Шығыс Қазақстан ақындары


ШӘКӘРІМ ҚҰДАЙБЕРДІҰЛЫ 1
АРҒЫМБЕК АПАШБАЙҰЛЫ 6
НАРИМАН МҰХАМЕДХАНҰЛЫ. 11
КӨПЕНҰЛЫ БЕРІКБОЛ 16
ИСА БИНАЗАРОВ 23
ӘБУСАҒИТ (ӘБІШ) МҰСЫЛМАНҚҰЛҰЛЫ 31
ШЄКЄРІМ Ќ¦ДАЙБЕРДІ¦ЛЫ
(1858-1931
Шєкєрім Ќ±дайберді±лы Шыѓыс Ќазаќстан облысы, Абай ауданындаѓы Шыњѓыстау бµктеріндегі Байќошќар жайлау ќонысында д‰ниеге келген. Оныњ єкесі Ќ±дайберді - ел билеуші аѓа с±лтан Ќ±нанбайдыњ баласы, Абайдыњ аѓасы. Єкесінен жеті жасында жетім ќалѓан Шєкєрім атасы Ќ±нанбай мен аѓасы Абайдыњ тєрбие-сінде µседі. Б±л оныњ єрі азамат, єрі аќын ретінде ќалыптасуына зор ыќпал етті.
Шєкєрім Ќ±дайберді±лы - XIX ѓ. аяѓы мен XX ѓ. басындаѓы ќазаќ єдебиеті тарихында Абайдан кейінгі ењ ірі дарынды аќын, жазушы, терењ ойшыл, кемењгер оќымысты, тарихшы ѓалым, сегіз ќырлы µнерпаз, мєњгі µлмес м±ра ќалдырѓан ќайраткер.
Шєкєрім µзініњ балалыќ шаѓын "Т‰рік, ќырѓыз, ќазаќ ћєм хандар шежіресінде" былай деп жазады: "Мен паќыр µз єкем µлген соњ ±лы атамыз ќажы марќ±мныњ тєрбиесінде ќалсам да б±рыннан ауылымыз, ќыстауымыз бµлек болѓандыќтан жєне ќажы марќ±м мені жетім деп аяп, ќысып оќыта алмай, ѓылымнан махр±м ќалып, жетімдікті сылтау ќылып, ойыма не келсе соны істеп, єдепсіз, ѓылымсыз µстім. Єйтсе де т‰ркі танып, орысша хат танып ќалдым, -дей келе, - єкеміздіњ бір шешесінен туѓан - Ибраћим мырза, ќазаќ ішінде Абай деп атайды. Сол кісі м±сылманша ћєм орысша ѓылымѓа ж‰йрік, ћєм алланыњ берген аќылы да б±л ќазаќтан бµлек дана кісі еді. Ер жеткен соњ сол кісіден тєлім алып, єр т‰рлі кітаптарын оќып, насихатын тыњдап, аз ѓана ѓылымныњ сєулесін сездім - дейді.
Шєкєрім µз бетімен кµп оќып, рухани ќазыналарѓа терењірек ‰њіліп, білім-ѓылымныњ ќадір-ќасиетін терењ т‰сінуге дем ќояды. Оньњ білім ќуып, µлењ µрнектеп, рухани есеюіне, сауатты да сергек µсуіне ±лы Абай ќамќорында болуы ќатты єсер еткен. Шєкєрім Абай ќамќорына сай талантгы
Єдебиет тізімі
1.Є.Жиреншин «Аѓа с±лтан Ќ±нанбайдыњ Абаќ керейге келуі» Семей тањы,1998
2.Т.Ќазбалинов «Мен білетін Єбусаѓит» Ертіс µњірі,2003
3.Д.Тоќќара±лы, Э.Назарќызы «¦рпаќќа ісі - µнеге» Ертіс µњірі,2003
4.Д.Тоќќара±лы «Ѓылым ±стаз» Ертіс µњірі, 2003
5.Є.Жиреншин «¤шпес бейнелерСоциал Ќазаќстан,1965

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 33 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге




СОДЕРЖАНИЕ

ШЄКЄРІМ Ќ¦ДАЙБЕРДІ¦ЛЫ 1
АРЃЫМБЕК АПАШБАЙ¦ЛЫ 6
НАРИМАН М¦ХАМЕДХАН¦ЛЫ. 11
К¤ПЕН¦ЛЫ БЕРІКБОЛ 16
ИСА БИНАЗАРОВ 23
ЄБУСАЃИТ (ЄБІШ) М¦СЫЛМАНЌ¦Л¦ЛЫ 31



ШЄКЄРІМ Ќ¦ДАЙБЕРДІ¦ЛЫ

(1858-1931
Шєкєрім Ќ±дайберді±лы Шыѓыс Ќазаќстан облысы, Абай ауданындаѓы Шыњѓыстау бµктеріндегі Байќошќар жайлау ќонысында д‰ниеге келген. Оныњ єкесі Ќ±дайберді - ел билеуші аѓа с±лтан Ќ±нанбайдыњ баласы, Абайдыњ аѓасы. Єкесінен жеті жасында жетім ќалѓан Шєкєрім атасы Ќ±нанбай мен аѓасы Абайдыњ тєрбие-сінде µседі. Б±л оныњ єрі азамат, єрі аќын ретінде ќалыптасуына зор ыќпал етті.
Шєкєрім Ќ±дайберді±лы - XIX ѓ. аяѓы мен XX ѓ. басындаѓы ќазаќ єдебиеті тарихында Абайдан кейінгі ењ ірі дарынды аќын, жазушы, терењ ойшыл, кемењгер оќымысты, тарихшы ѓалым, сегіз ќырлы µнерпаз, мєњгі µлмес м±ра ќалдырѓан ќайраткер.
Шєкєрім µзініњ балалыќ шаѓын "Т‰рік, ќырѓыз, ќазаќ ћєм хандар шежіресінде" былай деп жазады: "Мен паќыр µз єкем µлген соњ ±лы атамыз ќажы марќ±мныњ тєрбиесінде ќалсам да б±рыннан ауылымыз, ќыстауымыз бµлек болѓандыќтан жєне ќажы марќ±м мені жетім деп аяп, ќысып оќыта алмай, ѓылымнан махр±м ќалып, жетімдікті сылтау ќылып, ойыма не келсе соны істеп, єдепсіз, ѓылымсыз µстім. Єйтсе де т‰ркі танып, орысша хат танып ќалдым, -дей келе, - єкеміздіњ бір шешесінен туѓан - Ибраћим мырза, ќазаќ ішінде Абай деп атайды. Сол кісі м±сылманша ћєм орысша ѓылымѓа ж‰йрік, ћєм алланыњ берген аќылы да б±л ќазаќтан бµлек дана кісі еді. Ер жеткен соњ сол кісіден тєлім алып, єр т‰рлі кітаптарын оќып, насихатын тыњдап, аз ѓана ѓылымныњ сєулесін сездім - дейді.
Шєкєрім µз бетімен кµп оќып, рухани ќазыналарѓа терењірек ‰њіліп, білім-ѓылымныњ ќадір-ќасиетін терењ т‰сінуге дем ќояды. Оньњ білім ќуып, µлењ µрнектеп, рухани есеюіне, сауатты да сергек µсуіне ±лы Абай ќамќорында болуы ќатты єсер еткен. Шєкєрім Абай ќамќорына сай талантгы аќын болып ќалыптасты.
Бір кезде ел билеу ісіне де араласады. Ел арасындаѓы ќарым-ќатынастарды жµндеуге, тартыс-таластарды, арыз-жалаларды талќылап, єділ шешуге, адамгершілікпен тату µмір с‰ру тєртібін орнатпаќ болѓан єрекетіне талай уаќыты кетеді. Єкімшілік ќызметке кеткен уаќытын Шєкєрім босќа кеткен кез деп санады.:

Жиырма мен ќырыќ арасы –
Жас µмірдіњ сарасы
Бос µткенін ќарашы,
Ж‰рекке тµгіп ќанды іріњ.
Осы єкімшілік ж±мыс оныњ ќоѓам µмірін терењірек білуіне, ел билеу ж‰йесініњ єділетсіздіктерін кµруге себепші болды.
Шєкєрім µмірініњ бір кезењі оныњ Меккеге баруы. Б±л сапарѓа ±лы ±стазы Абай д‰ниеден µткеннен кейін бір жылдан соњ барѓан. Негізгі кµздеп барѓан жері ‰лкен мєдениет орталыѓы, д‰нйе ж‰зіне белгілі кітапханалары бар Мысыр, Стамбул ќалалары, ондаѓы ќолжазбалармен танысып ќайтпаќ маќсатпен барѓан. Аќынныњ µз сµзімен айтсаќ:

"Кітап, ѓылым ой алмаќќа,
Маѓан жол болды сол жаќќа,
Ж±мылдым Мекке бармаќќа,
Тыныш ±йыќтап, іше алмай шай."
Сол жаќтан керек кітап тауып, жолда талай елдердіњ адамдарымен с±ќбаттасып елге оралады.
Табиѓатында ойшыл, философ аќын д‰ниедегі, µмірдегі сан ќилы ќ±былыстар мен µзгерістерді баѓдарлап, саралау ‰шін жєне µзініњ с‰йікті ісі - µлењ µрнектеу ‰шін тыныштыќ іздейді. Сол себепті елден аулаќ саят ќорасына кетеді.
Табиѓат аясында бµлек, жеке ж‰рген жетпіс ‰штегі Шєкєрім 1931 ж. ќазан айыныњ екінші ж‰лдызында ќастандыќ жасаѓандар оѓынан ќаза табады. Жазыќсыз адамды µлтірген ќылмыскерлер µз з±лымдыќтарын б‰ркеп: "Шєкєрім совет µкіметіне ќарсы банды ±йымдастырѓан, бандымен шайќасќан кезде оќ тиіп µлді" -деген µтірік ќаѓаз ±йымдастырып, оны жау ретінде кµрсетіп, ал жазѓандарын жариялауѓа болмайды деген шешім ќабылдаѓан. КСРО-ныњ бас прокуроры істі тексеріп, 1958 ж. аќпан айында аќынныњ тазалыѓын растап, ресми мєлімет етті. Соѓан ќарамастан оныњ абзал, адал аты мен ќ±нды шыѓармаларын халыќќа ќайтаруѓа таѓы да кедергілер кездесті.

Ќоѓам жањаруына байланысты Ќазаќстан Компартиясы Орталыќ Комитеті аќын Шєкєрімніњ творчестволыќ м±расы жµнінде шешімін 1988 ж. 14 сєуірде ќайта жариялады. Соныњ нєтижесінде аќын шыѓармалары баспалардан ќайта жарияланып, µмірі мен м±расы туралы газет - журналдарда маќалалар басылуда.
Талантты аќын, философ жєне композитор Шєкєрім Ќ±дайбердиевтіњ ±заќ жылдар бойы ±мыт болып келген есімі мен шыѓармалары енді халыќ игілігіне айналды. Халќымыздыњ рухани ќазынасыныњ тарихына ќосылып, оны молайтты, байытты. Шэкэрім - ќоѓамдыќ, єлеуметгік, рухани, мєдени, єдеби µмірге белсене араласып, адамгершілік, аѓартушылыќ идеяларды уаѓыздаѓан ќазаќтыњ ±лы аќыны.
Шєкрімніњ бай єдеби м±расында µзі µмір с‰рген дєуірдіњ ќоѓамдыќ кµріністері, аќыл-ой ізденістері, толѓамды т±жырымдары із ќалдырды. Аќынныњ шыѓармалары мазм±нѓа бай, сан салалы болып келеді. Онда азаматгыќ лирика да, махаббат лирикасы да, табиѓат суреттері де, философиялыќ толѓамдар да, тарихи баллада, халыќтыќ ќара µлењ ‰лгісі де баршылыќ.
Шєкєрім м±расында эпостыќ жанрдыњ бір т‰рі, белгілі бір оќиѓаны µлењмен баяндайтын, сюжетке ќ±рылатын шыѓармалар, поэмалар елеулі орын алѓан. Ол ќазаќ єдебиетініњ басќа халыќтар єдебиетімен байланысты дамуына зор ‰лес ќосты.

Шєкєрім Ќ±дайберді±лы араб, парсы, т‰рік, орыс тілдерін жетік білгендіктен, ол осы халыќтардыњ ѓасырлар бойы ќалыптасќан ќазыналары-на еркін бойлап, солардыњ озыќ ‰лгілерін ќазаќшаѓа аударып, халќымыздыњ игілігіне айналдырды. Біраќ µмірден кµргені мол, ќабілет-ќарымы тегеуірінді аќыл-ой иесініњ жиѓан-тергенін халќына т‰гел беруіне отаршылдыќтыњ озбыр саясаты м‰мкіндік бермеді.

Єдебиет тізімі
.Шыѓыс Ќазаќстан мєдени м±ралары С.Аманжолов атындаѓы ШЌМУ Баспасы, ¤скемен,2006
2.И.Биназаров Аќылѓа баѓынышты Сарыарќа,2003
3.Ќ.М±хаметжанов Халыќ аќыны Семей тањы,1989
.Ќ.Алтынбаев Туѓан жерден шабыт алѓан Дидар,1998
.Ќ.Алтынбаев Аќын талантына бас ию Семей тањы,1989

арѓымбек апашбай±лы

1883 ж. Шыѓыс Ќазаќстан облысы, Зайсан ауданы, Аќарал ауылында д‰ниеге келген. 1946 ж. ЌХР Шыњжањ µлкесініњ Алтай аймаѓында ќайтыс болѓан.
Арѓынбек Апашбай±лы ќазаќ халќыныњ жазба єдебиетініњ іргесін ќалап, шањыраѓын кетеруші ±лы Абай бастаѓан Шєкєрім, Ж‰сіпбек ќожа, Аќыт, Єсет сынды аќындардыњ µнегесін жалѓастыру-шы т±лѓалы аќындардыњ бірі болѓан. Ол µз заманыныњ реалист, сањдаќ аќындарыныњ бірі болумен ќатар, ±лаѓатты аѓартушы, гуманист, туѓан халќыныњ, µскен Отаныныњ жай-к‰йін жан-тєнімен жете танып, елім деп еміреніп, жарты ѓасыр бойына меруерт жырын сапырѓан замана жыршысы.
Аќынныњ µмірі жайлы деректерде єкесі Апашбай Шона±лы - Найманныњ Дµртуыл тайпасыныњ Ќ±дагелді табынан. Яѓни, Арѓынбек - Апашбай - Шонакемпір - Байќожа - Еламан - Кµртік -Ќ±дагелді. Олар Найманныњ нар дауысты Нарынбай, ќу дауысты Ќултыбай жекжаттыѓы арќылы Аќтайлаќ бимен тоѓысады екен. Ал шешесі Єйен деген кісі Ботаќара Дербісал деген єйгілі адамныњ ќызы болѓан.
Жас кезінде µз халќыныњ аќындыќ дєст‰рінен тєлім алып, ауыз єдебиетініњ асыл нєрінен сусындап µскен Арѓынбек аќын б‰кіл µмірінде араб, парсы тілдерін ‰йреніп, Шыѓыс єдебиетінен де мол хабардар болѓан. Алайда Арѓынбек аќын сол т±стаѓы ќиын заманныњ кесіршен µз білімін одан єрі дамыта алмады. Б±л жерде аныќтап айтар болсаќ, XIX ѓ. екінші жартысында єлемдік ќ±былысќа айналѓан империалистік ашкµздіктіњ кесірінен ќазаќ даласы Ресей мен Ќытай отаршылдарыныњ талауына т‰сіп, екіге бµлінгені бєрімізге белгілі. Сол кезден бастап Ќытай билігіне ќараѓан ќандастарымызда атаж±рттаѓы ќазаќтар секілді отарлыќ езгініњ б±ѓалыѓын киіп, таѓдыр тауќыметін тењ тартты. Осындай отарлыќ саясатыныњ ќысымы Апашбай ±рпаќтарын да еріксіз екі мемлекетке бµлініп, тірлік етуге мєжб‰р етті. 1894 ж. ‰рке кµшкен елмен бірге Зайсаннан µрлеп Ќытай мемлекетіне ќараѓан ежелгі ќазаќ мекені Алтай µлкесіне аќын Арѓынбек те барып ќоныстанады. Таѓдыр толќыны атамекендерінен бµліп, оќшау єкеткен ќазаќ бауырларыныњ м‰шкіл халі аќынды патриоттыќ баѓытќа жетеледі. Оны аќынныњ ж‰регін тебірентіп шыќќан мына бір µлењ жолдарынан айќын кµруге болады:
Екінші жылдыњ аты болар сиыр,
Зайсанда Найман елім ќалды ќиыр.
Ќолыма ќалам алып талап етіп,
Ќаралап аќ ќаѓазѓа салам шиыр.
Ол µз басынан µткеріп, кµзімен кµрген халќыныњ тартќан тауќыметін, жерініњ аянышты таѓдырын ж‰регінен туѓан арман, жырларѓа ќосып, ел тілегін µлењмен µрнектеп ел арасына таратты. Сол арќылы ±лтыныњ намысын жанып, ел мен жер таѓдыры ‰шін озбыр отаршылдардыњ з±лым саясатына ќарсы к‰рес жасауѓа шаќырды. М±нда аќ патшаныњ ќазаќ жерін отарлауы, Ќытайдаѓы Гоминдан Шіњ Шісай ‰кіметініњ ењбекші халыќќа жасаѓан жан т‰ршігерлік жаныштауын ќызыл тілмен шенеп, ашыќ т‰рде єшкерелеп жазды. Сол ‰шін де ол замана жыршысы бола алды.
Арѓынбек аќын Ата ж±ртым - ќазаѓым атты толѓауында:
Тањ атып басќа ж±ртќа к‰н шыѓады,
Біздіњ ел жарыќ кµрмей т±ншыѓады.
Ќолыма ќалам алып сµз сµйлесем,
Ќозѓалып кµкіректен сыр шыѓады.
Осыны ойлап білген жігіт бар ма?!
Єр т‰рлі замандардан ќыр шыѓады.
Халыќќа ѓибрат сµз таратуѓа
Арѓынбек паќырыњыз ќымсынады.
Талапты жас жігіт мырзаларѓа,
Ќараѓым оќышы деп ±мсынады.
Ќамалып биік жарѓа ќалса ж±ртым,
Япырмау, сонда сайрап кім шыѓады? -деп ашына жырлап, азаттыќ тањын асыѓа ањсайды. Осы µлењніњ µзі-аќ с±њѓыла аќынныњ µз халќыныњ шын жанашыр жыршысы болѓанын ањѓартады.
Аќын таѓы да:
Кµзіміз кµп істерді кµріп ж‰р ѓой,
Наќаќтан жала жауып зар жылатќан.
Жас ќозыдай ‰йшікке ќамап алып,
С‰йегін талай ердіњ саудыратќан, -деп Шыњжанды дара билемекші болѓан милитарист Шіњ Шісайдыњ ќазаќ халќын аяусыз жаныштап отырѓандыѓын єшкерелейді.
Ол Шіњ Шісайдыњ ќылмысты єрекетін айыптаумен ѓана тынѓан жоќ. Сонымен ќатар Ез тірліктен ерлік µлім артыќ деп т‰сінген аќын ќаламын одан сайын ќайрай т‰сіп:
Ќарсы т±р халќыњ ‰шін ќайрат ќылып,
¤лгеніњ т±яќ сертпей сол д±рыс па?!
Т‰лкініњ болар еді сыры мєлім,
Т‰йіліп тµбесінен ќыран ±шса, -деп езілген халыќќа жігер беріп, батылдыќќа жетелейді.
Тіршіліктіњ ащысы мен т±щысын бірдей тата ж‰ріп, алуан т‰рлі ортада ‰лкен µмір мектебінен µткен Арѓынбек аќын µзі барѓан жердегі тіршіліктіњ т±тќасы кµшіп-ќонып, мал µсіру деп таныѓан. Феодалдыњ ќоѓамныњ дерт міндеттері жыландай жайлап жатќан ќарањѓы ортаѓа білімніњ жарыќ сєулесін т‰сіруге, ±рпаќ санасын ашуѓа кµптеген ењбегін сіњіріп, халыќты д‰ние жањалыѓынан бейхабар ќылмай, феодалдыќ ќоѓамныњ дертінен айыѓып, жања тіршілікке талпынуѓа шаќырып:
Кµз ашып ояныњыз абаќ ж±ртым,
К‰ні б‰гін ж‰ргеніњ ескі ѓ‰рпыњ.
Біркелкі ѓ±рыпта таѓы жоќпыз,
Баяѓыдай барма екен ойын-к‰лкіњ?
Бытырап єр жерлерде тозып ж‰рміз,
Орынсыз шыѓын болу жиѓан м‰лкіњ.
Татулыќ, жанашырлыќ, михнат жоќ,
Жыланша жылтырайды бекер сыртыњ.
Бас ќосып, аќыл ќ±рап жиналыњыз,
Заманныњ кµріп т±рсыз ќалып, ќылпын, - деп жырлайды.
Жоѓарыда айтылѓандай, шындыќты жаќтап, азаттыќты ањсап, еліне баќыт тілеген дарынды аќын Арѓынбек Апашбай±лы жарты ѓасырдан астам µмірінде ќаламын ќолына алып, ‰немі ел ішіндегі білімді, ѓ±лама, жаќсы-жайсањ, шежіреші шешендерді µзіне ±стаз т±тып, ќоѓамдыќ к‰рес, єлеуметтік µмір жµнінде ой толѓап, тарих-шежіре, µсиет-тєрбие, ѓылым-білім сипатында алуан-алуан толѓау, шежіре, жыр-дастандар жазѓан.
1915-1925 жж. аралыѓында Ќалам алып Арѓынбек, Жер - адамныњ анасы, Жігіт сол ќатарлы келемді де терењ ойлы µлењ-толѓаулар жазѓан. Оныњ Найман шежіресі, Керей туралы, Ата ж±ртым - ќазаѓым, Жаѓырапиялыќ дастан, Б±л к‰нде т‰рлі-т‰рлі заман басќа деген сияќты кµптеген шыѓармалары б‰гінде ел ішінде кењ тараѓан.
Ал 1927-1928 жж. аралыѓында аќын ерекше бір тыњ шабытпен бітімі бµлек, тілі ш±райлы Жыр романын жазады.
Арѓынбек аќынныњ елењдері Ќазаќстан, Ќытай, Монѓолия, Т‰ркия елдеріндегі ќазаќтар арасында кењ тараѓан. Оныњ бірќатар туындылары ЌР ЃА-ныњ Орталыќ ѓылыми кітапханасыныњ ќолжазба ќорында саќтаулы.
Асќаќ талант иесі Арѓынбек Апашбай±лыныњ зор таѓлымды м±ралары Ќазаќстан оќырмандарына єлі толыќ жеткен жоќ деуге єбден болады.

Єдебиет тізімі
.Шыѓыс Ќазаќстан мєдени м±ралары С.Аманжолов атындаѓы ШЌМУ Баспасы, ¤скемен,2006
.И.Биназаров Аќылѓа баѓынышты Сарыарќа,2003
3.Ќ.М±хаметжанов Халыќ аќыны Семей тањы,1989
.Ќ.Алтынбаев Туѓан жерден шабыт алѓан Дидар,1998
.Ќ.Алтынбаев Аќын талантына бас ию Семей тањы,1989



НАРИМАН М¦ХАМЕДХАН¦ЛЫ.

1929 ж. Шыѓыс Ќазаќстан облысыныњ К‰ршім ауданында д‰ниеге келген. Елдіњ тарихтан байыппен ќалыптасќан даму аѓысын кері б±рып, ќара халыќты к‰йісінен жањылдырып, ел ішінде есті мен есердіњ орны ауысќан алмаѓайып заманда ол анасыныњ етегіне оралып, Ќытайѓа ќараѓан Алтай µњіріне ірге тепкен наѓашы ж±ртына табан аударды. Тас т‰скен жеріне ауыр деп, осы жерден алдаѓы к‰рмеуі мол к‰рделі тіршілігіне негіз ќалайды. Ат басын тартып мінген азамат шаѓында ±лттыќ армияныњ ќатарында болды.
1949 ж. Шыњжанда ќ±рылѓан бейбітшілік пен демократияны ќорѓау одаѓыныњ Кµктоѓай аудандыќ бµлімініњ хатшысы болып ж‰мыс атќарды. Осыдан бастап єрі ќоѓамдыќ ж±мыстармен, єріхалќыныњ мол рухани м±раларын жинаумен айналыса ж‰ріп, кµкірегіне керуен сиятын небір шежіреші шалдардыњ, от ауыз, ораќ тілді шешендердіњ, ќызыл тілінен ќыран ±шырѓан аќындардыњ, жолбарыс жонды, арыстан ж‰рек батырлардыњ, ќысќасы, µз ±лтыныњ сорпа бетіне шыѓар жаќсы-жайсањ-дарыныњ жанѓа н±р ќ±лтын ±лдан-тењіз тєлімдерімен сусындап, зор білімдерге ие болды. 1955 ж. Жеменей оќу бµлімінде ќызмет істеп ж‰рген кезінде "Ш±ѓыла" журналына шаќырылып, ‡рімжіге жол тартады. ¤стіп білім кµтерудіњ ќамында ж‰рген кезінде атамекенге ќайтушылардыњ ±раны кµтеріледі. Кµп ±замай єкењ М±хамеджан соѓыстан тірі оралыпты деген туыстарыныњ хатымен ќайта кіндік ќаны тамѓан отанына оралады. Мєли-кеніњ 100 ж±мбаѓын, Біржан мен Сара, Єсеттіњ, Кєрібайдыњ айтыстарын жатќа білетін анасы Саѓадат Ќ±дыкен-ќызьшыњ ±лымен ќоштасарда айтќан мына бір µлењ жолдары Нариман М±хамедхан‰лыныњ ж‰регінде саќталыпты:
Шер кµкірек болып µстім, жарыѓым,
Тыњдап кетші, сорлы анањныњ зар-м±њын.
Сен ер жетіп, келін т‰ссе ‰йіме,
Шыѓар деп ем тартќан к‰йік барлыѓы.
Ќалып едім єкењнен жиырма ‰ште,
Шара таппай айдатќан озбыр к‰шке.
Сені арќалап Аќшиде ќала бергем,
Шыѓарып сап єкенді шањќай т‰сте.
Жиырма жыл таза саќтап арымды,
Махаббатым к±рбандыќќа шалынды.
Сорлы жарын зарлап µтер д‰ниеден,
Жеткізерсіњ єкење бар зарымды.
Ќалды артында сорлы анањ, бауырыњ,
Арќалармын ќасіреттіњ ауырын.
Марќакµлдіњ Ќалжырына сєлем айт,
Саѓынды деп туѓан жерін, ауылын.
Хат жазып т±р ќалѓан бізді ескеріп,
Талып жетер кешіксе де кеш келіп.
Єкењді тап, баќытты бол, ќараѓым,
Дєм айдаса барамын ѓой кµшке еріп.

Ана аманатын ќабылдап, 1955 жылдыњ к‰зінде ањсаѓан атамекенге оралудыњ сєті т‰сіпті. Біраќ µз єкесін кµре алмайды. Елге келген бойда Зайсандаѓы кешкі мектепте 7-сыныптан ќайта оќып, 11-сыныпты тємамдайды. 1969 ж. ЌазМУ-дыњ сырттай оќуын бітіріп, келесі жылында 1970 ж. ¦лттыќ Ѓылым Академиясыныњ єдебиет жєне µнер институтына ж±мысќа т±рады да, XIX ѓ. екінші жартысы мен XX ѓ. басындаѓы Шыњжан ќазаќтардыњ єдебиеті деген мемуарлыќ ењбек жазады.
Аќын, єдебиетші, ѓалым Н.М±хамедхан±лы µзініњ ќиын да к‰рделі шаѓармашылыќ жолын алѓаш µлењмен бастайды. Ќалам ќары ќатайып, толыќсыѓан шаѓында Абай єлемі, Ерѓ±н Абыз т.б. кµптеген µлењ-толѓаулар, ањыз-дастандар жазѓан. Сондай-аќ Шыѓыс Ќазаќстан µњірінде д‰ниеге келіп, таѓдырдыњ жазуымен Ќытайдаѓы ќазаќ µлкелерінде µмір с‰ріп, сондаѓы ќазаќ єдебиетініњ ќалыптасуына ‰лес ќосќан аќындарымыз-дыњ ењбектері мен шыѓармаларын зерделеп, Кењестік кезењніњ µзінде Ќазаќстандаѓы оќырмандарѓа таныстырѓан бірегей ±лтжанды азамат.
Нариман М‰хамедхан±лы Шыѓыс Т‰ркістан ќазаќтарыныњ жазба єдебие-тініњ іргетасын ќалаѓан аќиыќ аќын, ойшыл абыз Аќыт ќажы ‡лімжі±лы жµнінде ењбектер жинап, Аќыттану ѓылымыныњ алѓашќы негізін ќалаѓан. Айтулы ѓ‰лама, діндар Аќыттыњ Ѓылым Академиясыныњ кітап ќорына саќталѓан Жићанша, Керей ишаны М‰хамет Мµмін, Хиямет ахуалы, Абият ѓахидия, Сейфулмєлік сынды Ќазан баспасында жеке-жеке кітап болып басылып шыќќан ењбектерін тапты, єрі т‰сініктер жазып, баспа беттерінде таныстырды. Тіпті, тарихта алтын єріппен ќалатындай етіп, Ќазаќ Совет Энциклопедиясыныњ І-томына Аќыттыњ µмірі мен шыѓармашылыѓы туралы танымдыќ туынды жазѓан. Нариман М±хамедхан±лы Аќыт ќажы ‡лімжі±лыныњ ењбектері жµнінде: Ќазан баспасыныњ жарыќ кµрген шыѓармаларын толыќтыру, Ќазаќстан, Ќытай,
Монѓолия т.б. елдердегі ел аузындаѓы жєне жазба материалдарды кµп болып іздеу керек. Б±л бірер адамныњ ќолынан келмейтін, арнаулы зерттеу орындары айналысатын ауќымды ж±мыс, сонда ѓана толыќќанды Аќыттану біліміне ќол жеткізуге болады деп атап кµрсеткен.
Б±л - ‰лгі т±тар игі іс. Жоѓалѓан м±раларымызѓа осылай жоќтайтындарыњ жетіспеуінен жетімсіреген рухани д‰ниелеріміз єлі де µзініњ діттеген дењгейіне жете алмай отырѓанын жасыруѓа болмайды.
Ќарт зерттеуші Н.М±хамедхан±лыныњ: Єрі аќын, єрі батыр айдарымен жазылѓан Б‰ркітбай Ќияќбай±лы жµнінде: Есімі ел ж‰регінде ќалѓан аќын, екінші Маѓжан болар аќиыќ аќын Ќызырбек ‡сен±лы туралы жазылѓан ењбектері бір тµбе.
Н.М±хамедхан±лыныњ таѓы бір ауыз толтырып айтарлыќ еселі ењбегі Манас туралы болмаќ. Б‰кіл д‰ние ж‰зініњ ортаќ рухани м‰расына айналѓан тµрт ірі эпостыњ бірі осы Манас жыры. Ол жµнінде кµптеген ѓалымдар талай-талай толѓаѓы ащы туындылар жазды. Солардыњ бірі - ќазаќтыњ зерттеуші ѓалымдары ќ±растырѓан Азаматтыњ Манасы атты жинаќ (Алматы, Рауан, 1995). Б±л топтамаѓа Н.М±хамедхан±лыныњ М±хтар Єуезов жєне Манас эпосы, М±хањ Манасты ќалай ќорѓап ќалды? деген кµлемді зерттеу ењбектері енген. 1988 ж. Ќырѓызстанда шыѓатын Алатоо журналында (101-1176.) Феликс-Манас жєне М±хтар Єуезов атты айбынды маќалалары ќырѓыз тілінде жарыќ кµрген. Манас эпосындаѓы ерекше кµзге т‰скен жалањаш кеуде батырлармен шењдестіріп, ¤р Алтай жыраулары айдарында Шыѓыс Т‰ркістан (Шыњжан) ќазаќтарыныњ мєнерінде жырланѓан Ер Ќосай, Ер Кµкше жырларын зерттеп жазѓан маќаласынан-аќ Нариман М±хамедхан±лыныњ терењ ойлы, жан-жаќты білімі бар, кµшпенділер мєдениетіне ќаныќќан алаштыњ аяулы азаматы екенін кµру ќиын емес.

Єдебиет тізімі
.Шыѓыс Ќазаќстан мєдени м±ралары С.Аманжолов атындаѓы ШЌМУ Баспасы, ¤скемен,2006
.И.Биназаров Аќылѓа баѓынышты Сарыарќа,2003
3.Ќ.М±хаметжанов Халыќ аќыны Семей тањы,1989
.Ќ.Алтынбаев Туѓан жерден шабыт алѓан Дидар,1998
.Ќ.Алтынбаев Аќын талантына бас ию Семей тањы,1989

К¤ПЕН¦ЛЫ БЕРІКБОЛ

Кµпен±лы Берікбол (1861-1932) ел ішінде Аѓашаяќ деген атпен кµбірек танымал. Туып-µскен жері ќазіргі Шыѓыс Ќазаќстан облысы, Абай ауданы, М±ќыр ауылы. С‰йегі - Орта ж‰з Арѓын, оныњ ішінде Табаќты руынан. Жастайынан т±лдыр жетім ќалып, аѓайыны Ќарамолланыњ тєрбиесінде µскен. Молла аѓайынныњ арќасында арабша - орысша тіл сындырып, ескіше сауат ашќан. Сол кездегі ќазаќ даласындаѓы жазба ењбектерден маѓл±маты мол, сауатты адам болѓан.
Берікбол-Аѓашаяќ сал-серілік дєст‰рдіњ ењ жарќын т±лѓаларыныњ бірі. Оныњ бойындаѓы б±ла дарын, б±ырќанѓан ќабілет бала кезінен-аќ тµњірегін тєнті еткен. Алѓашќы жалѓыздыќтыњ м±ќтажымен ауыл-‰йдіњ жиын-тойында ж±рт кµњілін аулаудан басталѓан балањ талпынысы, кешікпей-аќ оны µнерпаздыќтыњ ‰лкен жолына алып шыѓады.
Атандым алты жастан Аѓашаяќ,
Тайлаќ пен тайды тастап міндім таяќ
Тілін ап, аѓайынныњ малын баќпай,
Жетіде жетім ќалып, жедім таяќ.
Ќамќоршы туыстардан болмаѓан соњ,
Жер кезіп, елден кетіп, болдым саяќ-дейді Берікбол (М.Маѓауин. Аѓашаяќ. -Жалын)
Берікбол сахараныњ сегіз ќырлы, бір сырлы наѓыз ємбебап сал-серілерініњ жолын ќуып, туа біткен ќабілет-дарыныныњ арќасында тамаша нєтижелерге ќол жеткізген. Оныњ тал бойына єншілік, к‰йшілік, бишілік, аќындыќ, актерлік сияќты ќасиеттерге ќоса, дене к‰шіне ќатысты да айрыќша ќабілеттер ерекше дарыѓан. ±зын сырыќты аяќ етіп кестењдеп ж‰ру, сол аѓаш аяѓымен ќатар шегіп жатќан бес-алты т‰йеніњ ‰стінен аттау, артына т‰скен таќияны артына ќарай шалќалай иіліп аузымен алу, домбыраны баќаймен тарту, жан-жануардыњ ќимыл-ќозѓалысы мен даусын салу, ат ‰стінде алуан ќимыл кµрсету, аяќ-ќолын шабаќ етіп дµњгелеп жарысу, ауыл адамдарьшыњ мінез-ќылыѓын айнытпай салу сияќты небір ќызыќ тамашаѓа ж‰ртшылыќты ќарќ ќылатын болѓан.
Белгілі этнограф Садыќ Ќасиманов мынадай естелік айтады: бірде Берікбол Аѓашаяќ Жања Семейден жаяу шыѓып келе жатса, таќиядай б±лт шыѓып, шат±р-шат±р найзаѓай ойнан, жауын жауса керек. Берікбол жол шетіндегі жарды паналайды. Бір мезгілде ж‰ргінші дыбысы естіледі де, іле ж‰гі бар т‰йені жетелеген аттылы µте береді. Б±л адам сол µњірге белгілі Иса деген баќалшы, саудагер екен. Берікбол ойланбастан ‰стіндегі шекпенді сілкіп тастап, аппаќ кµйлек ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Зар Заман Ақындары
Зар - заман ақындары
Шығыс Қазақстан топырақтары
Шығыс-Қазақстан облысы
Шығыс Қазақстан облысы
Шығыс Қазақстан облысының топырақтары
Шығыс Қазақстан аймағы
Шығыс Қазақстан облысы туралы
"шығыс Қазақстан топырақтарына сипаттама"
Халқымыздың дарынды ақындары
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь