А.Байтұрсынұлы және терминология мәселелері

МАЗМҰНЫ:

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 4
І тарау. Ахмет Байтұрсынұлы . қазақ терминологиясының атасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1.1. А.Байтұрсынұлын терминжасамға әкелген саты ... ... ... ... ... ... ... .. 6
1.2. Ахмет Байтұрсынұлы қазақ термині мен терминологиясының ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
12

ІІ тарау. Ахмет Байтұрсынұлы және терминология мәселелері ... . 21
2.1. Ахмет Байтұрсынұлы . қазақ терминологиясын жасаушы ... ... ... 21
2.2. Ахмет Байтұрсынұлының терминжасам тәжірибесі ... ... ... ... ... ... 27
2.3. Ахмет Байтұрсынұлы пайдаланған бірегей терминдер ... ... ... ... ... 38
2.4. Әдебиеттануға Ахмет Байтұрсынұлы енгізген терминдер ... ... ... .. 45

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
56
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 59
КІРІСПЕ

Зерттеу жұмысының өзектілігі. Қазақ терминологиясы, оның ішінде лингвистика терминдері мәселесін сөз еткенде, біз аса көрнекті тілші Ахмет Байтұрсынұлы еңбектерін айналып өте алмайтынымыз ақиқат. Сол себепті қазақ тіл білімінің негізін қалаушы ретіндегі, әсіресе, терминология саласындағы оның ұшан-теңіз істерін таратып талдау және игеру қажет. Өйткені қазақ тіл білімінің мазмұны мен міндеттерін тұңғыш рет Ахаң еңбектерінде аса бір білгірлікпен баяндалған. Сол еңбектерге үңілген сайын лингвистика терминдерін жасаудағы оның көрегендігі мен тапқырлығына, білгірлігі мен біліміне тәнті болып отырасыз. Оның өз басы «халық жауы» ретінде айдалып кеткенмен, ол жасаған терминдердің бәрі дерлік кейінгі оқулықтар мен оқу құралдарына негіз болып орнығып қалуы тегін емес, әрине. Өмірден өзі аласталғанмен, адам жадынан баян тапқан атау сөздердің санаға сіңгені соншама, олардың бірде-бірі қолданыстан шығып қалған емес. Әлгі оқулықтар бойынша миллиондаған қазақ балалары сауатын ашып, білімін көтерді.
Шынында, А.Байтұрсынұлының қазақ тілі пәнінің терминдерін жасауы теңдесі жоқ ерлік десе болады. Бұл қазақ терминологиясын қалыптастыру барысында аса маңызды кезең ретінде өз бағасын енді-енді ала бастады.
Жалпы бүкіл қазақ мәдениеті, қала берді тілі мен әдебиет саласында А.Байтұрсынұлын тарихи құбылыс ретінде тану керек. Оның еңбектері, әсіресе, терминжасам тәсілдері әлі күнге ғылыми зерттеу объектісіне айнала алмай келеді. Ал мұның тарихи тағылымдық тұрғысынан да, бүгінгі күн зәрулігі тұрғысынан да маңызы зор. Бұл аталған тақырыпты зерттеудің өзектілігін көрсетеді.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. А.Байтұрсынұлы тіліміздің бар байлығын игеріп, тереңіне бара отырып, тіл қолданыста өзін өте еркін сезінген. Тілдің өзіне тән заңдылықтары мен сөз тудыру жүйесіндегі нәзік құбылыстарды айрықша сезімталдықпен танып отырған.
Қазақ халқының әлеуметтік және мәдени өмірінде төңкеріске дейін де, төңкерістен кейін де түбірлі өзгерістер болғаны мәлім. Қараңғылықта күн кешкен халқымыздың сауатын ашу ол кездегі зиялылардың ең игі мұраты болатын. Осыған орай ірілі-кішілі түзіліп жатқан оқу құралдарына енгізілетін көптеген сөздеріміз атаулық қызмет атқара бастады. Дәл осы кезде сөзжасамның, яғни терминжасамның үлгісін көрсеткен А.Байтұрсынұлы тәжірибесінің теңдесі жоқ мол материал беретіні анық. Ендеше бұл теңдесі жоқ құбылыстың рөлі мен мәнін анықтаудың ғылым үшін зәрулігі айрықша.
Сондықтан да біз А.Байтұрсынұлы жасаған лингвистикалық терминдердің негізгі белгілері мен автордың өз қолданысындағы ерекшеліктерін қарастыруды мақсат етіп отырмыз. Осы мақсатқа жету барысында төмендегідей міндеттерді шешуді міндет еттік:
- А.Байтұрсынұлының тіл біліміне қосқан үлесін айқындау;
- А.Байтұрсынұлының қазақ терминологиясында алатын рөлін ашып көрсету;
- Қазақ терминологиясын жасаудағы Ахметтің өзіндік ұстанымын айқындау;
- А.Байтұрсынұлының терминжасам тәжірибесіне тоқталу;
- А.Байтұрсынұлы пайдаланған бірегей терминдер қатарын ұсыну.
Зерттеу әдістері. Дипломдық жұмыста баяндау әдісі, талдау әдісі, сипаттама әдісі қолданылды.
Зерттеу нысаны. Ахмет Байтұрсынұлы және терминология мәселесі, Байтұрсынұлының терминжасам тәжірибесі.
Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Сыздық Р. Ахмет Байтұрсынұлы және терминология мәселелері // Жалын, 2009, №6, 19-24-б.б.
2. Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998.
3. Сүлеймен М. Терминолог // www.coоglе@mail.ru
4. Байтұрсынұлы А. Тіл тағылымы. Алматы, 1992.
5. Аронов Қ.Ғ. А.Байтұрсынов – қазақ тіл білімі терминологиясының негізін салушы // Ахметтану және қазақ филологиясының өзекті мәселелері. А.Байтұрсыновтың 130 жылдығына арналған республикалық ғылыми-практикалық конференцияның материалдары. Орал, 2005, 36-38-б.
6. Дүйсенбиева Г.Ә. Ахмет Байтұрсынұлы қазақ термині мен терминологиясының ерекшеліктері // www.coоgli@mail.ru
7. Сыздық Р. Қазақ тіліндегі ескіліктер мен жаңалықтар. Алматы, 2009.
8. Сыздықова Р. Жаңа атаулар. Алматы: Ана тілі, 1992.
9. Жексенғалиев Б.Ө. Үндесім терминдерінің жаңа жүйесі // Мемлекеттік тілдің мәртебесін арттыру – әрбір азаматтың парызы. Халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары. 28-29 қазан, Орал, 2006, 107-109-б.
10. Құрманбайұлы Ш. Қазақ терминологиясын дамытудың негізгі бағыт-бағдары мен қағидаттары // Мемлекеттік тілдің мәртебесін арттыру – әрбір азаматтың парызы. Халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары. 28-29 қазан, Орал, 2006, 23-27-б.
11. Айтбайұлы Ө. А.Байтұрсынұлы – қазақ терминологиясын жасаушы // Қазақстан әйелдері, 1989, №4, 7-б.
12. Сыздық Р. Термин жасау – А.Байтұрсынұлы көтерген жүктің бірі. Жинақта: «Ұлттық рухтың ұлы тіні. Алматы: Ғылым, 1999.
13. Айтбаев Ө. Қазақ тіл білімінің мәселелері. Алматы: Арыс баспасы, 2007.
14. Байтұрсынұлы А. Ақ жол. Алматы, 1991.
15. Айтбаев Ө. Қазақ тілінде термин жасау жолдары // Ана тілі, 2002, 21 ақпан, №8.
16. Айтбаев Ө. А.Байтұрсынұлының терминжасам тәжірибесі // ҚР ҒМ ҒА Хабарлары. Филология сериясы. 1997, №3, 3-10-б.
17. Айтбайұлы Ө. Қазақ сөзі. Алматы: Рауан, 1997.
18. Қоңырова А. Қазақ тіліндегі филологиялық терминдердің дамуы мен қалыптасу тарихы. Ф.ғ.к.дисс. ... авторефераты. Алматы, 2003.
19. Ержанова Ұ.Р. А.Байтұрсынұлының синтаксистік терминдері хақында // Ахметтану және қазақ филологиясының өзекті мәселелері. А.Байтұрсыновтың 130 жылдығына арналған республикалық ғылыми-практикалық конференцияның материалдары. Орал, 2005, 28-30-б.
20. Ибраймов Қ. Ахмет Байтұрсыновтың сингармофонологиялық және сингармографиялық ізденістері // Қазақ тілі мен әдебиеті, 2003, №8, 33-38-б.
21. Құрманбайұлы Ш. Терминқор қалыптастыру көздері мен терминжасам тәсілдері. Алматы: Сөздік-Словарь, 2005.
22. Шалтабайұлы Қ. Ахмет Байтұрсынов еңбектеріндегі лингвистикалық және лингводидактикалық мәселелер // Қазақ тілі мен әдебиеті, 2003, №9, 62-66-б.
23. Қордабаев Т. Қазақ тіл білімінің мәселелері. Алматы: Рауан, 1991.
24. Еркінбаев Ұ. Ахмет Байтұрсынұлының шығарманы көріктеу жүйесіне қатысты тұжырымдары // Қазақ тілі мен әдебиеті, 2007, №3, 50-54-б.
25. Байтұрсынұлы А. Бес томдық шығармалар жинағы. І том. Өлеңдер, әдеби-ғылыми зерттеулер. Алматы, 2003.
26. Ахметова М.К. Мәтін лингвистикасы. Орал: Ағартушы, 2008.
27. Әдебиеттану терминдер сөздігі. Алматы, 1998.
        
        А.Байтұрсынұлы және терминология мәселелері
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
5В011700 – «Қазақ тілі мен әдебиеті» мамандығы
МАЗМҰНЫ:
|Кіріспе |4 ... ... | ... ... ... Байтұрсынұлы – қазақ терминологиясының атасы |6 |
|..................................................................| ... | ... ... ... әкелген саты |6 ... | ... ... ... қазақ термині мен терминологиясының | ... |12 ... ... | |
| | ... ... ... Байтұрсынұлы және терминология мәселелері ..... |21 ... ... ...... терминологиясын жасаушы |21 ... | ... ... ... ... ... |27 ... | ... ... ... пайдаланған бірегей терминдер |38 ... | ... ... ... Байтұрсынұлы енгізген терминдер |45 ... | |
| | ... |56 ... ... | ... ... |59 ... |
|... | ... ... ... ... терминологиясы, оның ішінде
лингвистика ... ... сөз ... біз аса ... ... ... еңбектерін айналып өте алмайтынымыз ақиқат. Сол ... ... ... ... ... ретіндегі, әсіресе, терминология саласындағы
оның ұшан-теңіз істерін таратып талдау және игеру қажет. Өйткені қазақ тіл
білімінің мазмұны мен ... ... рет Ахаң ... аса бір
білгірлікпен баяндалған. Сол еңбектерге үңілген сайын ... ... оның ... мен ... білгірлігі мен
біліміне тәнті болып отырасыз. Оның өз басы «халық жауы» ретінде ... ол ... ... бәрі ... ... оқулықтар мен оқу
құралдарына негіз ... ... ... ... ... әрине. Өмірден өзі
аласталғанмен, адам жадынан баян тапқан атау ... ... ... ... ... қолданыстан шығып қалған емес. Әлгі ... ... ... ... сауатын ашып, білімін көтерді.
Шынында, А.Байтұрсынұлының қазақ тілі ... ... ... жоқ ... десе ... Бұл қазақ терминологиясын қалыптастыру
барысында аса маңызды кезең ретінде өз бағасын енді-енді ала бастады.
Жалпы бүкіл қазақ ... қала ... тілі мен ... ... ... құбылыс ретінде тану керек. Оның ... ... ... әлі ... ... ... ... айнала
алмай келеді. Ал мұның тарихи тағылымдық тұрғысынан да, ... ... ... да маңызы зор. Бұл аталған тақырыпты зерттеудің
өзектілігін көрсетеді.
Зерттеудің мақсаты мен ... ... ... ... ... тереңіне бара отырып, тіл ... өзін өте ... ... ... тән ... мен сөз ... жүйесіндегі нәзік
құбылыстарды айрықша сезімталдықпен танып отырған.
Қазақ халқының әлеуметтік және мәдени өмірінде ... ... ... ... де ... ... ... мәлім. Қараңғылықта күн
кешкен ... ... ашу ол ... ... ең игі ... ... орай ірілі-кішілі түзіліп жатқан оқу ... ... ... ... қызмет атқара бастады. Дәл осы
кезде сөзжасамның, яғни ... ... ... ... теңдесі жоқ мол материал беретіні анық. ... бұл ... ... рөлі мен ... ... ... үшін ... айрықша.
Сондықтан да біз А.Байтұрсынұлы жасаған лингвистикалық терминдердің
негізгі белгілері мен автордың өз қолданысындағы ерекшеліктерін қарастыруды
мақсат етіп ... Осы ... жету ... ... ... ... еттік:
- А.Байтұрсынұлының тіл біліміне қосқан үлесін айқындау;
- ... ... ... ... ... ашып
көрсету;
- Қазақ терминологиясын жасаудағы Ахметтің өзіндік ұстанымын
айқындау;
- А.Байтұрсынұлының ... ... ... ... ... ... терминдер қатарын ұсыну.
Зерттеу әдістері. Дипломдық ... ... ... талдау әдісі,
сипаттама әдісі қолданылды.
Зерттеу нысаны. Ахмет ... және ... ... ... ... ... және әдіснамалық негіздері. Жұмысты жазу
барысында ... ... тіл ... мен ... ... ... «Тіл ... және «Ақ жол» атты еңбектері, сондай-ақ ғалымның
терминдеріне талдау ... оның ... ... ... М.Сүлейменнің, Ш.Құрманбайұлының, Ө.Айтбаевтың, Т.Қордабаевтың
еңбектері жұмысқа теориялық және методологиялық негіз ретінде пайдаланылды.
Зерттеудің ғылыми жаңашылдығы.
- Ахмет Байтұрсынұлы төл ... ... ... ... ... А.Байтұрсынұлы термин жасауды теориялық тұрғыдан ғана ... жоқ, өз ... ... іс ... жүзеге асырды;
- А.Байтұрсынұлы тіліміздің бай қазынасындағы сөздерге жаңа мағына
берді, терминге айналдырды;
- А.Байтұрсынұлы – қазақ тіл білімі ... ... ... ... ғалым.
Зерттеудің теориялық және практикалық маңызы.
Зерттеуде алынған нәтижелер және зерттеу материалдары оқулықтар мен
оқу құралдарын ... ... пәні ... ... курсында
кеңінен қолданылады. Жұмыстың кейбір деректері ғалымның еңбектері туралы
энциклопедияларда, ... тілі ... ... ... ... ... ... Дипломдық жұмыс кіріспеден, екі тараудан,
қорытынды мен пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... – қазақ терминологиясының атасы
1.1. А.Байтұрсынұлын терминжасамға әкелген саты
Белгілі бір халық тілінің ғылыми-техникалық, ... ... ... рет ... келтіріп, нақты бірліктерін бірліктерін
(сөздерін, тұлғаларын) жасау – нағыз ауыр жүк, ... жүк: ... ... ... ... аталатын, үлгісі қалатын, теңдесі жоқ құбылыс.
Осы жүктің қажеттігін дер кезінде таныған да, көтерген де, ... ... ... де – ... ... ... бұл әрекетке әкелген – тек жалаң ғалымдық борышты
сезінуі емес, одан әлдеқайда ... ... ... ... ... болатын. Бұл идея жаппай сауаттылықтан, жалпы білім-ғылымнан
кенжелеп келе ... ... ... тегіс сауаттандыру, әйтеуір, сауат аштыру
емес, ана ... ... ... мақсатын көздеді [1, 19].
Біздің ойымызша, ХІХ ғасырдың соңғы онжылдығы мен ХХ ғасырдың ... ... ... ... ... тұрған бірден-бір ұлттық идея –
оқу-ағарту идеясы болды. ... ... ... ... ... батыстағы кейбір жерлерді қайтарып алу, жеке
мемлекет болу сияқты мақсат-мұраттарға жету үшін ... ... ... ... ... терезесі тең болу шарт. Бұл теңдікке қол жеткізу
үшін ең әуелі халық сауатты, ... ... ... Ал бұл ... ... «көгі қараңғы», «көңілі ұйқылы», «еспесі жоқ қайығы қалтылдақ», «малы
талауда, жаны қамауда» болып отырған ... ел, ... ... еді. ... ... Ахаң әрі ... ... өнерсіздік ата жолдасымыз болған
соң, олжалы жерде үлестен ... ... ... ... ... ... ... қағылғанымыз – бәрі надандық кесепаты». «Өрге басқан,
өзге жұрттың қатарынан қалыспау үшін» оқу-ағартуға құр ... ... ... ... ... ... идеясы Ахмет Байтұрсынов, Әлихан Бөкейхановтар бастаған шоқ
жұлдыздай боп жарқырап шыққан қазақ зиялыларын нақты ... ... ... ... ... ... депутат болып, қазақ халқының
мұң-мұқтажын жоқтаса, екіншілері «Оян, ... деп ... ... өлең ... ... ... – енді-енді пайда болған газеттер мен
«Айқап» сияқты журналдарда пікірлерін білдіріп, ... ... ... ... Ал ... ... ... сол оқу-ағартудың нақты
шаруасына кірісті. Ол үшін ... ... ... ... дәл ... ... жеңіл таңбаларды (әріптерді) түзуді қолға алғаны белгілі. ... ... ... араб ... ... ... ... ұсынды. Бұл – нағыз ұлттық жазу болып шықты. Оны кезінде түркі
халықтары тілдерін зерттеуші орыс, татар ... ... ... ... ... өзі ... ... деп атағанын,қарапайым халық «төте жазу» деп
кеткенін де ... ... ... ... ... енді осы ... мектепте
оқытып, жазғызып үйрету қолға алынды.
Ахмет Байтұрсынұлы қазақ балаларын ел қатарына қосылып, білім алуына
1896 ... ... бөле ... 1905 ... ... ... үкіметіне»
жазылған петициядан, редакторы болып «Қазақ» газетін шығарып, оның бетінде
мәселелер көтеруінен, қазақ балаларын ана тілінде сауаттандырып, әрі ... ... үшін ... ... ең ... сол ана тілінде оқытатын
оқулықтар жазуынан, халық ағарту кадрларын дайындап, жас ... ... ... ... ... ... қазақша оқытудың негізін қалап, оларға
ана тілінде оқулық ... 1912 жылы «Оқу ... ... атпен тұңғыш оқулық
жазды (1912-1925 ж. аралығында 7 рет қайта ... ... ... ... ... ... 3 ... тұратын «Тіл – құрал» атты оқулықтың
морфологияға арналған 2-бөлімі 1914 ... ... ... 1-бөлімі 1915
жылы, синтаксиске арнаған 3-бөлімі 1916 жылы ... ... «Тіл – ... ... ... ... соны ... еді [2, 56]. Ол 14-15 жыл
бойы қазақ балаларының ... ... ... ана ... табиғатын
танытқан қазақ тіліндегі бірден бір оқу құралы болды. «Тіл – құралы» 4-5
жыл оқитын ... ... ... ... ... ... қазақ тілінің
фонетикалық және грамматикалық құрылымын талдап, ... ... ... ... ... ғылыми жұмыстың басы да еді. Өйткені ... ... ... ... да, сөз ... ... ... көрсетуде де, сөйлем мүшелерін таңдау да күні ... ... ... ... ... ... ... Байтұрсынұлы
жасаған тіл терминдері де көп өзгеріссіз бүгінгі грамматикаларда қолданылып
отыр. Осы күнгі қолданылып жүрген зат ... сын ... ... ... ... шылау, бастауыш, баяндауыш, қаратпа сөз, қыстырма сөз, сұрау
белгісі, леп ... ... сан ... лингвистикалық терминдердің баршасы –
Байтұрсынұлынікі.
Ахмет Байтұрсынұлын үстіміздегі ғасырдың алғашқы онжылдықтарындағы
қазақ ... ... ... ... етіп танытқан – оның қазақ халқын
«іргелі жұрт» қатарына қосу үшін жүргізген күресі және сол ... ... ... – ағартушылық идеясы болды.
 Оқу-ағарту идеясы – ... ... ... ... ... ... негізі, идеологиялық платформасының тіреуі. Бұл
платформаны мықтап ұстауға итермелеген - оның туған халқының ... ... ХХ ... ... ... ... жатқан отар ел
болатын. Халқы үшін сол ... ... ... ... ... ... айтқанда, бұл тұстағы қазақ халқы «көгі ... ... ... жоқ ... ... малы ... жаны ... болған «қайран ел,
қайран жұрт» еді. Қазақ халқын әлеуметтік теңдікке, азаматтық мәдениетке
жеткізетін, амал-әрекеттің бастысы «түгел қазақты» ... ... ... ... ... ата ... болған соң, олжалы жерде үлестен
қағылғанымыз, ордалы жерде орыннан қағылғанымыз, жоралы ... ... – бәрі ... ... ... ... баладан басталады. Ахмет Байтұрсынұлы қазақ
балаларының әйтеуір көзі ашылып, сауатты болуын ғана емес, тек ана тілінде
сауаттануын, ... соң ... өзге ұлт ... ... қол созуды
принципті талап етті. Ол – ... ... ана ... сауат ашуына көп
күш жұмсаған адам. Сол үшін ғалым бірнеше ... ... Олар – 1912 ... ... ... «Оқу құралы», 1928 жылы Қызыл-Ордада «Әліп-би», 1926
жылы Семейде «Сауат ... 1914-15 ... ... «Тіл құралы», 1928 жылы
Қызылордада «Тіл құрал», 1920 жылы Қазанда «Баяншы» атты кітаптар.
Ол өзінің ... ... де ... ашу ... ... Яғни, оның
басты мақсаты қарапайым халықты жазу, сызуға үйрету, сонан кейін ғана ... ... ... ... Осындай жүйемен жұмыс жасай отырып,
қазақ тілінің алғашқы грамматикалық оқулығы «Тіл құралын» ... ... ... мен ... ... заманындағы ұрпақтар осы еңбекке көз
жібере ... сол ... ... бұл ... қаншалықты
жауапкершілікпен, ізденушілікпен қарағанын байқаймыз.
«Тіл құралының» өзі 3 жылға бөлініп, бірінші жылы – ... ... ... сөз бен сөздің буынның айыру, буын мен буындағы дыбысты
айыру, дыбыстар мен олардың әріптері, сөздердің ... ... жылы ... ... ... жылы – сөйлем жүйесі мен түрлеріне тоқталады.
Еңбектің осындай жүйелілікпен ... өзі оның ... ... жылдың өзінде ол «Қазақ» газеті мінбесін пайдаланып, қазақ
қоғамына оқу-білімнің қажеттігін ... ... ... жағдайымен
байланыстырып дәлелдейді. Ахмет бұдан 80 жылдай бұрын байқап-түйгендері,
айтқан пікірлері дәл бүгінгі күні ... ... ... ... ... жерінде өндіріс жоқ, шикізатын сатады, сол шикізатынан
жасалған өнімді екі-үш есе қымбат ... ... ... Бұл ... ... деп ... ... газетінде. Надандық деп отырғаны - ... ... келе ... ... ... ... ... - қазақ
жерінде мектептер аз, сол аз ... ... ... ... ... ... орындар жоқ дейді. Демек, қазақ халқы қараңғы дегенде,
кінә халықта емес, сол қараңғылықтан құтқаратын мүмкіндіктердің ... ... ... ... алты ат ... ... ... деп өкпелеу жөн
бе!» деп бейнелі түрдегі тілмен білдіреді [3, 1].
А.Байтұрсынұлы ауылдық, болыстық, ... ... мен екі ... мұғалім болып істей жүріп, оқыту ісіне қажетті жайларды
ойлайды. А.Байтұрсынұлы 1910 ... ... ... ... ... Ол араб ... ... тілі үшін қолайлы еместігін ... ... ... ... ... ... ... Ол үшін қазақ
тілінің фонетикалық құрамын зерттеуге кіріседі. Ғалымның араб жазуын ... ... ... ... ешбір талассыз қабылдауына қарағанда,
еңбектің тіл табиғатына сүйеніп, ғылыми негізде жасалғандығын байқатады.
Ол әдістемелік құралдар шығаруда да көп ... ... ... ... ең ... қиын. Балалар оқудың басында қиналмаса, оқудан ... ... ... мұқалмайды, оқуға ықыластанып, оқыған сайын
қызығады. Үйретушінің де ... құм ... ісі ... оңай ... ... ... жаһауы зорайып, шабыттанады, - деп толғанатын ол. Өзінің
«Тіл құралына» ... ... бере ... ... әдістері туралы
айтып кетеді. Кейбір ... ... ... ... ... ... ... дамыған европа және азия елдерінің оқыту тәжірибелерін
қолданып отырады.
Ахмет Байтұрсынұлы ... ... мен ... тілі ... ... ... бастап қолға алады. Онымен қоса қазақ графикасын жасауға
кіріседі. Қазақ графикасының негізіне ... ... ... ... ... бар, өзге ... ... да пайдаланып отырғандықтан,
туыстық, жақындық сипаты бар араб ... ... Оны ... ... ол үшін ... дыбыстары жоқ таңбаларды алфавиттен шығарады,
арабша таңбасы жоқ дыбыстарына таңба қосады, қазақ тілінің ... ... сай ... ыңғайлы дәйекші белгі жасайды. Сөйтіп, 24
таңбадан тұратын өзі «қазақ ... деп, ... ... ... ... ... ... графикасын түзеді. Одан осы жазуды үйрететін ... ... ... ... сол кездегі интеллегенциясы жаппай
мойын бұрды. Әрбір ... ... ... қара ... ... ашуды, ол
әрекетті «Әліппе» құралдарын жазудан бастауды ... ... Сол ... ... Уфа, ... қалаларының баспаханаларында жарық көрген.
Ахмет Байтұрсынұлының әліппесі «Оқу құралы» деген атпен 1912-1925 ... 7 рет ... ... оқыту ісінде ұзақ әрі кең пайдаланылды. 1926
жылы ғалым «Әліп-бидің» жаңа ... ... [3, ... ... қазақ тілінің табиғатын, құрылымын танып-
танытудағы қызметі енді мектепте ... ... пән ... ... ... ұласады. Осы тұста оның атақты «Тіл – ... атты ... ... үш ... кітап болып жарияланған оқулықтары жазылды.
 «Тіл-құрал» тек мектеп ... басы ... ... ... ... ... басы ... қазіргі қазақ тілі атты ... ... ... ... ... қазақ тіл білімін қалыптастырып, зерттеп,
танып-білу тарихымызда Ахмет Байтұрсынұлының «Оқу ... мен ... орны ... тіл ... ана ... ... ... Ахметтің тағы
бір зор еңбегі - ғылымның осы саласының терминдерін ... ... ... грамматикасына қатысты категориялардың әрқайсысына қазақша атау
ұсынды. Осы күні ... ... зат ... сын ... ... есімдік,
одағай, үстеу, шылау, бастауыш, баяндауыш, жай сөйлем, құрмалас сөйлем,
қаратпа сөз деген сияқты сан алуан ... ... ... ... ... не ... қарапайым сөздің мағынасын жанғырту
арқылы, не жаңа тұлғадағы сөз жасау арқылы ... ... соны ... ... ... ... олардың күні бүгінге дейін қолданылып келе
жатқандығы дәлелдейді.
 Ахмет Байтұрсынұлының 1928 жылы Қызылордада ... ... екі ... екі ... «Тіл жұмсар» деген еңбегі белгілі.
 Ол әдістеме саласында 1910 жылдардан бастап 1927-1928 жылдарға дейін
бірнеше материалдар жинаған. Жазу ... ... ... түсіндіретін
«Баяншы» атты кітапшасы 1912 жылы жарық ... ... ... ... ... ... астары» атты әдістемелік еңбегінде тағы
көрсетеді. 1927-1928 жылдары ... ... ... ... ... ... бірнеше мақаласын жариялайды [3].
 Қазақ тілін ана тілімізде тұңғыш зерттеуші ... ... ... ... ... ... ... ол әуелі қазақтың ұлттық жазуын
(графикасын) жасауды ... ... бұл үшін араб ... ... ... ... ... екінші – сол жазумен ... ... бұл үшін «Оқу ... атты ... ... ... одан соң қазақ
тілінің граматикалық құрылымын ана тілінде талдап беру ... ... ... «Тіл ... ... қазақша әліппе жасауы, араб жазуына ... ... тіл ... ... ... ... образды ойлау
мүмкіндігімен сабақтастырып өз топырағымыздан тауып, оларға ... ... ... ... ... сөз ... ... сөйлем жүйесін
(синтаксис) қалыптастырып шығарған ұлы еңбегі өз кезінде де ... ... ... ... ... ... халқын ояту ретінде көп
еңбегі сіңді. Қазақ мектебі, ... тілі ... ... оның ... ... ... ... жүрген қазақ балаларына қазақ тілімен кітап жазған,
қазақ тілінің негізін жасап, ... ... ... ... ... адам
– Ахмет. Ахметтің бұл тарихи еңбегі бағаланбай ... ... ... та ... -, деп ... Сәбит Мұқанов, 1929 жылы 5 мамырда
Ахмет ... өз ... ... ... газет және журналдарда
жарияланғаннан басқа ғылыми, ғылыми-методикалық, ... ... ... ... ... ... [3, 3].
 Ғалым бұрын айтқан пікірін тағы келтіріп, үдетіп беру машығынан
таймайды. Ахмет Байтұрсынұлытың ... ... ... қалыптасуына зор
ықпал еткен ХХ ғасырдың о жақ, бұ жағындағы ... ... мен ... ұлт ... ... күшеюі, сол уақыттағы қазақ
халқының тағдыры жөнінде ой ... ... ... ... ... ел ... ... білім алуына
1896 жылдары көңіл бөле бастады. 1905 жылдары ... ... ... ... ... ... «Қазақ» газетін шығарып, оның бетінде
мәселелер көтеруінен, ... ... ана ... ... әрі ... ... үшін ... күресінен, ең соңғысы сол ана тілінде ... ... ... ... ... дайындап, жас қазақ
интелегенциясы өкілдерін баулуынан танылады. ... ... ... ... араб ... ... ... қазақ тіл білімінің
негізгі терминдерін жұртымыздың образды ... ... ... топырағымыздан тауып, оларға тұңғыш анықтама ... ... ... ... ... ұлы ... өз ... де айтылған
болатын. "Ахметтің октябрь төңкерісіне шейін қазақ халқын ояту ... ... ... ... ... ... тілі сықылды орындарда оның ... Әр ... ... жүрген қазақ балаларына қазақ тілімен кітап
жазған, ... ... ... ... қазақ мектебінің іргесін қалаған
алғашқы адам – ... ... бұл ... ... ... ... ... пролетариат та бағалайды”, — деп жазды Сәбит Мұқанов. Ғаббас Тоқжанов
пікірі де осымен сабақтас: «Бір кезде сары маса боп ... ... ... ... де ... ... ... оқып сүйсінеді» [3, 4].
Өз қолымен жазған "Өмірбаянында” (1929, 8 наурыз) Ахмет ... ... ... ... ... біріншіден, қазақ тілін
фонетикалық, морфологиялық және ... ... ... ... ... ... ... орфографиясын жеңілдету және
реттеу үшін реформа жасаумен; үшіншіден, ... ... ... ... ... ... ... ықпалынан тазартумен; ақыры, ең
соңында, төртіншіден, проза (іс-қағаз, публицистика, ғылыми жазба ... ... тіл ... ... ... қазақ сөздерінен термин
жасау арқылы ... жады ... ... ... ... ... ... өзім жасаған оқулықтар және өзім редакциялаған "Қазақ”
газеті арқылы іске асты”.
Бұл ... ... өмір бойы ... істері тиянақты, жүйелі түрде
айтылған. "Тіл – адамның адамдық белгісінің зоры, жұмсайтын ... ... ... ... тілінен айрылып, сөйлеуден қалса, қандай қиындық
күйге түсер еді, осы күнгі ... ... ... жаза ... ... ... күйі де тілінен айрылғаннан жеңіл болмас еді. ... жазу ...... сөйлесу ауызбен сөйлесуден артық дәрежеге
жеткен заман...”, – деп жазды ол [4, 65].
Бұдан кейін жазуға үйрету, хат ... ... сөз ... ... оқыту жайлы, олардың қиындықтарын таратып айта келіп, ... ... ... ұсынады. Жалпы ғылыми мәні бар пікірлерді де айтып
отырады. Мына тұжырымға көңіл ... ой ... ... ... тілі ... үшке ... 1) ... тіл,
2) жалғамалы тіл, 3) қопармалы тіл. Түбіршек тіл түпкі қалыбынан өзгерілмей
жұмсалады, ... ... ... ... Жалғамалы тіл сөздің аяғына
жалғау қосылып өзгерілетін тіл, мәселен: түрік, финн тілдері. Қопармалы ... ... ... ... тіл, ... орыс тілі, араб тілі”
Дәл бүгін айтылғандай әсер қалдыратын бұл ... ... шара ... ... ... ... мен қазақ тілі оқулықтарын жазуды
1910 жылдардан бастап қолға алады. Онымен қоса қазақ графикасын ... ... ... ... ... ... дүниесінде көп
ғасырлық дәстүрі бар, өзге түркі халықтары да ... ... ... ... бар араб ... ... Оны қазақ фонетикасына
икемдейді, ол үшін қазақ дыбыстары жоқ таңбаларды ... ... ... жоқ дыбыстарына таңба қосады, қазақ тілінің жуанды-жіңішкелі
үндестік ... сай ... ... ... ... ... Сөйтіп, 24
таңбадан тұратын, өзі «қазақ ... деп, ... ... ... ... ... ұлттық графикасын түзеді. Одан осы жазуды ... ... - ... тек ... ... басы емес, қазақ тілін ана
тілімізде танудың басы ... ... ... тілі атты ... ... ... ... Жалпы қазақ тіл білімін қалыптастырып, зерттеп,
танып-білу ... ... ... «Оқу ... мен «Тіл
құралдарының» орны айрықша.
Қазақ тілін ана тілімізде тұңғыш зерттеуші Ахмет ... ... ... ... ... ұқсайды: ол әуелі қазақтың ұлттық жазуын
графикасын жасауды мақсат еткен, бұл үшін араб ... ... ... ... жазу) дүниеге келген, екінші – сол жазумен сауат
аштыруды ойлаған, бұл үшін «Оқу құралы» атты әліппе оқулығын жазған, ... ... ... ... ... ана ... талдап беру мақсатын
қойған, бұл үшін «Тіл құралды» ... ... ... ... термині мен терминологиясының
ерекшеліктері
ХХ ғасырдың басында өз арасымыз, ұлттың ұлы рухани көсемдерінің бірі –
Ахмет ... төл ... ... хас ... ... Тек көрсетіп
берген жоқ, терминдерді өз ... ... ... ... ... салды.
А.Байтұрсынұлы төл терминдерді жасауда анық та айқын принцип ұстанды.
Ол «пәнсөзі (термин) ретінде тиісті ұғым ... ... ... ... алу» ... басты қағида етіп алды. Сол кездің өзінде-ақ ... ... ... ... тіл үшін ... алып ... болжай білді. Сөзіміз дәлелді болу үшін Ахаңның өз пікірін
келтіре кетейік: «Біз сияқты мәдениет ... жаңа ауыз ... ... өз
тілінде жоқ деп, мәдени жұрттардың тіліндегі даяр сөздерді алғыштап, ана
тілі мен жат ... ... ... ақырында ана тілдің
қайда кеткенін білмей, айырылып қалуы ықтимал. Сондықтан мәдени ... ... ... ... ана тілімізден қарастырып сөз
табуымыз керек» [5, 37].
1910 жылдан бастап Ахмет ... ... ... ... ... ... алифба» (әліппе) атты еңбектерді ұсынды. Сауатын ашқан
балалар әрі қарай ана ... пән ... оқып ... ... ... ... атты ... тұңғыш ұлттық оқулық жазды. Үш сатылап оқытатын бұл
құралдардың алғашқысы ... ... ... жүйесін танытуға арналған.
Оны автор «дыбыс жүйесі» деп атайды. Қазақ тіл ... ... ... ... осы ... ... атау десек болар: дыбыс сөзінің жалпы
әдеттегі номинатив ... ... ... ... үн, ол адам аузынан
шыққан ... ... ... ... «ауа ... - үн, ... т.б. Бір нәрсе жерге құлап түссе де, оның дыбысы естіледі. ...... ... ... сөз, ал ... ... тіл білімі
танытатын, талдайтын нысандардың бірі – адам аузынан шығатын әртүрлі дауыс
үзіктерін дыбыс деп ... ол – ... яғни оның тіл ... ... дегенді танытатын нағыз ғылыми анықтамасы бар.
Осы дыбыс ... ... ... ... ... ... ... морфология, синтаксис салаларының барлық терминдері ... ... ... ... мен ... жасағанда қазақ
тіліндегі сөзжасам үлгілері ғылыми ... ... ... ... жоқ еді, оқу құралдары өте аз еді. ... ... ... ең ... жеке ... ... ... соң
сол салада атсалысып жүрген замандастарының ... ... соң ... ... үнді ... ... ... солардың тіл білімінің
жетістіктеріне, араб, парсы сөзжасам үлгілеріне сүйенді.
Ахмет Байтұрсынұлы жат ... ... ... ... ... ... өткізбеді, олардың ғылыми-әдістемелік бағытын
зерттеді, жетістіктеріне ... ... ... өзіндік тәжірибесінде қазақ
терминжасамының және қазақ ... ... ... ... ішкі және ... мүмкіншіліктерін толық
пайдалана алды. Тек ... ... ... ... ... терминдер нағыз ұлттық (қазақша) болып шықты.
Тілдегі байырғы сөздерге терминдік ... ... жаңа ... ... сөздер қаншама терминдік мағына теліну деп отырғанымыз
мағынасы көмескілеу кейбір сөздерге ... ... ... ... ... ... онша ... таныта қоймаған, жеке-дара мағынада
қолдану деген сөз. Екі сөзді біріктіру ... ... ... ... жетерлік. Бұлар осылайша тәртіп сақтап жүйелі сөзжасамға
айналады. Яғни терминжасам жүйесіне ... ... ... ... ... Байтұрсынұлы қазақ
тілінің дериватологиясының (сөзжасам), лексикологиясының, семантикасының,
сөздердің синтаксистік байланысу ... сөз және ... ... негіздерін салып кетті. Бұл тарихи маңызы биік
ғылыми мәселелер арнайы ... ... ... ... ... бір ... ... ғылыми теориялар болуы мүмкін.
Мысалы, орыс тілі фонологиясында Ленинград фонология ... ... ... ... ... ... ... теориясы, т.б.
концепциялар бар. Осы ... ... ... ... ұғымдарының айырмашылықтары күрделі. Мысалы, ... ... ... ... сөз ... ... түрлерін
Ленинград фонология мектебінде типичный оттенок (звукотип, звуковой тип –
негізгі түр), оттенки (түрлер) деп ... ... ... ... ... түр), вариация (сәл өзгертілген түр), вариант (толық
өзгертілген түр) деп атайды. Сонымен тілдің бір ... ... ... ... сапа ... да, сан ... да қамтиды. Бірақ
әр ғылыми мектептің өкілдері қолданатын терминдер – сол ғылыми мектептердің
теориялық ұғымдарының семиотикалық таңбалары. ... бір ... ... бір тіл ... әр түрлі терминдермен атау – тілтанымдық ғылыми
мктептердің ... ... ... ... [6, ... ... қазақ терминологиясын жасаған кезде ғылыми
мектептер, ғылыми терминдер қалыптаспаған еді. Тіпті орыс тіл ... бұл ... ... ... терминология) енді тұрақты бір
қалыпқа түсу ... еді. ... ... алдында екі үлкен
мәселе тұрды:
а) қазақ тіл білімінің, әдебиеттанымының, тілге оқыту әдістемесінің
ұғымдарын анықтау;
ә) сол ... ... ... ... болу үшін, ең алдымен, ұғымды анықтау ... ... ұғым – зат ... ... ... – етістік, т.б. ... ... ... ... ... терминдер қорын жасап
тілтанымдық, әдебиеттанымдық, әдістемелік және ... ... ... ... ... қолданысы әркез бірдей емес. Кейбір терминдер қолданыстан
шығып, олардың орнына жаңа ... ... ... Бұл ... жалпы
ғылым тарихында да, ғылыми мектептердің өмірінде де ... ... ... ... ... ... ұғымды толық ... сол ... ... қамтитын жаңа терминнің дүниеге келуінде.
Жаңа термин сол тілдің сөзжасамдық мүмкіншіліктерінің ... де, ... еніп ... ... де ... болуы мүмкін. Мысалы: негізгі түр
(негізгі нұсқа) – инвариант. ... ... ... ... ... де, жаңа ... де бірдей (синонимдер ретінде) қолданыста болуы
мүмкін. Мысалы: тәлім-тәрбие – ... ...... ... ... қатардағы терминдер де, екінші қатардағы терминдер де
ұғымды толық қамтиды. Жаңа терминдердің еніп ... ... ... әлем
ғылымында термин – доминанта ретінде өте жиі қолданылуы.
Өткен ғасырдың 10-жылдарының орта тұсынан бастап ... ... ... ... оның жазба әдеби түріне жаңа сөздер, жаңа қолданыстар
келді. Бұл құбылыста ... ... ... баспасөздің қарқынды түрде
дамуы, баспа ісінің ұлғаюы басты себепші-фактор болды.
Оқулықтар, оқу ... ... ... ... екі ... ... мол жаңа ... кірме сөздерді қажет етті. Айталық,
Ахмет Байтұрсынұлының бір өзі тіл ... ... ... ... ... де
асатын) жаңа ғылыми терминдерді ұсынды. Ол атаулар негізінен лингвистикалық
және әдебиеттану терминдері болды. ... ... ... ... зат ... етістік, үстеу, есімдік, шылау, одағай,
нүкте, үтір, сызықшы, жұрнақ, ... ұяң ... ... ... ... бастап, осы күнге дейін термин ретінде орныққан атауларды
дүниеге келтірді [7, 186]. Сол ... ... ... ... ... ... ... кейіптеу сияқты әдебиет терминдері де сол кезең
үшін жаңа сөздер ... Тек ... ... ... мен ... ... тіл, ... мәдениет, жаратылыстану пәндері сияқты салалардың
жазба үлгілерінің баяндау барысында қолданылған ... ... ... ... жаңалық ретінде танылды. Мысалы, түбірге жұрнақ жалғанғанда,
екі етістік қосарынан сөйлегенде, еткен іске бір ... ... ... етіс ... ... қазақ тілінің алғашқы оқулықтарындағы сөйлем
үзіктеріндегі курсивпен терілген сөздер ... осы ... ... кездеспеген тұлғалар болатын.
Байтұрсынұлының тілге қосқан ... бір ...... тіркес түріндегі термин жасайтын компоненттер ретінде ... ... ... ... ... ашық дыбыс, тұйық дыбыс,
жалқы есім, жалпы ... ... ... ... ... ... ... үстеу, бас мүше, баянды мүше дегендердегі курсивпен көрсетілген
сөздердің жеке ... жаңа ... ... атқаратын қызметі, осы тіркесте
беретін мағынасы жаңа.
Демек, ХХ ... ... ... ... ... әдеби тілінің
жаңалықтары дегенде осы құбылыстарды атау керек. Бұл ... ... ... ... ... термин жасауда ұстанған принциптері, амалдары
жайында болуға тиіс.
Қазақ тіліне білім-ғылым саласына ... жаңа ... жаңа ... ... ғылыми терминдерді келтіру ХХ ... ... ... ... ... ... түскен жоқ. Мұны Ахмет
Байтұрсынұлының өзі айтып, жақсы ескерткен болатын. Ахаң «Тіл ... ... «Сөз ... деп ... «Алғысөзінде: «Тіл-құрал» деген аты
қандай жат көрінсе, ішкі ... да ... ... ... жат ... бұл ... ... болмаған жаңа зат. Халықта бұрын болмаған
нәрсе жат көрініп, бірте-бірте бойы үйренген соң қалатын» деп ... ... ... ... ... ... өте кең, өте
биік, себебі, ол мұра бір әлеуметтік саланы ... ... ... қамтиды: тілтанымды, әдебиеттанымды, әдістемені, ... ... ... ... ... т.б. ... осы ... салалардың әрқайсысына енетін бірнеше ғылыми
ағымдарды да, тармақтарды да қамтиды. Мысалы, А.Байтұрсынұлының тілтанымдық
терминдері тіл ... ... ... саласында қолданылады (фонетикада,
фонологияда, сөзжасамда, т.б.). А.Байтұрсынұлының ғылыми ізденістерінің
нәтижесінде дүниеге ... ... ... те, ... ... ... ... олар ғылыми стильдің нақ ғылыми түрінде ғана емес,
ғылыми-әдістемелік, ғылыми-публицистикалық ... де, ... ... ... ... ... ... ол терминдер өздерінің негізгі
терминдік қасиеттерін (бір ... ... ...) ... ... оның ең ... екі түріне назар аудару қажет. Бірі
... ... төл ... ... тарту, яғни өз ... ... ... ... принципі. Екіншісі – орыс және
интерминдерді қабылдау болса, мұның өзі екі ыңғайда бой ... ... ... ... ... ... ... сіңген көптеген
терминдер бар. ... ... ... ... ... ... бесжылдық, міндеттеме, қызыл бұрыш, үндеу, т.б. толып жатқан
терминдер тіл байлығына ... ... ... ... ... ... ... ең тиімді жол ретінде ұғымдар мен мағынаны дәлірек
білдіретін қазақ ... ... ... Мұндағы мақсат терминнің
кәдімгі қарапайым сөздер іспетті жалпы жұртшылыққа түсінікті болуын ... егер ... ... ... ... ... ... туыс тілдерден
сөз алу. Мұндағы мақсат түркі тілдеріндегі сөздердің бәрі бірдей ортақ
көрінбегенімен, олардың түбі ... ... ... ... ... қабылдауға болады. Алайда мұндай
термин қазақ тілінің табиғатына тән заңдылықтарды бойларына сіңіріп, өзгере
енуі ... ... ... ... ... ... шет сөздер, біріншіден,
олардың бойында біздің тілге жат дыбыстар керекті дыбыстармен ... ... ... ... ... ... дыбыстардың бірі алынып тасталады; төртіншіден, қазақ тіліне тән
емес қосымшалар қазақша айтылу ыңғайына ... ... ... ... ... ұстанған негізгі принципі – қазақ тілінің сөз
байлығын барынша сарқа ... ... ... ... және морфология-синтаксистік
принциптерін сөз еткен. Ол ұстанған қағидада ... ... ... қазақ тілінің заңдылығына қарай «бұзып алған» түрлерін де ... ... Бұл ... ... Р.Сыздықова былай дейді: ... жүз ... ... ... ... ... қолданыста әбден дағдыға айналған кірме
сөздерді енді қайтадан ... ... ... білдіру тіл үшін де,
ол тілдің иелері үшін де ... ... ... тіл ... ... орны ... ... қай тіл болса да санаспай отыра алмайды,
себебі тіл – қалың жұртшылықтың, бүкіл ... ... ... [8, ... ... ... үндесімді бар болмысымен сақтап қалған бірден-
бір тіл – қазақ тілі екенін түрколог-ғалымдар бірауыздан айтып отыр. ... түзу емле ... деп ... ... болса, тіл заңын түзеу де
қазақ тіл білімінен басталып, бүгінде қайта жалғасын тапты. Сондықтан да
қазір қазақ ... ... ... ... жүйесін үндесім теориясы
бойынша сипаттауды терминологиялық жағынан реттеу үрдісі ... ... ... ... ... ... ... ғылыми бағытта бірінші
болып зерттеген – ... ... ... терминін
қолданбаған, бірақ сингармонизм ұғымын еңбектерінде толық қамтыған, себебі
қазақ тілінің дыбыс қорын, ... ... ... ... ... жіңішке
категорияларында ұғып, ғылыми ізденістер жүргізіп, классификация жасаған.
Яғни, ... ... ... ... ... ... езу ... негізінде жасалған.
А.Байтұрсынұлы ерін сингармонизімінің негізін ғылыми ізденістер
жүргізбеген, оның себебі, біздің ойымызша, ерін ... ... ... мәні мен қызметінің әлсіздігінде, сондықтан қазақ
индивидінің есту ... ... ... ... қабылдамауында. 
«Сингармонизм» терминін тіл білімінде бірінші ... ... ... ... тіл білімінде) тұңғыш ... ... ... ... ... ... ... ұғымында
түсініліп зерттеулер жүргізілген.
А.Байтұрсынұлы «сингармонизм» термиін қолданбаған, бірақ қазақ тілінің
әліпбиін жасағанда ... ... ... ...... барлық дыбыстардың үндестігі» ұғымында нық тұрған. Яғни,
А.Байтұрсынұлы пен Х.Досмұхамедұлының ... ... ... ... зерттеулері бір ғылыми теорияға негізделген.
Қазіргі қазақ тілі фонологиясы А.Байтұрсынұлы пен Х.Досмұхамедұлының
сингармониялық ... ... ... ... ... Сингармонизм – қазақша тілдесінің негізгі қасиеті.
2. Сингармонизм тек дауыстылар гармониясы ... ... ... ... ... ... ... Жуандық – жіңішкелік корреляция (қарама - қарсы). 
4. Сингармониялық дыбыс – сөз ... ... тіл ... ... ... ... сөз ... орны, өзінен ілгері және
кейін тұрған дыбыстармен қарым - қатынасы). 
Осы фонологиялық ұғымдар қазақ тіл ... ... ... ие ... т.б. ... ұғымдармен,
категориялармен, принциптермен қоса зерттеліп, сингармониялық және
акцентті – фонемалық ... ... ... қалыптасуына ғылыми
негіз болды.
Сингармонизм – гректің Sun “бірге» және hanmoni ... ... ... ... ... бойынша жасалған термин. 
Тіліміздегі байырғы сөздердің басым көпшілігі не біркелкі жуан, не ... ... ... ... дыбыстың немесе соңғы буынның өзгеріп
отыруына байланысты сингормонизмнің мына ... ... ... ... ... ... жуан ... келесі буындары да жуан немесе
сөздің соңғы буыны жуан ... оған ... ... да ... ... ... ... жіңішке болса, келесі буыны да жіңішке немесе
сөздің соңғы буыны жіңішке болса, оған ... ... ... ... ... ... ... соңғы буынында -х, - қ, -ғ
дауыссыздары келсе, ... ... жуан ... Соңында ь жіңішкелік белгісі бар бір буынды сөздерден кейін және –
брь, ль дыбыстарына аяқталған ... ... ... түрде
жалғанады.
2. -рк, - нк, -ск, -кт дыбыстарының тіркесіне ... ... ... ... жалғанады. Басқа тілден енген сөздер қазақ
тілінің сингорманизім заңына бағынбайды. Бірақ бұларға ... ... ... ... ... ерін ... ... бар. Ол еріндік –о,
-ө, -ұ, -ү дыбыстарынан айтуда еріндік дыбыстарға жақындатады. 
Дауыстылардың бір – ... ... ... деп ... Түркі
тілдеріндегі байырғы сөздерде сингармонизм екі түрде ұшырасады. 
1. Дауысты дыбыстар тілдің қатысты жағынан.
2. ... ... бір – ... өзара үндесіп айтылады.
Қазақ тілінің дыбыс жүйесін сингармониялық ғылыми бағытта бірінші
болып зерттеген – ... ... ... ... ... ... ұғымын еңбектерінде толық қамтыған, себебі
қазақ тілінің дыбыс қорын, сөйлесім процесін езулік жуан, езулік жіңішке
категорияларында ... ... ... ... ... жасаған.
Яғни, А. Байтұрсынұлының фонетикаға, графикаға, фонограмиялық, ... ... езу ... ... ... ... ... білім-ғылым саласында атап өтуге тұрарлық
жақсы нышандармен қатар ұлт мәдениетінің ... ... ... ... да
болғаны тарихтан мәлім. Мұндай жағдай қазақ тілінде термин реттеу барысында
да орын алып жатты. Мәселен, ... ... ... ала ... орыс ... қалпынша жазып, қабылдау керек деген принцип
80-жылдардың ортасына дейін қатаң ұсталынып келді. Осының салдарынан ... ... төл ... ... ... ... тіліміздің
мәдениетіне қосылар сан ... ... ... атап айтқанда,
А.Байтұрсынұлы принципі ... ... ... бұл ... ... әлі ... ... алмай келеміз.
Қазақ терминологиясы дамуының терихында өзге ... ... жазу ... ... екі ... бағыт болды. Біріншісі – жат
сөздерді жалпы халықтың айту ... ... ... ... 30 ... ... құрайтын араб-парсы сөздері жалпы қазақ
халқының айту мәнеріне лайықталып қабылданған, солай ... XVIII – ... орыс ... ... болыс, самаурын, бәтіңке, пәуеске,
керует сияқты ... де осы ... ... ... болатын. Ахмет
Байтұрсынұлы кезеңіндегі алаш зиялылары да өзге ... ... осы ... ... 1910-30 жылдар аралығында жарық көрген
мерзімді ... мен ... ... ... ... ... ... (большевик), жағырапия
(география), пәлсапа (философия), алжебір (алгебра), әкті (акт), ... ... ... ... ... ... ... сипыр
(цифр), нөл (нуль), кібітенсе (квитанция), кәмір (камера), зүмірет
(изумруд), жанарал ... ... ... түркі тілдерінен термин қабылдау қажеттігіміздің себептерін
А.Байтұрсынұлы ... ... ... ... ... 1) туыстас
тілдердің көптеген сөздерінің тұлғалары ... ... да, олар ... ... сол ... ... емес тілдердің сөздеріне қарағанда
оларды түсіну жеңіл және естігенде де, айтқанда да ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынаста болған және бола береді
де, сондықтан да бір ... ... ... ... түбірден өрбімесе де
өзге тілдің тұтынушыларына таныс болуы мүмкін» [9, ... ... ... жоқ ... ... қабылдау мәселесі туралы
Ахмет Байтұрсынұлы: «Жаппай қолданылатын әлемдік терминдер қабылдана ... олар ... ... ... ... өзгертілуі керек» деген болатын
[8, 26]. Ал мына бір пікірі ғалымның осы ойын ... ... ... ... қазақ тілінің айтылуына бағынуға тиіс, яғни оларға тілдің
қалыпты ... ... ... ... тіліміздің дыбыстық
заңдылықтары ... етуі ... ... Шет ... сөздерін
өзіміздікі ету үшін, бұл міндетті түрде солай болуы қажет» [10, 26].
Ғалым «Сауат ашқыш» оқулығында ересектердің ... ... ... ... ... ... бұл кітапта кәперетсие,
потребитіл дүкені, декрет, пилосоптар, ... ... ... т.т. ... бар. Ал ... ... ... дәулет думасы, выйборшік, әдрісет, үшінші иіон
каноны, пройект, депутат, телегірам, пенсия, ыстатия, ... ... ... ... (член), болосной исқод, переселен управлениесі,
порма, банк, инеспектыр, грамота, сібір ... ... ... награт алған қара қазақтар, исқот жинау, т.т. ондаған (түгел
жинасақ жүздеген) орыс ... мен ... ... Ал ... бір ... ... да, ... арқылы немесе
түсініктеме түрінде қазақша ... ... тілі ... ... ... біздіңше, бұған бір-екі жайт себепкер болған тәрізді. Алдымен, дума,
кооперация, декрет, философ, социал-демократ партия, норма, канон, ... ... ... ... ... көптеген тілдерге ортақ
интернационалдық сөздерді қазақшаламай-ақ, ... ... ... ... болатындығын жөн көрді. Екіншіден, выборщик, ... ... ... ... ... ... ... сол кезеңдегі
қоғам тіршілігінде жиі қолданылған орысша атаулардың да қазақша баламалары
көпшілікке ... ... ... ... өйткені бұл атаулар
күнделікті өмірді ауызша қарым-қатынаста осылайша орысша жиі ... ... ... ... ... жұртшылыққа жеткізетін қазақ
тіліндегі жазба дүниелердің өте тапшы ... ... ... ... ... өздері енді сауат ашып жатқанын сол сауатты аштыратын
құралды Ахаң енді ұсынып отырғанын да ... ... ... орыс пен
шет тіл сөздерін келтірген мақалалар мен өзге де ... ... ... ... ... қазақша емес сөздердің баламасын не
түсіндірмесін талап ететін күш те болмағаны белгілі.
Сонымен, А.Байтұрсынұлы жасаған ... ... ... тіл ... ... ... береді, себебі ол терминдер терминология теориясының
– салалық ... ... ... ... тағы ... сәйкестендіріп жаратылған.
ІІ тарау. Ахмет Байтұрсынұлы және терминология мәселелері
2.1. Ахмет Байтұрсынұлы – ... ... ... ... ... ... ... туралы сөз қозғаған тілші-
ғалым - А.Байтұрсынұлы. ол өзінің үш бөліктен тұратын «Тіл – құрал» ... ... ... ... мағлұмат береді. А.Байтұрсынұлы қазақ
тілінің өз мүмкіндігін пайдалана отырып, ... ... ... ... ... ... Ө.Айтбайұлы: «Тілдің бар қатпар-қыртысын
сарқа пайдалана білуде А.Байтұрсынов үлгісі таптырмайтын ... деп ... [11, ... ... ... ұлы ... орны қандай болса, қазақ тіл
білімі мен мәдениеті тарихында ... ... орны да ... бай ... жай ... ... ... осынау адамның
өмірдегі ғажайып ерлігі мен ... ... ... деген шексіз
перзенттік сүйіспеншілігіне, асқан білімдарлығына тәнті болмай ... ...... ... жүктің бірі» деген мақаласында
ғалым Р.Сыздық А.Байтұрсынұлының термин жасауда қазақ тілінің сөздік қорына
иек ... айта ... оның ... ... ... ... Атап
айтқанда:
1) А.Байтұрсынұлы жасаған терминдер – техника саласының терминдері
емес, білім-ғылым саласына ... ... ... ұғымға ерекше
мән берілгендігін, ал ұғым атаулары әр ... өз ... ... ... ... басқа тілдерден аударылатындығын көрсетеді;
2) термин үшін қазақ тілінің өз сөздік ... ... ... ... ... ескергенін;
3) еңбектер ғылым салалары дүниеге келмеген, ... ... ... оның ішінде шәкірт балаларға арналғандықтан, оларға жеңіл де
түсінікті болу жағын нақты мысалдармен дәлелдейді [12, 250-262].
А.Байтұрсынұлының артына қалдырған ... да бай ... ... ... университет бітірген, әмбебап білімдар адам деп ойлауға
болады. Ал ... ол ... ... оқу ... ... бірі – ... ... орыс-қазақ училищесі де, екіншісі – Орынбордағы мұғалімдер
даярлайтын қазақ (қырғыз) мектебі. М.Әуезовтің сөзімен ... ... ... ... барлық оқуы осы» болса керек. Ал оның өз ... ... ... ... ... ... алғанын артында қалған
мұрасы айқын танытады [13, 33].
Ол 1896-1907 жылдар аралығында Қарқаралыда ... ... ... ... ... ... ... бастаған жастарды және жергілікті жердегі
бірен-саран саналы, ойлы азаматтарды ... ... ... ... ... ... ... Осының көрінісі ретінде ол сол кездегі
Ресей Империялық министрлер Кеңесі ... ... ... (арыз-тілек)
жазып, жолдайды. Бұл өз кезеңінде айырықша батыл ... ... ... ... ... жағдайлы өмір сүруіне қажетті деген басты-басты
мәселелерді тізіп жазған: ер мәселесі, қазаққа ... ... ... ... ... және ең бастысы – «Қазақ даласында оқу-ағарту ... ... ... ол үшін ауыл ... ... ... сауат
ашатын болсын, оқу ана тілінде жүргізілсін» деген жолдар еді.
Мектептерде оқу ана тілінде жүргізілу үшін ... ... тың ... керек екенін Ахаң өте жақсы түсінеді. Сондай үлкен жауапкершілікті
өзіне сенгендіктен де, мойнына алып, әлгіндей хат ... ... Ол ... ғана ... енді сол ... ... өз ... сауат ашуына
арнап тұңғыш әліппені жазады. Оны «Оқу құралы» деген ... 1912 ж. ... ... ... ... ... ... «Букварь», «Самоучитель» (кейде оны
«Жазуға үйрететін кнеге» деп те атап ... ... ... ... орыс ... ... орысша ашатын құрал болатын. 1892 жылы
Қазанда басылған «Букварь для киргизов» деген ... ... ... ... сөздері, мәтіндері таза қазақша («Буквы русские, фразы, тексы
на чисто казахском ... деп ... ... ... 1925 ... дейін 7 рет басылған бұл «Оқу
құралы» қазақ халқының тұңғыш әліппесі болып табылады.
Осыдан көп ... ол енді ... ... ... пән ... ... ... жазуға кіріседі. «Тіл – құрал» деп аталатын бұл оқулықтың
фонетикаға ... ... ... І ... 1915 жылы ... рет ... Мұның 1927 жылы Қызылордадан шыққан нұсқасында ... ... ... бұл ... та осы екі ... осыншама рет жарық
көрінгенге ұқсайды. «Тіл – құралдың» морфологияға (сөз жүйесі) ... ... ... бір жыл бұрын – 1914 жылы баспадан шыққан. Ол да 1927 ... 6 рет ... ...... ... ... жүйесі) арналған ІІІ бөлімі де
көп ... ... ... ... Бұл ... те ... рет басылым көрген.
Мысалы, Қызылорда – Ташкенттегі «Казгосиздаттан» 1928 жылы басылып шыққан
данасында «6-ншы басылым» деп ... тіл ... бұл ... ғана ... ... ... грамматиканы жазады. Оны ол «Тіл жұмсар» деген атпен 1928 жылы
Қызылордадан шығарады. Сондай-ақ тіл үйретудің таза ...... ... ... ... отырсақ, бұл тұңғыш лингвисі өзінің алдына жүйелі мақсат, айқын
бағдарлама түзіп, сол ... өз ... ... ... ... ... бірінші мақсаты – қазақ баласының сауатын ашу ... ... ... ... ... ... содан кейін қазақ тілі ... ... ... талдап беруді мақсат етеді де, «Тіл – құралды» жазады. Тілді дұрыс
жұмсай білу ... ... ойға ... да, «Тіл – ... ... ... тіл оқыту әдістемесін жасау мақсатында «Баяншыны»
береді. Кезінде әлденеше қайталанып басылуының өзі бұл еңбектердің зәрулігі
мен бағасының ... ... ... аңғартса керек.
Осы еңбектерді жазып, жарыққа шығармас бұрын ... ... ... ... тура ... Неге ... сол ... пайдаланып
жүрген араб жазуының көптеген дыбыстық жүйесіне сәйкестендірілмеген
болатын. Соның салдарынан арабша хат ... ... көбі ... ... ... Міне, сондықтан А.Байтұрсынұлы «Айқап» журналы мен ... ... араб ... ... ... лайықтап икемдеген жаңа
нұсқасы туралы жұртшылыққа түсіндіріп, мақалалар жазады. Ол жасаған ... ... ел ... ... ... да, ... осы тұста ғалым әрбір пәнінің, әрбір ... ... өз ... ... ... ... түсініктері болуы тиіс екеніне көз жетеді де,
қазақ ... ... ... ... ... ... ... елдің
сауатын ашарлық, білімін көтерерлік оқу құралдарының қандайын болса ... ... ... ... ... тек осы ... ... өзі-ақ ол
туралы мақтанышпен әңгіме қозғауға негіз ... ... ... ... ... мен ... газетіндегі қазақ жазуы
жайындағы мақалаларында А.Байтұрсынұлы қазақ ... әлі жат, ... ішкі ... ... қажет кейбір сөздерді жаңаша қолдана
бастайды. Олар – дыбыс, әріп, емле, ноқат (нүкте), үтір, буын, әліппе, ... ... сөз ... ... ... ... дәйекші деген т.б. сөздер.
Бұлар қазақ тілінде бұрыннан бар ... ... бір ... ... нақты атауға иелік жасап отыруы тұңғыш рет.
Қазақ тілі терминдерін ... ... ... ... А.Байтұрсынұлы өзінің үш бөліктен тұратын айтылуы еңбегі «Тіл –
құралда» ... ... ... алып ... бұл ... ... ... жайында әңгіме қозғамас
бұрын, мына бір ... ... ... ... «Тіл – ... ... ... бірінші бөліміне ол алдымен алғы сөз (сөз басы) жазып,
кітаптың мәнін, мақсатын түсіндіреді. Тұңғыш рет ... ... мен ... ... ғылыми тілмен баяндай келе: «Әр жұрт баласын әуелі өз
тілінің ... ... ... ... балалар әбден дағдыланғаннан кейін
басқаша оқыта бастайды. Біз де тіліміз бұзылмай ... ... ... өз тілімізбен оқытып, сонан соң басқаша оқытуға тиіспіз»,-
деген ... ... ... де ... ... ... жоқ емес ... 38 беттен тұратын шағын еңбектің мағыналық салмағында шек жоқ.
Айқын ой, нақты сөз ... ... ... жазылған бұл еңбек оқушының
ұғымына соншалықты жеңіл. Оның себебі қазақ ... ... ... ... анық ... етіп, белгілі бір жүйеге салып саралап, әрқайсысына
нақты ат беріп, түсіндіруінде. Мәселен, ... ... ... оның ішінде пән ретінде оқылатын тілдің ... ... жаңа сөз ... ... ... қалыптастырудың тіпті де оңай
болмағанын тек ойша ... ... ... тілінің бұдан былайғы жерде негізгі жұмыс құралына ... сөз, ... ... ... ... ... ... тұлға, түбір, жалғау,
жұрнақ қосымша тәрізді толып жатқан сөздерді ... ... ... ... ... ... береді.
Дыбыстардың не екенін, оның құрамын, түрлерін анықтай отырып, ... ... ... ... ... ... ... ымырасыз дыбыстар
деп қатаң дыбыстар, ұяң дыбыстар, ымыралы дыбыстар, ... ... ... ... айтып, әрі қысқа, әрі ... ... ... ... сөз ... есебіндегі ішкі, сыртқы ажарына
соншама зергерлікпен үңіліп, әрқайсысының өзіне ... ат ... ... ... ... ... ... небір нәзік тініне
дейін үңгіп ене алуы, қабілет-дарыны зерек ... ... тән ... ... дыбыстық жүйесін саралауға байланысты туған бұл терминдік
ұғымының бәрі дерлік тұрақты ... тек ... ... ... ... ... ғана онша ... алмады. Оның есесіне жеті
септік – атау, ілік, барыс, табыс, жатыс, шығыс, ... ... ... ... өміршеңдігімен мәңгі тұрақтанып қалды [13, 35].
Жалпы, термин жасау дағдысында А.Байтұрсынұлы ... ең ... ... анық ... Оның бірі және ең ...... ... тілінің өз мүмкіндігін барынша сарқа пайдалану. ... ... ана ... ішкі ... жете ... ... де, ... өзге озық ел тілдерінің грамматикалық ... ... ... меңгергенін байқамай тұра алмаймыз. Әсіресе,
тілді фонетика, морфология, синтаксис деген дәстүрлі жүйеге бөліп ... ... ... өзіндік құрылымын саралауда да, әрине, ең
алдымен, орыс тілі грамматикасының әсері жоқ ... ... ... сөз, ... сөз, қос сөз, ... ... деп тұлғасына қарай беске бөліп қарауы, зат есім, сын есім, сан
есім, есімдік етістік, үстеу демеу, жалғау, ... деп ... ... бөліп саралауы бәрі сол қалпында тілімізге сіңіп, қалыптасып кетті.
Бұл келтіріліп ... ... «Тіл – ... фонетика және
морфология бөлімдерінен алып отыр. Ал 1924 жылы ... ... «Тіл ... ... жүйесін (синтаксиске) талдауға арналған бөлімінде орын
тепкен терминдердің өзін өз алдына жеке-дара зерттеуге ... ... ... ... соншама бір көрегендікпен саралайды. Алдымен оны тұрлаулы
және тұрлаусыз деп екіге бөліп алады да, олардың ... ... ... ... оның термин жасау ісінде, ең алдымен қазақ
тілінің өз мүмкіндігіне ... ... ... Ол ... бәрі дерлік ана тілдің өз байлығы, өз сөздері. Ал оны іске
жарату барысында әр ... ... ... Ол ... ... атаулық
ұғымын берерлік сөздерді іріктейді (әріп, сөз, сөйлем) ... ... ... ... ... ... тіркестіре қолдану арқылы
терминдер жасайды (түбір сөз, туынды сөз, сұраулы сөйлем, тұрлаулы ... ... ... ... ... ... сан ... терминдер
жасайды (бастауыш, баяндауыш, анықтауыш, болымды, болымсыз, ... ... ... есімдік, етістік т.т).
Сонымен бірге өзінің ертелі-кеш жазған ... мен «Тіл – ...... ... ... кездесетін программа, фонетика,
морфология, синтаксис, синод, дума, школа, ... ... ... ... ... ол реті ... жерде өзге тілдің
(әсіресе орыс тілінің) сөздік қорындағы керекті сөздерді ... ... ... ... ана ... ... ... баяғыда еніп,
байырғылардың қатарына қосылған оқу, білімі, мектеп, кітап, өнер т.б.
тәрізді ... ... араб ... де ... ... ... жиі
пайдаланып отырады.
Тарихқа жүгінсек, өзін және өз тілін құрметтейтін бірде бір ел ... ... сол ... ... қабылдағаны жоқ екен. Бұл
турасында А.Байтұрсынұлы ... ... ... «Біз сияқты мәдениет
жемісіне жаңа аузы тиген жұрт, өз ... жоқ деп ... ... даяр ... ... ана тілі мен жат тілдің сөздерін алмастыра-
алмастыра, ақырында ана ... ... ... ... ... ... Сондықтан мәдени жұрттардың тіліндегі әдебиеттерін, ғылыми
кітаптарын қазақ ... ... пән ... даярлығына қызықпай, ана
тілімізден қарастырып сөз табуымыз керек. Сонда біздің әдебиетіміздің ... ... [14, ... ... ... сол ... қабылдау,
біріншіден, елді ізденгіш, еңбекшіл қабілетінен айырады, ... ... ... ... төте жол. Бұл тіл ... 70-80 %-ы ... болып отырса, онда өзге түгілі жаппай ... ... ... ... қажеті қанша. Ғалым осыны айтқысы келген.
Қазақ тіліндегі термин жасаудың ... ... ... ... ... Ол жазу, әліпби, емле мәселелерімен ә дегеннен
түбегейлі шұғылдана ... ... ... және ... әдебиетінің терминдік
жүйесін жасауды қолға алады. ... ол ... ... ... ... құралы» мен «Әдебиет танытқышы» ... ... ... ... күні ... дейін мәнін жоймаған үлгісі осыларда. Қаншама
жылдар өтсе де, ... ... бұл ... ... сол ... ... [15]. Қазақ тілі пәнінің терминдері асқан шеберлік пен ерек зердені
танытқандай. ... ... ... ... ... тәрізді
сөйлем мүшелерінің, зат есім, сын есім, сан ... ... ... ... ... атауларының қазақ тіліне кірігіп кеткендігі соншама, бір кезде
бұлардың арнайы жасалған сөздер екенін ойлап та ... ... ... неше қилы ... ... өткізгенмен, А.Байтұрсынұлы жасаған,
қолданған термин сөздердің бірде-бірін өзгерткен жоқ. Сол ... ... ... ... ... ... тілімізге сіңіп
кетті.
Ахаң айдалып, атылып кеткеннен кейін ... ... ... ... ... ... қалдырамыз ба, жоқ әлде ... ба» ... ... тұрғаны мәлім. Әралуан пікірлер мен ... ... Ахаң ... ... ... мұра ... мүмкін емес еді.
Сондағы байқалатын бір нәрсе мынау. А.Байтұрсынұлы терминжасам ... ... бір ... қатып ұстанған. Ол – қазақ тілінің өз сөз
байлығын барынша ... ... іске ... ... ... ... ол мүлтіксіз орындаған. Оның дайын нәрсені пайдалануға құмар
болмаған, яғни өзгетілдік ... ... ... ... ... төл байлығын жарқырата көрсету жағына баса назар аударып
отырғаны көрінеді. Ахаң ... ... ... біз ылғи осыны
аңғарып отырамыз.
А.Байтұрсынұлы тіліміздіңбай қазынасындағы сөздерге жаңа мағына берді,
терминге ... Ол ... ... өз ... ... отырып,
ғылыми термин жасаудың нағыз үлгісін көрсете білді. Оның бұл еңбегі ... ... ... ... ғана ... ... ... ғалым Өмірзақ
Айтбайұлы: «Тілдің қатпар-қыртысын сарқа пайдалана білуде А.Байтұрсынов
үлгісі – таптырмайтын ... деп әділ ... ... [5, ... ... жерінде бүкіл әлем тілдеріне тән – грамматика,
морфология, синтаксис, фонетика тәрізді ... ... де бас ... ... саны көп ... ... ... міндеті осыларды
саралап, кезеңіне және тіл заңдылықтарына тән ... ... ... отыру.
Дегенмен, терминжасамда мұны ескермей өтуге болмайды. Өйткені тілімізге
ендірілген әрбір атаудың өзіндік сыны, келу жолы ... ... ... ... ой айтады: «Жаппай ... ... ... ... ... олар ... ... табиғатына
сәйкес өзгертілуі керек. ...яғни оларға тілдің қалыпты артикуляциясынан
бастау алатын ... ... ... ... ... ... ... Шет тілдерінің сөздерін өзіміздікі ету үшін, бұл
міндетті түрде солай ... ... өз ... ... ... мағынасын толық беретін сөздер
болмаған жағдайда өзге тілдерден ... ... ... ана ... ... бейімдеп, терминдер жасау принципінен де қашпаған.
Кезінде ол алғаш енгізіп, қазіргі кезге дейін қолданылып ... ... ... ... т.б. араб ... ... болып саналады. Ол құрамы төл және
кірме сөздерден тұратын терминдерді де енгізген. Мысалы: зат ... ... сан ... қос ... ... терминдердің құрамындағы есім және ... ... ... ... жасау ісінде Ахмет Байтұрсынұлы қолданған тағы бір принцип ... ... ... Оның ... ... ... ... синтаксис т.б. осыған айғақ бола алады. Қазіргі ... ... осы ... негізінде жасалған жүздеген терминдер бар.
Сайып келгенде, А.Байтұрсынұлының термин жасаудағы өнегелік үлгісі
күні бүгінге ... ... ... жоқ. Әсіресе, тілдің бар ... бар ... ... пайдалана білуде А.Байтұрсынұлы үлгісі –
таптырмайтын үлгі. Осы қысқаша үзіктің өзінен де ... тіл ... ... қазақ терминологиясының негізін салған А.Байтұрсынұлы деп
түйін жасауға ... ... ... ... ... енді нақты сала, яғни
лингвистика ілімі бойынша тереңірек ... ... етіп ... Сонда
ғұламаның сөзжасам әлеміндегі ішкі лабораториясын анық танып білуге болады.
2.2. Ахмет Байтұрсынұлының терминжасам тәжірибесі
«Тіл-құралдағы» лингвистикалық ... ... ... қазақ
тілінің өз қорынан бірнеше жолмен жасалған: ... ... ... бір ғана ... ... дефиницияға ие болады: не қосымшалар
жалғап, не қосарланып, не өзге тұлғамен біріктіріліп, ... ... ... ... ... А.Байтұрсынұлы осы ... да ... Оның ... біразы калька түрінде келген. Мысалы,
есім (имя), зат есім (имя сушествительное), ... ... ... ... қыстырма сөз (вводное слово), леп белгісі (восклицательный
знак), т.т. Мұны кейбіреулердің теріс түсінетініндей, орыс тілінен ... ... ... ... ... ... сөз ... аталған нысандар екі
тілде де бар, бұлардың қазақшасы да, орысшасы да сол ... ... дәл ... тұр. ... ... ұқсастықтар калька тәсілімен
жасалуының себебі тілдік ... ... және ... ... ... жерде термин жасауда оның тек тілдік тегіне емес, құрылымдық-
тілдік және ұғымдық-семантикалық жақтарына ... ... ... ... атауыштық (номинативтік) қасиеті мен ұғымдық мәні ... ... ... ... ұсынған алғашқы терминдер болса, ол ғылымның ең төменгі
сатысы – мектеп оқулықтарының мұқтажын өтеуге арналғаны ... ... ... ... ... ... түсінікті болу үшін
бүгінгідей тілтаным ... ... ... ... ... гөрі ол ... дыбыс жүйесі, сөз жүйесі, сөйлем жүйесі деп оқыту
сол кезеңдегі оқушылардың білік дәрежесімен ... ... ... түсініктілігін көздеу – қашанда да қажет талант. Ал бұл –
Байтұрсыновтар кезеңі үшін ең басты шарт болды. ... ... ... ... сөз ... сөйлем мүшелері, т.б. сияқты жеке-жеке «дүниелері»
ғылым-білім тұрғысынан сөз болатын тұста неге солайша ... ... ... ... арқылы дәлелдейді. Мысалы, үстеулер ... ... ... ... ... ... септік «қайда баруды көрсету үшін
қолданылады» деп ұғындырады. Әсіресе ... ... ... «сөз» бен «ұғымның» арақатынасын жақсы пайдаланған. Етістік
термині – ... сөз. ... ... ... ... бұл ... ... фиғыл деген арабша терминді қолданып келеді, ал А.Байтұрсынұлы қазақ
тілтанымы үшін «еткен-етпеген істі ... ... деп ... ... [1, 21]. ... ғалымның осы іспетті етіс, көсемше, есімше
сияқты терминдердің де ... ... ... мәні ... ... ... осылайша түсіндіреді.
Термин болып тұрған сөздің тілдегі бұрыннан бар сөз болсын, жасанды
тұлға болсын, оның ... ... ... ... ... ... сол сөздің бойындағы қосымша мағыналық реңктердің біреуін
пайдаланады. Демек, ғалым ... ... ет – ... ... ... ... жасау (ету) семасын пайдаланған.
Ғылыми-танымдық терминдер тек «Тіл-құралдарда» ғана ... ... ... әдістемелерін сөз еткен «Баяншы», ... ... «Ана ... «Қай әдіс ... ... сияқты құралдар мен мақалаларында да осы
салаға ... ... ... ... жалпылау әдістері, жалқылаулы-
жалпылау әдісі, дыбыспен жаттығу, әдісқой (методист), таңбаша ... ... ... ... дұрыс сөз әдісі. Әдістеме, педагогика салаларындағы
ғалым жасаған ... ... ... көп ... ... сәтсіздігінен емес, оқыту әдістері түрлерінің өзгергендігінен,
атаудың да жаңа варианттарының пайда ... ... ... сауаттандыру, сауат ашу деген ... ... ... іздеу керек. Осы кезең, ХХ ғасырдың алғашқы онжылдықтары
үшін бұл ... де мәні мен ... ... болды.
А.Байтұрсынұлының тіл мен жазуға қатысты терминдерінің келесі тобы –
тыныс белгілерінің атаулары болатын. Пунктуацияның жазу ... ... ... ХІХ ... ... екі ... алғашқы қазақ
баспасөзі – «Түркістан уалаяты» газеті мен «Дала ... ... ... ... ... ... белгілерін қолдану қажеттігі айтыла
бастайды, тіпті тыныс белгілері қойыла да бастайды.
Тыныс белгілерінің ... мен ... ... ... ... Бұл ... алғашқы нөмірлері тыныс белгілерінсіз
шығып тұрып, кейін өзі көрсеткен ... ... ... ... ... ... редакциясы, не мақала авторлары тыныс белгілерін қоятын болған. Бірақ
не газет редакциясы, не мақала авторлары ... ... ... тауып бере алмаған. Тыныс белгілері дегенді тыныстар, ... ... ... ... ... ...... жауаптың аяғына
қойылады, леп белгісі де осылайша ... ... осы ... қос ... ... ... ... атаулардың да терминдері емес,
түсіндірмелері берілген. Пунктуацияның бүгінде қолданып жүрген ... ... ... ... тілдік терминнен басқаларын) түгелге жуық жүйелеп
ұсынған – Ахмет Байтұрсынұлы болды.
Тіл табиғатына терең үңілген ғалым ... 14 ... ... ... ... ... Ахаң ... ереуіл рай, реніш рай,
сенімді рай, сенімсіз рай, мұң рай, қайрау рай, азалы рай, теріс рай ... бұл ... жоқ, ... ... жасалған бес-алты түрі
қалдырылған сияқты. Үстеу түрлерін талдап көрсетуде де ... ... ... ... ... жүрген түрлерінен басқа сынаулық үстеу, өлшеулік
үстеу, нықтаулық үстеу деген топтары бар.
Бұл терминдердің барлығында да ұғым ... ... ... ... дерексіз ұғымдарға атау ұсынып тұр. Терминдердің ішінде белгілі бір
сипаттамамен келетін тіркесті (күрделі, ... ... де ... ... парадигма (қатар) түзеп келетін категорияларда жиі көрінеді.
Мысалы: ... ...... дыбыс; қатаң дыбыс – ұяң дыбыс – үнді
дыбыс; ортақ тәуелдеу – ... ... ... ...... ... құрмалас – сабақтас құрмалас; т.т. бұлардағы атрибуттық (сипаттама)
компоненттері өзара полюстер түзеген сөздер болып шыққан: дауысты-дауыссыз,
болымды-болымсыз, ... ... ... оның «Тіл – ... мамандардың
назарын әлі күнге аударып келеді. Неге ... ... ол ... ... ... жүйелі түрде терминдік мәнде қолданады. ... ... ... жалпы лингвистикалық тұрғыдан да, қазіргі ... тіл ... да ... ... Бұл арқылы біз қазақ тіл білімі ғана емес,
бүкіл түркология ілімінде орын алып ... ... ... ... ... терминжасам ісінде ондаған жылдар бойы ескерілмей ... ... ... ... ... мүмкіндік аламыз.
Лингвистика терминдерін жасау үшін ол жалпыхалықтың тіл ... де ... ... ... ... ... ... Бұлардың бәрі
лингвистика шеңберінде шектеулі қолданыста күй кешкендей көрінгенмен, шебер
қолданыс ... ... тұра ... ... тәнті боласыз. Бұлар
мамандарға ғана емес, тіл қолданушылардың ... ... ... ... ... де Байтұрсынұлының жасаған терминдері қазақ лексикасының бір
тармағы ретінде тұра қалды. Сөйтіп, ... ... 10-20 ... ... ... ... атаулар сол кездегі әдеби тіліміздің ... боп ... сол ... күні ... ... ... ... қолданылып
келеді. Және бір ғажабы, А.Байтұрсынұлы алып ... бұл ... ... ... көңілге күдік келтірген емес. Егер қадағалап қарасақ,
тіл білімінің терминдерінің көбі әу баста ... ... ... атауы
болған ғой. Сондықтан бұл ұғымдар талай талқыға ... ... деп ... ... ... бұл ... ... мәнде мызғымай тұр. Бұл жалпы
қолданыстағы сөздер мен олардың ... ... ... ... сәйкестік пен байланысты дәл байқаудан болса керек. Міне, осындай
сөздерді ол ... ... ... ... ... әлгі сәйкестік пен байланыстың мықты болғандығы соншама,
қазақ лингвистикасының бүкіл терминологиялық жүйесі сол бастапқы ... ... ... ... бері ... және ... ... сан
алуан өзгерістер болып жатса да, ол жасаған терминдердің бұлайша тұрақтылық
танытуы таң қалдырмай ... ... ... ... жасалған аталымдардың
жалпы терминология теориясы талаптарына сай дәлдігі мен ... ... ... ... ... ... ... тән
тәсілдермен жасалынуда.
Қазіргі зерттеушілерді сүйсіндіретіні - әрбір терминнің негізінде
байырғы ... ... ... қарамастан, сол байырғы сөздерінің екінші
терминологиялық мәнінің ... ... ... алып қашпай,
құрылымды жағынан табиғиланып, орфографиялық жазылымы тұрғысынан ... ... ... қолданыс қызметі жағынан дамудың өзгеше сапалы да жаңа жолына
түскен қазіргі қазақ ... ... ... ... ... терминдердің тәуелсіз мемлекеттер қауымдастығы және бүкіл ... үшін ... үлгі ... сөзсіз. Қазақ тіл білімі мен
әдебиеттану ғылымы терминологиясын жасауда ... ... ... әмбебаптығы оның жақсы ізденгіштігін байқатады.
Ұлттың тегін айқын танытып ... бұл сан ... ... әр ... кеңінен пайдалану нәтижесінде пайда болған А.Байтұрсынұлының
тамаша мұрасы болып табылады. Әсіресе, өте бай ... ... ... арқылы жасалған бұл сөздер ... ... ... [16, 4]. Біздің ... ... ... лексика-морфологиялық және морфологиялық-синтаксистік
тәсілдері басымдау тәрізді. Жаңа терминдердің бүкіл ... ... ... ... де, ол ... ... яғни мәтін
(текст) ішінде беріледі. Сөйтіп, оның бар мәністік өте айқын, анық ... ... ... жеке ... ... ... түрлендіруді қамтыса, ал морфологиялық-синтаксистік тәсіл
сөздерді біріктіру жағына бейім. А.Байтұрсынұлы бұл екі ... де ... ... ... ... қолданады. Әсіресе, оның сөзжасам
элементтері – қосымшаларды іске қосуы айырықша. Шынында, термин ... ... ... ... ... тілінің жалғамалы
құрылымы – ... ... ... ... Мұны ол ... ... анық ... отырады.
Термин жасаудағы өнімді тәсілдің бірі сөз тіркестіру болып ... мұны да өте ... ... ... бір компонентті терминдер ойдан
шықпай жатқан тұста, екі не үш ... ... сөз ... ... Осы ... жасалған терминдер саны едәуір. Міне, сондықтан
А.Байтұрсынұлы еңбектерінде ... ... көп ... ... ... ... біраз жайтты анықтауға болады. Әсіресе, бұлардың
лексика-семантикалық (мәністік) құрылымын жан-жақты ... ... ... ... ... ала ... барысында діл осы тектес
терминдердің лингвистика саласында молырақ кездесетінін байқадық.
Егер ... тіл ... ... ... ... ... мен интерноционалдық терминдер қабатын ... ... ... ... ... ... тіл лексикасын
терминдендіру ... ... ... А.Байтұрсынұлы тәжірибесін
зерттеудің маңызы зор. Мәселен, түбір сөз, туынды сөз, қос сөз, ... ... сан ... ... ... ... ... жалғау, одағай
дегендердің терминдендірілуі бұл саладағы тамаша үлгі ... ... ... терминжасамдағы өзіндік ерекшелігін танып-
білу үшін, сондай-ақ ... ... ... ... ... көзге
елестету үшін мынадай бірнеше міндетті орындауға тура келеді: ... ... ... ... және ... ... екіншіден, қазақ терминдерінің ерекшеліктерін
білдіретін кестесін жасау; ... ... ... ... ... ... жасап, терминжасамға қатыстырылған,
яғни сөз тудырушы морфемаларды топтастыру, сөйтіп, олардың қолданыстағы
алғашқы ... мен ... ... ... анықтау, қазақ тіл білімі
терминдерінің даму қарқынын зерттеу; А.Байтұрсынұлы терминдерінің қазіргі
тілші ғалымдар еңбектеріндегі қолданылу барысын ... ... ... ... ... ... синтаксистік тұрғыдағы қолданысы
мен семантикалық түрленуін байқау қажет.
А.Байтұрсынұлы ... ... ... бір қарағанда, оп-оңай болып
көрінгенмен, ол - өте күрделі де ... ... ... ... ... ... ... бұл іс оның күнделікті ... ... ... ... және ғылыми қызметімен тығыз байланысты
жүргізіліп отыруынан туындайды. А.Байтұрсынұлы үшін ең ...... ... мен ... ... ... ... қарапайым
лексикасына жақын болуы. Міне, сондықтан да бұларды игеру тіл қолданушылар
үшін онша ... ... ... ... ... ... ... дейінгі түсінікті ұстануы бүкіл терминология жүйесін жасауға
сеп болған сияқты. Ол ... ... не ... ... не ... ... ... емес. Оның исламдық ... ... ... ... ... ... терминологиялық әрекеттері болғаны
рас. Ондай ... ... ... ... ... ... ... бастағы лексикалық мағынасынан алшақтамайды. Нәтижеде лингвистикалық
жаңа терминдері және оның мағынасы көңілге тез ... ... ... Әлгі тірек сөздің тұрмыстық мағынасы терминологиялық мәні ... өте ... әрі ... болып отырады. Мұндай лингво-психологиялық
паралельдер оған қазақ оқырманы жаңа терминдерді өзінің сөйлеу ... ... ... үшін ... ... ... ... бұған қазақ
оқырмандарының оқу дәстүрінің жоқтығы және ... ... ... ... ... жатқаны да себеп болған сияқты. Жасалған ... ... ... ... ... ... болған сайын, ол
соғұрлым жеңіл игеріліп, тез қабылданып ... ... ... ... ... оқушылар сөздің әдепкі мәні мен оның ғылыми мағына ы
арасында болатын ... ... жаңа ... Сол ... ... ... ... тиянақты түрде талдау қажет ... ... ... ... ... ... ... мағыналық
ерекшеліктерінің дәйектілігін, олардың жасалу көздерін анықтау үшін ... ... ... тілге тиек етіп көрелік.
Жалпы, лингвистика терминологиясында А.Байтұрсынұлы «Тіл ... сөз, ... ... ... ... яғни олардың бір-біріне
өзара байланысты жиынтығы. Бұлар қазақ тұрмысындағы «мал (дене) мүшелері»
деген ... ... ... «Мал ... ... ... үлгі
компоненттерінің құрылымдық бірлігі толығымен екінші туынды жүйеге ауысады,
осының нәтижесінде жаңа пайда болған ... ... ... ... қалады.
«Текст» мәтін ұғымының «лингвистикалық единица» (жазылған бөлік емес)
екені А.Байтұрсынұлына сол жиырмасыншы жылдардың басында-ақ белгілі болған.
Ал қазіргі тіл білімінде ... ... ... бертінде ғана
қолданыла басталғанын ескерсек, А.Байтұрсынұлының зерттеушілік зердесі ... ... ... емес. Ол қазіргі тіл білімінде «лингвистикалық
единица» ретінде алынып жүрген «текске» тепе-тең «сөйлеу» ... ... ... тілі ... ... ... « ... тартып содан
кейін бірітіндеп оның, яғги сөйлеудің кіші бөлшектеріне ... ... – сөз – буын – ... деген жүйе сақталып отырады. Сөйтіп,
лингвистикалық талдаулар ірі ... ... Бұл ... оған ... ... ... «текстен» дыбыс, «әріптерге» дейінгі
бөлшектерін тауып, сипаттап беруге көмектескен.
Ал қазақ тілінің құрылымдық жүйесі әлі күнге кіші ... ... ... одан ары ірілеу лингвистикалық единицаларға ұластырылып
сипатталады. Әйтсе де ... ... ... ... ... ... ... болмаса керек. Өйткені мәтін ең ірі лингвистикалық
единица болып саналады да, өзгелері ... ... ... Бұлардың фонетика-грамматикалық белгілерінің бәрі осы ... ... ... анықталады. А.Байтұрсынұлы өзінің барлық ... өзі ... өзі ... тек осы ... ... ... ... отырсаңыз, А.Байтұрсынұлының өз кезеңіндегі лингвистикалық ой-
пікірді ғана емес, көп ... ... ... тіл ... ... ілгері оза ойлап отырғанын байқаймыз.
А.Байтұрсынұлының қай еңбегін қарасаңыз да, сол ... бел ... ... ... ... ... бірде-бір сілтеме жасамағаны
байқалады. Соған қарамастан, оның фонетикалық ұғымдар жүйесін соншама ... ... ... ... ... ... ... тұрғысынан
қарасаңыз, мүлтіксіз жасалған жұл жүйені көре отырып, бұл кісі кезінде
фонетика саласындағы лингвистикалық теория ... ... ... ... ... ойға қаласыз. Ғасыр басында фонология саласында әйгілі екі бағыт
(Москвалық және Санкт-Петербург мектебі) өмір кешкенін ... ... ... мұрасына ғылыми талдау жасағанда,
әрине, қазіргі лингвистика талаптары тұрғысынан қараймыз. Осы тұрғыдан
төмендегі мысалдар куә бола ... (бір ... ... ... буын болады).
Дыбыс (бір буынның ішінде бірнеше дыбым болады).
(Мәселен, не, же, ма, ат, аш ... ... ... бір ... ... әр ... екі-үш дыбыс бар).
Таңба, қарып (дыбыс таңбасын қарып деп атаймыз, ... ... ... ... ... бар ... айтқан сөз ішінде пәлен дыбыс бар дейміз).
Әрине, буын анықтамасын ... ... дөп бере ... ... ... мен ... бөлу ... көптеген мысалдар келтіре
отырып түсіндірілуі керемет. Дыбысқа берілетін анықтамасы да дәл.
Дыбыс пен қарып терминдерінің ... ... ... Қараңыз:
«Дыбыс пен қарып екеуі екі ... ... ... қатыстырып,
шатыстырмаққа тиіс. Дыбыс естілетін, көзге көрінбейтін ... ... ... ... ... біз бұл екеуінің табиғатын айны
қатесіз танимыз. Басқа да түсініктемеге назар аударалық [13, 39].
«Дәйекші» ... ... ... ... ... бір ... ... бар) да бұл атаудың жөнін білдіріп тұр.
Дауысты, дауыссыздар (дыбыстар дауысты, дауыссыз болады). ... ... ... ... ... жазу ... құру ... ғалым қазақ
тілінің дыбыстық жүйесін көп зерттеді. Зерттей отырып, А.Байтұрсынұлы қазақ
фонетикасына көптеген терминдерді енгізудің қажеттігін ... ... ... ... ... ... ... тұңғыш тіл маманы еді. Бұл турасында
филология ғылым докторы Р.Сыздықова «Оның ... ... ... ... ... қазақ тілінің өз мүмкіндіктерін пайдалануы болды,» - деп атап
көрсетеді. Оның терминдері өзінің ... ... ... атап ... ... ... категорияны дәл білдіреді. Қазақ ... ... ... әлі ... ... тіл ... ... дыбыстарды дауысты және дауыссыз деп бөледі. Дыбыстарды ... ... ... ... ... ... жоқ. ... ол дауысты дыбыстарды толық, шала толық, дауыстыларды, аңғал,
қымқыру; шала ... ауыз ... ... ... деп ... бөледі.
Бұл қазіргі қазақ тілінде мүлдем кездеспейді. Ал дауыссыздарды қатаң:
б,п,т,д,с,ш,ғ,к,қ,г; әрі ұяң ... деп ... ұяң ... мынадай түрлерін көрсетеді: /ымыралы: ж,р,з,л;/ ымырасыз м,н,ң:
Дауыссыздарды қатаң, ұяң деп бөлу ... ... ... де ... буыннан тұратыны, жазу жолына сыймаған ... ... ... ... ... ... да енгізген – А.Байтұрсынов.
А.Байтұрсынұлы дыбыстарды да терминдік жүйе арқылы анықтап түрлерін
көрсетеді. ... ... ... ... ... дыбыстар, қатаң
дауыссыздар, ұяң ... ... ... ... ... деп
саралаған. Осы аталған терминдердің ішінде ... ... ... ... ... ... тілінің дыбыстық жүйесін саралауға байланысты
туған бұл ... ... бәрі ... ... қалыптасып, тек ымыралы,
ымырасыз деген тәрізді сөздердің қолданысы ғана онша өрістей алмады. ... жеті ...... ... ... ... ... шығыс, көмектес
деген терминдер өзінің дәлдігімен, өміршеңдігімен мәңгі тұрақтанып ... ... ... ... ... ... деп ... Жалпы, бұл екеуі, яғни диакритика және көмекші белгілер дегендер
бір-бірен синоним болып ... ... біле тұра ... ... ... ... бере ... арабша белгіні дәйекше деп береді. Сол ... ... ... сақталған. Бәлкім, мұның қолданыста ыңғайлылығы
да әсер еткен болар оған. Шұбатылған емес, бір-ақ сөзбен өрнектелген ... ... ... тілі ... ... ... бөлу ісі ғұлама ғалым, біртуар тұлға
А.Байтұрсынұлы есіміне тығыз ... ... ... саналы құмыры ғасырлар
тоғысына сәйкес келген А.Байтұрсынұлының ХХ ... ... ... ... ... ... өміріндегі орны ерекше еді,
қоғамдық қайраткер ретінде ұлттың рухани ... бола ... ол ... ... ... ... сыбана кірісті. Ғалымның бұл тұстағы қазақ тіл
біліміндегі еңбегі тіпті айрықша болды, оның ... ... ... жазған
сауат ашу әліппесі, ... ... пән ... ... ... ... үшін маңызды жаңа белес болып табылады. А.Байтұрсынұлының «Тіл ... деп ... үш ... ... оқулығының морфологияға арналған
бөлімі алғаш рет 1914 ... ... ... бөлімі 1915 жылы,
синтаксиске арналған бөлімі 1916 жылы жарық көріп, ... ... ... ... ... ... басылып отырған. Қазақ тіліндегі сөздерді
тапқа бөлудің тұңғыш жүйесі және сәтті жүйесі ... осы ... ... ... ... ... ... атауыш сөздер, шылау
сөздер, одағай деп үлкен үш топқа бөледі. Алайда, ғалымның сөздерді ... ... ... ... ерте заман грамматистерінен бастау алатын, сөздерді
есім, етістік және жалғауыш деп ажыратуларының дәстүрлі жалғаы ... ... ... қазақ тілі сөздерін осылайша бөлуінің негізінде
қазіргі тіл ... ... ... және ... ... ... ... Ғалымның атауыш сөздер деп ... ... ... ... ... деп ... ... болып табылады [18, 8].
А.Байтұрсынұлы атауыш сөздер тобына зат есім, сын есім, сан есім,
есімдік, ... ал ... ... ... ... ... ... Автор одағайды сипаттауға арналған параграфты шылау сөздер
бөлімінде бергенмен, қорытынды ... ... ... де, ... ... ... ... бұлардан бөлек, ерекше тобы ретінде таниды [4, 197].
Бұның себебі де сөздерді ... ... ... ... ... ... ... әрбір сөз таптарына тікелей тоқталатаын болсақ: зат есімді
деректі, ... ... ... ... есім деп бөлу қазіргі қазақ тілінде де
кездеседі. Ал зат есімді ... 2/ ... 1/ Жай ... 2/ ... деп ... дәл ... мағынасы бірдей. Жалғауларын септік,
көптік деп қана көрсетеді.
Сын есімді 1/ тек сын, 2/ сыр сыны деп ... Ал ... ... ... ... ... ... Сыр сынына үш шырайды кіргізеді: 1/
жай шырай, 2/ талғаулы шырай, 3/ таңдаулы ... ... ... ... ... күшейтпелі шырай, жай шырай деп бөлінеді.
Сан есімдерді есептік, реттік деп бөледі. Қазіргі қазақ ... ... ... бөлінеді: есептік, реттік, жинақтық, болжалдық, топтау ... ... тек ... атап ... жіктеу, сілтеу, сұрау, танықтық есімдіктері деп бөлінеді. Ал
қазіргі қазақ тілінде есімдіктің жеті түрі бар. ... ... ... ... ... ... есімдіктерін атап көрсеткен.
Етістікті А.Байтұрсынов болымды, болымсыз, қосымша, есімше деп бөледі.
Бұл терминдерді қазіргі қазақ тілінде де қолданылады. Ахмет ... ... бар деп ... ... 1 ... ... 2/ салт ... 2/ ортақ етіс,
4/ өздік етіс, 5/ өзгелік етіс, 6/ белгілі етіс, 7/ ырықсыз етіс, 8/ ... 9/ ... ... 10/ өсіңкі етіс. Қазіргі қазақ тілінде 4 етіс бар.
Олар: өздік, өзгелік, ырықсыз, ортақ. Бұл атауларды да ... атап ... ... 14 рай бар деп ... Ал ... ... тілінде 4 түрлі
рай бар. Бұл төртеуінің атауын Ахмет атап кеткен. Олар: ашық рай, ... ... рай, ... рай. Тек ... ... ... ... билік рай
деп атаған.
А.Байтұрсынов үстеу, демеу және жалғау үшеуін ... ... деп ... енгізген. Ал қазіргі қазақ тілінде шылау өз алдыңа сөз табы, ... ... ... ... ... табылады. Сонымен бірге Ахмет Байтұрсынов
еліктеуіш сөздерді одағайдың бір түрі деп ... Ал ... ... ... ... ... сөз ... білімінде қолданылатын орыс және халықаралық терминдерді басқа
ғылымдар саласындағыдай қалай болса солай ала ... ... ... болу үшін ... жүйелі түрде қазақ тілінің өзіне тән байырғы
сөздер негізінде тыңнан жасауға ғалым көп күш салған. Қазақ ... ... ... ... ... ... бір ... түспей, үйлесім
таппай жатқан кездерде А.Байтұрсынұлының жаңашыл әрекеті түркологияда
ерекше көзге түскен еді. Оның ... да ... ... ... ... ... түсінікті терминдерін баста жеке мақалаларында, кейінірек
«Оқу ... «Тіл – ... деп ... (І. ...... ... ІІ.
Морфология – «сөз жүйесі», ІІІ. Синтаксис – ... ... «Тіл ... ... деп аталатын еңбектерінде кеңінен ... ... ... ... ... ... ... дыбыс, қатң дыбыс,
ұяң дыбыс, буын, сөз аяғы, сөз басы, қос сөз, туынды сөз, ... ... ... ... ...... ілік, барыс, табыс, жатыс, шығыс,
көмектес, зат есім, сын ... сан ... ... ... ... ... т.б. жүздеген лингвистикалық ... ... ... ... ... есімімен байланысты айтылады.
Синтаксис саласында А.Байтұрсынұлы жасап тілімізге енгізіп кеткен
бастауыш, баяндауыш, ... ... ... ... ... -уіш ... ... бар екені белгілі. Әскери іс
саласында –уыл /-уіл, -ауыл/-еуіл үлгісімен жасалған ... ... ... ... көне ... ... ене ... Мұндағы бір айта
кететін жайт соңғы үлгімен жасалған атаулар тілде дайын қалпында қолданысқа
ене бастағанымен, ... бұл ... ... ... жаңа ... ... ... саласында кейінгі жылдары –қыш/-кіш, ғыш/-гіш жұрнағы
арқылы жасалған терминдердің ... ... ... ... ... ... – электродвигатель, араластырғыш –
семститель, қыздырғыш – нагреватель, жайтартқыш – ... ауа ... ... ... – кондиционер, ауа үрлегіш – воздуходувка, бу
таратқыш – парораспеделитель, ......... ...... ...
золоуловитель , ағытқыш – расцепитель, оқшаулатқыш – изолятор, сақтандырғыш
– предохранитель т.б. ... Бұл ... ... ... осы ... ... тұрғандай негізінен орыс тіліндегі –тель
суффиксімен жасалған қосымшаларға ... ... ... ... бар. ... тіларалық сәйкестілік сақталған. Орыс тіліндегі
құрал-саймандар мен ... ... ... ... ... ... жасалған терминдер біздің тілімізде де дәл
сондай мағына беретін ... ... ... ... бұл ... ... ... терминдердің ықшамдылығымен, ... де ... де айту ... Біздіңше, бұл
терминжасам үлгісін тек энергетика саласында ғана емес, ... ... ... ... жіне ... ... өзге де ... заттық, нақты ұғымдарды атауда пайдалануға болады. Тек қазіргі
терминжасам тәжірибесінде орын алып ... ... бір ... ... барлық арнаулы салалардың терминдерін жасау кезінде соларды
ғана жаппай ... ... жол ... ... да ... шығармаған жөн.
Ұлт тіліндегі термин шығармашылығының жандана бастауына байланысты
бұрын бірен-саран ... ... ғана ... аса ... ... жұрнақтарды пайдалану арқылы жаңа терминдерді жасау ... ... Оған Ахаң ... ... мына ... ... және
есептеуіш техника терминдерін мысалға келтіруге болады. Талдауыш ... ...... ...... ...
сумматор, құжаттауыш – документатор, жинақтауыш – накопитель, ... ... ...... өңдеуіш – обработчик, модульдеуіш –
модулятор, маршруттауыш – маршрутизатор, ......... жоспарлауыш – планировщик, сипаттауыш – описатель,
есептеуіш – вычеслитель, вычеслительный ... ...... ... тіл ... ... ... қазақ тілі фонетикасы мен
грамматикасына қатысты категориялардың ... ... ... ... ... қолданып жүрген: зат есім, сын еісм, сан есім, есімдік, етістік,
одағай, үстеу, шылау, бастауыш, баяндауыш, сөйлем, ... сөз, ... леп ... ... белгісі деген т.т. сан алуан лингвистикалық ғылым
терминдердің баршасы А.Байтұрсыновтікі, - дейді.
Егер ... сөз ... ... ... ... зат ... ... жалқы есім, жалпы есім деп бөлу қазіргі қазақ тілінде де
кездеседі. Ал зат ... ... 2/ ... 1/ Жай ... 2/ ... - деп ... дәл ... мағынасы бірдей. Жалғауларын септік,
көптік деп қана көрсетеді.
Сын есімді 1/ тек сын, 2/ сыр сыны деп ... Ал ... ... сапалық, қатыстық болып келеді. Сыр сынына үш шырайды кіргізеді: ... ... 2/ ... ... 3/ таңдаулы шырай. Қазіргі қазақ тілінде
салыстырмалы шырай, күшейтпелі шырай, жай ... деп ... ... ... ... деп бөледі. Қазіргі қазақ тілінде сан
есім алтыға бөлінеді: есептік, ... ... ... топтау және
бөлшектік. А.Байтұрсыновта тек екеуі атап көрсетілген.
Есімдікті жіктеу, сілтеу, сұрау, танықтық ... деп ... ... ... ... ... жеті түрі бар. ... солардың ішіндегі
үшеуі: жіктеу, сілтеу, сұрау есімдіктерін атап көрсеткен.
Етістікті А.Байтұрсынов болымды, болымсыз, қосымша, есімше деп бөледі.
Бұл ... ... ... ... де ... ... ... 10
етіс бар деп көрсетеді: Олар: 1 /сабақты етіс, 2/ салт етіс, 2/ ортақ ... ... ... 5/ өзгелік етіс, 6/ белгілі етіс, 7/ ырықсыз етіс, 8/ шығыс
етіс, 9/ дүркінді етіс, 10/ ... ... ... ... ... 1 етіс бар.
Олар: сөздік, өзгелік, ырықсыз, ортақ. Бұл атауларды да ... атап ... ... 14 рай бар деп көрсетеді. Ал қазіргі қазақ тілінде 4 түрлі
рай бар. Бұл ... ... ... атап ... ... ашық рай, қалау рай,
бұйрық рай, шартты рай. Тек ... ... ... ... ... рай ... ... демеу және жалғау үшеуін шылау сөздер деп бір
топқа енгізген. Ал қазіргі қазақ тілінде ... өз ... сөз ... ... жалғау шылаудың түрлері болып табылады. Сонымен бірге Ахмет Байтұрсынов
еліктеуіш сөздерді одағайдың бір түрі деп ... Ал ... ... ... ... ... сөз таптары.
Сөйлем жүйесіндегі терминдердің барлығы да Ахмет Байтұрсынұлының 1925
жылы жарық көрген «Тіл құралы» атты оқулығынан басталып қолданылып ... ... да тек тіл ... ... дара лингвистикалық термин
болып табылады.
А.Байтұрсынұлы алғаш рет «тең байланыс», «кем ... ... ... Бұл ... ... орныға алмағанмен, құрмалас
компоненттерінің қазіргі салаласа, яғни тең ... ... және ... меңгеріле бағына байланысы кем байланысын – сол кезде-ақ дұрыс берен
еді. Құрмаласты ғалым «қиысқан құрмалас», «сыйысқан ... деп 2 ... де, ... ... салалас және сабақтас деген ... [19, 29]. ... ... құрмалас» деген қазіргі қазақ тілінде
қолданылып жүрген күрделенген жай сөйлем екендігі кейіннен дәлелденді.
А.Байтұрсынұлы құрмалас сөйлемдерді мағыналық ... ... ... ... ... ... қойылыңқы деген түрлерге бөлді.
Ғалым қазақ тіл ... ... ... ... ... оны ... топтастырып көрсетуге болады:
1. Түбір тұлғалы терминдер: сөз, ыбыс, әріп, емле, ұяң, ... ... ... синтетикалық тәсіл арқылы жасалған терминдер:
а) –лық, -лік, -дық, -дік, -тық, -тік: ... ... ... ... ... ... ... –лы, -лі, -ды, -ді, -ты, -ті: тұрлаулы, сұраулы, болымды, тәуелді,
толымды, дауысты, деректі, лепті, т.б.
б) ... -сіз: ... ... ... ... т.б.
в) –ша, -ше: сызықша, қосымша, көсемше, есімше, т.б.
г) –лас, -лес, -дас, -дес, -тас, -тес: құрмалас, салалас, ... –ыс, -іс: ... ... ... ... т.б.
д) –у: сөйлеу, жалғау, үстеу, атау, жіктеу, сілтеу, сұрау, қалау, т.б.
е) –ыш: бастауыш, баяндауыш, толықтауыш, анықтауыш, пысықтауыш, т.б.
Соңғы –ыш ... ... ... сөзжасам жүйесіне алғаш рет Ахмет
Байтұрсынұлы қосқан. Бұл ... ... сөз ... ең ... –шы, ... ... ... Ахаң –ыш жұрнағы арқылы тынды сөзге терминдік
мағына мен белгі дарыта білген.
3. Аналитикалық тәсіл арқылы ... ... қос ... ... көп нүкте, түбір сөз, туынды сөз, қос сөз, зат есім, сын есім, сан
есім, жалқы ... ... ... жай ... ... мүше, қыстырма сөз,
қаратпа сөз, жалаң сөйлем, сұраулы сөйлем, т.б.
Ахмет ... өз ... мол мұра ... ... Ол ... ... ... қазақша атау беруге тырысты. ... ... ... ... ... ... де болады.
Ахмет Байтұрсынов – қазақ тіл білімінде, жалпы түркітануда жаңа, нағыз
түркі ойлау-қабілеті негізінде ... ... ... ... ... ... ... зерттелу тарихында жаңа дәуірдің ұйытқысы,
негізін қалаушысы (әсіресе, дыбыс жүйесі, сингармониялық ... ... ... ... [20, 38].
2.3. Ахмет Байтұрсынұлы пайдаланған бірегей терминдер
А.Байтұрсынұлы ... ... ... ... ... ... ... Мәселен, А.Байтұрсынұлы дауысты дыбыстар құрамында
шала дауысты дегенді бөліп қараса, а. е, ы дыбыстарын ауыз ... ... деп ... Ал, о, ұ ... ауыз ... ... қымқырындысы
десе, и, у дыбыстарын ауыз арқылы өтетін именіштілер деп, п, б ... ... деп ... жасаған терминдер жүйесінің кестесіне назар аударалық.
№ 1 – ... ... ... ... ... жүйесі
жуан жіңішке
езулік еріндік
№ 2 – кесте
Дыбыс жүйесі, сөз жүйесі, сөйлем жүйесі. Бастауыш мектепте ... ... үш ... ... ... 1) ... жүйесі мен түрлері. 2) сөз
жүйесі мен түрлері. 3) сөйлем жүйесі мен түрлері.
Түбіршік тіл, жалғамалы тіл, ... тіл. ... ... ... үшке ... 1) ... тіл. 2) ... тіл. 3) қопармалы
тіл.
Сөйлем. Жоғарыда ... екі ... ... – бір ... бірнеше сөйлем болатындығы.
Буын. Бір сөздің ішінде бірнеше буын болады.
Жарты дауысты дыбыс. ... ... ... ... ... ... таңбаларын айыру.
Сөйлеу. Дағдыландыру: төменде жазылған сөйлеулердің ... неше ... ... ... балаларды дағдыландыру.
Ымыралы дыбыс. Дағдыландыру: төмендегі сөздердің ішіндегі ымырылы
дыбыстардың таңбаларын айыру.
Қосалқы сөз. ... сөз ... өз ... мағынасы кем, басқа
сөздің маңайында тұрғанда ғана мағына шығатын сөз.
Демеу. Сөз артынан жалғанатын ... ... ... ... ... тіл. ... тіл ... қалпынан өзгерілмей жұмсалады,
мәселен, қытай, жапон тілдері.
Жалғамалы тіл. Жалғамалы тіл сөздің аяғына жалғау қосылып ... ... ... ... тіл. ... тіл сөз ... ... өзгерілетін тіл,
мәселен, орыс тілі, араб тілі.
Сызықша. Төмендегі сөздерді буынға ... ... ... ... ... сөздердің буындарында неше қарыптан бар екенін айыру.
Дауысты. Төмендегі сөздерді буынға бөліп, буын ... ... ... ... көрсету.
Дауыссыз. Төмендегі сөздерді буынға бөліп, буын ішіндегі ... ... ... ... ... ... ... сөздердің ішіндегі жарты ... ... ... ... ... сөздердің ішіндегі қатаң дыбыстардың таңбаларын
айырту.
Ұяң. Төмендегі сөздердің ішіндегі ұяң дыбыстардың таңбаларының астын
сызып ... ... ... ... ... ымыралы дыбыстардың
таңбаларын айырту.
Ымырасыз дыбыс. Төмендегі сөздердің ішіндегі ... ... ... ... дегеніміз – сөз емес, сөзге жалғанатын буындар.
Демеу. Сөз артынан жалғанатын демеулер ... ... ... ... оңай демеулер түбір сөз бен жалғаудың ... ... ... ... ... ... жалғаумен бірге жазылады.
Үндестік заңы. Үндестік заңына келмейтін «гер», «дікі», «паз» сықылды
жұрнақтар түбір сөзге қосылып жазылады.
Түбір сөз. ... ... ... «м» жұрнағын жалғатып, туынды сөз
еткізу.
Туынды сөз. Төмендегі сөздерге «ынды» жұрнағын жалғатып, туынды сөз
істету.
Зат есім. Осындай нәрсенің өзін ... ... зат есім ... ... Осындай нәрселерің сынын көрсететін сөздер сын есім ... ... ... осы ... ... ... деген сұрауға жауап болатын
және нәрсенің санын көрсететін сөздерді сан есім ... ... ... ... есімдік сөздерді ажырату.
Етістік. Төмендегі сөздерді көшіріп, етістік сөздерінің астын сызып
көрсетіңдер.
Үстеу. Осындай сөз ... ... ... ... ... ... ... сөз. Төмендегі сөйлемдерді көшіріп, ішіндегі демеу сөздердің
астын ... бұл ... ұлы ... ... ... анықтай түсетін
кейбір өзіндік үлгілерін ғана көрсеттік. Осының ... тіл ... ... оны ... ... ... қолдана білетін жанның шеберлігін
тануға болады. Әсіресе, байырғы сөздеріміздің бойындағы терминденуге бейім
қасиеттерін дәл ... ... ... ... ... жоқ өнеге
жасайды. Көп жылдар бойы тасада қалып, тұмшаланып келген бұл үлгіні ... ... де ... ... болады. Қазіргі қазақ тілінің
терминдер, ... ... ... бұл ... - үлгі деп
білеміз.
Біз жоғарыдағы мысалдарды белгілі бір мақсат көздеп беріп отырмыз.
Сондағы көздегеніміз ... ... ... ... сол қалпында оқырманға ұсынып ой ... ... ... ... бұдан асқан үлгі табу қиын. Әрбір сөзге нақты
арнайы қызмет жүктей отырып, ол ... ... ... ... ... ... ұлттық ғылым, білім тілінің қамын жеген маман Байтұрсынұлы
тәжірибесіне ... ... ... Әсіресе, бүгінгідей термин сөзге
мұқтаждықтың үдеп тұрған сәтінде Байтұрсынұлы үлгісі ... ... ... ... болса керек.
Ғалым Ш.Құрманбайұлы өз еңбегінде ... ... ... келтіреді: «Терминологиямыздың негізгі бөлігін ... ... ... ... ... ... ... біздің біздің
жағдайымызда ұлт тілінде термин жасауға айырықша мән берілуі керек. Бірақ
ұлт тілінде жасалған екен деп ... ... ... онды-сонды
қолдана беретін болсақ, жетілдірілген терминологиялық жүйе қалыптастырудың
орнына жүйесіздік тудыруымыз әбден мүмкін. ... ... ... ... бірі ... туралы айтқанда, басын ашып айта кететін
әселе бар. Осы соңғы он-он бес жыл ... ... ... немесе
терминжасамның өзге тәсілдерімен жаңа ... ... ... ... орай ... тіл мамандары мен әр түрлі мамандық иелері қазақ
тілінде термин ... ... ... ... ... пікір айтып
жүр. Бұл пікірмен мүлде келісуге болмайды. Мәселенің ... ... ... пікір айтудың орынсыз екенін йтқымыз ... ... ... ... – термин жасаушы маманның ... ... яғни ... айтқанда, оның ... ... ... ... ... ... ұлт тілінде де ұғымдар
жүйесінің өзіндік ерекшеігін дәл көрсетіп бере алатын тілдік тұрғыдан ... ... ... ... ... ... оның жарқын
үлгісін кезінде ғұлама ғылымымыз А.Байтұрсынұлы жасаған тіл ... ... ... анық ... ... ... ... (модельдерге) назар аударып көрелік:
АЗАПТАН+
БАЙЛАНЫС+
МАРҚАЙ+
НАЛ+ ... ... ... ... ... бұл ... ... ... ... терминдердің
бірнеше үлгісін ғана көрсеттік. Берілген үлгімен жасалған терминдердің
бәрін қамтуды да мақсат етпедіе. Мәселен, ... үлгі ... ... ... БАСТА+МА, ҚЫЗДЫР+МА, ЕРМЕКТЕ+МЕ, ҰСЫН+БА, ҚОРЫТ+ПА
сияқты, ал ... ... ... ... ... тәрізді
терминдермен толықтыра беруге болады. ... ... ... ... ... ... ... Олар терминдену жолымен
өздерімен бір үлгіде жасалған терминдер қатарына ... ... ... ... ... ... ШИЕЛІНІС, ТАРТЫС терминдерін жатқызуға
болады.
А.Байтұрсынұлы жасаған терминдердің ішінде мұндай бір ... ... ... Ол ... ... арқауы боларлық мәселе.
Осында берілген бірнеше мысал арқылы ғана ұлт тілінде термин жасау жолымен
де ұғымдар ... ... ... ... ... болатындығын байқау қиынға соқпайды. Осы ... ... ... үлес ... ... ... ... жүйеге
байланысты, оған бағынышты болуы керектігі туралы айта келіп, «Терминдер
өздері белгілейтін заттар мен ... ... ... ... ... ... ... орынды айтылғанына тағы да көз жеткіземіз.
Кейінгі жылдары да бұл тәрізді бір ... ... ... ... бере алатын үлгілес терминдердің жасалып жүргендігін
айту керек. Мысал, ... ... ... ... ... жасаған
фонетика терминдерін жатқызуға болады. Олар –м, -ым, -ім ... ... ... терминдер:
АЙТЫЛ+ - ... ЫМ - ... - ... ... ІМ ... ... қатарына үндесім (сингормонизм), жуысым (щелинность),
тоғысым (смычка) сияқты терминдер де кіреді.
Мұндай терминдерді ... ... ... тұр ... негізіміз жоқ. Сондықтан да термин жасауға жауапкершіліксіз қарау
салдырынан сәтсіз жасалған ... ... ... ... ... ... ... жасау жүйесіздік иуғызады деген пікірді ... ... ...... ... ... жасай
алмаудан, ұлт тілінің мүмкіндігін дұрыс пайдаланбаудан, терминологиялық
жұмыстарды кәсіби деңгейде жүргізе ... ... ... [21, ... «Тіл – ... ... тілінің сарфы 2 жылдық) атты
еңбегінде ... ... ... ... ... болады:
1) сөйлем бөлімдер (зат есім); 2) тәуелдік қалыбы; 3) ... ... 4) зат ... ... ... 5) сын есім (жай сын); 6) ... (жай ... 7) етістер (сабақты, салт, ортақ, ... ... ... ... 8) рай ... билік, ашық, шартты, ереуіл,
реніш, қалау, сенімді, ... ... мұң, ... ... ... ... ... 10) жалғаулар; 11) етістіктен туған сөздер; 12) үстеу
(нақтылау, ... ... ... ... 13) ... ... 15) одағай [22, 64].
Сонымен, біз бұл тарауда термин мәселесінің жалпы тіл білімі ... ... ... жайын барлай отырып, термин сөздерінің не
екені, бұл жөнінде Еуропа тіл білімпаздары мен ... ... ... оған қолайлы шарттар.туралы сөз қозғадық. Ол – қоғам дамуына ... ... және ... ... ...... ... септік жасайтын арнайы лексика. Атап айтсақ, терми баспасөздің,
білімнің, ғылымының, яғни ... ... ... ... ... ... ол өз-өзінен келіп сол ... ... ... ... ... осы ... ... өмір сүруі үшін белгілі ... ... даму ... өтуі ... ретте қазақ тіл білімінің тарихында теңдесі жоқ үлгі қалдырған
ғажап лингвист, тамаша ... ... ... ... ... ... Байтұрсынұлының есімін ерекше ... ... ... ... мәністік қауқарының күшеюі, байырғы лексикамыздың терминдік
сипатының кеңеюі алдымен ... ... ... Ол жасаған
тіл білімітерминологиялық лексикасы мен әдебиеттану ғылымының ... ... ... ... ... өтеп ... ... үздіксіз
өрістеп отырған терминологиялық процесте бұл әлі күнге теңдесі ... ... ... осы ... әлі ... дәрежеде тұтынылмай
отыруында. Бұдан былайғы жердегі мақсат осы А.Байтұрсынұлының үлгісін жаңа
заман талабын ескере отырып, саналы түрде тиімді ... ... ... термин дегеніміз ғылым мен техниканың сан саласында пайда болып,
қолданылатын арнайы лексика. Оған ... ... ... ... ... бір мағыналық. Олар құрылымы жағынан, негізінен, тілдік ... емес ... ... ... ... терминдерге түбір, туынды түбір,
күрделі, қысқарған тіркесті терминдер жатады. Ал ... емес ... – неше ... ... белгі, графикалық символдар, математикалық,
физикалық, химиялық формулалар және цифрлар.
Ахмет ... ... ... ... ... ... тамырлас: «А.Байтұрсынов – қазақ ... ... ... ... жасап, оның ғылыми терминдерін қалыптастырып,
сөйтіп, тіліміз туралы берік негізін қалаған ғалым ғана емес, сонымен ... ... ... ... ... ... игі әсер еткен
ғалым» [23, 247].
2.4. Әдебиеттануға Ахмет Байтұрсынұлы енгізген ... ... ... ... сөз еткенде ерекше көңіл
аударатын тағы бір мәселе – ол ... ... ... Бұл – өз
алдына кеңінен әңгіме ететін тақырып. Бұлардағы терминге қойылатын ...... ... ... үйлесімі, яғни
сөздің атауыштық (номинативтік) қасиеті мен ұғымдық мазмұны бірі-біріне сай
келуі дегенді қадағалау ... ғана ... ... ... тұрған сөздің
сыртқы тұрпатының қалай берілгендігіне де назар аудару ... ... ... да Ахаң ... ... иек ... интертерминдердің қазақша баламасын ұсынған. Мысалы, мәндес
сөздер (синоним), айқындау ... осы ... ... құралдарының
барлығы да қазақша берілген. Бұл – әбден қисынды. Қазақта өнер алды – ... ... әсем өнер ... ... ұғымдар мен олардың атаулары –
қазақ үшін кәнігі ... ... ... ... осы ... ... тапқан.
«Әдебиет танытқыш» деген еңбегін мектептің жоғарғы ... ... оқу ... ... ... ... деп те, ... ғылыми жұмыс деп те тануға болады. Осы еңбегінің бір бетін
автор: «Тіл тазалығы» деген тақырыпшаға арнап, ... ... ... ... ... уақытта біз қазақ сөзін ескі, жаңа деп ... сөз екен деп, ол ... ... ... ... ... ... мықтап қашатынымыз жатшылық (жат сөзділік)», - деп пікір айтқаны
белгілі. Бұл тұжырым қазақ ... ... ... ... ... Тіл ... көркем әдебиет те – нағыз ұлттық дүниелер, ... Ал ... ... ... ... оның заттарды
ғана емес, ұғымдарды білдіруге келгенде ана ... сөз ... ... ... ... ... ... бұл пікірін осы тұрғыдан
келгенде қостауымыз да уәжді. Егер А.Байтұрсынұлы ғылымның ... ... ... ... ... химия, физика, алгебра, геометрия
сияқты пәндерден мектептің жоғарғы ... мен ... ... мектепте
жеке пән ретінде оқытылмайтыны белгілі) жоғары оқу орындарында ... ... ... ... тұңғыш зерттеу жұмысының үлгілерін
ұсынған болса, ең қажет, қазақша ... таба ... ... ... ... қашуды ұсынбас еді. Оның үстіне «жат ... тек ... ғана ... ... ... тіршілігіне, оның материалдық, рухани
мәдени болмысына қатысты ... да ... ... ... ... ең ... сонымен
қатар айрықша тиянақталған тұжырымды еңбегі «Әдебиет танытқыш». «Әдебиет
танытқыш» алғаш рет 1926 жылы ... ... ... ал 1989 ... ... ал 1991 жылы ... ... жарық көрді.
Қазақ әдебиетінің тарихын дәуірге бөліп көрсеткен Ахмет Байтұрсынұлы
еді. Мысалы, хисса, ... ... ... ... ... ... ... әдебиетіне жатқызады.
А.Байтұрсынұлының «Әдебиет танытқышындағы» термин сөздердің басым
көпшілігі, ... ... ... ... ... ... ... ретінде
еніп кетті.
Ахмет Байтұрсынұлытың ғалым-теоретик, эстетик-сыншы тұлғасын ... ... ... жаңашыл туындысы Ташкентте 1926 жылы “Әдебиет
танытқыш” (“Теория словестности”) деген атпен басылған. Араға ... ... ... ұсталып кеткен соң, бұл еңбек көпшілік ... мол ... ... ... ... ... ... негізі,
методологиялық арналары, басты-басты терминдері мен категориялары ... ... ... ... ... ... өзіне тән жанрлық формаларын
топтап, жіктеп берудегі ... ... таң ... ......... драманы – айтыс деп бір қайтарып алып, сала-салаға
жіктеп ... ... ... ... ... ... әңгіме,
саясат шешен сөз, билік шешен сөз, қошемет шешен сөз, білімір шешен сөз,
уағыз, көсемсөз (публицистика). Ауыз ... ... ... ... ... ... өлең, жұмбақ, жаңылтпаш, бас қатырғыш – бұлар
бір топ. Батырлар жыры, тарихи жыр, айтыс ... үгіт ... ... ...
бұлар екінші топ. Мысал, ділмар сөз (афоризм), тақпақ, мақал, мәтел – бұлар
үшінші топ. Тойбастар, жар-жар, неке ... ... ... ... ... ... ... топ. Жын шақыру, құрт шақыру, дерт көшіру, бесік жыр –
бұлар бесінші топ. Сан ... ... ... ... ... беретін сауықтама, зауықтама, сарындама, салттама, ғұрыптама,
қалыптама деген терминдер қазіргі ұғымымызға өзі сұранып тұр.
Қазақ ... ... ... де ... жатқан жаңалық бар. Хисса,
хикаят, насихат, мінажат, мақтау, даттау, шығармаларды діндар ... ... ... ... ... ұлы ... ... ұзақ
әңгіме (повесть), әңгіме кірмек. Лирика түрлерін саф ... ... ... ... ... ... толғау, сұқтаныс толғау,
(даттау, қаралау, наз) деп жіктеу, мазақ, мысқыл, қулық, ... әзіл ... ... ... ... ... ... деп таратып
әкетуге де қайран ... ... ... ... ... ... ... әдеби тілімізге, ғылыми оралымға кезінде кіргенін айта ... ... ... ... ... әлі де ... түсетін тамаша
қазына, ересен тапқырлықтар бар екенін ... ... ... Ахмет
Байтұрсынұлы қазақ әдебиеттану ғылымының негізін салған, ... ... ... ғалым екендігін мойындамау шындық алдындағы қиянат болар
еді.
Ахмет Байтұрсынұлының әдеби-ғылыми мұрасының ішіндегі ең көлемді және
айрықша тиянақталған тұжырымды ...... ... Шолу ... ... бұл ... дәлді зерттеліп, әділ бағасын әлі алған жоқ.
Бірден айту керек, “Әдебиет ...... ... танымын, әдебиетшілік көзқарасын, сыншылық
келбетін толық ... ... ... ... ... ерекше зор,
айтылған ойларының тереңдігі мен ... ... ... да қызмет
ететін, ешқашан маңызын жоймайтын қымбат, асыл ... ... ... ... қолданып жүрген негізгі терминдер, категориялар, ұғымдардың
қазақша өте дәл, ықшам, оңтайлы баламаларының ... ... ... ... ... ... ашып ... уақыт жетті. Бұл ретте, Ахмет
Байтұрсынұлы – тіл терминдерін жасауда қандай ... ... ... ... ... ... ... да сондай кемеңгер,
данышпан.
Бұл еңбекте Ахмет Байтұрсынұлы фольклорлық, әдеби текстерді талдаудың,
жанрлық түрлерге ат қойып, анықтама берудің ... ... ... дамудың
болашағын көрсете алатын асқан сыншы, өмір, қоғам, адам табиғаты жөнінде
терең пікір ... ұлы ... ... көрсетті. Ерекше қуанарлық нәрсе,
жазылғанына 70 жыл өткен ... дәл ... ... ... болып
отырғандығында. Оның қай бетін ашып оқысаң да, көкейге қона кетеді. Ахмет
Байтұрсынұлы “Әдебиет танытқыш” ... ... ... ... ... әдебиетін, қазақ жазба әдебиетін, оның сан алуан ... ... ... ... ... сүйенгені туралы мәлімет, дерек келтірмейді.
Ең алдымен ғалымның әдебиет теориясы, сыны, тарихы, текстологиясы, ... ... ... ... ... ... ... терең
таныстығы айқын аңғарылады. Қоғамдық, ... ... ... ... ... отырады.
Өнер тарауларын сәулет (архитектура), сымбат ... ... әуез ... сөз ... өнері деп даралап, әрқайсысына
дәлді анықтама беруінен, сөз жоқ, неміс ғалымы Лессингтің ... ... ... ... ... еді. Сол ... әдебиет тектерін
таратқанда, ішкі ғалам (субъективті әлем), тиіс ... ... ... ... ұғымдарын пайдалану ескідегі Аристотель, кейінгі Гегель,
бергідегі Белинский, Веселовский концепцияларын еске ... Ал ... ... топтау тәсілдерінен орыстың дәстүрлі фольклоршыларының
сабағы аңғарылады. Бір ерекше жәйт, А.Байтұрсынұлы ұзақ-ұзақ цитата алып,
өзгелерден бәтуа ... ... ... ... ... ... ... Дәлірек айтқанда, “Әдебиет танытқышта” пәленшекең айтты деген бірде-
бір пікір, тұжырымға ... ... ... ... ... көркем сөз өнерінің тарауларын жеке-
жеке ерекшелеп көрсетіп, сөз өнері, шығарма сөздің ақылға, ... ... ... ... ... ... ... ойлау, ұқсату, бейнелеу,
суреттеу, түю, талғаудың айырмасын анықтап, тақырып, жоспар, түр дегендерді
түсіндіріп, ... ... ... ... пайымдау деп үшке бөледі.
Бұларды түсіндіру үшін ... ... ... ... ... “Жәнібек батыр” аңыз әңгімесі мысалға алынған.
“Әдебиет танытқыштың” бірінші бөлімі “Сөз өнерінің ғылымы” деп аталып,
бірнеше шағын бөлімшелерге, баптарға ... ... ... ... қаралады.
Ең алдымен тіл, сөз өнері, шығарма дегеніміз не деген сұрауларға,
ғылыми ... ... ... анықтама беріледі. Автор сөз өнері ғылымын: 1)
шығарманың тілінің ғылымы; 2) шығарманың ... ... деп ... ... Тіл өңі жағынан тіл я лұғат қисыны деп, ... ... қара ... ... сөз жүйесі деп екіге бөледі.
Автор сөз өнерін үй қалау өнерімен өте ... ... ... ... ... ... ... тілі екі түрлі болатындығын ... олар ... – ақын ... ... ... тіл. Сөз ... болу үшін түрлі
жалғау, жұрнақ, жалғаулықты жақсы білу, өз ... ... ... ... ... орналастыру, құрмаластыру, орналастыру шарттары ... Тіл ... ... ... ол үшін орыстың жақсы жазушылары
қойған талаптарды үлгі етіп алған. Олар:
— Ескірген сөздерге ... ... ... ... қашу;
— Өз тілінде бар сөздің орнына басқа жұрттан сөз алудан қашу;
— Жергілікті сөздерге, яғни бір жерде айтылып, бір ... ... ... ... “Біз сияқты мәдениет жемісіне жаңа аузы тиген жұрт,
өз тілінде жоқ деп, мәдени жұрттардың тіліндегі даяр ... ... ... мен жат ... ... ... ақырында ана тілінің
қайда кеткенін білмей, ... ... ... ... мәдени жұрттардың
тіліндегі әдебиеттерін, ғылым кітаптарын қазақ ... ... ... ... ... ана ... қарастырып сөз табуымыз
керек”, - деген ұлы талабын өзі нақты іске асырды.
“Әдебиет ... ... ... ... бірі – қара сөз ... сөз ... ғылым мен әдебиеттің айырмасы. А.Байтұрсынұлы
қазақта ... бола ... ... ... тауып, не өз жанынан
жаңадан сөз жасай отырып, өте күрделі ғылыми, философиялық, ... ... қиын ... ... ... береді.
Ғалым жер жүзі жұрттарының тілдеріндегі шығармалардың бір-біріне ұқсас
болып келу ... ... ... ... туатындығын
кеңінен дәлелдейді. Адамзаттың балалық шағындағы табиғат құбылыстарын
кереметке жору, жоққа ... дәу, ... ... ... секілділерден
қорқып, пері-періштеге, аруаққа сену салдарынан туған шығармаларға баға
береді. Жазу-сызу жоқ дәуірде ... ... ... ... көшуі, батырлар жырының бір адамның сөз болудан шығып, ... ... ... болу себептері айтылады, “Қобыланды батыр”,
“Алпамыс батыр” сияқты жырлар ... ... ... ... ... ... ... өң беріп, құбылтуына орай жалпылық сипат алатынын
түсіндіреді, ... неге ... ... ... әдебиеті есептелетінін
анықтап береді. Осы тұста Ахмет Байтұрсынұлы былай ... ... ... әдебиетті) ауыз сөз деп қана атап, жазба ... ... ғана ... бар. ... ... да асыл сөздің бәрі де тілдегі
әдебиет есебінде жүріледі”
Батырлар жырының азайып бара жатқанын автор қазақ ... ... ... ... ... өлең ... ... айналатынын, рухы, көркі жоғалып, құр сүлдесі қалатынын ескертіп,
сондықтан жыршылар жоғалмай ... ... ... ... ... ел ... халық алдындағы борышы деп көрсетеді. “Қарақыпшақ ... ... ... ... ... “Ер ... “Ер Сайын”, “Едіге”,
“Қамбар” қазақ арасында көп айтылатын жырлар ретінде көрсетіледі. “Тарихи
жыр” деп тарихта бар, ... ... ... өлеңмен шығарған сөздері
айтылады” деп анықтама беріледі де, ... ... ... ... ... ... ... Айтыс өлеңдердің
ерекшелігін екі палуанның күрескенімен, екі ... ... ... ... тақырып ретінде жұрттың, ұлттың, ... ... ... жерлері алынатындығы, жазу жайылған сайын
айтыстың азаятыны аңғартылады. “Кеншімбай мен Ақсұлу”, ... пен ... мен ... ... мен Айқын” айтыстарының жалпы сипаты
көрсетіледі.
Толғау, терме – қазіргі әдебиеттануда бар терминдер, ал үгіт ... өлең – ... ... ... ... ... дәл де ... ұғымдар. Сарындама сөздерді салт сөзі, ғұрып сөзі, қалып ... үшке ... әрі ... тағы да ... ... ... ... сөзі (афоризм), тақпақ, мақал-мәтел, ғұрып
сөзі: тойбастар, жар-жар, беташар, неке ... ... ... ... сөзі: жын шақыру, құрт ... дерт ... ... жыры болып
бөлінеді. Әрқайсысының анықтамасы және нақты мысалы ... ... жаңа ... ... болуы туралы пікірлерін
дамыта келіп, ... ... ... ... ... ... ... тұжырымдар
жасайды. Мұсылман дінінің күшімен енген араб, парсы ... ... ... ... ауысуы, шығарманың жаңа ... ... ... ... соны ... ... етуі ... дәлелденеді.
Ал қазақ жерінің отарлануынан кейінгі орыс әсері, Еуропа ... ... ... ... ... ... әдебиеттегі
өзгерістердің туғанын А.Байтұрсынұлы жаңа бағыттар, жаңа ... ... ... ... ... ... ... бір тарауы жазба әдебиет мәселелеріне
арналған. Ахмет Байтұрсынұлы негізінен ... ... ... ... ... ... ... деп айтады. Жазудың қазаққа дін арқылы
келгенін кеңінен ұқтыра ... осы ... ... ноғай молдалардың
дін шарттарын, шариғат бұйрықтарын өлең ... ... ... ... ақын болмағандықтан, әңгіменің қисынымен қызықтырып,
тамұқ азабымен қорқытып, жұмақ рахатымен үміттендіргенін ... ... ... ... Ақмолда секілді ірі ақындарды көрсетеді.
“Зарқұм”, “Сал-сал”, “Сейфұл-Мәлік” секілді қиссалар аталып, ... ... ... мен ... ... ... ... Молда-
Мұса шығармалары талданады.
Жазба әдебиеттің бір кезеңін діндар дәуір, ... ... ... ... ... сындар дәуір деп алған, Ахмет Байтұрсынұлы жаңа әдеби
дамуға ... ... ... ... пікір-байламдар
түйеді. Сындар дәуір ұғымына автор бір жағынан сын арқылы шыққан, екінші
жағынан ... ... ... ... ... ... ... сыйдырады. Асыл сөз жасаудағы білімнің, үлгінің қызметін ашады
да мынадай қорытынды жасайды: “Қазақ ақындарының өздерінің де, ... ... ... жаман әдеттері өнерпаз Еуропа жұртының сындар
әдебиетін көргеннен кейін байқалып көзге ... ... ... ғана ... ... ... қазақ әдебиетінің сүйегін асылдандырып, тұлғасын
түзетушілер шыға бастаған”.
Қазақ әдебиетінің ... ... ... ... болған Абай
шығармалары екенін, сындар дәуірдің басы Абайдан басталатынын кесіп-пішіп
тиянақтайды. Абайдың сөзге ... ... ... ... анықтағаны “Өлең сөздің патшасы – сөз сарасы” өлеңін мысалға
келтіру арқылы ... ... ... жаңа ... ... ... үлгінің, ықпалдың, әсердің рөлін айта келіп: “Қазақтың
сындар әдебиеті Еуропа үлгісімен келе жатыр. Және сол ... ... ... ... ... сөз ... бізде әлі түгенделіп жеткен
жоқ. Бірақ қазір болмағанмен, ілгеріде ... ...... ... ... әдебиеттің сындар дәуірінің дарынды сөздерін автор үш топқа
бөліп қарайды, олар: 1. Әуезе. 2. Толғау. 3. ... ... ... ... ...... ... драма. Әуезенің түрлері
былай бөлінеді: 1) Ертегі жыр; 2) Тарихи жыр; 3) Әуезе жыр; 4) Ұлы ... 5) Ұзақ сөз; 6) Ұзақ ... 7) ... сөз; 8) ... 9) ... ... зерттеуші “Ұлы әңгіме, яғни роман деп тұрмыс сарынын
түптеп, терең қарап әңгімелеп, түгел түрде суреттеп көрсететін ... ... ... жасайды да, жанрдың негізгі белгілерін тұтас
түгелдеп береді.
Роман тақырыбы, уақиға және ... ұлы ... мен кіші ... ... ... ... іштен туатындығы, оның
өзгеруіндегі үй-іші, ... ... ... деген мәселелерді айта
келіп, ақырында автор негізгі ойын ... ... ... ... ... ... “Ұлы әңгімеге жан беретін адамның ісі
болғандықтан, мінезіне кейіп беретін тәрбие ... ... ... ұлы, кіші ... ірі-ұсақ істері болғандықтан, ол істері біріне-
бірі ұласып, біріне-бірі оралып, байланысып жатқандықтан, осының бәрін
суреттеп ... оңай ...... роман жанрының табиғатын ашатын терең
ой қорытады. ... әлі ұлы ... жоқ деп ... Міржақыптың “Бақытсыз
Жамалын” өресі мен өрісі шағын болғандықтан ұзақ әңгімеге жатқызады. Ұсақ
әңгіме ретінде Мұхтардың ... ... ... ... кооперация
ашылды”, “Автономия”, Міржақыптың “Қызыл қашар”, Бейімбеттің “Айт күні”
шығармалары мысалға келтіріледі. Әуезе жыр үлгілері қатарында ... ... ... жаза”, “Қалқаман - Мамыр”, Мағжанның
“Батыр Баян” (кітапта “Батыр Баян” деп ... ... ал аңыз ... ... ... ... ... “Данышпан Аликтің ажалы”,
Абайдың “Ескендір” туындылары берілген.
Ахмет Байтұрсынұлы лириканы – ... деп ... осы ... ... қыр-
сырын ерекше тиянақты талдап, орасан терең пікірлер ... ... ... ... ... ... ... бажайлай жеткізеді.
Ықшамдап, жинақтап айтқанда Ахмет Байтұрсынұлы лирикаға (толғауға) мынадай
шарттар қояды:
1. ІШКІ ШАРТЫ: а) Толғау жалпы ... ... ... Ақын ... да өз
көңілінің күйін айтады. Бірақ ол күй өзгеге түсінікті болуы ... ... ... ... әсер ете ... ... шын ... болуы тиіс. Өтірік жай сөзге де жараспайды. Толғау
сияқты сырлы ... ... ... ... ... Сондықтан күйлі
толғау көңілде шын болған күйден шығу керек. ... ... ... ... ... көбі ... ... кетуі шын көңілден шын
толғау болып шықпағандықтан;
б) толғау таза болуы тиіс – нас, былғаныш, нәжіс әдемі ... ... ... әсер ... Толғау сөзге былғаныш сөз, былғаныш ... о да ... әсер ... ... ... ... күйінен хабар беруі тиіс. Көңілдің бер
жағынан шыққан сөздердің әсері оқушының көңілінде терең із қалдыра ... ... ... а) ... сөзі ... ... ... билеуі сияқты болуы
тиіс. Күй де, би де біріне-бірі үйлесіп келгенде, сұлу ... ... ... бидің үйлесуі;
ә) толғау қысқа болуы тиіс. Көңіл күйінің көбі-ақ бір ... ... ... ... ... ... ... табиғатына қарай ұзын болмасқа
тиіс, ұзын болмайды да. Нағыз ... ... 4-5 ауыз ... ... ... ... ... тиіс. Адамның көңілінің күйін жақсы
білдіретін – күй мен ән. Әннен соңғы көңілге көбірек әсер беретін - ... ... ... ... өлең түрде айтылуы тиіс.
Кейінгі қазақ әдебиетшілері орыс тіліндегі ... ... ... махаббат лирикасы деп қана шектеліп келсе, ... ... ... өз ... ... ... сап ... марқайыс
толғау, налыс толғау, намыс толғау, ... ... ... ... ... ... ... түрлеріне анықтама береді, мысалға
“Интернационал”, Абайдың “Адамның ... ... ... ... ... ... ... кітаптарындағы кейбір өлеңдер алынған.
Ахмет Байтұрсынұлы драманы ... ... деп ... оған
мынадай жанрлық анықтама береді: “Айтыс-тартыста ақынның айтқан әңгімесін
естиміз, уақиғаның өзін, уақиғада болған адамдардың өздерін көреміз. ... ... ... адамдардың тіршілік жүзінде айтысып-тартысып өмір
шеккенін көреміз. Тіршілік майданында адамдардың ақылы жеткенше ... ... қару ... алысқаны, арбағаны, қуанғаны, жылағаны,
ойнағаны, күлгені, сүйінгені, күйінгені, ... ... ... өмір ... ... көз ... ... саралауы бойынша драма былай бөлінеді: 1) мерт, ... ... ... 2) сергелдең, яки азапты тартыс (драма); ... яки ... ... ... ... ... 1) ... 2)
азаптаныс; 3) әуреленіс деп те бөледі. Осы ... ... ... ... ... ... ... де нақты әліптеледі.
Зерттеу барысында ғалым басқа елдер әдебиетін де ескереді: “Орыстың
асқан ақыны Пушкин ... ... ... 13 рет ... ... ... сөз ... Лев Толстой шығарған сөздерін баспаға беріп
қойғаннан кейін де талай түзетіп, ... ... ... Бұл ... ... ... ... айтып жеткізу қиын ...... ... ... ... ... басқа Эзоп, Федр,
Лафонтен, Крылов есімдері айтылады, жапон, француз, поляк әдебиеттеріндегі
өлең құрылысы сөз ... ... ... Ақан сері, Торайғыров, Ядринцев,
Потанин есімдері кездеседі.
“Әдебиет танытқыш” алғаш 1926 жылы шықты, 1989 жылы “Жазушы” баспасы,
1991 жылы ... ... ... ... басылымда бұрынғы жариялануда
кеткен бірталай селкеуліктер жөнделді, олар – кейбір ... ... ... ... ... ... ... түзетілуі.
“Әдебиет танытқыштың” қазір Алматыда сақталған ... ... ... ... тексті түгел берілмей отыр. Зейін салған ... ... ... ... ... ... шығармалар қайраткердің
түріне қарай үшке бөлінеді: 1) әлектеніс; 2) азаптаныс; 3) ... ... - ... пен ... ... талданады, ал
екіншісі – азаптаныс жоқ. Сондықтан сақталған кітап ... ... ... ... ... табу ... тұр. Тағы бір ... әр
түрлі жанрлық формаларды талдап болғаннан ... ... әр ... нұсқалықтың пәленше номерлерінен қара деп ескертеді. ... ... ... оның ... - ... да ... ғой.
Қазіргі дерек бойынша, ол жарияланбаған секілді. Әлде қолжазба күйінде
архивтің бірінде жатыр ма? “Мәдениет ... ... ... ... ... ол да жоқ. Қайда? Қысқасы, Ахмет Байтұрсынұлының ұлы еңбегі ... ... әлі де көп ... жүргізу керек.
“Әдебиет танытқышта” Ахмет Байтұрсынұлы әдебиеттанудың әлемдік
терминологиялық стандарт ... ... шет ... ... ықшамды, бір-бірімен сабақтас, ұйқас, ұялас ұғымдардың тұтас
ұлттық қазақы жүйесін жасап ... ... ... ... ... ұшырап, кітаптың тыйым салынғанына қарамастан, әдеби тілге
кіріп кетті. ... ... ... ... шет ... зорлап ендіру
науқаны тұсында әдебиеттанудың да шұбарланғаны анық. ... ... ... ... ұзақ әңгіме, толғау, айтыс-тартыс деп өзгерту мүмкін
болмас, бірақ ... ... ... ... ... ... ... жылы “Қазақтың” тұңғыш саны шыққанда газет ... ... ... деп жазған: “... Өзіміздің елімізді сақтау үшін бізге
мәдениетке, оқуға ұмтылу керек. Ол үшін ең ... ... ... ... Өз ... ел ... ... тілі, әдебиеті бар ел ғана жарай
алатындығын біз ұмытпауға тиіспіз. Бұл мәселеде ... ... оңды ... күні орыс ... мен ... ... оқып шыққандар қазақ тілін
елеусіз қылып, хат жазса өзге тілде жазып, қазақ тілінен алыстап ... ... ... ... Егер ... осы көзбен қарасақ, табиғат заңына
бағынбай, біздің ата-бабаларымыз мың жасамаса, ол уақытта ... де, ... ие ... ... ... де ... қоштасқанымыз деп білу керек. Егер
оны істегіміз келмесе, осы бастан тіл, әдебиет ... ... ... ... ... Байтұрсынұлы стилистикаға қатысты терминдерді де назарынан тыс
қалдырмаған. Ғалымның «тіл қисыны» дегенін ... ... ... стилистикамен мазмұндас деп ... Ал, «Сөз ... «Сөз ... «Тіл ... «Тіл ... «Тіл ... тараушаларды көбіне поэтикалық синтаксиспен барабар қараймыз [24, ... ... ... ... ... тілі» деген терминді де алғаш
енгізген ... ... ... Егер ... ... ... ... дегенмен барабар түсінсек, онда бұл терминнің ғылыми
негізі А.А.Потебнядан келетінін айта кету керек.
А.Байтұрсынұлы: «Тіл ... ... асыл ... асыл ... ... ... ... деп, стилистиканың негізгі міндетін
нақтылап алады да: «Лебіз ғылымының мақсаты асыл ... асыл ... ... ... ... ... жүзіндегі өнерпаздардың
шығарған сөздерінің үлгі-өнегелерімен таныстырып, сөзден шеберлер ... не ... ... ... деп [25, 176], ... ... де ... өтеді. Біздің пікірімізше, бұл жерде ... ... ... деп, ең ... тіл заңдылықтарын айтып отыр.
Байтұрсынұлының поэтикасының да стилистикалық ... ... ... ... дұрыс әңгіме жазу үшін тілдік шарттарды білу
аз дейді, оған қоса «жазушы ... бай, ... ... ... дейді, сонда
ғана шығарма «пікірлі, ... ... ... шықпақ» дейді. «Пікірлі»,
«әсерлі», «әдемі» ... ... ... ... ... ... тек тіл ... негіздік категорияларының аясында ғана емес,
күрделі пәлсапалық және эстетикалық теорриялармен ... өте ... ... ... Осы тарауда стиль категориясы да сөз болады.
Троп пен фигураны А.Байтұрсынұлы ... ... ... да ... қазақша. Тіл көрнекілігінің көркем шығармадағы міндетін
айтқанда классикалық мысал ретінде, Мағжанның ... ... ... Асыл сөздің образдылығы да эстетикалық және поэтикалық мұраты да осы
өлеңде үлкен шеберлікпен берілген. Осындай сөздерді ... тіл» ... де, оны ... «меңзеу», «әсерлеу» деп үш әдіске жіктейді.
Мұндай күрделі де қарапайым концептуальды тәсіл Байтұрсынұлына тән.
Біздіңше, Ахмет ... ... ... ұғым ... сол ... ... «пән ... негізінен үш тағанмен бірлікте қаралады.
Олар: сөздің терең генезисі мен ... ... бұл ... ... ... теориясы деген түсінікте қолданылып отыр)
және оның асыл сөз жүйесіндегі ... ... осы ... ... ... өзге де жүйелілік қағидасы тұрғысынан болсын ... бұл ... ... әлі де ... арнайы көлемді
зерттеулерге сұранып тұр.
Ахмет Байтұрсынұлының аталмыш еңбегінен мәтін туралы алғашқы ойларды
және сол ... ... ... де көре ... ... ... шығарма сөз деп атайды және оның ауызша да, жазбаша
да ... ... ... ... ... ... «Сөз өнерінен
жасалып шығатын нәрсенің жалпы аты шығарма сөз, ол аты қысқартылып ... ... Ауыз ... сөз ... бәрі шығарма болады». А.Байтұрсынұлы
мәтіннің (шығарманың) тақырыптан, ал мәтін ... ... үш ... ... ... ... ... және айтушы ойының өзге үшін
бағытталатынын, сондықтан ойды өзгелер қиналмай түсінетіндей қылып ... сөз ... [26, ... ғылыми айналымға енгізген көсемсөз, шешенсөз, қарасөз,
заманхат терминдері ... ... ... ... ... ... Кеңес дәуірі тұсында бұл терминдердің орысшасы қолданыс тапты да,
қазақша ұлттық терминдер шет қақпай болып, көлеңкеде қала ... Ал, ... ... ... мен ... ... ... жұмсалатынын айқындап
көрсеткен еді. Көсемсөз – публицистика, қарасөз – ... т.б. ... ... бсқа ... ... мағынасын толық сипаттап
көрсеткен. Бұл терминдер бірінің орнына бірі ... ... ... ... ... ... бір емес ... ашып айтқан.
Қазіргі таңда баспасөз, ақпарат беттерінен осы ... ... ... ... ... ... - ... пен
журналистиканың қоғамдағы көкейтесті, өткір мәселелерді ... ...... ... оны ... ыңғайына қарай мақала,
ашықхат т.б. түрлерінде жазады [27, 133].
Ахмет Байтұрсынұлының ақын, публицист, ... ... ... ... ... ... тартқан қорлық, көрген азабы, болашаққа
сенген үміт-арманы – баршасы осы ұлы ... ... ... ... ... қаны ... ... қызмет етуге арналған.
Қорытынды
Өнер алды – қызыл тіл» деп ... ... ... ... жазушылары
осы күнге дейін қазақ поэзиясында биік орын алады. Солардың бірі – ... Өз ... ... қарсы тұра білген қайраткер. Қазақ
халқының рухани көсемі болып, ... ... ... көк ... ... ... өзінің ақылын арқау еткен. Өз достарының алды бола ... ... ... қылыштай адамның ойын осып өтетін сөздерімен өлең арқылы
ой-сезімін білдірген. Қазақтың қазақ бола білуіне кеудесіндегі ... ... ... ... адам ... ... ... елінің келешегін
тәуелсіздікке жетелеген халықтың рухани ... ... ... ... болмысын көтеру үшін қызмет еткен.
Халықты ағарту баладан, мектептен бастау алады. Ең алғаш қазақ тілінде
әліппе ... ... ... еді. ... ... көзі ... сауатты
азамат болып шығуға септігін тигізген. Қазақ тіліндегі ... ... ... дәлел. Тек қана кітап жазумен тоқтамаған Ахмет, орыстың
белгілі жазушыларының белгілі еңбектерін ана ... ... ... шамшырақ екенін дәлелдеп өткен. Халықтың білімді болуына, сауатын
ашуға көп ... ... ... қарапайым қара сөздерді жаңғыртып, халық
санасына қалыптастыру ... ... ... ... түйілген ойды
ана тіліндегі асыл, ұтқыр сөздермен жеткізе білген. Қазақ тілін ... ... ... ... ... ... ... ұстап,
тазалығын сақтауға демеу болды. Қазақ тілінің табиғатын, құрылымын танудағы
қызметі қазіргі мектептерде қазақ тілін пән ... ... ... ... ... ... ... осы күнге дейін өмірін
жалғастыруда.
Ахмет қазақ әліпбиінің атасы, түркі тілтану ғылымының ағартушысы.
Ахметтің мұрағаты жаңа ... жаңа ... ... ... ... ... - әлі зерттелетін үлкен ғылым. Ахмет Байтұрсынұлының ... ... ... үлгі-өнегесі - қазіргі жаңа заманға өте керек.
Қазақ интеллегенциясы қазақша ойлап, қазақша сөйлеп, өз ... ... ... өз ... ... алады. Ұғымды және сол ұғымға
атау беретін тілді жақсы білгенде ғана форма мен ... ... ... ... Бұл ... аса ... ... ғалым А.Байтұрсынұлы жасаған
зат есім, сын ... сан ... ... ... ... ... сияқты
терминдердің санамызға сіңіп, қалыптасып кетуінің, өміршеңдігінің сыры –
автордың білікті тіл маманы ... ... ... ... тіл ... орны мен ... терең білумен біргі, өзі ғылыми
ұғымдар атауларын жасап отырған қазақ ... ... ... жатқаны дау туғызбаса керек.
Кейінгі он-он бес жылда ұлт тілінде термин ... ісі де ... ... ... ... ... үлгілерін (модельдерін)
қалыптастырудың қажеттілігі де айқын аңғарылып отыр. Тіліміздегі ... ... ... ... жасау барысында өнімді
пайдаланыла бастағандығын көруге болады. Бір айта кететін нәрсе – ... ... ... ... ... термин жасау тәжірибесіне табан
тіреп отырғандығы. А.Байтұрсынұлы бастаған қазақ зиялыларының термин жасау
үлгісімен туындап жатқан ... жаңа ... ... ... бола ... ... ... ұлттық терминжасам дәстүрінің араға 60-70 жыл ... ... ... ... деп ... дұрыс болар.
Ахмет Байтұрсынұлы қазақ тілінің дыбыс ... мен ... ... ... ... әрі дәл, көкейге қонымды, қызметіне сай
атаулар, яғни терминдер жасаған. Ол ... ... ... ... шақ, жақ, шырай тәрізді түбір сөзден жасалғандарды да: дауысты
дыбыс, септік жалғау, салыстырмалы шырай, осы шақ, ашық рай, ... ... ... ... ... да молдап кездестіруге болады.
Жұмыста атап көрсеткеніміздей, А.Байтұрсынов жасаған терминдердің
дені байырғы сөздер. Жалпы тіл білімінде ... ... ... ол
мүмкіндігінше оны қазақша беруді мақсат етіп қойған, онымен ... ... тіл ... да ... оны ... пайдаланған. Ол жасаған
атаулар ішінде интернационалдық терминдер де бар ... ... ... дүниеге келгеніне жарты ғасырдан астам уақыт өтсе де, ... ... ... ... күні ... ... мүлтіксіз қызмет
етуде.
Ғалым терминсіз ғылым болмайтынын жақсы ... ... ... ол ... ... ... бұл ... да өзін білгір,
алғыр ойлы тілші ретінде танытқан. Қазақ тілі ... ... ... орны ... Ол – ... тілі ғылымының негізін
салуымен қабат, оның ... да ірге ... ... тіл ... ... келесі жайт – А.Байтұрсынұлында бар ... ... ... ... ... ... ... тану. Қазақ тіл білімі терминологиясының негізін қалаған да, термин
жасаудың барлық параметрінің үлгісін ... де ... ... ... ... бұл ... өте ... орындалғанын, оның дәлелі Ахаң
ұсынған терминдердің «халық ... ... ... ... қарамай,
міне, бір ғасырға жуық көп өзгеріссіз қолданылып келе ... ... ... ... ... ... саласындағы сөз
қолданысы, оның ішінде пәндік ғылыми терминдердің көрінісі жайында ... ... ... ... ... ... ... тіл білімінің терминдері ХХ ғасырдың 10-жылдарынан
бастап дүниеге ... ... ... ... ... ... Бұл істе ... тіл білімінің табысы
көптеген түркі тілдес халықтардікімен салыстырғанда, ... ... ... ... дүниесі мен білім-ғылымның
алғашқы салалары ХХ ғасырға дейін біршама дамыған деп саналған
татар, өзбек, әзірбайжан, ... ... ... ... мен тіл ... әдебиеттануға қатысты білім-танымдары ХХ
ғасырдың ... ... ... ... келіп, ұлт тіліне негізделген терминдер едәуір орын
алып отырғаны айтылып келеді.
2. Қазақ тілінің лингвистикалық терминдерінің пайда ... ... ... ... ... ... мектепте ана
тілін оқытудан, ол үшін қазақша әліпби мен оқу құралдарының
дүниеге келуінен басталды. Демек, ... тіл ... ... ... бастау алды, алғашқы терминдері де «Тіл-
құрал» атты Ахмет Байтұрсынұлы ұсынған оқу ... ... ана ... тіл ... ғана ... жалпы ғылым салалары
дүниеге келмеген, олардан бейхабар ... ... оның ... ... ... ... ... мейлінше түсінікті болуын ... әрі ... ... ... (көзге көрінетін, қолға ұсталатын
дегендей) заттар емес, ұғымдар (зат есім, жұрнақ, есімше деген
сияқты) болғандықтан, ұғымдарды әр ... өз ... ... ... ... ... ... атаулары
(терминдері), негізінен, ана тілінің сөздік қорынан жасалды.
4. А.Байтұрсынұлы ұсынған лингвистикалық терминдердің сәттілігі
соншалық, олар тез ... ... ... ... ... ... бір ғасыр бойы қолданылып келеді.
5. Термин жасаудың амал-тәсілдерін, ... ... ... ... ... тіл ... үшін затты емес,
ұғымды атау принципін таңдаған. Терминдердің түбір тұлғадағы
жеке сөз ... да, ... ... ... ... сөз ... ... және біріктіріліп жасалған күрделі сөз болуы
да, екі (кейде үш) сөзден тұратын тіркес түрінде де ... ... ... ... ... Сыздық Р. Ахмет Байтұрсынұлы және терминология мәселелері // Жалын,
2009, №6, 19-24-б.б.
2. Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан ... ... және ... ... ... Қазақстан даму
институты, 1998.
3. Сүлеймен М. Терминолог // www.coоglе@mail.ru
4. Байтұрсынұлы А. Тіл тағылымы. Алматы, ... ... Қ.Ғ. ...... тіл білімі терминологиясының
негізін салушы // Ахметтану және қазақ филологиясының өзекті
мәселелері. ... 130 ... ... ... ... ... Орал, 2005, 36-38-
б.
6. Дүйсенбиева Г.Ә. Ахмет Байтұрсынұлы ... ... ... ... // ... ... Р. ... тіліндегі ескіліктер мен жаңалықтар. Алматы, 2009.
8. Сыздықова Р. Жаңа атаулар. Алматы: Ана тілі, 1992.
9. ... Б.Ө. ... ... жаңа ... // ... ... арттыру – әрбір азаматтың парызы. Халықаралық
ғылыми-практикалық конференция материалдары. 28-29 қазан, Орал,
2006, 107-109-б.
10. ... Ш. ... ... ... негізгі бағыт-
бағдары мен қағидаттары // Мемлекеттік тілдің мәртебесін арттыру –
әрбір азаматтың парызы. ... ... ... 28-29 ... ... 2006, ... Айтбайұлы Ө. А.Байтұрсынұлы – қазақ терминологиясын ... ... ... 1989, №4, ... ... Р. ... жасау – А.Байтұрсынұлы көтерген жүктің бірі.
Жинақта: «Ұлттық рухтың ұлы ... ... ... ... ... Ө. Қазақ тіл білімінің мәселелері. Алматы: Арыс баспасы,
2007.
14. Байтұрсынұлы А. Ақ жол. ... ... ... Ө. ... ... ... жасау жолдары // Ана тілі, 2002,
21 ақпан, №8.
16. Айтбаев Ө. ... ... ... // ҚР ҒМ ... ... ... 1997, №3, 3-10-б.
17. Айтбайұлы Ө. Қазақ сөзі. Алматы: Рауан, ... ... А. ... ... ... терминдердің дамуы мен
қалыптасу тарихы. ... ... ... ... ... ... Ұ.Р. ... синтаксистік терминдері хақында //
Ахметтану және қазақ филологиясының ... ... 130 ... ... республикалық ғылыми-
практикалық конференцияның материалдары. Орал, 2005, 28-30-б.
20. Ибраймов Қ. ... ... ... ... ізденістері // Қазақ тілі мен әдебиеті, 2003, №8,
33-38-б.
21. Құрманбайұлы Ш. Терминқор қалыптастыру көздері мен ... ... ... ... ... Қ. Ахмет Байтұрсынов еңбектеріндегі лингвистикалық
және лингводидактикалық мәселелер // Қазақ тілі мен ... ... ... ... Т. ... тіл ... мәселелері. Алматы: Рауан, 1991.
24. Еркінбаев Ұ. Ахмет Байтұрсынұлының шығарманы көріктеу жүйесіне
қатысты тұжырымдары // ... тілі мен ... 2007, №3, ... ... А. Бес ... ... жинағы. І том. Өлеңдер,
әдеби-ғылыми зерттеулер. Алматы, 2003.
26. Ахметова М.К. Мәтін лингвистикасы. Орал: Ағартушы, 2008.
27. ... ... ... Алматы, 1998.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 75 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 3 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ағылшын тіліндегі эпитеттердің стилистикада алатын орны12 бет
Германияның Орталық Азиядағы саясаты (92-2009 жж.)137 бет
Каспий теңізі табиғат ресурстарын игерудің саяси-географиялық және экологиялық-экономикалық мәселелері95 бет
Мұрагерлік құқық туралы ақпарат84 бет
Қазақстанның қоршаған ортаны қорғау мен табиғат пайдалану құқығы136 бет
Ахмет Байтұрсынұлының термин қалыптастырудағы рөлі48 бет
Ахмет байтұрсыновтың шығармашылық ғұмырбаяны6 бет
Бейіндік мектепте музыка пәнін қазақ ұлттық аспаптар арқылы үйрету3 бет
Ежелгі үйсіндердің әлеуметтік экономикалық қатынастар22 бет
Кәсіби терминдерді қазақшалау74 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь