Шығыс Қазақстан ақындары

ШӘКӘРІМ ҚҰДАЙБЕРДІҰЛЫ 1
АРҒЫМБЕК АПАШБАЙҰЛЫ 6
НАРИМАН МҰХАМЕДХАНҰЛЫ. 11
КӨПЕНҰЛЫ БЕРІКБОЛ 16
ИСА БИНАЗАРОВ 23
ӘБУСАҒИТ (ӘБІШ) МҰСЫЛМАНҚҰЛҰЛЫ 31
ШЄКЄРІМ Ќ¦ДАЙБЕРДІ¦ЛЫ
(1858-1931
Шєкєрім Ќ±дайберді±лы Шыѓыс Ќазаќстан облысы, Абай ауданындаѓы Шыњѓыстау бµктеріндегі Байќошќар жайлау ќонысында д‰ниеге келген. Оныњ єкесі Ќ±дайберді - ел билеуші аѓа с±лтан Ќ±нанбайдыњ баласы, Абайдыњ аѓасы. Єкесінен жеті жасында жетім ќалѓан Шєкєрім атасы Ќ±нанбай мен аѓасы Абайдыњ тєрбие-сінде µседі. Б±л оныњ єрі азамат, єрі аќын ретінде ќалыптасуына зор ыќпал етті.
Шєкєрім Ќ±дайберді±лы - XIX ѓ. аяѓы мен XX ѓ. басындаѓы ќазаќ єдебиеті тарихында Абайдан кейінгі ењ ірі дарынды аќын, жазушы, терењ ойшыл, кемењгер оќымысты, тарихшы ѓалым, сегіз ќырлы µнерпаз, мєњгі µлмес м±ра ќалдырѓан ќайраткер.
Шєкєрім µзініњ балалыќ шаѓын "Т‰рік, ќырѓыз, ќазаќ ћєм хандар шежіресінде" былай деп жазады: "Мен паќыр µз єкем µлген соњ ±лы атамыз ќажы марќ±мныњ тєрбиесінде ќалсам да б±рыннан ауылымыз, ќыстауымыз бµлек болѓандыќтан жєне ќажы марќ±м мені жетім деп аяп, ќысып оќыта алмай, ѓылымнан махр±м ќалып, жетімдікті сылтау ќылып, ойыма не келсе соны істеп, єдепсіз, ѓылымсыз µстім. Єйтсе де т‰ркі танып, орысша хат танып ќалдым, -дей келе, - єкеміздіњ бір шешесінен туѓан - Ибраћим мырза, ќазаќ ішінде Абай деп атайды. Сол кісі м±сылманша ћєм орысша ѓылымѓа ж‰йрік, ћєм алланыњ берген аќылы да б±л ќазаќтан бµлек дана кісі еді. Ер жеткен соњ сол кісіден тєлім алып, єр т‰рлі кітаптарын оќып, насихатын тыњдап, аз ѓана ѓылымныњ сєулесін сездім - дейді.
Шєкєрім µз бетімен кµп оќып, рухани ќазыналарѓа терењірек ‰њіліп, білім-ѓылымныњ ќадір-ќасиетін терењ т‰сінуге дем ќояды. Оньњ білім ќуып, µлењ µрнектеп, рухани есеюіне, сауатты да сергек µсуіне ±лы Абай ќамќорында болуы ќатты єсер еткен. Шєкєрім Абай ќамќорына сай талантгы
Єдебиет тізімі
1.Є.Жиреншин «Аѓа с±лтан Ќ±нанбайдыњ Абаќ керейге келуі» Семей тањы,1998
2.Т.Ќазбалинов «Мен білетін Єбусаѓит» Ертіс µњірі,2003
3.Д.Тоќќара±лы, Э.Назарќызы «¦рпаќќа ісі - µнеге» Ертіс µњірі,2003
4.Д.Тоќќара±лы «Ѓылым ±стаз» Ертіс µњірі, 2003
5.Є.Жиреншин «¤шпес бейнелерСоциал Ќазаќстан,1965
        
        СОДЕРЖАНИЕ
ШЄКЄРІМ Ќ¦ДАЙБЕРДІ¦ЛЫ
АРЃЫМБЕК АПАШБАЙ¦ЛЫ
НАРИМАН М¦ХАМЕДХАН¦ЛЫ.
К¤ПЕН¦ЛЫ БЕРІКБОЛ
ИСА БИНАЗАРОВ
ЄБУСАЃИТ (ЄБІШ) М¦СЫЛМАНЌ¦Л¦ЛЫ
ШЄКЄРІМ Ќ¦ДАЙБЕРДІ¦ЛЫ
(1858-1931
Шєкєрім Ќ±дайберді±лы ... ... ... Абай ... ... ... ... ќонысында д‰ниеге
келген. Оныњ єкесі Ќ±дайберді - ел билеуші аѓа с±лтан
Ќ±нанбайдыњ баласы, Абайдыњ аѓасы. ... жеті ... ... ... атасы Ќ±нанбай мен аѓасы Абайдыњ
тєрбие-сінде µседі. Б±л оныњ єрі азамат, єрі аќын
ретінде ќалыптасуына зор ыќпал етті.
Шєкєрім Ќ±дайберді±лы - XIX ѓ. аяѓы мен XX ѓ. ... ... ... ... ... ењ ірі дарынды аќын,
жазушы, терењ ойшыл, кемењгер оќымысты, тарихшы ѓалым,
сегіз ќырлы µнерпаз, мєњгі µлмес м±ра ќалдырѓан ќайраткер.
Шєкєрім µзініњ балалыќ ... ... ... ќазаќ ћєм хандар
шежіресінде" былай деп жазады: "Мен паќыр µз єкем ... ... ... ќажы марќ±мныњ тєрбиесінде ќалсам да б±рыннан
ауылымыз, ќыстауымыз бµлек болѓандыќтан жєне ќажы ... ... деп аяп, ... ... ... ... ... ќалып,
жетімдікті сылтау ќылып, ойыма не келсе соны істеп, ... ... ... де ... ... ... хат танып
ќалдым, -дей келе, - єкеміздіњ бір ... ... ... ... ... ішінде Абай деп атайды. Сол кісі
м±сылманша ћєм орысша ѓылымѓа ж‰йрік, ћєм алланыњ берген
аќылы да б±л ... ... дана кісі еді. Ер ... соњ ... ... ... єр ... кітаптарын оќып, насихатын
тыњдап, аз ѓана ѓылымныњ сєулесін сездім - дейді.
Шєкєрім µз ... кµп ... ... ќазыналарѓа терењірек
‰њіліп, білім-ѓылымныњ ќадір-ќасиетін терењ т‰сінуге дем
ќояды. Оньњ ... ... µлењ ... рухани есеюіне, сауатты
да сергек µсуіне ±лы Абай ќамќорында болуы ќатты єсер ... Абай ... сай ... аќын ... ... ... ел билеу ісіне де араласады. Ел арасындаѓы
ќарым-ќатынастарды жµндеуге, тартыс-таластарды,
арыз-жалаларды талќылап, єділ шешуге, адамгершілікпен тату
µмір с‰ру тєртібін орнатпаќ болѓан єрекетіне ... ... ... ... ... уаќытын Шєкєрім босќа
кеткен кез деп санады.:
Жиырма мен ќырыќ арасы ... ... ... ... ... тµгіп ќанды іріњ.
Осы єкімшілік ж±мыс оныњ ќоѓам µмірін терењірек білуіне, ... ... ... ... ... болды.
Шєкєрім µмірініњ бір кезењі оныњ Меккеге баруы. Б±л ... ... Абай ... ... ... бір ... соњ ... кµздеп барѓан жері ‰лкен мєдениет орталыѓы, д‰нйе
ж‰зіне белгілі кітапханалары бар Мысыр, Стамбул ќалалары,
ондаѓы ќолжазбалармен танысып ќайтпаќ маќсатпен ... µз ... ... ... ой алмаќќа,
Маѓан жол болды сол жаќќа,
Ж±мылдым Мекке бармаќќа,
Тыныш ±йыќтап, іше алмай шай."
Сол жаќтан керек кітап ... ... ... ... ... елге ... ойшыл, философ аќын д‰ниедегі, µмірдегі сан ќилы
ќ±былыстар мен µзгерістерді баѓдарлап, саралау ‰шін жєне
µзініњ с‰йікті ісі - µлењ µрнектеу ... ... ... ... ... аулаќ саят ќорасына кетеді.
Табиѓат аясында бµлек, жеке ж‰рген жетпіс ‰штегі Шєкєрім 1931
ж. ќазан айыныњ екінші ... ... ... ... ... ... ... µлтірген ќылмыскерлер µз
з±лымдыќтарын б‰ркеп: "Шєкєрім совет µкіметіне ќарсы
банды ±йымдастырѓан, бандымен шайќасќан кезде оќ тиіп µлді"
-деген ... ... ... оны жау ... ... ... ... болмайды деген шешім ќабылдаѓан.
КСРО-ныњ бас прокуроры істі тексеріп, 1958 ж. аќпан
айында аќынныњ тазалыѓын растап, ресми мєлімет етті. ... оныњ ... адал аты мен ... ... ... таѓы да ... ... жањаруына байланысты Ќазаќстан Компартиясы Орталыќ
Комитеті аќын Шєкєрімніњ творчестволыќ м±расы жµнінде
шешімін 1988 ж. 14 сєуірде ќайта жариялады. ... аќын ... ... ќайта
жарияланып, µмірі мен м±расы туралы газет - журналдарда
маќалалар басылуда.
Талантты аќын, философ жєне композитор Шєкєрім Ќ±дайбердиевтіњ
±заќ жылдар бойы ±мыт ... ... ... мен ... ... ... ... Халќымыздыњ рухани ќазынасыныњ
тарихына ќосылып, оны молайтты, байытты. Шэкэрім -
ќоѓамдыќ, єлеуметгік, рухани, ... ... ... ... ... ... ... ќазаќтыњ ±лы аќыны.
Шєкрімніњ бай єдеби м±расында µзі µмір с‰рген дєуірдіњ ќоѓамдыќ
кµріністері, аќыл-ой ізденістері, толѓамды т±жырымдары із
ќалдырды. Аќынныњ ... ... бай, сан ... ... Онда ... ... да, махаббат лирикасы
да, табиѓат суреттері де, философиялыќ толѓамдар да, ... ... ќара µлењ ... де ... м±расында эпостыќ жанрдыњ бір т‰рі, белгілі бір оќиѓаны
µлењмен баяндайтын, сюжетке ќ±рылатын шыѓармалар, поэмалар
елеулі орын алѓан. Ол ќазаќ єдебиетініњ басќа халыќтар
єдебиетімен ... ... зор ... ... Ќ±дайберді±лы араб, парсы, т‰рік, орыс тілдерін жетік
білгендіктен, ол осы халыќтардыњ ѓасырлар бойы ќалыптасќан
ќазыналары-на еркін бойлап, солардыњ озыќ ‰лгілерін
ќазаќшаѓа ... ... ... ... ... ... мол, ќабілет-ќарымы тегеуірінді аќыл-ой
иесініњ жиѓан-тергенін халќына т‰гел беруіне отаршылдыќтыњ
озбыр саясаты м‰мкіндік бермеді.
Єдебиет тізімі
1.«Шыѓыс Ќазаќстан ... ... ... атындаѓы ШЌМУ
Баспасы, ¤скемен,2006
2.И.Биназаров «Аќылѓа баѓынышты» Сарыарќа,2003
3.Ќ.М±хаметжанов «Халыќ аќыны» «Семей тањы,1989
4.Ќ.Алтынбаев «Туѓан жерден шабыт алѓан» Дидар,1998
5.Ќ.Алтынбаев «Аќын ... бас ию» ... ... ... ж. ... ... ... Зайсан ауданы, Аќарал ауылында
д‰ниеге келген. 1946 ж. ЌХР Шыњжањ µлкесініњ Алтай аймаѓында
ќайтыс болѓан.
Арѓынбек Апашбай±лы ќазаќ халќыныњ жазба єдебиетініњ іргесін
ќалап, шањыраѓын ... ±лы Абай ... ... ... ... Єсет ... аќындардыњ µнегесін
жалѓастыру-шы т±лѓалы аќындардыњ бірі болѓан. Ол µз
заманыныњ реалист, сањдаќ аќындарыныњ бірі болумен
ќатар, ... ... ... ... ... ... жай-к‰йін жан-тєнімен жете танып, елім деп еміреніп,
жарты ѓасыр бойына меруерт жырын сапырѓан замана жыршысы.
Аќынныњ µмірі жайлы ... ... ... ... ... Дµртуыл тайпасыныњ Ќ±дагелді табынан. Яѓни,
Арѓынбек - Апашбай - Шонакемпір - Байќожа - Еламан - Кµртік
-Ќ±дагелді. Олар ... нар ... ... ќу дауысты
Ќултыбай жекжаттыѓы арќылы Аќтайлаќ бимен тоѓысады екен. Ал
шешесі Єйен деген кісі Ботаќара Дербісал деген єйгілі адамныњ
ќызы болѓан.
Жас кезінде µз ... ... ... ... алып, ауыз
єдебиетініњ асыл нєрінен сусындап µскен Арѓынбек аќын б‰кіл
µмірінде ... ... ... ... Шыѓыс єдебиетінен де мол
хабардар болѓан. Алайда Арѓынбек аќын сол т±стаѓы ќиын ... µз ... одан єрі ... алмады. Б±л жерде аныќтап
айтар болсаќ, XIX ѓ. екінші жартысында єлемдік ќ±былысќа
айналѓан ... ... ... ... ... мен ... ... талауына т‰сіп, екіге бµлінгені
бєрімізге белгілі. Сол кезден бастап Ќытай билігіне ќараѓан
ќандастарымызда атаж±рттаѓы ќазаќтар ... ... ... ... ... тауќыметін тењ тартты.
Осындай отарлыќ саясатыныњ ќысымы Апашбай ±рпаќтарын да
еріксіз екі мемлекетке бµлініп, тірлік етуге мєжб‰р етті.
1894 ж. ‰рке ... ... ... ... ... Ќытай
мемлекетіне ќараѓан ежелгі ќазаќ мекені Алтай
µлкесіне аќын Арѓынбек те барып ќоныстанады. Таѓдыр
толќыны атамекендерінен бµліп, ... ... ... ... халі ... патриоттыќ баѓытќа
жетеледі. Оны аќынныњ ж‰регін тебірентіп шыќќан мына бір
µлењ жолдарынан айќын кµруге болады:
Екінші жылдыњ аты болар сиыр,
Зайсанда ... елім ... ... ... алып ... ... аќ ќаѓазѓа салам шиыр.
Ол µз басынан µткеріп, кµзімен кµрген халќыныњ тартќан
тауќыметін, жерініњ аянышты таѓдырын ... ... ... ќосып, ел тілегін µлењмен µрнектеп ел арасына
таратты. Сол арќылы ±лтыныњ ... ... ел мен жер ... ... ... ... саясатына ќарсы к‰рес жасауѓа
шаќырды. М±нда аќ патшаныњ ќазаќ жерін отарлауы, Ќытайдаѓы
Гоминдан Шіњ Шісай ‰кіметініњ ењбекші халыќќа жасаѓан ... ... ... ... ... ашыќ ... жазды. Сол ‰шін де ол замана жыршысы бола
алды.
Арѓынбек аќын «Ата ж±ртым - ќазаѓым» атты ... атып ... ... к‰н ... ел жарыќ кµрмей т±ншыѓады.
Ќолыма ќалам алып сµз сµйлесем,
Ќозѓалып кµкіректен сыр шыѓады.
Осыны ойлап білген жігіт бар ма?!
Єр т‰рлі замандардан ќыр шыѓады.
Халыќќа ... сµз ... ... ... жас жігіт мырзаларѓа,
Ќараѓым оќышы деп ±мсынады.
Ќамалып биік жарѓа ќалса ж±ртым,
Япырмау, сонда сайрап кім шыѓады? -деп ... ... ... ... ... Осы ... ... с±њѓыла аќынныњ µз
халќыныњ шын жанашыр жыршысы болѓанын ањѓартады.
Аќын таѓы да:
Кµзіміз кµп істерді кµріп ж‰р ... жала ... зар ... ... ... ... алып,
С‰йегін талай ердіњ саудыратќан, -деп Шыњжанды дара билемекші
болѓан милитарист Шіњ Шісайдыњ ќазаќ халќын ... ... ... Шіњ Шісайдыњ ќылмысты єрекетін айыптаумен ѓана тынѓан жоќ.
Сонымен ќатар «Ез тірліктен ерлік µлім артыќ» деп т‰сінген
аќын ќаламын одан ... ... ... т±р ... ... ќайрат ќылып,
¤лгеніњ т±яќ сертпей сол д±рыс па?!
Т‰лкініњ болар еді сыры мєлім,
Т‰йіліп ... ... ... -деп ... ... жігер беріп,
батылдыќќа жетелейді.
Тіршіліктіњ ащысы мен т±щысын бірдей тата ж‰ріп, алуан ... ... µмір ... ... ... аќын µзі барѓан
жердегі тіршіліктіњ т±тќасы кµшіп-ќонып, мал µсіру деп
таныѓан. Феодалдыњ ... дерт ... ... ... ... ... білімніњ жарыќ сєулесін
т‰сіруге, ±рпаќ санасын ашуѓа кµптеген ењбегін сіњіріп,
халыќты д‰ние жањалыѓынан бейхабар ќылмай, феодалдыќ ќоѓамныњ
дертінен айыѓып, жања ... ... ... ашып ... абаќ ж±ртым,
К‰ні б‰гін ж‰ргеніњ ескі ѓ‰рпыњ.
Біркелкі ѓ±рыпта таѓы жоќпыз,
Баяѓыдай барма екен ойын-к‰лкіњ?
Бытырап єр жерлерде ... ... ... болу жиѓан м‰лкіњ.
Татулыќ, жанашырлыќ, михнат жоќ,
Жыланша жылтырайды бекер ... ... аќыл ... ... кµріп т±рсыз ќалып, ќылпын, - деп жырлайды.
Жоѓарыда ... ... ... ... ... ... тілеген дарынды аќын Арѓынбек Апашбай±лы жарты ѓасырдан
астам µмірінде ќаламын ќолына ... ... ел ... ... жаќсы-жайсањ, шежіреші шешендерді µзіне ±стаз т±тып,
ќоѓамдыќ к‰рес, єлеуметтік µмір жµнінде ой толѓап,
тарих-шежіре, ... ... ... ... ... жыр-дастандар жазѓан.
1915-1925 жж. аралыѓында «Ќалам алып Арѓынбек», «Жер - адамныњ
анасы», «Жігіт сол» ќатарлы келемді де терењ ... ... Оныњ ... ... туралы, «Ата ж±ртым - ќазаѓым», «Жаѓырапиялыќ
дастан», «Б±л к‰нде т‰рлі-т‰рлі заман ... ... ... шыѓармалары б‰гінде ел ішінде кењ тараѓан.
Ал 1927-1928 жж. аралыѓында аќын ерекше бір тыњ шабытпен бітімі
бµлек, тілі ... «Жыр ... ... ... елењдері Ќазаќстан, Ќытай, Монѓолия, Т‰ркия
елдеріндегі ќазаќтар арасында кењ ... Оныњ ... ЌР ... ... ... ... ... саќтаулы.
Асќаќ талант иесі Арѓынбек Апашбай±лыныњ зор таѓлымды м±ралары
Ќазаќстан оќырмандарына єлі ... ... жоќ ... єбден
болады.
Єдебиет тізімі
1.«Шыѓыс Ќазаќстан мєдени м±ралары» С.Аманжолов атындаѓы ... ... ... ... ... «Халыќ аќыны» «Семей тањы,1989
4.Ќ.Алтынбаев «Туѓан жерден шабыт алѓан» Дидар,1998
5.Ќ.Алтынбаев «Аќын талантына бас ию» Семей тањы,1989
НАРИМАН М¦ХАМЕДХАН¦ЛЫ.
1929 ж. Шыѓыс ... ... ... ... д‰ниеге
келген. Елдіњ тарихтан байыппен ќалыптасќан даму аѓысын
кері б±рып, ќара ... ... ... ел ... есті
мен есердіњ орны ауысќан алмаѓайып заманда ол анасыныњ етегіне
оралып, Ќытайѓа ќараѓан ... ... ірге ... ... ... ... «Тас т‰скен жеріне ауыр» деп, осы
жерден алдаѓы ... мол ... ... ... ... басын тартып мінген азамат шаѓында ±лттыќ армияныњ
ќатарында болды.
1949 ж. Шыњжанда ќ±рылѓан бейбітшілік пен ... ... ... ... ... хатшысы болып ж‰мыс
атќарды. Осыдан бастап єрі ќоѓамдыќ ... мол ... ... ... ... ... ... сиятын небір шежіреші шалдардыњ, от
ауыз, ораќ тілді ... ... ... ... ... жолбарыс жонды, арыстан ж‰рек батырлардыњ,
ќысќасы, µз ±лтыныњ сорпа бетіне шыѓар жаќсы-жайсањ-дарыныњ
жанѓа н±р ... ... ... ... ... ие болды. 1955 ж. Жеменей оќу бµлімінде
ќызмет істеп ... ... ... ... ... жол тартады. ¤стіп білім кµтерудіњ ќамында ж‰рген
кезінде атамекенге ќайтушылардыњ ±раны кµтеріледі. Кµп ±замай
«єкењ М±хамеджан соѓыстан тірі оралыпты» деген туыстарыныњ
хатымен ќайта ... ќаны ... ... ... 100 ... «Біржан мен Сара», Єсеттіњ,
Кєрібайдыњ айтыстарын жатќа білетін анасы Саѓадат
Ќ±дыкен-ќызьшыњ ±лымен ќоштасарда айтќан мына бір
µлењ жолдары Нариман М±хамедхан‰лыныњ ж‰регінде саќталыпты:
Шер ... ... ... ... кетші, сорлы анањныњ зар-м±њын.
Сен ер жетіп, келін т‰ссе ‰йіме,
Шыѓар деп ем тартќан к‰йік барлыѓы.
Ќалып едім ... ... ... ... ... озбыр к‰шке.
Сені арќалап Аќшиде ќала бергем,
Шыѓарып сап єкенді шањќай т‰сте.
Жиырма жыл таза саќтап ... ... ... ... ... µтер ... єкење бар зарымды.
Ќалды артында сорлы анањ, бауырыњ,
Арќалармын ... ... ... ... айт,
Саѓынды деп туѓан жерін, ауылын.
Хат жазып т±р ќалѓан бізді ескеріп,
Талып жетер кешіксе де кеш келіп.
Єкењді тап, баќытты бол, ... ... ... ѓой ... ... ... ... 1955 жылдыњ к‰зінде ањсаѓан атамекенге
оралудыњ сєті т‰сіпті. Біраќ µз єкесін кµре алмайды. Елге
келген бойда Зайсандаѓы кешкі мектепте 7-сыныптан ќайта
оќып, 11-сыныпты ... 1969 ж. ... ... ... келесі жылында 1970 ж. ¦лттыќ Ѓылым
Академиясыныњ єдебиет жєне µнер институтына ж±мысќа
т±рады да, «XIX ѓ. екінші жартысы мен XX ѓ. ... ... ... деген мемуарлыќ ењбек
жазады.
Аќын, єдебиетші, ѓалым Н.М±хамедхан±лы µзініњ ќиын да к‰рделі
шаѓармашылыќ жолын алѓаш µлењмен ... ... ... ... ... ... єлемі», «Ерѓ±н Абыз»
т.б. кµптеген µлењ-толѓаулар, ањыз-дастандар жазѓан. Сондай-аќ
Шыѓыс Ќазаќстан µњірінде д‰ниеге келіп, таѓдырдыњ жазуымен
Ќытайдаѓы ќазаќ µлкелерінде µмір с‰ріп, сондаѓы ќазаќ
єдебиетініњ ... ... ... ... мен ... ... ... кезењніњ
µзінде Ќазаќстандаѓы оќырмандарѓа таныстырѓан бірегей
±лтжанды азамат.
Нариман М‰хамедхан±лы Шыѓыс ... ... ... ... ... аќиыќ аќын, ойшыл абыз
Аќыт ќажы ‡лімжі±лы жµнінде ењбектер жинап, Аќыттану
ѓылымыныњ алѓашќы негізін ќалаѓан. Айтулы ѓ‰лама, діндар
Аќыттыњ Ѓылым Академиясыныњ ... ... ... ... ... М‰хамет Мµмін», «Хиямет ахуалы», «Абият
ѓахидия», «Сейфулмєлік» сынды Ќазан баспасында
жеке-жеке кітап ... ... ... ... ... ... ... баспа беттерінде таныстырды. Тіпті,
тарихта алтын єріппен ќалатындай етіп, «Ќазаќ Совет
Энциклопедиясыныњ» І-томына Аќыттыњ µмірі мен
шыѓармашылыѓы туралы ... ... ... ... Аќыт ќажы ... ењбектері жµнінде: «Ќазан
баспасыныњ жарыќ кµрген шыѓармаларын толыќтыру, Ќазаќстан,
Ќытай,
Монѓолия т.б. елдердегі ел аузындаѓы жєне ... ... ... ... ... Б±л ... ... ќолынан келмейтін,
арнаулы зерттеу орындары айналысатын ауќымды ж±мыс, сонда
ѓана толыќќанды Аќыттану ... ќол ... ... ... ... - ‰лгі т±тар игі іс. Жоѓалѓан м±раларымызѓа осылай
жоќтайтындарыњ жетіспеуінен жетімсіреген рухани
д‰ниелеріміз єлі де µзініњ діттеген дењгейіне жете
алмай отырѓанын жасыруѓа болмайды.
Ќарт ... ... «Єрі ... єрі ... жазылѓан Б‰ркітбай Ќияќбай±лы жµнінде: «Есімі
ел ж‰регінде ќалѓан аќын», екінші Маѓжан болар аќиыќ аќын
Ќызырбек ‡сен±лы туралы ... ... бір ... таѓы бір ауыз ... ... ... ењбегі
Манас туралы болмаќ. Б‰кіл д‰ние ж‰зініњ ортаќ рухани ... тµрт ірі ... бірі осы ... ... Ол ... ... ... толѓаѓы ащы туындылар жазды.
Солардыњ бірі - ќазаќтыњ зерттеуші ѓалымдары ќ±растырѓан
«Азаматтыњ Манасы» атты жинаќ (Алматы, Рауан, 1995). Б±л
топтамаѓа Н.М±хамедхан±лыныњ ... ... жєне ... ... ... ... ... ќалды?» деген кµлемді
зерттеу ењбектері енген. 1988 ж. Ќырѓызстанда ... ... ... ... жєне ... ... айбынды маќалалары ќырѓыз тілінде жарыќ кµрген. «Манас»
эпосындаѓы ерекше кµзге т‰скен жалањаш кеуде батырлармен
шењдестіріп, «¤р Алтай ... ... ... ... ќазаќтарыныњ мєнерінде жырланѓан
«Ер Ќосай», «Ер Кµкше» жырларын зерттеп жазѓан
маќаласынан-аќ Нариман М±хамедхан±лыныњ ... ... ... бар, ... ... алаштыњ аяулы азаматы екенін кµру ќиын емес.
Єдебиет тізімі
1.«Шыѓыс Ќазаќстан мєдени м±ралары» С.Аманжолов атындаѓы ШЌМУ
Баспасы, ¤скемен,2006
2.И.Биназаров ... ... ... ... ... «Семей тањы,1989
4.Ќ.Алтынбаев «Туѓан жерден шабыт алѓан» Дидар,1998
5.Ќ.Алтынбаев «Аќын талантына бас ию» Семей тањы,1989
К¤ПЕН¦ЛЫ БЕРІКБОЛ
Кµпен±лы Берікбол (1861-1932) ел ... ... ... ... ... ... жері ... Шыѓыс Ќазаќстан
облысы, Абай ауданы, М±ќыр ауылы. С‰йегі - Орта ж‰з Арѓын,
оныњ ішінде Табаќты руынан. Жастайынан т±лдыр жетім ќалып,
аѓайыны Ќарамолланыњ ... ... ... ... ... - ... тіл ... ескіше сауат ашќан.
Сол кездегі ќазаќ даласындаѓы жазба ењбектерден маѓл±маты мол,
сауатты адам болѓан.
Берікбол-Аѓашаяќ сал-серілік ... ењ ... ... Оныњ ... б±ла ... ... ... бала
кезінен-аќ тµњірегін тєнті еткен. Алѓашќы жалѓыздыќтыњ
м±ќтажымен ауыл-‰йдіњ жиын-тойында ж±рт кµњілін аулаудан
басталѓан балањ ... ... оны ... ... алып ... алты ... Аѓашаяќ,
Тайлаќ пен тайды тастап міндім таяќ
Тілін ап, аѓайынныњ малын баќпай,
Жетіде жетім ќалып, жедім ... ... ... соњ,
Жер кезіп, елден кетіп, болдым саяќ»-дейді Берікбол (М.Маѓауин.
Аѓашаяќ. -Жалын)
Берікбол сахараныњ сегіз ќырлы, бір сырлы наѓыз ємбебап
сал-серілерініњ жолын ќуып, туа біткен ... ... ... ќол ... Оныњ тал бойына
єншілік, к‰йшілік, бишілік, аќындыќ, актерлік сияќты
ќасиеттерге ќоса, дене ... ... да ... ... ... ±зын сырыќты аяќ етіп
кестењдеп ж‰ру, сол аѓаш аяѓымен ќатар шегіп жатќан
бес-алты т‰йеніњ ‰стінен аттау, артына т‰скен таќияны
артына ќарай ... ... ... алу, ... ... ... ... мен даусын
салу, ат ‰стінде алуан ќимыл кµрсету, аяќ-ќолын ... ... ... ауыл адамдарьшыњ мінез-ќылыѓын айнытпай
салу сияќты небір ќызыќ тамашаѓа ж‰ртшылыќты ќарќ ќылатын
болѓан.
Белгілі этнограф Садыќ Ќасиманов мынадай естелік ... ... ... Жања ... жаяу шыѓып келе жатса, таќиядай
б±лт шыѓып, шат±р-шат±р найзаѓай ойнан, жауын жауса керек.
Берікбол жол ... ... ... Бір ... дыбысы естіледі де, іле ж‰гі бар т‰йені
жетелеген аттылы µте береді. Б±л адам сол µњірге
белгілі Иса ... ... ... ... ... ‰стіндегі шекпенді сілкіп тастап, аппаќ
кµйлек дамбалымен сазѓа бір аунап алады да, еппен келіп,
т‰йеніњ ... ќиьп ... ... келе ... ... ... етіп ... ќалады. Берікбол болса ќиылѓан б±йданы аузына
тістеп алып, аттылы Исаныњ соњынан біраз ілесіп отырады. Содан
бірер ќыр ... ... ... ... таса ... Берікбол
б±йданы тартыњќырайды ѓой. Иса «¤й, аќшелек келгір!» деп
артына ќарайды. Берікбол тісін аќситып, ќайдагы жоќ ‰рейлі
дыбыс шыѓарып, шырќ ... ... Иса, ... тарс ... б±йданы сілкіп тастап, алды-артына ќарамай шаба
жµнеліпті дейді.
Берікболдыњ бойында м±ндай шайќымазаќ тапќырлыќтыњ шегі болмаса
керек.
Оныњ бойындаѓы айрыќша ерекшеліктен кµрінетін µнер ... ... ... Ол ... єн-к‰й наѓыз дарынныњ кµкірегінен
шыќќан дара болмысымен назар аударады. Тосын таќырып, тыњ
саз-сарын, сµзі мен єуені біте ... ... ... мен емеурін Берікболдыњ єн-к‰йлерініњ µн
бойында шарасынан асып тµгіліп ... ... да оныњ ... шын ... ... айыра ‰йіріп, ќалтыќсыз
сезім к‰йіне бµлеп отырады. Б±л ретте «Ой, Алла,
аяѓым-ай», «Ахахау-ахау», «Ой, жиырма бес», ... ... ... жеті ... ... ... «¦мпа-¦мпа
парадай», «О, д‰ние, кемпір-ай», «Ќ±діреттіњ кер тайы-ай» деп
аталатын к‰лдіргі єндері ќазаќ єн ... бір арна ... ... аударады.
Берікболдыњ єндері ќандай тосын да тµлтума болса, к‰йлері де
ерекше ойнаќы ж‰ректігімен, µмір ќ±былысына еліктегіш-иірім
наќыстарымен ерекшеленеді. М±ны, єсіресе, µзімен аттас
ќ±рдастарына ... ... ... ... тоќалы», сондай-аќ «Кер-тайлаќ», «Сары
айѓыр» сияќты к‰йлерінен айќын ањѓаруѓа болады.
¤з кезінде Берікбол±лы Абаймен бастас ... ... ... ... ... ерген Кµкбай, Уєйіс сияќты шєкірттерімен дос-жар
болѓан. Ал ќазаќтыњ ... ... ... Ќашаубаев болса
Берікболдыњ алдын кµріп, оныњ єндерін µз ... ... ... сахнасында «Аѓашаяќ» єнін
шырќап ж‰лде алѓан.
«1923 ж. Семейдіњ Аќшоќысында єйгілі ... ... ел ... ... ... ... ... Абланбек сияќты µнерпаз
жігіттермен бас ќосќанда, осы топтыњ г‰ліндей болып
орталарында Берікбол-Аѓашаяќта ... еді» ... ... ... ... єр ... жарыќ кµрген «500
казахских песени кюйев» (А.В.Затаевич, 1931), «Ќазакстанныњ
халыќ ... ... 1955), ... єндерініњ
антологиясы» (Ж.Кэріменов, 1990) сияќты толымды
жинаќтардан т±раќты орын алып келеді. 1944 ж.
Берікболдан кµп ‰лгі-µнеге алѓан Шєкір Єбенов музыка
зерттеуші ѓалым ... ... ... ... ... «45 єн мен ... деген атпен М.О.Єуезов атындаѓы
єдебиет жєне µнер институтында саќталѓан. Осында
Берікболдыњ да тамаша єн-к‰йлері бар.
Єдебиет тізімі
1.«Шыѓыс Ќазаќстан мєдени м±ралары» С.Аманжолов атындаѓы ... ... ... баѓынышты» Сарыарќа,2003
3.Ќ.М±хаметжанов «Халыќ аќыны» «Семей тањы,1989
4.Ќ.Алтынбаев «Туѓан жерден ... ... ... ... ... бас ию» ... ... ЄЛІМБЕТОВ Ежелден ќ±тты мекен Жарма µњірінен атаѓы
кµпке тараѓан дарынды аќын- жазушылар кµп шыќќан. Солардыњ
ішінде «Ќызыл ... ... ... ... ... ... ... халыќ аќыны, белгілі айтыскер - С.
Єлімбетов.
¤мірі жаман атаќ ... ... ... ... бар ... ќыл ... кір мен кіршік табылмайды...
Жерлесіміз Сапарѓалиѓа Ќазаќстанныњ халыќ аќыны єрі єріптесі
Тµлеу Кµбдіков ... баѓа ... ... ... де ... ... шешен болѓан. Ол жастайынан жазып
аќын бала атанады. Оныњ шыѓармашылыќ жолына баѓыт берген аќын
- Ілиас Жанг‰гіров. Сол ... ... ... Алматыѓа
келіп, ж±мысќа т±рады. Жазушылар одаѓыныњ жанындаѓы тµрт
айлыќ курсты бітіреді. Ілияс Жанс‰гіров Сапарѓалидыњ халыќ
маќсатына сай µлењ-жыр жазуына ... ... аќыл ... ... жол ... ... б±рын ќазаќ µміріне арналѓан кµптеген µлењдер
жазады. 1914-1915 жылы жазѓан «Тµрткісен» деген термесі
Сапарѓалидыњ µз аѓайындары тарапынан ќуѓын-с‰ргінге
±шырауына себеп ... Жас ... аќын ... ... де ... ... µшпенділігі жойылмайды. Бертін келе
сауатын ашќаннан кейін Абай µлењдерін ќ±марлана оќи бастайды.
Оны жаттап алып ел ... ... ... Абай ... ... жєне ... арналѓан бірнеше µлендер
жазады.
Сол 1936 жылы «Социалды Ќазаќстан» газетінде аќьннын бір топ
µлењдері шыѓады. Аќын сол кез туралы былай дейді: «Сары
алтындай жарќыраѓан тањ ... - ... ... ... сол ... ... ала туѓан Ілияс сияќты адал інім
меніњ ой-µрісімді кењітті. Ќоќыр-соќырдан ойымды тазартты. ... ... ... ... ... мен ... ... едім ѓой» дейді. Сол жылдардан бастап Сапарѓалиды
Ќазаќстан ж±ртшылыѓы біле бастайды. Аќынныњ аќындыќ шабыты ... ќаѓа ... ... ... ... тілші жєне
Ќазаќстан жазушылар Одаѓына м‰ше болады.
1936-1937 жылдары аќын Аягµз ауданына кµшіп келіп, Жарма
ауданындаѓы Аќжал руднигіне орналасады. Отан соѓысы
жылдары
жалѓыз ... ... ... аттандырып, аќын осы Аќжалда
т±рып кµп µлењдер жазады.
1939 жылы Ќазаќ ССР Жоѓарѓы Советініњ Президиумы ќарт аќынныњ
ењбегін зор ... ... ... ... аќын ... ... ... Жарма ауданыныњ намысын
ќорѓап алда ж‰рді. Ќазаќ єдебиетініњ ‰здік ‰лгілері
И.Байзаќов, Т.Кебдіков, Н. Байм±ратов сияќты
аќындармен айтысќа ... 1936 жылы ... 75 ... 1943 ... ... ... айтысына, 1945
жылы Абайдыњ 100 жылдыќ тойына, 1946 жылы Талдыќорѓан
ќаласында ... 100 ... ... ќатысып
ќайтты.
Аќынныњ жекелеген µлењдері мен толѓау, дастандары зор
тебіреніспен жазылѓан, оныњ «Алтай», «Тарбаѓатай»,
«Жарма», ... ... ... ... ... ... ќоныс мекенін, асќар тау, сай-саланы
тамаша кµрікті табиѓатын кµркем бейнеде асќаќтата жырлайды.
Ќаламгер «Аќтардыњ єрекеті», «Ќойкелді ... ... ... ... ... аталѓан дастаны
1997 жылы «Ќазаќ палуандары» деген к±рама жинаќќа шыќты. 1962
жылы µлењдер мен поэмалар ... ... ... ... ... бай, ... ойлы ... Ол халыќтыњ
рухани асыл ќазынасы - ауыз єдебиетін кµп біліп, µзініњ
аќындыќ ... ... ... ... жазба єдебиетін де жаќсы
білді. Ќандай таќырыптарды жырласа да, аќын жалањ сµзге бой
±рмай, жанды суретпен кµркем бейнелеп беруге, нанымды ... ... ... ... ... болуына зер салды.
Сапарѓали аќынныњ µмірі де, аќындыќ µнері де халыќ
µмірімсн біте ќайнасып, тыѓыз байланысќан. Ол ќолына
домбыра алѓаннан ... ... ... ... бір ... ... ... ќуат еткен.
100 жылдыќ мерейтойын жармалыќтар 1988 жылы атап µтті.
Георгиевка селосыныњ бір кµшесі аќын ... ... ... ... ... ... ... кітаптарына енгізілді.
Єдебиеттер тізімі
1.Н.Серікбаев «Тµгемін сµз маржанын сауылдатып...»:
«Аќынныњ туѓанына 110 жыл толуына орай» Дидар, 1998
2.М.Зукенов «Аќынныњ туѓанына -110 жыл» Сарыарќа, ... ... ... бас ию» ... ... ... «Туѓан жерден шабыт алѓан» Семей тањы,1988,
ИСА БИНАЗАРОВ
Иса Бийназаров - ... єрі ... ... ... ... Туѓан жері Абай ауданыныњ Абыралы совхозы. Негізгі
мекені Тайлан, Дегелењ деген жерлер. Аќын ... ... ел ... ... ... ... табылады
Дегелењ,Мыржыќ,Тайлан,Кµкшетауым,
Кµрген жан ќ±марланып саѓынады. Кµк шалѓын,сала-сала аќќан
б±лаќ
С±лу ќыз б±рымындай жатќан ќ±лап,
Басында ... ... ... ... т‰нде шыраќ- дегендей б±л аймаќ ежелден жері
бай, ќалыптасќан мектебі, дєст‰рі бар µнерге бай µлке. Аќын
1898 жылы µмірге ... ... ... да, µз ... Биназар да кезінде елге мєлім,
дєулетті адамдар болѓан. Иса жастайьшан-аќ ањыз, ќиссаларды
жатќа айтатын ... ... келе ... жєне ... ... ... дем ... жаттап,
µзі де µлењ шыѓара бастайды.
Ескіше білім алса да, оќыѓанынан тоќыѓаны кµп Иса кейінірек
таѓы да бір ... µмір ... тап ... Б±л ... жылдары екі жылдыќ педкурста оќиды. Кµкірек кµзі ояу,
µнердіњ дєст‰рлі ... ... алып ... ол, озыќ ... мол ... танысып,
оларѓа жаќын ж‰руге ±мтылады.
Єрт‰рлі ‰йірмелерге ќатысып, халыќ алдына шыѓып µнер кµрсете
бастайды. Жања заман, жања ... ... орай енді ... де жања ... тыњ ... бой ... µткен екі жылда ол ќазаќтыњ тарлан ±лдары Ќ.Сєтбаевпен,
Ж.Аймауытовпен, Є.Ќашаубаевпен танысып, араласады. Сол кездегі
ќазаќ жастарыныњ зиялылары атанѓан осы адамдардыњ ... ... µмір ... насихаттауѓа бейімделеді.
Акыннын замандастарыныњ айтуына ќараѓанда ол єсіресе
Ж.Аймауытовпен жаќсы ќарым-ќатынаста ... ... ѓана ... ... ... µмірге деген кµзќарастары,
жалпы ой-пікірлері тоѓысќан тєрізді. Сол кісініњ аќылымен
Иса сол кезде шыѓъп т±ратын «Ќазак тілі» ... ел ... ... жіберіп т±рды.
Иса Биназаров ѓ±мырыныњ негізгі арќауын єділдікті ќорѓауѓа,
ќарањѓылыќ жайлаѓан ел кµкірегін оятуѓа баѓыштаѓан адам.
Ол бостандыќтыњ, тєуелсіздіктіњ, болашаќтыњ ... ... Б±л ... де. ... ... ... болса да алѓашќы сµзін, ыстыќ сезімін халќыныњ
баќытына, данышпан Ленинге аранаѓан. Сондыќтан кµсем
бейнесін µз ... ... ... 1924 жылы ... µлењ жазады.
Айтыс - аќындардыњ µнер сайысы, ±рпаќтан ±рпаќќа ќанаты талмай
шарыќтап келе ... ауыз ... - ... ... µлењ µнерініњ кестесі. Иса да µзініњ
шеберлігімен, тапќырлыѓымен, ±шкырлыѓымен айтыс аќыны
атанѓан сµз зергері, Иса м±расымен таныс жанашыр ќауым
оныњ бірнеше айтыс-сайыстарын ... ... ССР ... академиясы М.Єуезов атындаѓы єдебиет жєне
µнер институтыныњ ±йымдастыруымен 1961 жылы тамыздыњ 3-5
к‰ндері Алматыда µткен аќындардыњ республикалыќ
мєслихатына ќатысты.
¤лењді µмірлік ... ... Иса оныњ ... ... ... ... ... баѓынышты», «Ќарќаралы-Ќазыбек»
тєрізді бірнеше поэмалары бар. ¤кінішке орай б±л µлењдер
баспа бетін кµрген жоќ.
Иса µнерініњ сабаќтас таѓы бір саласы - оныњ ... ... ... ... оны Тµлеуѓожа к‰йшініњ із басары,
дєст‰рлі Тоќа к‰йлерініњ насихатшысы ретінде жаќсы біледі.
Иса Биназаров-аќындыѓымен, к‰йшілігімен ел ... ... ѓана ... ±йымдастырушылыќ ќасиеті мол, ел
басќарѓан ќадірменділердіњ бірі. Ол кісініњ µмір баянында
м±ѓалім, мектеп директоры, ... отау ... сот ... ... Оныњ осындай ќоѓамдыќ µмірі мен
ќызметі туралы белгілі жазушы ... ... ... ... ... ашып керсетеді.
Иса Бнназаров 1964 жылы Алматы ќаласына кµшкеннен кейін ‰ш-тµрт
айдан соњ ... ... ... ел, ... ... ќош айтыса
т±рып, аќындыќ сезімталдыќпен, аќындыќ ж‰рекпен «Кµш ... µлењ ... ... ... ... елге енді айналып
келмесін білгендей, µмірде кµрген-білгендерін µсиет
т‰рінде ... ... ... ... ... ... ... талай жортќан ел аман бол!
Саќара самал суйген жер аман бол!
Ішінде бала жастан ойнап к‰лген
Кіші-іні, ‰лкен-аѓа, сен аман ... ... ±йќы ... ерінбеген
Ел кезіп ењбек еткен ер аман бол!
Аянбай єзілденскен адалдыќпен
Єруаѓы, аќс±лудыњ сен аман бол!- деп , міне осы ќоштасу
µлењінен кейін ... ... ... ... ... Семей тањы,2005
2.И.Биназаров «Аќылѓа баѓынышты» Сарыарќа,2003
3.Т.Ерменбаев «Сапарѓали аќын» Дидар, 2001
4.Ќ.Алтынбаев «Туѓан жерден шабыт алѓан»,1998
К¤КБАЙ ЖАНТАЙ¦ЛЫ ¤ткір ... ... ... импровизатор аќын
Кµкбай Жанатай±лы 1861 жылы 26 маусымда Абай ... ... ... ... ±лы Абай ... кµп ... болѓан.
Абайтанудыњ білгірі Ќ.М‰хамедхан±лы: «Кµкбай аќын архив
материалдарында Семейдегі орыс мектебіиде оќыѓандыѓы
туралы ќ±жаттар саќталѓан. Оныњ оќу ‰лгерімі жайында
ведомоста «1878 жылы ... ... деп ... Жанатай±лы 1861 жылы Семей облысы Абай ауданында
туѓан» деген тоќтамѓа келеді.
Кµкбай алѓашќы сауатын ауыл молдасынан ашады. ‡ш жыл ... ... ... ... келе ... аќындыкќа ауысады.
Жастайынан єн-жырѓа єуес Кµкбай ауыл арасында єн ... ... ... салып µлењ шыѓарып ж‰реді.
Ол м±сылманша оќьгп ќана ќоймай, 1878 жылы ‰ш сыныптыќ, уездік
учішищеге т‰сіп оќиды. Орысша оќуда ол µзініњ ... ... осы ... ... ... ќандай баѓа алѓандыѓы туралы Мемлекеттік Орталык
архивте к±жаттар саќталѓан.
Сµйтіп, орысша, м±сылманша оќыѓан Кµкбай елге келгенде ‰немі
Абай жанында болды. Осы ... Абай ... жыр ... ... Абай келсе, бізге думан» деп басталады. Осыдан
бастап ±лы аќын мен ... ... ... ... ... ... µз µлењдерін Кµкбай атынан жазып, Кµкбайдыњ аты танымал
бола бастайды. 1889 жылы Кµкбай есімі баспасµз бетінде де
жарыќ кµреді. Абайдыњ «Жаз» дсген ... 1889 ... ... ... ... ... ... жарияланѓан.
1880-1886 жылдар аралыѓанда Абай біршама µлењдерді Кµкбай атымен
шыѓарѓан екен.
¤зге шєкірттеріне таќырып бергендей Абай Кµкбайѓа да тарихи
таќырып ... Абай µз ... ... ... ... ... бейнелейтін тарихи жырды,
Шєкєрімге ѓашыќтыќ жырды, Аќылбайѓа романтикалыќ
поэмаларды жазуды тањдап береді екен. Осылардыњ барлыѓы
Абайдыњ наќты ±стаз болып, ... ... ... Абай ±стазьныњ тєрбиесі арќасында, оќыѓаны мен тоќыѓаны
мол, импровизацияѓа ... ... ... ... ... ... одан арѓы ... жолында ќаншама µлењдер мен
дастандарды жазумен бірге, біршама ... ... Оныњ ... ... ... Ж‰нісхан,
Міржаќыппен айтысќан ќаѓыстары саќталѓан.
Кµкбай - ±заќ оќиѓалы кµлемді шыѓармалар ... эпик ... ... ... хан жыры», «Сабалаќ», «Ќандыжап»
ќиссалары туды. Аќын µз поэмалары арќылы µткен тарихќа
деген ±лттыќ сезімін білдірген. Ќазаќ батырларын жырѓа ќосады.
Сабалаќ ... аќын ... ... ... бала ... басы - далба-д±лба,
К‰рсініп дем алады анда-санда.
Жылтыр кµз тікірейген, с±рѓылт сары,
Жаратќан ерекше ѓып алла таѓала.
Ќой ж‰ні, жыртыќ к‰пі, ... ... шашы ... ... ... отырысы баласындай,
Нєсілі Тµле биге кетті ±нап.
Болашаќта ел бйлеген Абылай-Єбілманс±рдыњ сыртќы келбеті,
бейнесі, тектік ... де ... ... ... ... ... ... шаќырып, адамшылдыќ
ќасиеттерді уаѓыздау - аќынныњ басты маќсаты.
Аќын «Наурызбай-Фатима» - ѓашыќтыќ дастанын да ... Б±л ... ... ... бµлігі. Кµкбай аќын осы жырды:
Сабалаќ деген атпен µзін жырлап,
Єулетін µлењ ќылдым Абылайдыњ.
Шєкірті - Абай аќын, атым - Кµкбай
Еркесі ем Тобыќтыда ... деп ... ... ... нєр ... алтын бастауларыныњ бірі
– шыѓыс єдебиеті. «Мьњ бір т‰н» ертегісініњ негізінде екі
ќисса жазды. Оныњ алѓашќысы «Ѓаділ патша ... ... ... ... . ... ... оќиѓалар арќылы
оќырмандарын ертегі єлеміне жетелеп, имандьшыќќа,
адамгершілікке жетелейді.
Кµкбай аќын ... Абай ... ... кейін 20 жыл толуына
орай Семей ќаласында µткен єдеби кеште Абайдыњ аќындыќ
т±лѓасын шеберлікпен сипаттап шыѓады.
Єдебиет ... ... ... бас ию» ... ... ... єдебиеті» Дидар,1998
3.Ќ.М±хаметжанов «Халыќ аќыны» Семей тањы,1968
4.Ќ.Алтынбаев «Туѓан жерден шабыт ... ... ... ... ... ... ... Абайтанушы ѓалым
Єбіш Жиреншин 1913 жылы Шыѓыс Ќазаќстан облысыныњ Абай
ауданында туѓан.
Єкесі М±сылманќ±л (Бµкек) (1879-1953) арабша оќыѓан, ... ... єділ ... бірі ... ... ... болѓан,
µз ортасында єділдік ‰шін би, шешен болѓан адам екен. Анасы
¦мыттыќ Жігітек руыныњ ... ... ... ... ќолы ... жомарт кісі болѓан екен.
Єбіш бала кезінде молдадан арабша дєріс алады. Кейіннен баланыњ
зеректігін байќаѓан ... ... ... ... ... береді. 1924 жылы 11 жастаѓы Єбіш орыс мектебіне
т‰сіп, оны ‰здік бітіріп шыѓады. 1928 жылы Семей
ауылшаруашылыѓы техникумына ... ... ... келе ... ... жылѓы аштыќ
зобаланыныњ зардабын байќаѓан Єбіш µзініњ єке-шеше,
бауыр-ќарындастарын алып Орта Азияѓа µтеді. Ауыр жол ... 1933 ... ... ... жетеді. 1933 жъшы Орта
Азия геодезия тресініњ орынбасары болады. Сол жылы Орта Азия
университетіне т‰сіп. оны 1935 жылы бітіреді.
1936-1938 жылы ... ... ... ... жылы ... халыќ комиссарлар совсті Є.Жиреншинді
µз елі Ќазакстанѓа ќызметке шаќырады. Б±л жылдары Республика
ѓалыми зерттеу ќоѓамыныњ Ѓылыми ж±мысы жµніндегі орынбасары
кызметін атќарады.
Абайтанушы, ... ... ... ... - ... ... ... єлпештеп µсірген елім болѓандыќтан кµзгс
елестеп, кµњілге ыстыќ кµрінеді» дей келіп, 1939-1945
жылдары ±лы ... 95, 100 ... ... ... мен
Жидебайдаѓы м±ражайын ‰йымдастыру, Шыњгыстау ауданы Абай атына
1940 жылы кешуіне белсенді ... бірі ... ... жылы ... жары Сайда Єрхамќызымен танысып, шањыраќ
ќ±рады. 1942-1951 жылы Ќазаќстан Орталык музейінде
директор, сонымен ќатар Ќазаќ ССР ... ... ... ... ... Мемлекеттік
Университетініњ доценті ќызметтерін атќарды.
1951-1954 жылдар арасында белгілі ќазаќ интеллигенциясы,
кµрнекті ѓалым жазушыларыныњ тобын ќудалауѓа байланысты
Є.Жиреншин де ... Оѓан ... ... ѓылымыныњ докторы
жєне профессоры Е.Бекмахановќа Кенесары Ќасымовтыњ кµтерілісін
тарихќа енгізгені ‰шін ірі пєле жабу басталады. Осы кезде оны
жаќтаѓан бір ѓана ... ... Ол - ... еді. Сол
‰шін ол Жамбылѓа куѓындалады. Онда ж‰ргенде техникумде
сабаќ береді.
1954 жылы ѓана ... ... ... ... Осы жылы
Алматыдаѓы кµпшілік кітапханаѓа директор болып
таѓайындалады.
1959-1961 жылы Ќазаќстан баспа істерініњ бас ... 1961 -1962 жылы ... ... бірлестігініњ
бастыѓы, 1962 жылдан бастап µмірініњ соњына дейін
педагогикалыќ ж±мыспен Ќазаќтыњ Мемлекеттік Ќыздар
педагогикалыќ институтында сабаќ береді.
Ќазаќстан ѓылыми-зерттеу ќоѓамыныњ тµраѓасы ... ... ел ... жер ... ... ... ... маќсаты ќатты толѓандырады.
«Єбусаѓит аѓа сонымен ќатар, керемет географ маман да болѓан.
Ол талай экспедициялар ±йымдастырѓан».- дейді КСРО
Журналистср Одаѓыныњ ... ... 1947 ... жылы ... ... ... ќойнауынан Сарыкµл,
Текеб±лаќ µњіріндегі «Ќалмаќтас» ќорымдарына ќазба
ж±мыстарын ж‰ргізген экспедицияѓа басшылыќ жасайды.
Жазушы 1961 жылы «Абай шыѓармаларыныц бір томдыќ толыќ жинаѓын»
баспаѓа ... ... Ол ... ... ... ... ... ќоѓамдыќ ортаны, тарихи себептсрді
терењдетіп керсеткен. Соныњ нєтижесінде кемењгер адамнын
ќалыптасып ќана ќоймай, ... ... ... кµтерілуін д±рыс
т‰сінуге м‰мкіндік ашады. Є.Жігреншнн Абайдыњ ѓалым екенін
жан-жаќты дєлелдей алды. ¦лы аќынныњ ... жєне ... ... ... ... М.Єуезовтен кейін жазып
тєуекелгс барѓан адам.
Є.Жиреншиен - «Абай жєне оныњ орыс ... (1949), ... ... ... ±лы ... (1950). «Абай жєне орыстыњ ±лы
демократтары» (1959), «Ќазаќ кітаптарыныњ тарихынан» (1971)
атты монографияныњ авторы. Кітаптану ѓылымыныњ маманы.
Барлыѓы 150 ... ... ... жарияланды, оныњ ішінде
8 монография бар.
Орта Азия мен Ќазакстанныњ кµне дєуірінен бергі ... 1917 ... ... екі ... тарихын
жазѓан. 1968 жылы Ташкенттегі Азия мен Африка елдері
кинофестивалінде ‰шінші орьн алѓан.
Є.Жиреншин ... ... ѓана ... ... ... ... ... бола білген азамат.
Ќазаќтыњ ±лттыќ µнерін дамытуда ±лттык б±йымдар мен ... ... мен µнер ... ... ... єйгілеуші де болды.
Єбіш Жиреншинніњ артына ќалдырѓан м±расы мол. Ол
энцикло-педиялыќ білімді, єрі єдебиеттанушы,
сыншы, этнограф, ... ... ... ... «Аѓа ... ... Абаќ керейге келуі» Семей
тањы,1998
2.Т.Ќазбалинов «Мен білетін Єбусаѓит» Ертіс µњірі,2003
3.Д.Тоќќара±лы, Э.Назарќызы «¦рпаќќа ісі - ... ... ... ... Ертіс µњірі, 2003
5.Є.Жиреншин «¤шпес бейнелерСоциал Ќазаќстан,1965

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 33 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Масғұд» поэмасындағы Абай бейнесі7 бет
Абай Құнанбаев: балалық және жастық шағы7 бет
Абай Құнанбаевтың педагогикалық көзқарасы7 бет
Абай құнанбайұлы туралы14 бет
Абайдың көркем аудармалары 8 бет
Абайдың өмірі мен шығармашылығы26 бет
Мағжан Жұмабаев, Мағжанның өлеңдері4 бет
Мағжан Жұмабаевтың өмір жолы4 бет
Мағжан Жұмабай(Әбілмағжан) Бекенұлы6 бет
Сопылық ілім мен қазақ лирикасындағы үндестік6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь