қайта жаңғырту
Көмек қажет етті ме
Уақыт
Жоғарғы деңгей
Орта деңгей
Төмен деңгей
1
Халелова Линда
+
-
2 ... ... ... асып кетті
3
Әбірбек Сая
+
-
3 мин
4
Мамаева Малика
+
+
3 мин
5
Ысқақова Жансая
+
-
3 мин
6
Құралбаева Линда
+
-
2 мин
Р\с
Баланың аты
Түсініктерді, ... есте ... ... сөз еске түсті
уақыт
деңгей
жалпылау
салыстыру
1
Саденова Альфия
Заттарды түсіндіргенде олардың түр түсіне қарады
Заттарды салмағына қарап салыстырды
8\4
7 ... ... ... қасиетіне қарады
Заттарды пішініне қарап салыстырды
8\7
4 мин
Жоғары
3
Құралбаева Линда
Заттың түр-түсін оның неден ... ... ... ... ... ... ... Линда
Заттардың не үшін пайдалана-тынын айтып берді
Түстеріне қарап ... ... ... ... деңгей: 3-5.
Төмен деңгей: 1-2.
р/с
Баланың аты
Көру есі
Деңгей
Неше сөз есте сақтады
уақыт
1
Альфия
8\4
5 мин
Орташа
2
Линда
8\7
4 ... ... ... ... ... деңгей: 6-8
Орта деңгей: 3-5
Төмен деңгей: 0-2
Нәтижелерін өңдеу
Р\с
Баланың аты
Тапсырманы орындау ерекшелігі
уақыт
салыстыру
неше затты тапты
1
Рамазан
2-3 сек
1-2
4
2
Елдос
2 сек
2
5
3
Ильяс
3 сек
2-3
2
4
Дана
3-4 сек
4
4
5
Айда
3 сек
4-5
1
6
Дамир
4 ... ... ... ... ... ... ... сек
2
2
2
Елдос
2 сек
3
1
3
Ильяс
3 сек
3
2
4
Дана
3-4 сек
2
4
5
Айда
4 сек
4
3
6
Дамир
4-5 сек
2
2
7
Жанна
3 сек
3
4
\s
р\с
Баланың аты
Түсінік-тер
Затты зерттеуі
Зейіннің тұрақтылы-ғы
Жалпы-лау
Салыс-тыру
Тал-дау
Жалпы мәлімет-тілігі
1
Рамазан
Қалам
өшіргіш
бұлт
көктем
доп
лимон
-
+
-
Орт.дең.
4
2
Елдос
+
+
-
Жоғ.дең.
5
3
Ильяс
-
-
+
Орт.дең.
4
4
Дана
0
-
-
Төмен дең. ... дең. ... ... ... ... ... түсінік
1
Рамазан
6\3
-
Қиын 4
Оңай 2
2
Елдос
6\5
+
Қиын 1
Оңай 5
3
Ильяс
6\4
-
Қиын 2
Оңай 4
4
Дана
6\3
-
Қиын 3
Оңай 3
5
Айда
6\5
+
Қиын 2
Оңай 4
6
Дамир
6\1
-
Қиын 5
Оңай 1
7
Жанна
6\2
-
Қиын ... ... 1. Аузы ... ... орақ,
Шөп емес, бірақ мал орады.
(Қасқыр)
2. Екі бала ... ... ... ... Жаны жоқ ... ... адам ісін ... 1. Отқа жанбас, суға батпас
(Мұз)
2. Кішкентай ғана бойы ... ... тоны бар ... Ерте ... ... Көруі бұзылған оқушылардың өз-өздерін бағалауын дамытуы бойынша жұмыстардың ұйымдастырылуы
Шығармашылық, жан-жақты дамыған, өз мүмкіндіктерін толық іске ... ... ... ... үшін ... өз іс-әрекетін, мінез-құлығын, айналадағылармен қарым-қатынасын, сондай-ақ жеке тұлғалық қасиеттерін талдай ... және ... ... ... ... ... Осы ... өзін-өзі бағалау жеке тану нәтижесі ретінде өзін түрлі іс-әрекет пен мінез-құлықта, басқа адамдармен өзара әрекеттесудің барлық ... ... ... қабылдауынан тұрады және осы бейнелерді біртұтас ... ... ... ... бұзылған тұлғаларға қолданылуына қарай өзін-өзі бағалаудың қалыптасуы ерекше мәнге ие болады, себебі ол көбінесе тұлғаралық өзара ... ... ... ... мен ... ... анықтайды.
Сонымен бірге тар сенсорлы сфера жағдайында тура және ... ... ... ... ... өзін және ... ... қиындығы өзін-өзі бағалауға теріс ықпалын тигізеді. Өз кезегінде, өзін-өзі жоғары немесе төмен бағалаудың ... ... ... мен жеке ... де, оның ... ... қарым-қатынасында да жағымсыз көрініп, көруі бұзылған тұлғалардың әлеуметтік интеграциясын айтарлықтай қиындатады (шиеленістіреді).
Көруі бұзылған тұлғалардың өзін-өзі ... ... ... ... ... ... өзін-өзі бағалау дамуының ерекшеліктерін, оның компоненттерінің даму деңгейін, сондай-ақ көру депривациясына ұшыраған, әр түрлі жастағы жасөспірімдердің өзін-өзі бағалауының шынайылығын анықтауға ... ... ... ... зерттеу нәтижелері көздің көруі қатты бұзылу барысында адамның жасына қарамастан өзін-өзі бағалауына көру ... ... ... әсер ... субъектінің өзін төмен бағалауында, өзіне өмірлік субъектісі ретінде теріс қарауында, когнитивті және эмоциональды компоненттің даму ... ... оның ... көрінетін, өзін-өзі өте төмен (осы салдардың жаһандануы) немесе өте жоғары (көрудің бұзылуының жағымсыз салдарын ескермеу, ... ... ... ... белгілі бір өзгешелік табылатындығын растайды.
Сонымен қатар, зерттеу нәтижелерінің талдауы әр түрлі жастағы көру депривациясына ұшыраған оқушылардың ... ... ... ... бағытталған психологиялық сүйемелдеу моделін дайындауға мүмкіндік береді. Соқырлардың және көзі ... ... ... ... ... ... ... тұтас жүйеден тұруы тиіс, ол өзіне мақсатты, технологиялық, мазмұнды және нәтижелі компонеттерді қосу арқылы қол жеткізеді. Бұл компоненттер жиынтығы диагностикалық, ... және ... ... ... ... Тұтас жүйе ретінде аталмыш модель жалпы (даму ... ... ... ... ... басымдықтарын сақтау, өзін-өзі бағалауды сүйемелдеуге кешенді ықпал), арнайы (коррекция мен дамудың біртұтастығы (бірлігі), дамудың бұзылуын ... мен ... ... коррекция мен компенсацияның өзара байланысы, көруінің кемістігі бар тұлғалардың жас ерекшелік, индивидуальды және ... даму ... ... алу, ... әсер ету ... кешенін қолдану, тұлғаға бағдарланған ықпал, компенсаторлы-дамытушы бағыт) және спецификалық (сәттілік жағдаятын құру, төңіректегі әлеуметтік ортаны ... ... ... ... ... ... ... жетекші түріне бағдарлау) принциптерге (қағидаттарға) сүйенуі тиіс.
Соқырлардың және көзі нашар көретіндердің өзін-өзі бағалауын қалыпқа түсіру жұмысының мазмұнды компоненті ең ... ... ... бағалау деңгейінің диагностикасынан, оның компоненттері (когнитивті және эмоциональды) мен шынайылық деңгейінен құралуы тиіс. Алынған мәліметтер соқыр және көзі ... ... ... ... бағалауларын қалыпқа келтіруге бағытталған дамытушы және психокоррекциялық жұмыстарды негізге алуы тиіс. ... ... ... ... ... келесілерді көрсетуге болады :
- соқыр және нашар көретін оқушыларды когнитвиті, эмоциональды компоненттерін дамытуға және өзін-өзі бағалау ... ... ... ... ... ... оқушыларды эмоциональды-еріктік сфера мен танымдық іс-әрекетінің дамуына ықпал ететін тәсілдерге үйрету;
- соқыр және нашар ... ... ... ... ... ... ... қаруландыру.
Технологиялық компонент мазмұны көруі бұзылған әр түрлі жастағы оқушылармен жасалған жұмыстың өзгешелігімен анықталады. Сөйтіп, көруі ... кіші ... ... оқушылар үшін ойын жағдаяттарын қолдану, ал жасөспірім және ... ... ... үшін ... ... ең ... ... Аталмыш моделдің іске асу нәтижелілігінің маңызды жағадайларының бірі - көруі бұзылған тұлғалардың өзін-өзі ... ... ... ... ... және жалпы өзін-өзі бағалаудың даму деңгейіне және оның компоненттеріне (когнитивті және эмоциональды), көруі бұзылған әрбір оқушының шынайылық деңгейіне сүйенетін ... ... ... ... үшін ... ... сезу ... дамуы маңызды. Олар затты түйсіну процесінде бүкіл оқу-тәрбие процесінде қалыптасып Брайль бойынша оқытқанда пайда болады.
Нашар көретін оқушыда ырықты көру ... ... мен ... ... бір ... ... әрдайым тұрақты емес. Мысалыға бірінші сынып оқушыларына әдісін жүргізген уақытта олар алғашқы 5-7 минутта еш ... ... ... ал одан ... 4 және одан да көп ... ... байқалады.
Төртінші сынып оқушылары тапсырманы 10-12 минутта нәтижелі орындап ал одан кейін 1-2 әріп ... ... ... ... ... ... ... 15 минут ішінде нәтижелі орындады, ал біраз уақыт өте келе оларда қате жібере басатады. Ырықты зейінді шоғырландыру арқылы-жұмыстың ... ... ... ... орай ... балалардағы зейіннің дамуы қалыпты көруі дамыған балалардың зейіні сияқты өз заңдылығымен дамиды. ... ... ... ... ... ... ... ерекше дамиды.
Соқырларда естуінің және сипап сезу зейіні жақсы дамыған. Психология-педагогикалық бағыттар арқылы Кіші мектеп жаста ... ... ... ... ... кері әсерлерден құтылуға болады.
Қазақстан Республикасында мұндай балаларға көмек көрсету енді ... ... ... ... психикалық процестерін дамытуға араналған арнайы әдіс-тәсілдерде жоқтын қасы. Сондықтан біз дамутыға қалыпты ... ... ... көруі бұзылған балалардың ауру деңгейінде пайда болған уақытына жас ерекшелігіне сәйкес бейімдеп өңдедік. Сонымен мұндай әдістердің құрамына мыналар жатады:
Соқырлар үшін ... ... сезу ... дамуы маңызды. Олар затты түйсіну процесінде бүкіл оқу-тәрбие процесінде қалыптасып Брайль бойынша оқытқанда пайда болады.
Нашар көретін оқушыда ... көру ... ... мен ... ... бір ... ... әрдайым тұрақты емес. Мысалыға бірінші сынып оқушыларына әдісін жүргізген уақытта олар алғашқы 5-7 минутта еш қатесіз нәтижелі орындады, ал одан ... 4 және одан да көп ... ... ... ... оқушылары тапсырманы 10-12 минутта нәтижелі орындап ал одан кейін 1-2 әріп тастап орындады. Олардың ... ... ... ... 15 ... ... нәтижелі орындады, ал біраз уақыт өте келе оларда қате ... ... ... ... ... ... соңына дейін сақталады, осыған орай соқыр балалардағы зейіннің дамуы қалыпты көруі ... ... ... ... өз ... ... Бірақ көруі нашарлауына байланысты олардың зейіні өзінше ерекше дамиды.
Соқырларда естуінің және сипап сезу ... ... ... Психология-педагогикалық бағыттар арқылы Кіші мектеп жаста зейіннің ... ... ... ... кері ... ... болады.
Аталмыш модельдің нәтижелі компоненті көруі бұзылған тұлғалардың өзін-өзі бағалауларының когнитивті және эмоциональды компоненттерінің дамуын (жағымды динамиканың болуын) және оның шынайлығы ... ... ... да, ... ... да артқанын көрсетеді.
Аталмыш моделді іске асыру көруі бұзылған тұлғалардың өзін-өзі ... ... ... және олардың әлеуметтік интеграциясының табысты болуына жол ашады. ... ішкі ... оның ... және ... ... ғылыми ойлаудың бүкіл тарихы бойындағы білімнің түрлі саласының зерттеу пәні болып табылады. Сана мен сана-сезім - бұл ... ... мен ... ... ... ... ... Оның мән-мағынасы аталмыш ілімнің көптеген маңызды теориялық сұрақтар шешімінің әдіснамалық негізін ғана емес, сонымен қатар өмірлік позициялардың қалыптасуымен ... ... ... де ... ... ... ... мінез-құлығын нәтижелі басқаруды ұйымдастыруда өзін-өзі бағалаудың атқаратын ролі зор, онсыз қиын немесе тіпті, адамның өмірде өзін-өзі анықтауы ... ... ... тану - ... жеке ... мен ... құндылығын тұлғаның тану критериі болып табылады. Ол адамның өмірлік позициясын және оның ... ... ... қарым-қатынасын анықтайды. Өзін-өзі дұрыс бағалау адамды рухани ләззатқа бөлеп, оның ... ... діни ... немесе денсаулық жағдайынан тыс адамдық құндылықтарын қолдайды.
Өзін-өзі адекватты (бірдей) қабылдау мен ... ... ... ... емес даму жағдайында ерекше мәнге ие болады. Белгілі бір дизонтогенез түрінің болуы, көбінесе көрудің бұзылуы өзін-өзі ... ... ... ... ... ... немесе түрлі ауытқушылық типтерімен салыстырғанда оның қалыптасуының белгілі бір спецификасының пайда болуына жағдай туғызады.
Аталмыш жұмыста көруі жағынан мүгедек балалардың ... ... ... ... және ... авторлардың еңбектері қарастырылды, аталмыш феноменді зерттеудің негізгі ықпалдары бөліп көрсетілді, сондай-ақ және ... ... ... ... ... ... келесідей қорытындылар жасауға болады:
* Көзі көретін жасөспірімнің де ... ... көзі ... ... ... ... ... Сәйкесінше, соқырлық арнайы психологиялық тип қалыптастырмайды.
* Көру кемшілігі бар ... ... ... ... ... ... психологиялық ерекшеліктерін көзі көретіндердің де жағдайынан ерекшеленетін оқу мен тәрбие жағдайларымен түсіндіруге болады.
* Көру ... ... ... ... ... және басқалары секілді мінездің жағымсыз жақтарының дамуына ұшыратуы мүмкін. ... ... ... ... ... мен оқуын дұрыс ұйымдастыру барысында тұлғаның оң қасиеттерін қалыптастыру, қарым-қатынас пен оқытуды мотивациялау көру анализаторының жай-күйінен мүлдем тәуелсіз ... ... ... ... ... ... ... бірінші орында әлеуметтік факторлар шығады, себебі олар көрудің пайда болу уақыты мен патологиясының тереңдігінен тыс әсер ... ... ... ... ... ... ... емес (өте жоғары немесе өте төмен), ал бақылау тобының өзін-өзі бағалауы бірдей деген болжамдарға тұжырымдалған ... ... ... ... ... дәлелденді.
Алынған мәліметтердің талдауы дені сау жасөспірімдер секілді, мүмкіндігі шектеулі жасөспірімдерде де өзін-өзі төмен бағалаудың тең еместігін және ... ... өте ... ... ... Дені сау жасөспірімдердің талаптану деңгейі мүмкіндігі шектеулі жасөспірімдерден де жоғары. Статистикалық сенімді мәліметтер денсаулық, өзіне сенімділік және ... түр ... ... ... Бұл ... ... түрі және өз күшіне сенімсіздіктен болатын жағымсыз ... бар ... ...
Мүмкіндігі шектеулі жасөспірімдердің жағымсыз Мен концепциясының қалыптасуын сақтау үшін ... ... ... психокоррекциялық жұмыс жүргізетін психологқа келесі практикалық ұсыныстарды ескеру қажет:
- ... ... ... ... танымдық қызығушылығын дамыту;
- мүмкіндігі шектеулі жасөспірімдердің қиындықтарды жеңуінен ләззат ... қол ... ... ... және дене ... ... ... (өлшеу);
- мүмкіндігі шектеулі жасөспірімнің әлеуметтік байланыстарын кеңіту (ұлғайту);
- өз бетінділікін дамыту;
- өзін практикалық іс-әрекетте ... ... ... ете ... өз ... ... нығайта түсу.
Аталмыш зерттеу нәтижелері қалыпты және аномальды баланың даму психологиясы бойынша дәріс курстарында, сенсорлық бұзылулары бар және т.б. ... ... ... туралы арнайы курстарда, сондай-ақ арнайы мектеп-интернаттары педагогтарының ата-аналармен, оқушылармен консультативті жұмыстарында қолданылуы мүмкін. Көзі көрмейтіндерді сауықтыру және оларды қоғамдық ... ... ... ... ... үшін ... зерттеудің маңызы зор.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Кемтар балаларды әлеуметтік және медициналық педагогикалық түзету арқылы қолдау ... ҚР ... - ... ... Республикасында мүгедектердi әлеуметтiк қорғау туралы Қазақстан Республикасының 2005 ... 13 ... N 39 ... ... ... ... Конвенциясы.
3. Қазақстан Республикасының Білім туралы 2007 жылғы 27 шілдедегі N 319 Заңы
4. //Қазақстан мектебі журналы №6, 2003 жыл, 52 ... ... Г.В. ... сознания в психологии [Текст] : учебное пособие / Г.В. Акопов. - СПб.: Питер, 2005. - 218 с. - ISBN ... ... О.А. ... ... ... на ... ... старших школьников [Текст]: учебное пособие /О.А. Белобыркина. - ... 2004. - 512 с. - ISBN ... ... Л.В. Что ... ... ... : ... пособие / Л.В. Бороздина. - СПб.: Питер, 2004. - 264 с. - ISBN 5-8432-0289-3.
8. Гордеева, О.В. Представления о ... ... : ... ... / О.В. ... - М.: ... 2003. - 241 с. - ISBN 5-8577-0596-0.
9. Гримак, Л.П. Общение с собой: начало психологии активности [Текст] : ... ... / Л.П. ... Изд. 3-е, ... и доп. - М.: ... 2005. - 241 с. - ISBN 5-85476-039-7.
10. Ермолова, Т.В. ... ... ... себя у ... ... ... учебное пособие / Т.В. Ермолова. - СПб.:прайм-ЕВРОЗНАК, 2003. - 280 с. - ISBN ... Если ваш ... не ... как ... ... : ... ... / О.И. Волжина. - Харьков, 2004. - 204 с. - 213 с. - ISBN 5-8707-0582-3.
12. Каган, ВЕ. ... ... - ... и у ... ... ... ... /В.Е. Каган. - СПб.: Питер, 2003. - 344 с. - ISBN 5-8425-05719-4.
13. Карцева, К.Л. Социальная работа с семьей: психолого-педагогический анализ ... ... ... /К.Л. ... - М.: Просвещение, 2005. - 138 с. - ISBN 5-8666-0581-0.
14. Кон, И.С. В ... ... ... и ее ... ... учебное пособие / И.С. Кон. - М.: Просвещение, 2003. - 305 с. - ISBN ... Кон, И.С. ... Я. ... : ... пособие /И.С. Кон. - М.: Просвещение, 2004. - 362 с. - ISBN 5-8433-0549-0.
16. Лакосина, Н.Д. Медицинская психология [Текст]: учебник / Н.Д. ... - СПб.: ... 2006. - 534 с. - ISBN ... ... И.П. ... условия эффективности профессиональной деятельности работников социальных служб [Текст] : ... ... / И.П. ... - СПб.: ... 2003.- 285 с. - ISBN ... Лучшие психологические тесты [Текст] : учебное пособие / - СПБ.: Алетейя, 2004. - 408 с. - ISBN ... ... И.И. ... помощь детям с проблемами в развитию [Текст] : ... ... / И.И. ... - ... 2007. - 302 с. - ISBN ... ... В.Д. ... психология [Текст] : учебник / В.Д. Менделевич. - СПб.:Алетейя, 2005. - 417 с. - ISBN 5-476-15809-0.
21. Немов, Р.С. ... ... ... ... : ... / Р.С. ... - СПб.: ... 2007. - 992 с. - ISBN 5-567-16023-0.
22. Орлов, А.Б. Личность и сущность: внешнее и ... ... ... : ... пособие / А.Б. Орлов. - СПб.: Мирт, 2006. - 197 с. - ISBN ... ... Л. ... личности: теория и исследования [Текст] : учебное пособие / под ред. B.C. ... - М.: ... 2003. - 165 с. - ISBN ... ... ... : ... / Под. общ. ред . В.Н. ... - СПб.: Речь, 2003. - 190 с. - ISBN 5-422-15016-0.
25. Роджерс, К. Клиент-центрированная психотерапия [Текст] : учебное пособие / Пер. с ... Т. ... - М.: ... 2004. - 432 с. - ISBN ... ... И.А. Основные направления исследования самопонимания в зарубежной психологии. [Текст] : учебное пособие / И.А. Романова. - М.: МЕДпресс, 2006. - 128 с. - ISBN ... ... Е.Т. ... и ... при ... ... [Текст] : учебное пособие / Е.Т. Соколова. - М.: ... 2007. - 152 с.- ISBN ... ... Г.А. ... ... ... : ... пособие / Г.А. Цукерман. - СПб.: Речь, 2004. - 449 с. - ISBN ... ... Е.С. ... ... в ... возрасте [Текст] : учебное пособие / Е.С. Шильштейн. - М.: ... 2003. - 245 с. - ISBN ...

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 58 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 6 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Зиянды өндірістік факторлар,олардың жұмысшыларға және қоршаған ортаға әсері. жарықтандырудың адамның еңбек қабілетілігіне әсері."26 бет
2-сынып оқушыларының математикадан шығармашылық қабілетін дамыту70 бет
Pseudomonas туысы өкілдерінің фенолды ыдырату қабілетін зерттеу22 бет
Spirulina platensis клеткасының тіршілік ету қабілетіне сақтау ұзақтылығының әсері35 бет
«Зияты бұзылған 3-5 сынып оқушылардың жазбаша сөйлеу тілі бұзылыстарының сипаты»48 бет
Ішкі нарықтағы тауар мен қызметтің бәсекелікке қабілеті76 бет
Адам тұлғасын зерттеудегі тұлғалық қасиетті анықтау24 бет
Адам қабілеті5 бет
Адамзат даму тарихындағы мүмкіндігі шектеулі мүгедек балалардың әлеуметтік мәдени статусы30 бет
Айырғыштарды газ және сұйық бойынша өткізу қабілетіне есептеу5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь