Қазіргі қазақ тіліндегі етістіктен жасалған анықтауыштар

МАЗМҰНЫ:

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4
І тарау. Анықтауыш туралы түсінік ... ... ... ... ... ... ... ... . 6
1.1. Анықтауыштың сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 6
1.2. Айқындауыш ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 17

ІІ тарау. Қазақ тіліндегі етістіктен жасалған анықтауыштар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
22
2.1. Есімшелерден болған анықтауыштар ... ... ... ... ... ... ... . 22
2.2. Анықтауыштық қатынастағы «есімше+зат есім» үлгісі .. 28
2.3. Есімшелі күрделі анықтауыштар ... ... ... ... ... ... ... ... ... 33
2.4. Басқа сөз таптарынан болған анықтауыштар ... ... ... ... .. 43

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
50
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 52
КІРІСПЕ

Зерттеу жұмысының өзектілігі. Тілдегі ерекшеліктерді зерттеу, оның заңдылықтарын ашып, жан-жақты қырларын көрсету тіл ғылымының объектілерінің бірі. Тіліміздегі сөйлем мүшелерінің бойында болатын өзіндік табиғаты, ерекшелігі, түрлері, жасалу жолдары, тіркесу қаілеттілігі, қалыптасуы сияқты заңдылықтарды тереңдете зерттеу арқылы ғана белгілі ерекшеліктердің беті ашылады. Бұл салада қазақ лингвистері келелі еңбек етті, әйтсе де, тіліміздегі барлық грамматикалық құбылыстар зерттеліп, өзінің шешімін тапты деуге болмайды.
Етістіктен жасалған анықтауыштардың табиғаты туралы пікірлердің, айтылған ойлар мен тұжырымдардың бар болғанымен бұл тақырыпқа кеңінен арналмағандығы білеміз. Бұл тұрғыдан алғанда зерттеу жұмысының тақырыбы өзекті болып табылады.
Бұл жұмыс қазіргі қазақ тіліндегі етістіктерден жасалған анықтауыштар табиғатын зерттеп, жүйелеуге арналды.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Зерттеу жұмысының негізгі мақсаты – қазіргі қазақ тіліндегі етістіктен жасалған анықтауыштар табиғатын кеңінен сөз ету.
Бұл мәселені шешуде төмендегідей міндеттерді шешу көзделді:
- қазақ тіліндегі етістіктен жасалған анықтауыштарға сипаттама беру;
- есімшелерден болған анықтауыштарды тілдік материалдармен дәлелдеу;
- есімшелі күрделі анықтауыштар туралы сөз ету;
- есімшелі оралымдарды жасауға қатысатын сөз таптарын байланысу формалары мен тәсілдеріне қарай жеке-жеке қарастыру;
- басқа сөз таптарынан болған анықтауыштарға да тоқталу.
Зерттеу әдістері. Дипломдық жұмыста баяндау әдісі, талдау әдісі, сипаттама әдісі қолданылды.
Зерттеу нысаны. Зерттеу жұмысының негізгі нысаны қазақ тіліндегі етістіктерден жасалған анықтауыштар.
Зерттеудің теориялық және әдіснамалық негіздері. Зерттеудің тілдік материалдары көркем әдеби және публицистика стильдерінде жазылған мәтіндерден жинақталды. Әдеби тілдің үлгісі ретінде А.Құнанбаев, Ж.Аймауытов, М.Жұмабаев, М.Әуезов, С.Сейфуллин, І.Жансүгіров, Ғ.Мүсірепов т.б. ақын-жазушылар шығармаларының материалдары алынды.
Зерттеудің теориялық және практикалық маңызы. Осыған дейін қолданылып келе жатқан оқулықтар мен оқу құралдарындағы синтаксистік талдауларды басшылыққа ала отырып, тіліміздің табиғатында бар, бірақ қолданылмай келе жатқан, болмаса белгілі себептермен өз тұрғысында қарастырылмай жүрген синтаксистік құбылыстарды практикада дұрыс пайдалана білетіндей деректермен толықтыруды көздедік.
Зерттеу жұмысының құрылымы. Дипломдық жұмыс кіріспеден, екі тараудан, қорытынды мен пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Балақаев М., Сайрамбаев Т. Қазіргі қазақ тілі: Сөз тіркесі және жай сөйлем синтаксисі. Алматы: Санат,2003.
2. Жұбанов Қ. Қазақ тіл білімі жөніндегі зерттеулер. Алматы, 1966.
3. Сауранбаев Н. Қазақ тілі. Алматы: Мектеп, 1953.
4. Әбуханов Ғ. Қазақ тілі. Лексика, фонетика және морфология мен синтаксис. Алматы, 1960.
5. Қазақ грамматикасы. Фонетика, сөзжасам, морфология, синтаксис. Астана, 2002.
6. Дәулетбекова Ж.С. Қазақ тіліндегі сөз тіркесінің теориялық мәселелері.http://www.nich.tarmpi.kz/npubl/turk/sekciya2/dauletbekova. doc
7. Маманов Ы. Қазақ тіл білімінің мәселелері. Алматы: Арыс, 2007.
8. Өтегенова Г.Ж. Орта ғасыр жазба ескерткіштеріндегі есімді тіркестердің жасалуы. («Мұқаддимат әл-Әдаб», ХІV ғасыр) ф.ғ.к. ... дисс.авторефераты. Алматы, 2007.
9. Баймұрынов Ж.М. Қазақ тілі синтаксистік құрылысындағы үнемдеу құбылысы. Ф.ғ.к. ... дисс.авторефераты. Астана, 2009.
10. Жақыпов Ж. Сөйлеу синтаксисінің сипаттары. – Қарағанды: ҚарМУ, 1998.
11. Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. Алматы: Ана тілі, 1992.
12. Оралбай Н. Қазіргі қазақ тілінің морфологиясы. Алматы, 2007.
13. Балақаев М., Қордабаев Т. Қазіргі қазақ тілі. Синтаксис. Алматы: Мектеп, 1970.
14. Нұрмұхамедова Қарлығаш «Есімшелі зат есім» үлгісіндегі тіркестер // Қазақ тілі мен әдебиеті, 2006, №3, 48-52-б.
15. Өмірбекова Р.Қ. Қазіргі қазақ тіліндегі есімшелі оралымдардар. Ф.ғ.к. ... дисс. авторефераты. Алматы, 1997.
        
        Қазіргі қазақ тіліндегі етістіктен жасалған анықтауыштар
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
5В011700 мамандығы – «Қазақ тілі мен ... |4 ... ... | ... тарау. Анықтауыш туралы түсінік |6 ... | ... ... ... |6 ... | ... ... |17 ... | |
| | ... ... ... ... ... жасалған анықтауыштар | ... |
|. | ... ... ... анықтауыштар |22 ... | ... ... ... ... есім» үлгісі .. |28 |
|2.3. Есімшелі ... ... |33 ... | ... ... сөз ... ... анықтауыштар .................. |43 |
| | ... |50 ... ... | ... ... |52 ... | ... жұмысының өзектілігі. Тілдегі ерекшеліктерді зерттеу, оның
заңдылықтарын ашып, жан-жақты қырларын көрсету тіл ғылымының ... ... ... ... ... ... ... табиғаты,
ерекшелігі, түрлері, жасалу жолдары, тіркесу ... ... ... тереңдете зерттеу арқылы ғана белгілі ерекшеліктердің
беті ашылады. Бұл салада қазақ лингвистері ... ... ... ... ... ... грамматикалық құбылыстар зерттеліп, өзінің шешімін тапты
деуге болмайды.
Етістіктен жасалған ... ... ... ... ... мен тұжырымдардың бар болғанымен бұл тақырыпқа ... ... Бұл ... алғанда зерттеу жұмысының тақырыбы
өзекті болып табылады.
Бұл жұмыс қазіргі ... ... ... жасалған анықтауыштар
табиғатын зерттеп, жүйелеуге арналды.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Зерттеу жұмысының негізгі мақсаты –
қазіргі қазақ ... ... ... ... ... кеңінен
сөз ету.
Бұл мәселені шешуде төмендегідей міндеттерді шешу көзделді:
- ... ... ... ... анықтауыштарға сипаттама
беру;
- есімшелерден болған ... ... ... ... ... анықтауыштар туралы сөз ету;
- есімшелі оралымдарды жасауға қатысатын сөз таптарын байланысу
формалары мен тәсілдеріне қарай ... ... ... сөз ... ... ... да тоқталу.
Зерттеу әдістері. Дипломдық жұмыста ... ... ... ... ... ... нысаны. Зерттеу жұмысының негізгі нысаны қазақ тіліндегі
етістіктерден жасалған анықтауыштар.
Зерттеудің ... және ... ... Зерттеудің тілдік
материалдары көркем ... және ... ... ... жинақталды. Әдеби тілдің ... ... ... ... ... С.Сейфуллин, І.Жансүгіров, Ғ.Мүсірепов
т.б. ақын-жазушылар шығармаларының материалдары алынды.
Зерттеудің теориялық және практикалық маңызы. Осыған дейін қолданылып
келе жатқан ... мен оқу ... ... талдауларды
басшылыққа ала отырып, тіліміздің табиғатында бар, бірақ қолданылмай келе
жатқан, болмаса белгілі ... өз ... ... жүрген
синтаксистік құбылыстарды практикада дұрыс пайдалана білетіндей деректермен
толықтыруды ... ... ... ... ... кіріспеден, екі тараудан,
қорытынды мен пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
І ТАРАУ. ... ... ... ... ... ... зат ... не зат есімнің орнына жұмсалатын
басқа есім сөздерінен ... ... ғана ... сол ... ... ... сипаттап тұрады.
Қазақ тіл білімінің ... ... ... ... ... анықтауыштың сын есім, зат есім, сан есім, есімдік,
етістік (есімше) сөздерден жасалатындығын көрсетеді. Автор ... ... ... ... ... ілік ... ... анықтауыштық қызметін,
жалғаулық, одағай, бүтін сөйлемнің де ... ... сөз ете ... не? ... нешінші? кімнің? не етуші? не еткен? ... ... ... ... ... ... сөйлеміндегі алтын сөзіне не? ... ... ... ... басқаша ойлау керек сияқты [1, 31].
Ғалым Қ.Жұбанов тілдің барлық саласына өз үлесін ... ... ... ... ... ... ... тілі грамматикасы» деген
еңбегінде. Автор ойынша, сөйлем бір сөзді де, бірнеше сөзді де болады. Бір
сөзді сөйлем – ... ... жоқ ... дене сияқты, яғни іштей
талдауға болмайды. Ал көп сөзді ...... ... ... аяғы бар ... «Көп ... ... осындай түгел ойдың бір бөлшегін білдіретін әр
сөзін сөйлем мүшесі» деген автор оларды баяндауыш, бастауыш және айқындауыш
деп үшке ... ... ... ... айқындауыштар, тұрлаусыз мүшелер.
Сөйлемнің айқындауыш мүшелері анықтауыш пен толықтауыш арқылы тиянақталған.
Ғалым жалғаулы болса, толықтауышқа, жалғаусыз болса анықтауышқа ... ... ... ... ... деп топтауы және
қандай? қай? қанша? неше? кімнің? ... ... ... ... күні ... ... Сын ... сан есім, есімдіктен ... ... зат ... сын ... ... -дей, -тай, өтей түрі ... ғана ... ал етістікпен тіркескенде пысықтауыш болуын
дұрыс көрсетеді. Ғалым пікірінде, айқындауыш мүше де ... зат ... ... ... ... -ғалы және үстеуден болған мүшені
айқындайды. Сонымен қатар айқындауыштың өзі ... ... ... деуі де дұрыс. Ғалым айқындауыштың бір-ақ түрін беріп, оның екі
түрлі тыныс белгісін ... ... ... екі жағынан
үтірмен және айқындалушы мүше жалпы ... ... ... ... 7 күні ... қалалық интеллигенцияның жиналысы болды [3, 153].
Сөйлемде әртүрлі синтаксистік қызметте жұмсалатын әр заттың ... тән не бір ... көп ... ... сапалары болады. Бір затты өзге
нәрселерден сол сапалық ерекше белгілеріне қарай айыруға болады. ... ... ... ... білдіретін сөздер сөйлемде, көбінесе
анықтауыш қызметінде жұмсалады.
Алыс жол атты сынайды,
Ауыр жол ерді сынайды. («М. ... ... ... ... ... алыс жол, ауыр жол, ... ... деген тіркестерде
жол, кітап деген зат есім сөздерінің алдындағы алыс, ауыр, ... ... ... ... ... сол ... ... болатын айрықша белгілерінің бір
түрі көрсетілген. Синтаксистік қызметі жағынан лыс, ауыр, қызық сөздері
сөйлемде ... ... ... ... ... түр, ... т.б.), заттық сапасын,
меншіктілігін, санын білдіретін тұрлаусыз ... ... ... қандай? Қай? Қайсы? (қайсысы?) қайдағы? Недегі? Кімнің?
Ненің? Қанша? Неше? Нешінші? Қайткен? Неткен? ... ... ... ... [4, ... ... самсалар пісірді. 2) Боцманның жуан даусы бар ... (Л.К.) 3. ... ел ... ... ... (А.Қ.) 4) ... белгім
осы. 5) Ұлыған қасқырдың даусы жан-жақтан ... (С.М.) 6) Ойда ... ... ... ... сөйлемдегі зат есімнен не зат есім орнына жұмсалған басқа
есімдерден болған мүшелерді ... ... ... ... ... ... т.б. қызметтерде жұмсалатын әр заттың
өзіне тән, кейде көп затқа ортақ сапалары болады. Бір затты басқа заттардан
сондай ... ... ... ... Сөйлемде заттардың әртүрлі сынын,
сапасын білдіретін ... ... ... ... ... олар ... ... түр-тұрпаты, көлемі, салмағы, саны сияқты
сапаларын ... де, ... ... ... ... ... таяқ деген – жалпылауыш зат есім. Оның ұзын, қысқа, ... ... ... имек, қисық, қайқы бас тәрізді ... сыны ... ... бірі не ... бір ... осы ... анықтауышы болып,
сөйлемде айтайын деген ойымызды айқындай түседі. Қисық ... ... ... – сын есім мен зат ... ... ... тіркестер.
Бұйра толқын ойнақшып тұр. Жасыл жапырақ сыбдыр қағады деген сөйлемдердегі
анықтауыштар мен анықтауыш сөздер де сын есім мен зат ... ... ... ... көпшілігі анықтайтын зат есімдерінен
оқшауланбай, қатар ... ... ... олар ... пен
анықталатын сөздер, фразалық (ритмикалық) бір ... ... ... бір ... ... ... ... Мысалы, семіз қой, гүлденген
өмір сияқты анықтауыштық тіркестегі сөздер жұбын жазбай ... ... ... грамматикалық тұлғалар тек анықталатын зат есімдерге жалғанады.
Анықтауыштар ... әр ... ... болып, бағыныңқы мүше ретінде
жұмсалғанмен, олар анықтайтын ... ... ... түгел сөйлемге көрік
беріп, әсерлі етіп тұрады. Сондықтан олар ... ... ... көркем
бояуы қызметінде де жұмсалады. Бұйра толқын, асау Терек (Абай), алтын күн,
жазық ... ... жел, ... ... эпитеттердің поэтикалық тілде көркемдік мәні зор.
Жалпы ереже ... ... зат ... ... ... Кейде ол зат есім орнына жұмсалған есімді, сан есімді де
анықтауы ... ... мен ... далаға шықса... көзілдірікті, қылышты
біреу арбадан түсіп ... екен ... Есік ... ... ... ... тұр екен ... бір сөзден де, бірнеше сөзден де құрала береді. сондай
құрылысына қарап, оларды дара анықтауыш, ... ... ... деп үшке ... сөз ... жасалатын анықтауыштардың мағыналары да әртүрлі
болады. Оларды мағынасына қарай негізгі екі топқа бөлуге ... 1) ... 2) ... ... ... сын есім, сан есім, есімдік, есімше, атау
тұлғалы зат есімдерден болған ... ... ... ... ... ... анықтауыштар жатады.
Сапалық анықтауыштар анықтайтын сөздерімен ... ... ... ... ... [1, 160-161].
Анықтауыш мүшенің қызметі де өзі тіркесетін ... ... ... тығыз байланысты. Олар, ... ... ... ... ... сөз ... ... мүшелермен
атрибутивтік қатынаста болады да, өзі анықтайтын сөздермен ... ... бір ... топ ... ... - ... та, грамматикалық та дербестігі бар бірлік ретінде тұрақталған
синтаксистік ... ... ... ... негізінен, сын ... зат ... ... сан ... ... ... қимыл есімдерде
тұрған орны не арнаулы грамматикалық тұлғалар арқылы анықтауыштық ... ... ... ... де тек ... ... міндетті бола бермейді. Сөйлемнің кез келген ... ... ... тек олардың түбірі заттық мағынада қолданылса болды.
Анықтауыштардың күрделі түрі интонациялық жағынан өзара бөліп-жаруға
келмейтін, ... ... ... ... ... жасалуының бірнеше
жолдары бар:
1. Сапалық және қатыстық (туынды) сын ... ... Түсі ақ сұр ... өзі ... сақалды, кесек мұрынды
Бөжей осы отырғанның бәрінен де сұлу ... Екі ... сын есім ... ... ... бір реңдес,
қара бурыл Сүйіндік ... Құнанбайға тесіле қарамайды (Әуезов).
3. –ғы, -гі ... ... ... ... ... негізгі сөз бен көмекші есімнің тіркесінен: Игілік Ұлытаудан
бергі елдерді аралап қайтып еді ... Үй ... бала ... ... ... (Әуезов).
- Есімдік пен зат есім немесе заттанған басқа сөз таптарының
тіркесінен: Сол күнгі ауаның райы да әлі ... ... ... Есімше мен зат есім тіркесінен: Өткен түнгі оқиға қала халқын
теңселтіп ... ... сан ... сан ... анықтауышы бар зат есім сөздер
тіркесінен: Жұрттың он алтыдағы баласы кісіге ... ... ... ... ... ... отыр (Майлин). Жуырда
ауданнан 15 шақырым жердегі Есеншағым мекенінен орталық ... ... ... байланысқан негізгі және туынды түбір есімдер, есімшелі
тіркестер басқа бір сөзді анықтайды: Сонау етекте ... екі ... қой өріп ... ... Он екі қанат
үйдің әр керегесін төрт ... ... әрең ... Асқақтаған таусыз, мұнартқан ормансыз ... шөл
даладан бұл жерге келген Асқар рақаттанып қалды (Мұқанов).
5. Жалқы есімдер мен ... ... ... ... ... көмекші сөздердің тіркесі: ... ... ... ... Айша ... қос ... қызын мал-жанын сала
қадалып алғалы жатыр (Сейфуллин).
6. Өзара матасу, меңгеру, қабысу арқылы байланысқан предикаттық
мәніндегі ... ... ... өзінің субъектісі
болатындай сөздердің алдында келіп, ... ... ... түскен күн сәулесі Бақыттың бетінен сүйіп,
еркелетіп ... ... Ана ... ... ... ... сыртында жолдастарымен отырған төрт-бес кісі
- сол Боранбайдың баласы (Сейфуллин). Алдыңғы ... ... ... ... күн ... сөзінің, екінші
сөйлемдегі Ана Қадірдің баласы тіркесі Сонабайдың сөзінің,
Сонабайдың ... ... ... ... ... ... ... келіп, сол сөздерді анықтап тұр. Ал сол
анықталатын сөздерде анықтауыш боп тұрған тіркестерді алдыңғы
жағына қойса, ол ... ... ... ... ... құрылымға түсер еді. Қалай болғанда да, күрделі
анықтауыштардың осындай құрылымда сөйлем ... ... ... ... ... мол ... Бұл ... кең, ауқымды боп берілуін қамтамасыз ететін тәсіл боп
отыр.
7. Тілімізде осындай құрылымға ... ... ... (бастауыш, баяндауышы бар) тіркестер тобы
тұтасымен бір сөзді немесе бір ... ... ... ... ... да жиі ... ... әдетте, үйірлі
анықтауыштар деп аталады. Жалпы алғанда үйірлі анықтауыштардың
соңғы сөзі зат есімге іші алтын, сырты күміс, сын есімге ажымы
мол, сан ... ... ... жасы 25 ... ... ... ... қалың қара қасы бар, тірлік белгісі
жоқ, есімшелерге құрағы жайқалған, иісі мұрын жаратын ... да, сол ... ... отырып, зат есімді не заттық
мағынадағы сөздерді ... Бұл ... ... сіз
білмейтін тағы бір мінез бар (Сланов). Ұйқысы келмеген сқар
құлағын... әлсіз толқынға тікті (Мұқанов). ...Аласы аз ... нұр ... ... ... мағыналық жағынан сапалық және меншікті деп
бөледі. Жасалу жолдары мен ... ... ... ... ... ... байланысқан анықтауыштарға сәйкес келеді.
1. Сын есімдерден жасалған анықтауыштар. Сын ... ... зат ... ... тікелей қатысты
болғандықтан, оның зат есімді сапалық, сандық жағынан анықтауы
– ең басты синтаксистік қызметі боып табылады. Сын есімдер зат
есім немесе ... ... ... сөз ... ... атрибуттық қатынас құрайды. Қонақ үйде дөңгелек
стол ... ... ... ... бар тас шам ... ... Зат есімдер өзара қабыса байланысып бірі екіншісінің
анықтауышы болады: - ... ... ... шыны ... ... Бас ... қалғанын тұтасымен қоярсың!
(Мүсірепов).
3. Сан есімнен ... ... да мәні зат ... ... себебі олар заттың мөлшерін, ... ... т.б. ... Сан ... ... ... қабыса байланысады: Абай осы кезде «арбаға отырайық»
деп екі әйелге белгі берді (Әуезов).
4. Есімдіктерден қабыса ... ... ...... ... және бірсыпыра белгісіздік,
сұрау, жалпылауыш есімдіктері.
5. Етістіктердің ішінде есімше және ... ... ... ... ... аң бары рас ... ін түбінде
жатуға қанша шыдар дейсіз (Мұқанов).
6. Зат ... ... ... да ... сөз таптары ілік
жалғауында келіп, басқа зат есімдермен не ... ... ... ... ... қызметінде қолданылады.
Анықталатын сөздер әр уақытта ... ... ... бір ілік жалғаулы сөз бірнеше бірыңғай сөздерді анықтап,
кейде бірнеше ілік жалғаулы сөз бір ғана сөзді ... ... ... ... ілік ... ... ... анықтауыштың өзі (көбінесе, жіктеу есімдіктері)
түсіріліп айтылатын жағдайлары болады.
Анықтауыштар мынадай жағдайларда үнемі ілік септік жалғаулы ... ... ... ... арасына басқа сөздер түскенде:
Құнанбаевтың мынау жауабын айрықша ескерулеріңді сұраймын
(Әуезов).
2. Есімдіктер («өз» есімдігінен басқа), ... сын ... ... ... және ... ... ... анықтауыш
қызметінде үнемі жалғаулы болып келеді: Абай аға, мынау –
біздің үйлер. Жуынған ... қос ... ... ... ... Мұндай мінезі біреуіміздің
қарабасымызға арнаулы сөзі ... ... ... еді
(Мүсірепов).
Ілік септігінің түсіріліп айтылуы көбінесе күрделі тіркестер құрамында
болады да, жасырын ілік ... сөз бен ... ... сөз ... ғана ... ... атқарады, сөйлемнің бір ғана мүшесі болады.
Түнде, ел орынға отыра, Көкшетау қаласына келді. Бетіне ай ... ... ... ... шашы ... ... [5, 654-656].
Анықтауыштар басқа сөйлем мүшелері сияқты әлденеше сөзден де құралады.
Олар өзара берік байланыста тұрған сөз ... ... ұзын ... ... ... ... ши барқыт қамзолды келіншек, өңі сұп-сұр адам, жасы ... ... ... анықтауыштар (ұзын бойлы жігіт, ақ ... ши ... ... ... ... сын ... (ұзын бойлы,, ақ
сақалды) және зат есімдер мен туынды сын есімнен (ши ... ... Ол ... ... ... ... ... барып, сол сөз тіркесі түйдекті тобымен басқа зат есімді анықтайды.
Сондықтан мұндай күрделі ... ... ... ... ... ... ... деп қараймыз. Екінші топтағы
анықтауыштар (өңі сұп-сұр, жасы үлкен) зат есім мен сын ... ... ... ... ... ... бірі ... екіншісі оның
баяндауышы ыңғайында айтылған. Сөйтіп тұрып олар сол тобымен басқа заттарға
тікелей қатысты болып тұр. ... ... ... ... құралған үйірлі анықтауыштар деп қараймыз.
Атрибуттық қатынастағы күрделі анықтауыштар анықталатын заттардың
шоғырланған тіке ... ... ... ұзын ... ... ат ... ... қатынастағы үйірлі анықтауыштар анықтайтын сөздерін басқа
заттардың сапалары арқылы анықтайды: бойы ұзын кісі, малы көп ... ... ... ұяты бар ... т.б.
Күрделі анықтауыштар тобындағы сөздер өзара қабыса және ... ... сөз ... ... ақ орамалды, ұзын бойлы, майда
жалды, төрт ... ат ... ... ... ... қара ... ... ақ күмістей, дөңгелек қара сақалды, қақтаған ақ ... ... кер ... ... ... ... қала халқының.
Осылар сияқты, күрделі анықтауыштар түрлі сөздерден құралғанда олардың
құрамы көбінесе екі-үш (кейде одан да көп) ... ... ... ... ... ... ... (Жамбыл). Көкшенің кілемдей келбетті
даласындағы көп көл күміс теңіздей дөп-дөңгелек боп күнге шағылысуын ... ... ... ... заман... (Жамбыл). Қақтаған ақ
күмістей кең маңдайлы, аласы аз қара көзі нұр жайнайды (Абай). Керілген кер
маралдай кербез ... қиын ғой ... ... білу (И.Байзақов). Асан...
семізше келген қырықпа қызыл тоқтыны алып келді (С.Мұқанов).
Үйірлі анықтауыштар тобының құрамындағы ... ... ... зат
есім, жіктік, өздік есімдіктері болады да, олар түбір күйінде не тәуелдік
жалғауының көбінесе ІІІ жағында ... Ал ... ... сыңары сын
есім, есімше және бар, жоқ, көп, аз деген ... ... түсі суық таяқ тұр ... Аласы аз қара көз нұр жайнайды
(Абай). Басы аппақ, денесі керген төстіктей... белгілі Иван ... Жүні ... ... ақ ... ... шолақ бұл иттердің
үлкендігі арыстандай (С.Мұқанов). Бұл жердің адамдарында сіз білмейтін ... ... бар ... ... ... үйдің іші сіз көргендей емес.
Ұйқысы келмеген Асқар ... ... ... ... ... ... бала білімнен құр қалады.
Күрделі және үйірлі анықтауыштар дауыс ырғағы ... да ... топ ... ... Бұл ... тізбектеліп айтылған бірнеше
анықтауыштардың жігі сол дауысталу тұтастығына қарай айрылады. Мысалы:
Қақтаған ақ күмістей кең ... аз қара көзі нұр ... ... екі ... екі ... ... бар: 1) ... ақ
күмістей; 2) кең маңдайлы; 3) аласы аз. Жоғары өлеңнің ... ... ... ... ... тіркес бар. Одан бұрынғы үйірлі анықтауыш солармен
ұласа айтылғанмен, қара деген ... ... ... ... ... қызғалдақтай заман (Жамбыл) дегенде екі анықтауыш бар:
1) қызғалдақтай (заман); 2) қызық (заман).
Сөйтіп, ... және ... ... ... ... ... ... сол тұтас күйінде бір сөзді анықтайтын болады.
Сабақтасқан синтаксистiк тiзбектегi мүшелердiң құрамы, осылай, ... ... ... сол құрамға eнeтiн басыңқы компоненттң . өзi басқа
сөз ... ... ... ... жене олардың синтаксистiк
қызметiмен байланысты. Сондықтан анықтауыш ... ... ... ... ... да (iлiк ... анықтай
бередi, толықтауыш негiзiнде баяндауышты толықтауымен қатар толықтауышты да
пысықтауышты да толықтай бередi. ... ... ... ... ... жолдасыма тапсыр [6].
Субстантив номинативтік фразеологизмдердің синтаксистік қызыметі
негізінен зат есім ... ... ... сәйкес. Анықтауыш
қызметін атқаруы: . Қу тақым қайным-ау, тізеңді ... ... ... ... бе? – ... (ФС). Уа, қу ... жалайыр! Менен асқан еліңде Бар ма,
сірә, бір шайыр (Жамбыл). ... ... ... ... ... ... ... тілдер сайрайды, бірақ еш шешімге келе алмаған (І.Е.). Бес ... ... ... орақ ауыз әйел ... соқтыға кірді (Ғ.Мұс.). Ағайын-
жекжаты жер-жерде бар, ... кең ... (ФС). ... ... өзін ... Сіз ... бұл ... үлкен бойлы, әдемі қара мұртты, ашушаң,
бұлтиған ... ... ... кісі ... ... ... ... ескерткіштеріндегі есімді тіркестердің
жасалуы» атты зерттеу жұмысында сол кезеңдегі анықтауыш сипатын ... ... ... ... «Жалпы түркітанымдық зерттеу еңбектерінде
сөз тіркесі дегенді бөліп қарамай-ақ, «анықтауыштық есімдер тобы» ... ... ... ... ... ... ... еді. Себебі,
түркітанушы ғалымдар түркі тілдерінің синтаксистік құрылысында ... ... ... ... ... етіп ... ... Мәселен,
изафеттің бірінші түріне байланысты Н.К.Дмитриев зат есім мен зат ... ... тұру ... ... ... ... ... түркі тілдерінің елеулі өзгешелігі ретінде саналады.
Түркі тілдері ... ... даму ... ... ... бірте-бірте атау мәнді сөздерге айналады. Мәселен, «Мұқаддимат
әл-Әдаб» сөздігіндегі тази ит (292) – тазы ит, теве ... (277) – ... сүт тиш (133) – сүт тіс ... ... мен қазіргі қазақ тіліндегі
боз торғай, қара торғай, ащы ішек, тоқ ішек сөз ... боз, ... тоқ, ... ... сүт сөздері соңғы сыңарлардың ... ... ... да, ... да ... Бұлардың тұтас атау ретінде
жұмсалатындығы нақты тілдік дәлелдер арқылы ... ... ... ... ескерткішіндегі синтаксистiк сөз тiркесiнің
даяр тұрған ... ... оның ... кезiнде дербес сөздердiң
грамматикалық заңдар бойынша еркiн тiркесуiнен ... ... ... Сөз сыңарларының ыңғайына қарай ауыстырылуға
көнетiндiгi ескерiлiп, қарастырылды. ... ... ... ... ... атқарып, тілдің номинативті құралдарының
қатарына жататыны секілді сөз ... де ... ...... ... ретінде қолданылатындығы, тілдің номинативті
құралдарының қатарына енетіндігі анықталды.
Ғалым сөз тіркестерін мынадай модельдерге жіктеп, ... ... ... ... Зат есім + сан ... тіркестер;
2. Зат есім + есімдікті тіркестер;
3. Зат есім + сын есімді ... Зат есім + ... ... Зат есім + ... - арға ... Екі есім сөзден құралған анықтауыштық тіркестер;
7. Зат есім + қос сөздер;
8. Анықтауыштық қатынастағы жайылма сөз тіркестері.
Матаса байланысатын сөздер – ... зат ... ... ... зат есiм мағынасында не зат есiм орнына жұмсалатын ... ... ... ... не ... ... бола алатындығын байқаймыз. Мысалы:
евниң көкүси (92) – үйдің ... ... оки (92) – ... ... ... (193) – ... ұлтарағы, өтүк ипи (232) – етіктің бауы. Өзге орта
ғасыр жазба ескерткіштерінде дунийа иңи – дүниенiң заты (ҚБ), ... қуты ... ... (ҚБ), севүглүг нишаны – сүюшiнiң нышаны (3472), сөз түгүни
– сөздің түйіні (Мн), Қайдуның оғлы (Ж) – ... ұлы, ... түбі (ТШ) ... түбі болып келеді. Анықтауыштық қатынастағы iлiк жалғаулы сөздердiң
алуан түрлi құрамда айтылуына қарай матаса байланысқан сөз ... ... ... ... ... ... ... анықтауышты білдіруде сан есім және
нумеративті сөздер мен зат есімдер ... ілік ... ... ... Сан есім + ... сөз + зат есім ... сан есімді
тіркестер өздерінен кейінгі қатарда тұрған ... ... ... ... ... ... Бұл ... қазақ тілінде нумеративті сөз
тіркестерінің зат есімдермен бірге құрайтын ... сөз ... ... ... ... түркі тілдерінің ішінде нумеративті сөз бар
құрылымдардың ... және ... сай ... болып табылады [7, 32-33]. Бұл
үлгіде сан есіммен ... ... сөз ... ... ... Мысалы, қазақ тілінде екі қап шөп, бір топ бала, бір уыс ... ... сүт ... ... ... ... әл-Әдаб» сөздігінде бир тутам
от (54) – бір ... шөп, бир йаш ... (153) – бір жас бала ... ... шығатын қорытынды, зат есім тұлғасындағы тіркестер сөздік мәтінінде
қабыса ... сөз ... сан есім – ... сөз ... ... ... ... ұқсас екендігі анықталды.
Қабыса байланысқан зат есімдердің алғашқы сыңары ... ... ... ... ретінде анықтауыштық қатынаста жұмсалады. Есімді
тіркестерде тіркес ... сын ... мен зат ... ... ... әл-Әдаб» сөздігінде бірінші компоненттегі сын есім
екінші компоненттегі зат есімді атаулық мәнге ... ... ... ... ... зат ... сан есімді тіркестер ... ... ... жұмсалуы олардың өзара ұқсастық жақтарын
танытады. Мұнда бағыныңқы сыңардағы зат есім сын есімдер ... ... зат ... ... ... білдірген.
«Муқаддимат әл-Әдаб» сөздігінің тілінде осындай тiркесте айтылатын зат
есiмдер тобы ... екi ... ... Олар ... әр ... ... тұрады. Мысалы: йахши балчик (29) – жақсы балшық,
түгәл қут (3414) – шын ... ... ат (908) – сары ... көр хатун (712)
– соқыр әйел, сарик тикен (63) – сары ... ... киши (168) – ... адам,
йорық тил (158) – жүйрік тіл, йахши үн (1003) – ... ... ач ... ... аш ... ... чүпчүк (301) – сары шымшық, йаңшады тер тилиг (171) – тіл
безер мылжың. Бұлар өзара анықтауыштық қатынаста ... ... ... күрделі анықтауыштары, кейде басқа да мүше болып жұмсалады. Осы
тәрiздi ... тұру ... ... ... зат есiмдер тобы екi, үш,
кейде төрт сөзден ... ... зат ... ... ... ... үшiн өз алдында
басқа анықтауыштардың ... ... ... ... тегри неме (492) -
дөңгелек зат, келе ... (80) - мал ... теве ... (277) - түйе ... ... (44) - ... керуен, танг неме (686) - ғажайып зат, екки
күнлүг қонуқ - екі ... ... (3482), ... ... - ... ... ... сөз тіркестері дүние баянсыз, қонақ күндік деп айтылмайды, баянсыз
дүние дегенде ғана анықтауыштық құрамға енеді. Екки ... ...... ... (3482) ... қонақ деп жалаң айтылмайды [8].
Анықтауыш сөйлемдегі зат ... не зат есім ... ... ... ... ... түрлі жағынан сипаттап тұрады. Сөйлемде
заттардың әр ... ... ... ... ... ... ... жұмсалады. Анықтауыштар бір сөзден де, бірнеше сөзден де құрала
береді. Сондай құрылысына қарап, оларды дара анықтауыш, ... ... ... деп үшке ... Түрлі сөз таптарынан ... ... да әр ... ... Оларды мағынасына қарай
негізгі екі топқа бөлуге болады: сапалық ... ... ... анықтауыштарға сын есім, сан есім, есімдік, есімше, атау тұлғалы
зат есімдерден болған ... ... ... ... ілік
жалғауында айтылған анықтауыштаржатады. Сапалық анықтауыштар анықтайтын
сөздерімен қабыса байланысады, меншікті анықтауыштар матаса байланысады.
Анықтауышсыз ... ... ... Анықтауышы
түсірілген сөйлемдерге тән бір ерекшелік – кей жағдайларда ... ... ... ... ... [9, 10]. Жеке ... да мазмұн
олқылығы болмайды: 1. Ұлан қанжығаға ... ауыр ... ... алды. 2.
Салмақтағандай қос қарды селкілдетті. 3. Тағы ... ... 4. ... ... сәулесі қарашығында дірілдеді (С.Сматаев). Контекстің соңғы
сөйлеміндегі анықтауыштың бос орнын қабылдану үдерісі кезінде алшақ ... ... ... ... зат ... ... ... сөйлем
толымсыз. Себебі жатыс формалы «қарашық» сөзі тәуелденіп, өзінің алдынан
келетін меншік иесін қажет етеді де, ... ... ... ... ... ... дірілдеді түріне ауысады. ... сөзі ... ... де, оның өн ... ... мекендік тұрғыдан алғанда,
көзіне немесе жанарына қатысты. «Көз» ... ... ... ... түрде түркі тілдеріне тән изафеттік тіркес жасайтын ... ... ... да, ... ... ... толықтырылады.
Сондықтан мұндай сөздер көп жағдайда сөйлеу контексінен арнайы орынды
иелене ... ... ... ... және ... ... білім
қорымен декодталады. Сонда, айтылуға жоспарланған сөйлем мынадай толымды
конструкция болып шығар еді: ... ... ... сәулесі ұланның көзінің
қарашығында дірілдеді.
   Өзге сөйлем мүшелері сияқты, анықтауыш ... де ... ... ... дейінгі кезеңдердің өзінде-ақ белгіленеді.
Осылармен қатар анықтауыштың бос орнын қатар тұрған ... ... ... ... де ауыстыра алады. Біздің негізгі нысанға
алып отырған мен-шіктік ... ... ... түсірілуі
маңызсыздану құбылысына ғана байланысты емес, ... ... ... ... ... де қатыстысы болады» [10, 73-74-
б.].
1.2. Айқындауыш
Айқындауыш – анықтауыштың ерекше бір түрі. Ол ... ... не ... ... ... ... ... ретінде айқындайды.
Бұл жағынан анықтауышқа ұқсас болғанмен, одан кейбір өзгешеліктері бар:
1) Анықтауыш анықтайтын сөзінің алдында тұрып, оның ... ... ... ... сынын, сапасын білдірсе, айқындауыш
анықтайтын сөзінен кейін тұрып, көбінесе оның лексикалық
мағынасын, мүшелік ... ... ... ... ... ... көлденең сапасын көрсетеді.
Сонда айқындалатын сөз зат болса, айқындауыш ... ... қай зат, не оның қай ... қай бөлшегіне, қай
түріне жататын зат екенін, мезгілдік үстеу болса, дәлдеп
айтқанда, қай зат не оның қай ... қай ... ... ... зат ... ... үстеу болса, дәлдеп
айтқанда, қай мезгіл екенін, есімдік болса, соның ... кім, ... ... ... ... ... ... орнына; біз, оқушылар т.б.
Айқындауыштар құрылысына қарай үшке бөлінеді:
1. Қосалқы айқындауыш; 2. Қосарлы-айқындауыш; 3. Оңашаланған-
айқындауыш.
Қосалқы ... зат ... ... ... ... ... Олар анықталатын сөздердің қосымша заттық сапасы
болатындықтан ... ... ... байланыста болмайды. Сондықтан
олар айқындайтын сөздерімен орын ауыстыра береді: Алпамыс батыр, Жамбыл
ақын, Әсет ... ... ... Баян ... Хафиза келін, Қамбар батыр,
Оспан табельщик, Досбол бригадир, Әбен ... ... ... ... ... ... қатынаста жұмсалатын сөз тіркестерінің
анықталатын сөзі көбінесе кісі аты, оны анықтайтын қосалқы айқындауыштар
батыр, ... ... ... ... ... ... мерген, мырза,
қарт, ақсақал, бәйбіше, келін, құда, сұлу, жолдас, қалқам, шырағым, жаным
сияқты зат, ... сын ... ... ... ... ... сөзімен ұласып, ол екеуі
сөйлемнің біртұтас ... ... ... ... ... ... айқындауыш сөздерге ғана жалғанады: Баян бәйбіше ... Ағаш ... ... ... ... пен Исай ... аяңдап
ананың қасына келді (М.Горький). Сейдахан болыс Құрбан ұстаны әулетімен осы
Шеңгелдіге асырып ... ... ... ... дойбы
ойнайын деп едім (М.Иманжанов).
Қосарлы айқындауыш деп анықтайтын сөзімен қосақталып одан ... ... ... телефон-автомат; инженер-технолог; батыр-ұшқыш;
хата-лаборатория; Қарағанды- сұрыптаушы; ... ... ... тілінде көп кездеспейді. Олар орыс
тілінен терминдер алу және орысшадан ... ... ... тілімізге
соңғы кездерде ғана еніп, ... ... ... де ... ... ... деп өзі ... сөзінен соң тұрып, ерекше
әуенмен айтылып, анықтайтын сөзінің заттық, ... т.б. ... ... ... ... Олар ... сөздерінен және
сөйлемдегі басқа мүшелерден дауыс ырғағы арқылы оқшауланып, айтылады да,
жазуда көбінесе екі ... ... ... ... ... ұғым ... рет қайталанып айтылады; айқындалатын сөз жалпылық
ұғымда жұмсалып, айқындауыш оны нақты түрде саралап, дәлдеп ... сөз ... ... ... Ол айқындалатын сөзге ой ... ... ... мән ... ... етіп айту ... болғанда, тыңдауыш мен оқушының
назарын соған аудару керек болғанда және сөйлемдегі сөз мағынасын ... кету ... ... ... ... Чапаевпен істес болғандығы үшін өздерін ... ... (Д. ... Еліміздің шығысында, Орал мен Сибирьда, жаңа
көмір-металлургия базалары жасалды. Артынан, Абай ... соң, ... ... ... біз, балалар, Қымбатқа еліктейміз (С.Мұқанов).
Оңашаланған айқындауыштар айқындайтын сөздерімен тұлғалас, мағына
жағынан әуендес болады: ... бір ... ... ... мағынада айтылса айқындауыш та сонымен қиысып, сондай тұлғада
не мағына жағынан онымен үндес келетін басқа тұлғада ... ... ... ... да, біз ... ... да ... колхоз мүшелері сияқты көптік жалғауда айтылады.
Айқындауыштардың айқындайтын сөздерімен тұлғалас ... ... ... ... саған өзімше, кочегарша, айтайын (М.Горький). Өзім ұшырған
қыраныма, Нұрланыма, жұрт жапқан жалаға мен де ... жүр деп ... па ... ... зат есім ... айқындалатын сөз көптік
жалғауындағы жалпылық ұғымды білдіретін зат болса және ол ... екі ... ... ... ... ... көптік тұлғада және атау тұлғада
қиыспауы мүмкін: Оқушылар, оның бірі ... ... ... ... ... ... қарындасым, университетте оқып жүрген Рақия, т.б.
Оңашаланған айқындауыштың кейбір ... ... ... ... ... еді, ... оның сапаланып жетілуі, көп жұмсалып әдеби тілдің нормасына
айналуы соңғы 30-40 ... ... ғана ... ... осы процесте орыс
тілінің игілікті әсерінен анық көруге болады.
Айқындауыштар дауыс ырғағы арқылы оқшауланып айтылуына ... ... ... де) ... оларды дұрыс оқып, дұрыс айтудың
таңбасы болады.
Сөйлемнің грамматикалық құрылымында тұрлаулы және тұрлаусыз мүшелерден
басқа, сол мүшелерді ... ... ... ... ... ... де ... Қалыптасқан дәстүр бойынша, бұларды айқындауыш мүшелер
деп атайды. Айқындауыш мүшелердің анықтауыш мүшеден ... ... тән ... ... ... ... өзі анықтайтын сөзінің алдында келсе, айқындауыш
соңынан келеді.
Екіншіден, анықтауыш өзі анықтайтын сөзімен синтаксистік ... ... ... өзі айқындайтын сөзімен тіркес құрамайды, оны тек
мағыналық жағымен нақтылайды, ... ... ... бір ... ... ... ... өзі айқындайтын мүшемен тұлғалас келіп, сол мүше ... ... ... өзі ... ... ... интонацияда
айтылатын болса, айқындауыш мүшелердің өзіне тән ерекше үні, екпіні болады,
соған сай жазуда арнайы тынысбелгілері қойылады.
Айқындауыш ... ... ... үш түрі ... 1) ... 2) қосарлы айқындауыш, 3) оңашаланған айқындауыш.
Қосалқы айқындауыш, әдетте, зат есімдерге ... ... ... ... ... сапалық жағынан қосымша айқындайды. Абай
ақын, Қамбар ... ... сал, Омар ... Ұлжан бәйбіше тағы осындай
тіркестердегі зат есімнен ... ... ... ... белгілерін атап
көрсету арқылы сөйлемнің жалпы мазмұнына қосымша мағына беріп, толықтырып
тұрғаны айқын. Осылай ... ... ол ... ... ... ... бөлшегіне айналып кеткен. Сондықтан бұл екі сөз ... мүше ... ... ... грамматтикалық тұлғалар осы
айқындауыш мүшеге жалғанады. Мұның өзі олардың тұтас күйінде сөйлемнің ... ... бола ... ... Салтанат бойжеткеннің Тыныбек
үйіне алғаш келгені – бұл емес ...... Кәрі ... ... таяғына сүйеніп тұр екен (Әуезов) – бастауыш т.б.
Қосарлы айқындауыштар қазақ тілінде көп кездеспейді. Олар орыс тілінен
енген терминдер алу және орысшадан ... ... ... ... ... ғана еніп, қазақ әдеби тілінің де нормасына айналып келеді.
Қазіргі ... ... ... ... ... ... ақын-жазушы т.б.
тәрізді қос сөздердің бірі екіншісін немесе ... ... ... ... ... ... күйінде сөйлемнің кез келген мүшесі бола алады.
Әйел-ана барлық қиындықты жеңетін ... күш, ... ... емес ... Біздің шахта – алыптың проектісін жасауға инженер Дәуірұлын
жібергенбіз (Ерубаев).
Қазақ тілінде ең көп ... ... түрі – ... ... бұл түрі өзі айқындайтын сөзінен кейін тұрып,
сол сөзді, сөйлем мүшесін ... ... ... саралай, дәлдей
түседі. Оңашаланған айқындауыштар өзі айқындайтын сөздерімен ... ... ... ... тең дәрежеде келеді де, айтылуда интонациялық
жағынан ... ... ... жазылуда үтір немесе сызықшамен
ажыратылады. Оңашаланған мүшелер құрамы ... жеке ... де, ... де, ... ... де бола ... Сол арманын Ербол апарып, әуелі
Тоғжанның жеңгесіне, Асылбектің келіншегіне, айтыпты (Әуезов). Мейрам мен
Щербаков әңгімелесіп ... ... – осы ... ... Отанымыздағы
бауырлас елдердің әрқайсысының әдебиет тілін, соның ішінде көркем әдебиет
тілін, сөз ету – аса қиын ... ... бірі ... ... тілімізде көне дәуірден келе жатқаны –
дәлелденген құбылыс. Қазіргі кезде ол тілімізде өте жиі қолданылады.
ІІ ТАРАУ. ҚАЗАҚ ... ... ... ... ... ... ... сын есім сияқты заттың белгісін аңғартып, сөйлемде
қандай? деген сұраққа жауап береді, анықтауыш қызметін атқарады.
Етістіктен ... ... ... ... А.Байтұрсынов мынадай ой
айтады: «...Бесінші – анықтауыш болатын етістік (көбінесе есімше түрінде).
Мысалы: 1) Алушы адам алданды. 2) ... кісі ... 1) Кім ... ... ... адам не қылды? – алданды. Қай адам алданды? – ... ... ... ...... ... кісі не ... – келмеді. Қай кісі келмеді? –
барған (кісі). «Алушы» дегенді айтпай, құр ... ... деп қана ... адам ... ... әйтеуір адам алданған ғана ... ... ... сөз ... ... қай адам ... ашылып, анықталады.
«Алушы» деген сөз «қай?» деген анықтауыш сұрауына жауап беріп тұр. ... ... ... ... ... ... келмеді» деп қана ... қай кісі ... ... тек ... ... ... шығады. «Барған»
деген сөзді қосқанда, келмеген қай кісі екені анық болады. «Барған» деген
сөз қай деген ... ... да ... ... тұр. ... ... ... анықтауыш. Бұл сөздің екеуі де есімше етістік, бірі ... ... ... ... ... ... ... жалғыз есімше түрінде ғана анықтауыш болмайды. Басқа
түрінде де болады. Мәселен: Алмақтың бермегі бар. Алмақтың несі бар? ... ... ... ... ... – бар ... Ненің
бермегі бар? – алмақтың (анықтауыш)» [11, 278]. ... ... ... сол
кездің өзінде-ақ етістіктен жасалған анықтауыштар туралы дәл басып айтқан.
Әсіресе, бұл тұстағы ... ... ... ... ... білген.
Есімшелерден анықтауыштардың жасалуына кіріспес бұрын, есімше туралы
тоқталып кеткенді жөн көрдік:
Есімше деп ... ... ... ... сын ... анықтауыш
қызметінде қолданылып, сөйлемде заттанып, зат есімше түрленетін етістіктің
түрі аталады.
Есімше ... ... -қан, ... -ар (-ер, -р, -с), ... ... ... -ушы ... -мақ (-мек, -бақ, -бек, -пақ, -пек)
жұрнақтарының негізгі және ... ... ... ... ... және
болымсыз формаларына, етіс категориясының барлық түріне жалғану арқылы
жасалады. Ал ... рай, ... рай, ... рай ... ... ... –ған, -ген, -қан, -кен. Бұл жұрнақ арқылы жасалған есімшеде
қимылды білдіру мәні бар. ... ... түс, ... әңгіме,
жауған қар, қатқан мұз. Осы мысалдардағы заттың ... ... ... ... ... ... есімшелері заттың бұрын
жасаған қимылын оның белгісі ретінде көрсеткен. Есімшенің бұл
түрі заттық мағынада жиі қолданылады және зат ... ... ... ... қабылдайды.
2. –атын, -етін, -йтын, -йтін. Бұл бұрын я ертерек кезде ... ... ... ... заттың белгісі етіп
көрсетеді. Мысалы, Қиналатын кезің де өтер. ... ... ... ... белгілі. Ойланатын әдетің ғой.
Есімшенің бұл түрі ұзаққа созылған, әдетке айналған бүгін ... де ... ... ... заттың белгісі етіп
көрсетеді. Есімшенің бұл түрі де ... ... ... –ар, -ер, -р, -с. ... бұл ... ... ... жасалмауы белгісіз мәнді есімше жасайды. Мысалы, Жүрер
жолың кең болсын. Айрылар дос ердің артқы қасын ... ... ... тау. Осы ... ... есімше сөйлемнің
анықтауыш қызметін атқарып, зат есімнің алдынан тіркеседі және
ол есімше заттанып, зат ... ... яғни ... ... ... қолданылады.
4. –мақ, -мек, -бақ, -бек, -пақ, -пек. Есімшенің бұл жұрнағы түбір
етістіктен мақсат мәнді есімше жасайды. ... осы ... ... ... қолданылады. Мысалы, айтылмақ пікір,
кездеспек жер, көріспек күн, жарыспақ ойын, қайрамақ пышақ.
Есімше жұрнақтарының қызметі - өзі ... ... ... ... заттың қимыл-әрекет арқылы білдіретін белгісін жасау.
Мысалы, бар – қимыл-әрекетті білдіретін етістік, ал барған ... ... ... ... ... ...... қимыл нәтижесімен аңғартылған
белгісі.
Есімше жіктеледі, бірақ етістіктерше емес, есімдерше жіктеліп, ... ... ... ... ... мен ... Есімше формалары сын есім сияқты заттың белгісін аңғартып, ... ... ... ... ... де, ... қызметін атқарады. Мысалы:
көк шөп – көгерген шөп, ақ шаш – ағарған шаш. Сын есімдер ... ... ... ... ... нәтижесінде пайда болған
өзгерісті аңғартып тұр.
ә) Есімшелер есімдер сияқты ... ... ... ... бастауыш, толықтауыш қызметін атқарады. ... ... ... ... ... формасына есімше жұрнағы жалғанғанда да
есімшенің боымсыз мағынасы аңғарылады.
Есімшелердің етістікке жақын белгілері:
а) ... ... бір түрі ... есептелуіне оның септік
жалғауларындағы сөзді салт және сабақты етістік ... ... ... ... ... ... қаламды берер.
ә) Есімшелердің шақтық мағынаны беруде қызметі ерекше. ... ... ... ... шақ ... берумен қатар атрибуттық қызметте
тұрып та сол ... ... ... ... –ар (-ер, -р, -с) ... әркез келер шақ мағынасын білдіреді.
б) Есімшенің етістікке тән басты белгісі – қимыл-қозғалысқа байланысты
мағынадан ... ... да ... ... ... ... салт және сабақты болып бөлінеді.
Есімше түрлері жұрнақтарының мағыналарына ... шақ ... ... ... шақ ... -ған ... -қан, -кен) ... жүзеге
асады.
2. Дағдылы өткен шақ есімше –атын (-етін, -йтын, -итін) жұрнағы арқылы
жасалады.
3. Болжалды келер шақ ... –ар (-ер, -р, -с) ... ... ... ... келер шақ есімше етістікке –мақ (-мек, -пақ, ... -бек) ... ... ... жасалады.
Өткен шақ есімше етістік негіздеріне –ған, -ген, -қан, -кен ... ... ... шақ ... зат ... ... келіп, анықтауыш қызметінде
жұмсалу нәтижесінде көптеген есімше тұлғалы сөздер сын есім ... ... ... қиылған қас, құлшынған жас, едірейген
мұрт, өңкиген ... ... бой, ... бет, ... көз, т.б. Сын
есім мағынасында қалыптасқан есімшелер, негізінде салт етістіктен болады.
Сонымен қатар олар кез ... зат ... ... ... ... Олардың
тіркесетін сөздері белгілі болады да, саны екі-үш сөзден аспайды. Мысалы,
қиылған – ... қас ... ғана ... Құлшынған жігіт және жас
сөздерімен тіркеседі. Сол ... ... ... сын ... көз,
кеуде сөздерімен ғана тіркеседі. Сөйтіп, ... сын ... ... сын ... ... сөздердің анықталушы сөздермен ... ... ... [7, 82]. ... сын ... ... ... болымсыздық белгісі –ма, -ме, -ба, -бе, -па, -пе ... ... ... көз, ... жас, ... ... ... Ондаған, жүздеген, мыңдаған деген сан есімдерге –ған жұрнағы
жалғанып, жаңа сөз пайда болған.
Жауыққан ... ... - ... ... ... – береген (Мақал). Цех жақтан шаңқылдаған балға даусы
естілді (Ғ.Мұстафин).
Қабаған, ... ... ... де ... шақ ... ... кезде сын есім болып қалыптасқан түрі.
Кейде өткен шақ есімше ешқандай ... атау ... екі ... ... қолданылады. Мысалы, қасқыр жеген қой – қой жеген қасқыр.
Мерген атқан түлкі – ... ... ... Қой ... шөп – шөп жеген қой. Бұл
тіркестерде қай сөз қимылдың иесі, қай сөз қимылдың объектісі ... ... ... ... ... ... болса да, қасқыр қойды
жейтіндігі, ал қой қасқырды жей алмайтындығы ... ... ... ... және ... ... қай сөз ... контекске байланысты
логикалық жағынан түсінікті болады. Кейде ... екі ... ... ... ... ... болуы мүмкін. Мысалы, Ит өлтірген қасқыр
немесе қасқырды өлтірген ит. Бұл ... ... иесі ... ... ... ... айыру қиын. Мұндай тіркескен сөздердің алдынғы
екеуі күрделі анықтауыш қызметінде жұмсалады да, ... ... ... ... ... негіздеріне –атын, -етін, -йтын, -йтін жұрнағы
жалғану арқылы жасалады.
Дағдылы есімше зат есімнің алдынан келіп, анықтауыш ... ... ... ... ... қатысын білдіреді. Мұнда анықталатын зат
есім мен анықтаушы қызметіндегі дағдылы есімшенің арақатынасына, ... ... ... зат ... ... және ... ... қимыл субъектісі немесе қимыл объектісі мағынасын ... ... ... ... ... ғана ... ... сүзетін сиыр
немесе сауатын сиыр.
Бірінші тіркесте сиыр қимыл иесі (сүзуші) мағынасын білдірсе, екінші
тіркесте қимыл объектісі ... ... ... ... ... зат ... адам атын немесе құрал-сайман атын білдіретін
сөздер болса, олар әрқашан актив түрде, ... иесі ... ... ... үй ... әйел, хат таситын қыз, шөп жинайтын машина,
ағаш кесетін ара т.б. ... ... ... жылы бес шөп ... машина,
төрт егін орып-бастыратын комбайн сатып алды. Мал бағатын әйелдер арасында
үгіт-насихат жұмысы жақсартылуға тиіс.
Дағдылы есімше ырықсыз етіс ... ... ... зат есім
әрқашан пассив түрде қимыл объектісі мағынасын білдіреді. Сойылатын ... ... ... ... ... ... ... зат есімдер анықтауыш қызметіндегі дағдылы есімшенің
сабақты түбір етістік тұлғасында немесе ырықсыз етіс тұлғасында ... ... ... ... ... Мысалы, сауатын сиыр,
сауылатын сиыр, үй салатын участок, үй салынатын участок, сататын тауар,
сатылатын тауар, ... ... жүк ... ... де, ... аты ... ... да – жалғыз көк құнажын (Ғ.Сланов). Сауылатын сиырларға жақсы
күтім керек.
Атрибуттық қызметтегі ... ... ... ... ... ... ... келер шақ мәнінде жұмсалған сияқтанып тұрады. Бірақ
атрибуттық ... ... ... есімше шақтық мағынадан гөрі
анықтауыш қызметін атқарады да, ... ... ... ... ... үлесіне тиеді.
Болжалды есімше етістік негіздеріне –ар, -ер, -р жұрнағы ... ... бұл ... зат ... ... ... қызметінде
қолданылу шеңбері тар. Болжалды есімше ... зат ... ... ... ... мінер ат, киер киім, барар жер, басар ... сөз, ... ... т.б. ... ... ... болжалды
есімше тұлғасындағы әрбір етістік белгілі сөздермен ғана ... бұл ... ... ... сөз ... болмайды. Мысалы,
қарар бет, барар жер, басар тау, жатар орын, т.б. Қайта кірер есікті қатты
жаппа (Мақал). Жорытар ... тоғы игі ... ... дос ... артқы
қасын сұрайды.
Бұл сөйлемдегі болжалды есімше тұлғасындағы кірер, жорытар, ... ... ... ... кіретін, жортатын, айрылатын деп
өзгертсек, олардың мағыналары ешқандай өзгермейді. Демек, бұл екі ... ... ... бір. ... дағдылы есімше анықтауыш
қызметінде кең қолданылады. Сонымен қатар анықтайтын сөзімен еркін ... ... ... ... ... ... –мақ, -мек,
-бақ, -бек, -пақ, -пек ... ... ... ... ... -пақшы,
-пекші жұрнақтары жалғану арқылы жасалады.
Ниет есімше қимыл иесінің алдағу уақытта бір істі ... не ... ... білдіреді. Ниет есімше де басқа есімше формалары сияқты, зат
есімнің алдынан келіп, анықтауыш қызметін атқарады. Ал мұның бастауышы ... ... ... ... иесі ... заттардың ұғымын білдіретін зат
есімдер ғана жұмсалады. Ауылға қайтпақшы жігіт – жігіт ауылға қайтпақшы.
Келмекші кісі – кісі ... ... ... ... су, ... сөз ... ... формалары жансыз заттардың ұғымын білдіретін сөздердің алдынан
келіп, анықтауыш қызметінде жұмсала береді. ал ниет есімше де ... ... ... ... сирек жұмсалады.
Осы шақ есімше тұйық етістікке –шы, -ші ... ... ... шақ есімше тұлғасындағы етістіктер тек адамға ... ... Яғни ... иесі адам ... ... де, ... анықталушы мүше
қызметінде жұмсалады. Келуші адам, тойдан қайтушы әйелдер, қора сыпырушы
қарт, бала ... ... т.б. Бұл ... ... өз ... өзіне
атрибут (анықтауыш) болып тұр. Осы шақ ... ... ... ... зат есімдердің алдынан келіп, атрибут болып жұмсалмайды.
Атрибут қызметінде осы шақ есімше мен ... ... ... ... бала қараушы әйел – бала қарайтын әйел, қора сыпыратын қарт – қора
сыпырушы қарт, қой бағушы жігіт – қой ... ... ... бұл екі ... бір-бірінен айырмасы – дағдылы есімшенің
қолданыс аясы кең. Ол жанды және жансыз ... ... зат ... ... ... қызметін атқара береді: киетін шапан, келетін кісі,
сауатын сиыр, шапан тігетін әйел, келетін кісі, сиыр сауатын келіншек, ... осы шақ ... тек қана адам ... зат ... атрибуты
бола алады. Сондықтан да машина, құрал-сайман атауларына тек дағдылы есімше
ғана атрибут ... Шөп ... ... киім ... машина, қар
тазалайтын күрек, үй жабатын қаңылтыр. Мұндай заттардың атауларына осы шақ
есімше атрибут бола ... ... шөп ... ... аяқ киім ... деп ... адам ... немесе адам ұғымын білдіретін ... ... де, осы шақ ... де ... болып қолданыла береді. Қора сыпыратын
қарт – қора сыпырушы қарт. Хат таситын қыз – хат тасушы қыз. Мал ... – мал ... ... сын ... сияқты, анықтауыш қызметінде де жұмсалады. Ол
заттың қимылдық ... ... ... ... елге әл ... жұмақ еткен заманым (Жамбыл). Жан-жақтан
біреудің ... ... ... ... ... дауыстары
көтеріліп, шуға айналды (Ғ.Сланов). ... ... ... қара ... ... ... жүгіртіп отыр еді, бір кезде жүгірген көз бір жеріне
барып қадала қалды (С.Мұқанов). Бұл шал ... ... ... ... мысқылшыл, көп алдында жақ ашпайтын момын, адал ... ... Атар ... араласып, ән шырқаған қандай ерке?
(Ә.Сәрсенбаев). Өсер малда өлім жоқ ... ... ... іске ... ... мал тапсаң, қуаналық (Абай).
Есімшеден болған анықтауыштар анықталатын заттың өз қимылы, іс ... не ... ... қимылы, іс-әрекеті болуы да мүмкін. Басқаша айтқанда,
қимыл анықтауыштардың анықтайтын сөз онымен ... ... ... ... кісі дегендегі есімше кісінің өз іс-қимылы болып ұғынылса,
оқыған кітап (мен оқыған кітап), оқылған ... ... ... оқылған
деген есімшелер субъектінің ісі болып ұғынылады. Келетін адам, ... ... ... алдыңғыда келетін анықталып тұрған заттың (адамның)
өз қимылы болса, соңғыда басқа біреудің келетін жері мағынасында ... ... ... ... болу ... ... емес.
Олардың ішінде анықтауыш болып жиі кездесетіндері - өткен шақтық есімшелер.
Есімшелер атау тұлғада тұрып, зат есім ... ... ... ... ... ... ... сөйлемнің анықтауышы болады.
1) Балтабек үйі мен жәмшік тоқтайтын ... ... ... текшеленген тастардан табиғаттың өзі ... бар еді. (С.М.) 2) Қолы ... ... ... сөйлемдегі негізгі қимылды білдірмей, жанама ... ... ... ... қолданылуы оның заттың
белгісін білдіретін сөз табына, қызметі жағынан сын есімге ... ... ... ... ілік септік жалғауы тұлғасында қолданылып,
сөйлемде анықтауыш болады.
2.2. Анықтауыштық қатынастағы «есімше+зат ... ... ... ... ... ... бір тобы – есімшелер.
Есімшелер сөйлемнің ішінде зат есіммен қабыса ... жиі ... зат ... ... ... ... ... есімді
сөз тіркестері жасалады, мысалы: орылған егін, жайнаған дала, көгерген шөп,
келген кісі, айтар сөз, түсінетін бала.
Есімшелердің –ған, -ген, ... ... -ар, -ер, - р ... бәрі де ... ... ... сөз ... жұмсалады
делінгенмен, олардың ондай кездегі қатысы әр ... ... ... ... ... жиі ... ... – -ған/-ген тұлғалылар.
Бұларға қарағанда, а-тын, е-тін, -ар, -ер,-р ... ... есім ... ... ... ... аз ... Оның себебі ... ... ... ... ... шақ пен осы ... –ған тұлғалы анықтауыштар қимыл процесінің нәтижесін, оның зат
есіммен тығыз мағыналық байланысын ... ... ... ... ... ... астық, айтқан сөз, қараңдаған мал, ұшқан құс,
көрген кісі, үйде ... ... ... ... ... ... ... үгітші.
Әрине, зат есімге анықтауыш қызметінде сын есім де, сан есім де ... ... ... ... де ... ... жұмсалуында синтаксистік
жағынан бірдей болғанымен, тек мағыналық жағынан айырмашылықтары бар. Сонда
есімшелі анықтауыштар заттың қимыл ... ... ... зат ... байланыста жұмсалады.
Есімшелер зат есімдермен дара және күрделі түрінде тіркеседі. ... ... ... ... қатыстылығымен ерекшеленеді.
Дара қабыса байланысқан есімшелі сөз тіркесінде есімшелер ешбір ... ... жеке ... қана ... қызметте жұмсалады. Мысалы,
Қазір жуынатын ыдыс әкелейін (Шолохов). Ұйытқыған боран басылар емес
(Т.Ахтанов). Осы сияқты: ... ән, ... ... ... сөз, ... ... кітап, білген мәселе т.б. жиі ұшырайды.
Бірақ есімшелер сөйлем ... ... ... ... дара ... ... енді ... сөз тіркесінің жетегінде
жұмсалатын сөз таптарымен бірлікте іштей қабыса және ... ... ... ... зат ... жиі ... ... Есімшелі күрделі
сөз тіркестерінің кейбір жасалу жолдары мыналар:
- бағыныңқы сыңары барыс септікті зат есім мен ... ... ... ... көше ... ... ... оны жерге
қадаған айыр ғана тіреп тұрды (Ш.Мұртаза).
- барыс жалғаулы зат есім мен көсемше мен ... ... ... ... түсе ... ... ол емес ... Барыс жалғаулы зат есім + шылаудың есімшемен тіркесі арқылы:
Оппаға қарай құлаған қойлар кенет оңға ... ... ... ... ... ... ... шығыс, көмектес жалғаулы
сөздер + есімше арқылы: Ата ... ... ... ... ... ... ұйытқыған қар бетіне, көзіне ұрады
(Ахтанов).
- Бағыныңқы сыңары сын ... сан есім + ... ... Иесіз
қалған ауылмен танысқанда не, таныспағанда не (Бақбергенов).
- Бағыныңқы сыңары ... ... ... тіпті тұрақты
тіркестер де ондай кезде жиі ұшырайды: бұрын ... ... ... ... ... ... сойыл,
өңшең қамшыдай қатқан сияқты есімшелі тіркестердің бағыныңқы
сыңарлары қабыса меңгеріле байланысқан ... ... ... ... олар сол ... ... ... жауап
беріп, күрделі топ құрайды.
Ондай кезде негізгі сөздермен есімше тұлғалы да, көмекші етістігі де
жиі ұшырайды: бостандық деген ... ... ... ... ... ... дауыс,
тырс еткен дыбыс, өзіңіз деген сұрау, сен ... сөз т.б. ... ... де ... ... барлық сөз табымен де ... ... ... сөз тіркестерін құрап, қандай? деген сұрауға жауап
береді.
Келер шақтық есімше зат ... ... ... оны ... ... ... ... жұмсалады. Мысалы: сауылатын сиыр
(салыстыр: сауылған сиыр), жазатын кісі ... ... ... ... ... (салыстыр: орақ орған жігіт).
Есімшенің сөз тіркесі құрамындағы анықтауыштық мағынасын басқа
анықтауыштармен ... ... ... ... бар ... ... мысалы, сын есімнен болған анықтауыштар заттың әр ... ... бір ... ... ... ... заттың қимылдық
сапасын процесс күйінде білдіреді [13, 45]. Бұл ... ... ... ... ... есімшелері бар мысалдар алайық:
Көк шөп – көгерген шөп
Ақ үй – ... ... қой – ... қой
Жас әйел – жасарған әйел
Есімшелі сөз тірестеріне көркем әдебиеттерден мысалдар:
Әр жерде қағылған қадалар ... ... ... Анау ... ... ... соншалық таныс, жақын (М.Әуезов). ... бар. ... ... жаңа ... ... ... жетегінде, оларға меңгерілетін есімдер ... Олар ... сол ... зат ... қатысты болып, онымен бірігіп
күрделі сөз тіркесінің құрамында айтылады. Мысалы:
Төбеде жүрген жау самолеті сирей бастады. От жағылған екі ... ... тұр ... ... ... ... терезенің алдында қос
тізерлеп... Абай отыр (М.Әуезов). Қолдан келер ... ... зат ... ғана ... олардың орнына жұмсалатын басқа
есімдермен де тіркесуі мүмкін, мысалы: келген ... ... ... сұлу, тайсалмайтын батыр, батылы бармайтын қорқақ.
[Үйде] сәлде киген біреу отыр (С.Көбеев). Оқуға ынталанбайтын жас бар
ма қазір (С.Мұқанов).
Көреген, сүзеген, қашаған, ... ... ... ... біраз
есімшелер бұл күнде ... ... ... сын есім ... ... есімшелерден ауысқан сын есімдер де ... ... ... ... ... сүзеген сиыр, қашаған ат, береген қол,
жатаған ... ... ... ... «Есімше+Зат есім»
үлгісіндегі сөз ... ... ... ... ... ... ... етістіктің агенсваленттілігін
білдіретін семасы, басыңқыдағы заттың қимыл әрекеттердің ... ... және ... ... иелену мүмкіндігі арқылы орнайды.
Етістіктердің кез келгені – агенсвалентті, сондықтан кез ... ... ... тіркестердің семантикалық предикаты және атрибуты
бола алады. Кез-келген ... ... ... ... ... немесе қалып-күй үрдістерін иеленуі мүмкін, сондықтан кез-
келген зат есім ... ... ... семантикалық
субъектісі бола алады.
Семантикалық субъекті актив ... және ... ... ... Актив субъекті - қимыл-әрекет, қозғалыстарды жасаушы заттар.
Пассив субъекті – статикалық динамикалық қалып-күй ... ... ... ... пассивтілігі зат есімдердің лексика-семантикалық
(жанды-жансыз зат болуы) ... ... ... ... ... ... ... ажыратылады. Мысалы, ұшқан құс және
(торға) қамалған құс тіркестеріндегі жанды зат ... ... құс – ... актив субъекті бола алады: құлап түскен терек, өткен өмір т.б.
Етістіктің ... ... ... сөздер «Есімше+Зат
есім» үлгісіндегі сөз тіркестерінің бағыныңқысы қызметінде келе алады.
Бұлардың ... ... ... ... сезіну, қозғалыс, дыбыс-сес
етістіктері актив субъектіні анықтауға ... ... ... ... ... көңіл-күй етістіктері, қатынас етістіктері пассив
субъектіні анықтайды [14].
1. Бағыныңқы - амал-әрекет ... [оны ... ... кісі ... ... ұстаған жігіттер, жазатын
адам, [ит] көтерген кемпір, [арбаны] сүйреткен ит, ... ... ... ... ... ... ... сұраған бала, тілін
безеген шешен т.б.
3. Ойлау етістіктері: [айналасын] болжай алмаған жүргіншілер,
ойға ... ... ... ... ... ... етістіктері: [бұл итті] танымайтын ел [орыс дейтін
шығар (С.С.)], Білген адам ... ... ... ... ... ... сасыған жара, иістенген ... бет ... ...... етістіктері: өлген тышқан, оянған аю,
жылтыраған көз, сидиған бой, ... ел, ... ... ... ат, ... жел, ... ... т.б.
6. Бағыныңқы – қозғалыс етістіктері: [- Мен Алматыдан] келген
қонақпын (Қ.Ж.). Өтіп жатқан адамдар, ... ... ... ... ... ұшқан құс, сорғалаған жауын, үш ай
қаңғыған бала т.с.
7. Дыбыс-сес және бейнелеу етістіктері: маңыраған ... ... ... ... шуылдаған орман,
гүрілдеген өзен, салдыраған ... ... ... мал, ... қар, ... көз т.т
8. Көңіл-күй етістіктері: [қатты] күлетін адам, жыламсыраған
бала, сабырсызданған ... ... ... ... ... ... [бәрін] тең көрген ана, ... ... ... ... ... жас, әмір ... жәрдемдескен адам, айтысқан екеу т.б.
10. Өніп-өсу етістіктері: боталаған түйе, жұмыртқалаған ... бие, ... ... ... өрік ... ... ... білдіретін етістіктер: менсінбеген бай,
батырсынған жігіт, ақылгөйсіген қария т.б.
12. Табиғаттың ... ... ... ... ... күн, ... таң, борандатқан күн,
желдеткен күн, бұрқасындатқан жел т.б. ... ... сөз ... ... ... етістіктің нысаны-валенттілігін білдіретін мағынасы
мен зат есімдердің ... ... болу ... ... ... ... Нысанды қатынас тура
және жанама нысандық қатынас болып екіге бөлінеді. Тура
нысандық қатынас бағыныңқыдағы ... ... ... ... ... сөздер келген анықтауыштық
қатынастағы компоненттер арасында орын ... ... ... тіркестердің бағыныңқысында сабақты
етістіктер де, салт етістіктер де ... бәрі ... ... зат есім ... ... атайтын қимылға
жанама қатысы бар заттарды білдіреді.
Тура ... ... ... ... ... ... ... сезіну етістіктерінен басқа көңіл-күй (мысалы: жақсы көретін
баласы) және қатынас етістіктеріндегі ... ... мал, ... ... т.б.) ... ... топшалар бар.
Тура нысандық қатынастағы тіркестер. Бағыныңқы – амал ... ... ет, ... көйлек, сындырған кесе, оюлаған ... шыт, ... ет, ... ... ... ... ... жүк т.б.
Бағыныңқы – сөйлеу етістіктері: айтып отырған қалжың, хабарлаған
жаңалық, сұраған хал, келіскен уәде т.б.
Бағыныңқы – ... ... ... ... ... мақсат,
есінде қалған бейне т.б.
Бағыныңқы – сезіну етістіктері: (әрең) ажыратқан жазу, ... ... ... ... ... мал, ... ноқат, естіген үн, тыңдаған әуен
т.б.
Бағыныңқы көңіл-күй етістіктері: ... ... ... жақсы
көретін әнші, сүйген жар, жек көретін пән т.б.
Бағыныңқы қатынас ... алар ... ала ... ... ... ... ... айналдырған трактор, мен құрметтеген ... ... ... ... – сезіну етістіктері: суретін көрген кітап, жігіт ... қыз, көзі ... ... ... ... ... ... салған үн, әнін
тыңдаған радио т.б.
Бағыныңқы – көңіл-күй етістіктері: күдіктеніп ... ... ... ... ... үміт артқан жігіт, ғашық болатын қыз
т.б.
Бағыныңқы – қатынас етістіктері: айнымаған ... ... ... ... мал, ілтипат жасаған жыр, (жұрт) ізет көрсеткен қарт, қол ... ... ... ... анықтауыштар
Есімшелер сөйлемнің ішінде анықтауыш қызметінде жұмсалуымен бірге
сөйлемнің соңындағы басыңқы сыңардағы сөз ... өз ... ала ... сөз ... мағыналық бірлікте күрделі сөйлем мүшесін ... ... ... тек ... ... етістіктің аясында болатындықтан, біз оны
есімшелі оралымдар деп жетегіндегі сөздердің синтаксистік ... ... сол ... ... ... ... ... бір ғана сөйлем мүшесі
болатын анықтауыштық топты атаймыз [15, 9].
Есімшелі оралымдар кемінде үш сөзден ... оны ... ... ... ІІ ... түрлі сөз есімше зат есім
таптары
Есімшенің ... ... ... тобы ... болып келетіні
белгілі. Осы есімшелі топты анықтауыштардың да құрамы сөз табы жағынан ... ... ... ... биік ... ... ... Көпей жұртқа
өзінің ажарымен де, естілігімен де, ... де ... ... ... ... биік ... ... киінетін есімшелі
оралымдарның құрамы әртүрлі. Осы сөйлемде сапалық сын есім мен ... зат есім бар. Осы үш сөз ... ...... биік – ... жаулықты – зат есімдерінің әрқайсысы өздеріне тән ... ... Осы ... ... алынған салынатын есімшесі қандай?; ... ... ... ... зат ... ... деген сұраққа жауап ... ... ... қою ... ... ... болатыны белгілі. Ал
шындығында, жаулықты биік салынатын есімшелі тобы жұбын ... ... ... ... олар жоғарыдағыдай жеке-жеке сұраққа жауап беріп,
күрделі анықтауыш жасалады.
Сөйтіп, есімшелі оралымдарға жасауға қатысатын барлық сөз ... ... ... ... тек ... ... ... береді.
мұның өзі сөйлемнің ішіндегі есімшенің әсерінен басқа сөздердің арнайы
сұрауларының өзіндік әлсіреу мен ... ... ... ... ... ... сөйлемнің ішіндегі есімшемен тіркесетін зат есім,
сын есім, сан есім, есімдік, етістік, үстеу, еліктеуіш сөз т.б. сөз ... және ... ... жалғауларында тек анықтауыштың сұрауларына жауап
беріп, ... ... ... ... ... ең кемі екі ... ... Ал енді есімшеге қатысты
сөздер бірнешеу болып келгенде, олардың қайсысы есімшелі оралымдар екенін
анықтау қиындық тудыратыны белгілі. Мысалы: ... ... ... келген
Асқар Ботагөзбен жолығу үшін оның үйіне кетті (С.Мұқанов) деген ... тек үш ... ғана ... қолдағы бар материалдарға қарағанда
олардың құрамының 7, 8 сөзге дейін жететінін көреміз. Есімшелі оралымдарның
құрамына дербес мағынасы бар, ... жоқ ... де ... ... ... ... ... кеңейтетін күрделі мәселе болып табылады.
Сол сияқты ... ... ... анықтауыштардан
айырмашылығы, сөйлемдегі сөздердің байланысына есімше тұлғалы етістіктің
өзіндік әсерлері, ... ... ... ... ... сөйлем
мүшелеріне талдау (Н.Сауранбаевтың қалаға келген бала дегендегі қалаға-ны
жеке сөйлем ... ... ... ... ... әсіресе көп сөзді
анықтауыштардың жеке сөзді ... ... ... сөздер мен көмекші сөздер де) сөз болды.
Анықтауыштың ... ... ... зат ... қатысты есімше енді
өзіне бір немесе бірнеше сөздерді топтастыра келе күрделі анықтауыш құрайды
екен. Есімшелі анықтауыштар екі түрлі ... ... ... таза есімше
арқылы, екіншіден, сол есімшеге басқа сөздердің мағыналық бірлігі арқылы
жасалады.
Анықтауыштың жасалуының бірінші тобы ... ... ... ... ... ... сапасын білдіреді деп келсек, ал екінші
топтағы анықтауыштар тек ... ... ... ... Жалпы
алғанда, есімшелі оралымдар арқылы жасалған анықтауыш оның басқа түрлеріне
қарағанда ең аумақты, әрі сан қырлы түрі деп ... ... сөз ... ... әртүрлі. Дегенмен, сөз
татарының әрқайсысын жеке-жеке көрсетелік.
Зат есімді есімшелі оралымдар. Зет есімдер дербес мағыналы ... ... ... ... ... ... ... жұмсала алатыны
белгілі. Кейде олардың сөйлемде ... ... бұл ... ... де бар ... көруге болады. Мысалы: Мойнына ілген ... ... оның ... ... кірлетіп тұрған нәрсе жоқ (І.Жансүгіров).
Қызылжалаудан шыққан он шақты трактор жұбын жазбай ауыр жылжып келеді. ... ... ... зат ... ... ... есім ... және шығыс септіктерінде жұмсалған. ... ... ... қай ... мүшелерімен байланысуы және қандай сұрақтарға жауап
беруі тұрғысынан біршама ойлануды қажет етеді. Осы екі зат есім ... ... ... біз ... келдік – деп қолданылса, онда мойнына,
Қызылжалаудан зат есімдері қайда? қайдан? деген сұрақтарға жауап ... ... ... байланысқан дер едік.
Егер зат есімдердің тек баяндауышқа (ол етістікті, есімді құрамда
болсын ... ... ... келуі қазіргі кезде арнайы қаралып, жан-жақты
сөз болуда. Ал зат есімдердің осы сияқты қызметтері айқын болғанымен, ... ... ... ... ... ... ... лексикалық
мағынасы толық сақталғанымен, енді сұрауы, қай сөзге қатыстылығы, қай
сөйлем мүшесі болуы кей ... ... де ... ... ... сөйлемде көбіне тек есімшелі анықтауыштардың алдында ғана ... ... ... ... ... зат ... синтаксистік қызметінде
тарылу процесі болатынын байқаймыз. Бұл өзгеріс зат есім іспетті басқа ... ... да ... ... болады. Бұл, біріншіден, зат есімнің
синтаксистік қызметіндегі өзгеріс. Екіншіден, олардың сұрақтарының да басқа
сұрауларға ауысуына да, ... да ... мол. Зат ... ... ... ... ... формасында іштей әртүрлі қатынаста
жұмсалады. Оларды бұлайша бөлуіміз зат есімді жан-жақты көрсетудің бір ... ... зат есім мен ... Шәке ... сөз ... соған жағатын сөз екенін Ербол да танып отыр еді ... ... зат есім мен ... Табыс жалғауының жасырын түрі
мен есімше + зат есім ... Мал ... ... ... ... үрейленіп, жүрегі ауырған бала екі күннің ішінде қу ... ... ... ... зат есім мен ... Зат ... есімшемен
меңгеріле де байланысып, олар ... ... ... ... ... ... әрі ... қатынаста дара да, күрделі де
түрде жұмсала береді.
1. Барыс жалғаулы зат есім мен есімше + зат есім арқылы. Пысықтауыштық
қатынаста: ... ... ... би, бай жуандар арасында таңертеңнен-
ақ ауызға «Тобықты Оразбайдың» аты көп алына бастады (М.Әуезов).
Дара мақсат пысықтауыш: Оқуға келген ... ... ... ... ... ... ... Аңшылыққа, саятшылыққа шығар ... ... ... ерік күші мен дене күші үндестік тапқан жан болуы
қажет (А.Сейдімбеков).
Күрделі мекен пысықтауыш: Ауыл төңірегіне тапталған ... ... ... ... тырс ете ... ... тұр ... Пеш
кенересіне қоятын май шамды босаға ... ... ... ... ... ... мезгіл пысықтауыш: Түні бойына ұйықтамаған әкесінің қабағы
қатуланып ... ... Ұзақ ... кететін өреннің бәрі де
өзгеріп мақтайтынын күткендей еміне қарап тұрды (Т.Әлімқұлов).
Күрделі мақсат пысықтауыш: Көрме көруге ... ... ... ... ... ... ... жастардан ерекше жігер, ынта, құштарлық
лебі есіп тұру керек (Ғ.Мүсірепов).
Барыс ... зат есім мен ... + зат есім ... ... Қыз-жігіттерге қойылған талап деңгейі бірінші күннен-ақ сезіле
бастады (М.Байғұтов). Адамға ... ... ... ... ... ... ... келе жатыр.
Шығыс жалғаулы зат есім мен ... + зат есім ... ... ... ... ... қыздарын одан сайын желіктіре түсті
(Мың бір түн).
Шығыс жалғаулы зат есімдердің күрделі ... ... ... ... тіркесуі: Ескі кенептен ... ... ... бала ... далаға қарай жүгіре жөнелді (С.Сарғасқаев). Ақ
киізден ... жаңа ... ... ... алмай жанталасқан Жеңіс
артында тұрған әжесін байқамады (М.Қаназов).
Сын есімдердің заттанып барып табыс жалғауында толықтауыштық ... ... ... ... ... ... ... тудырды. Жақсыны танымаған халқыңнан не
күтеріңді де білмейсің.
Жатыс септік жалғаулы зат есім мен ... + зат ... ... ... ... Жертөледе жатқан Олжабайдың көзіне түсетін
әзірше екі-ақ адам (Ж.Тұрлыбаев). Ауруханада жатқан әкесі бір ... ... ... ... (М.Байғұтов).
Жатыс жалғаулы зат есімнің күрделі пысықтауыштық ... ... ... Өмір ... ... бір үміт ... ілгері қарай тарта берді (Мың бір түн). Кіші асуда туған кіші ұл
балпақтай болып ... ... ... ... ... ... ... септік жалғаулы зат есім мен есімше + зат есім толықтауыштық
қатынаста жұмсалады: Баламмен көрісетін күнге ... ... ... ... жоқ ... Шілмен ұйысар сыйқың жоқ, мазақ болмай,
қой, көрші (Абай).
Сонымен, зат ... ... ... ... дара және ... де қатыса келіп, күрделі анықтауыш жасауда үлкен рөл атқарады.
Сын есімді ... ... Сын есім мен ... + зат ... ... ... ... басқа топқа ауысу процесінің
болатынын көруге болады. Бұрын да, ... де ... ... ... балалар
баршылық – сөйлеміндегі жақсы оқыған сын есім мен ... ... дей ... Ол екі сөз бала ... ... ... қызметінде
жұмсалуы тиіс. Ал бұл жерде дәл ... ... екі ... ... ... ... ... арқылы күрделі анықтауыш
жасалады деп білеміз. Осыған байланысты есімшенің сұрауы негізгі ... сын ... ... ... ... емес, екеуіне бір-ақ сұрақ
қою арқылы есімшелі оралымдарды анықтауыш ... сын ... ... қатыстық түрінде де, тіпті шырайлар арқылы
да күрделі анықтауыш жасауға бейім еледі.
Сапалық сын есімдердің есімшелермен тіркесіп келуі: Мол ... ... ... ... Ораз ... ... тие жаздап, хош иісті төге,
жеңіл желпіп өтті (М.Мағауин). Терең қазылар құдық бес отар қойды суғаруға
жетіп ... ... ... шырайлары арқылы есімшелі оралымдардың жасалуы: Тереңірек
жатқан бір сырды Ажар білетіндей көрінді (Ғ.Мүсірепов). ... ... ... ... ... көздері саналы сияқты (С.Бақбергенов). Бұл
мезетте алау күн көк ... ... ... ... ... (Р.Рысжанов).
Біздің ауыл бойынша Сұлушаш жеңгем өте сәнқой болған кісі (М.Қаназов).
Есімше тек сапалық сын есімлермен ғана ... ... ... ... қатыстық сын есімдермен де тіркеседі. ... сын ... –лы, -лі, -ды, -ді, -ты, -ті, -сыз, -сіз, -шыл, -шіл, -дай, ... мол ... ... ашыған қою қымыз жиынды сәл қыздырған ... ... жеті ... ... ... ... ... Әлсіз
желпитін самалға жіп-жіңішке жапырағын тосып, шұлғи ... ... ... салмағын қауырсын құрлы ауырлаған жоқ ... ... ... мына сияқты ну ормандарға аяғын баспайды.
Бұл мысалдарға қарағанда сын ... ... ... ... ... ... делінгенімен, есімшемен мағыналық бірлікте бір-ақ сөйлем ... ... ... ... оралымдар. Қолымыздағы бар материалдарға қарағанда
сан есімдер есімше алдында нөлдік тұлғада да, септік жалғаулары ... ... ... ... ... сан есім мен ... күрделі анықтауыш болуын
іштей қабыса байланысқан және меңгеріле байланысқан деп бөлу де ... ... ... ... Төрт ... ... сырмақ төрге
төселіп биіктетілген екен (М.Мағауин). Екі қайталар ... ... қарт ... ... ... ... отыра берді (Е.Домбаев).
Есімшелі оралымдар жасауда бағыныңқы сыңардағы тәуелдік жалғаулы сан
есімдер есімшелермен ... ... ... ... ... ... да
байланысатынын көруге болады. Мұндай жағдай көбіне реттік және жинақтау
сан есімдеріне тән. Әрине, реттік сан ... ... ... ... ... олар тәуелденген кезде заттанып, есімшелі топта, бастауыштық
тұлғаға ие ... ... ... ... сан ... ... ... оралымдар жасауға қатысатынын байқаймыз.
Реттік сан есімдері арқылы: ... ... күн – ... ... емес (Р.Сейсенбаев). Біріншісі айтатын сөзді балалар бұзып жіберді.
Үшіншісі салар ән ел ... ... ... жаңа ән ... сан есімдері арқылы: Екеуі шырамытқан жігіт осы ауылға жиен
болып шықты ... ... ... шақ ... ... ... (С.Сарғасқаев). Үшеі тындырар шаруа бір күнге жетерлік (Е.Домбаев).
Жалпы сан есімдердің бірнеше түрінің синтаксистік ... ... ... ... ішінде анықтауыш қызметінде тек есептік, ... ... ғана ... ... ... ... сөз ... Сол
сияқты олардың етістікпен тіркесіп пысықтауыш болуы да арнайы қаралғаны
белгілі. сан есімдер осындай ... ... ... ... ... десек, ал сөйлемнің ішінде есімшеніңалдында келіп, күрделі анықтауыш
болып кетеді де, ... ... ... Бұл ... егер сын ... сан
есім, есімшелердің заттануы арқылы өздерінің сұрауларына жауап бермей,
заттық мағынаға ие болған тәрізді сын ... сан ... ... ... ... ... ... жауап бермей, есімшелі оралымдар
құрауына сәйкес олар есімшенің қандай? деген сұрағына жауап беруге тиісті.
Сан есімнің меңгеріле ... ... ... жасауда сан есімдер
барлық септік жалғауларында келмей, ... ... ... ... ғана
қолданылатынына көз жеткіздік.
Барыс жалғаулы сан есім мен есімшенің тіркесуі арқылы: Он ... түні ... ... соң, Әділ ... ... ... Доғалаңға
жалғыз кетті (Шәкәрім). Он жетіге шығатын бала Сұлтан асқақ ой, ... ... еді ... ... сан есім мен есімшенің тіркесуі арқылы: Жиырмадан
топталған әскерлер дуылдасып тұр (Т.Ахтанов). ... ... ... ... ... ауған (С.Сарғасқаев).
Есімдікті есімшелі оралымдар. Есімдіктер енді есімшемен ... ... ... іштей бастауыштық, пысықтауыштық, толықтауыштық
қатынаста жұмсалады. Осыған ... ... ... ... ... ... деп үш топқа бөліп қарастырамыз.
Есімдіктің қабыса байланысуы. ... ... ... ... есімшелермен қабыса байланысып есімшелі оралымдар
жасайды: Бұл құйындатқан жас жігітке иттің ... ... ... ... орнынан түрегеліп қарады (Қ.Жұмаділов).
Проф. М.Балақаевтың күрделі анықтауышқа үйірлі анықтауыштардың бірі
ретінде іштей бастауыштық, ... ... ... орынды. Автор «Біз көрген бала аса ... ... ... біз ... мен ... есімшесі арқылы күрделі анықтауыш
жасалуын ... ... ... ... бұл есімдіктерді іштей қиыса
байланысқан деп беру орынды.
Есімдіктің қиыса байланысуы. Сіз ... өріс – ... де ... (М.Әуезов). Мен білмейтін Тана бар ма еді, алты ауыл ... жеті ауыл ... ... ... сіз ... Кезең селосы
осы, - деді инспектор Мыңзат (М.Байғұтов).
Есімдіктің меңгеріле байланысуы. Табыс септік: Мені байқамаған ... ... ... ... ... өне бойы қалтырап кетті
(С.Жүнісов). Өзін танымайтын ортада жалғыздау отыру ... ... ... ... ... септік: Саған жүктелер міндет – ескіден келе жатқан осы тайтұяқ
күмісті әкеңе жеткізу (М.Мағауин).
Жатыс септік: ... ... ой ... ... айна деп тану
(С.Сейфуллин). Бізде қалықтайтын тәтті ... түбі ... ... ... ... ... ... (Қ.Әбдіқадыров).
Шығыс септік: Менен алатын жабағысы облыстан келетін үлкен қонақтарға
ерекше сый-құрмет көрсетуге сойылмақ екен ... ... ... ... ... күндер келмеске кетіп,
ертегіге айналған ... ... енді ... есімшеніңыңғайында
өзіндік пысықтауыш қызметінен анықтауыштық қызметке ауысады.
Көсемшелі ... ... ... сөз ... ... жұмсалатын етістіктің үлкен бір категориясы – ... ... ... ғана тіркесетін категория. Мұның өзі етістіктің етістікпен
тіркесе алатындығын көрсетсе керек. Күрделі ... ... ... -іп, -п, -а, -е, -й, ... ... -ғалы, -гелі жұрнақты түрлерінің
бәрі де қатыса келіп, тек қабыса байланысады. ... ... шашы ... ... өріммен ерекше аппақ, нәзік мойнына қарай ... ... ... ашылып, күліп тұратын қызғалдақша үнемі жайраңдап
жүретін жеңгенің жүзі ... ... ... ұрар жел ... ... ... көзін аштырмайды (Т.Ахтанов).
Үстеулі есімшелі оралым. Үстеудің синтаксистік қызметі туралы ... осы ... ... оның тек пысықтауыш қызметінде жұмсалуы айтылып
келеді. Үстеулер есімдермен тіркескенде де тек ... ... ... Ал үстеулер сөйлемнің ішінде ... ... ... үнемі
қабыса байланысып келіп, басқа сөз таптары сияқты олар да енді күрделі
анықтауыш құрамында ... ... ... ... ... ... үстеулердің тек қабыса байланысатынын дұрыс көрсетеді.
Үстеулерде септік ... ... ... де бар ... ... ... ... үстеулі есімшелі оралымдарды біз де қабысуға қосуды
жөн көрдік.
Үстеулер міндетті түрде сөйлемде пысықтауыш ... ... ... ... ... семантикасында да, синтаксистік қызметінде де,
тіпті олардың сұрауларында да толық ауытқу болғанын көреміз.
Сонымен үстеу + есімше + есім сөз ... ... ... ... ... болғанымен, арнайы зерттеу объектісі болған емес. –ған, -ген,
-қан, -кен, -атын, -етін, -йтын, -ар, -ер, -р тұлғалы ... ... ... ... мақсат үстеулерінің есімшелі оралымдар ... ... ... ... ... ... ... сөзден жалықпай
отырған Абайды Жұман ішінен қажыратып жатыр. Ертең жүретін Құнанбайды
Майыр, тілмәш, ... ... ... кеште тағы басып жатыр екен
(М.Әуезов). Ертең таңертең басталар той отау тігу тойы ... аты ... ... ... қалың жұрттың бір-бірімен ... тойы ... ... Алда ... ... өздері айтып жөнелтіп отырады
(М.Әуезов).
Мөлшер үстеуі: Әлі бірталай жүрер жолаушы арасында қорқ-қорқ желіп ... ... ... ... ат ... іркісіп, күбір-сыбырсыз қалады
(Ж.Тұрлыбаев).
Сын-қимыл үстеуі: дамылсыз ... ... ... ... ... жүрген аттарды үркіте қашырған, үстіне ұзын қара ... ... ұрып ... қуды ... ... Әдейі ұйымдастырылған айтыс – жастарды өнерге ... ... ... ... ... ... ... оралымдар. Қазіргі тілімізде семантикалық
ерекшілігі, грамматикалық сыр-сипаты, фонетикалық-морфологиялық құрылымы
жағынан өзге сөз ... ... ... соған сәйкес, өз алдына
дербес сөз табы ретінде қаралатын бір алуан сөздер – еліктеуіш сөздер.
Жалпы алғанда, ... ... өзі ... ... ... оның ... қасиетін нақтылай түсетін болуы тиіс.
Дыбыстық еліктеуіш сөздер есімшеніңбарлық тұлғаларымен ... ... ... ... ... ... ... арасында тыңқ-тыңқ
шертілген домбыра даусы естіледі ... Етік ... ... ... да ... бір сәтке жансыз күйге түсіп тыйылған (М.Сүндетов).
Бейнелеуіш еліктеуіш сөздердің есімшелі оралымдар ... ... ... төрт ... терезенің алдынан орын теуіпті
(М.Сүндетов). Класта шұрқ-шұрқ тесілген парталар көп екен ... сөз бен ... ... ... ... ... сөз ... грамматикалық қосалқы мағына беретіні мәлім. Есімшелі оралымдар
жасауға көмекші есім, көмекші етістік, шылау, модаль сөздер де ... ... де, ... да ... толықтауыштық та, пысықтауыштық та
қатынаста жұмсалады.
Шылау сөзді: ... үшін ... ... Күзембайдың колхоз
басқаруға ... ... ... ... ... бері
көріспеген ғашықтар бір-біріне күле қарады (М.Сүндетов). Әкесі ... ... ... ... ... ... ... (С.Мыңжасарова).
Көмекші есімді: Қарыс қадам аттаса осы қазір шыңырау түбіне құлатар
күш ... ... ... үрей ... ... етістікті: Әр жерде айшылық етіп жазылған дұғалықтар бар
(М.Әуезов). Сен үшін ... ... мен ... қайратымның өзі қанша?
(М.Әуезов).
Модаль сөзді: Асан сияқты ойлайтын балалар әзірше көбейе түсуде.
Жоғарыда күрделі анықтауыштардың тек екі ... ... ғана ... ... ... жеке сөз ... + ... +есім сөз түрі ғана
емес, осы құрамда үш, ... бес ... ... бірнеше сөз таптарынан келе
береді. мұның өзі есімшелі оралымдардың шегі бөлімінде сөз ... ... ... ... ... болып келе береді. біріншіден, әр түрлі сөз
таптары әр түрлі тұлғада келеді, ... ... әр ... ... ... әрқайсысының байланысу формалары, тәсілдері де әр түрлі,
үшіншіден сол бірнеше сөздің әрқайсысының әртүрлі синтаксистік ... ... ... ... ойып ... ... тұяқ даусы үдеп барады
сөйлеміндегі ... ... ойып ... ... осы ... ... ... қатысты есімшелі оралымды күрделі анықтауыш.
Осындағы ... сөз табы ... ... байланысу негізінде бәрі бір-ақ
сұраққа ... ... ... ... ... көп ... ... анықтауыштарға қатысты сөздерді топтаудың
да өзіндік қиындықтары бар ... ... ... біз олардың жігін
айқындауда, жеке сөзден бірте-бірте көп санды түрлеріне қарай ауысуды жөн
көрдік. Ал, ... ... ... ... ... сөз ... ғана талдау үлгісін көрсетуді мақсат еттік: Өмірлері енді ғана
басталған екі ... ... ... қалған Жұмағұл олар көзден таса болып
кеткенмен сол орнында әлі тұр еді ... Бұл ... ... ... күрделі етістігі де, ал 7 сөзден ... ... ... ... ... тұрған бастауыш Жұмағұл атау тұлғалы зат есімі болады. Бұл
күрделі анықтауыштық ... ... ... жоғарыдағы қойылған
талаптарға толық жауап берсе де, бәрі жинақталып келіп, бір сұраққа жауап
беретіндігін ... ... ... ... ... 1. ... тұрса да ритмикалық жағынан бір болады. 2. Өзара үтірмен бөлінбейді.
3. Интонациялық жағынан бір топ құрайтынын көрсетеді.
2.4. Басқа сөз таптарынан ... ... ... және туынды сын есімдер ешқандай қосымшасыз ... ... ... ... ... ... ... округтік сотта істейтін бір күйгелек жас
жігіт Вронскийдің сол түріне ... ... ... ... ... ... әдемі мінездері Асқарға ұнады. (С.М.) 3)
Тобылғы торы бесті ... ... ... шыға ... 4) Орта ... дөңгелек денелі, қысқалау
мұрынды, шоқша сақалды, сұрғылт беті дөңгелек, жалпақтау.
(М.Ә.) 5) Ауыр танкілер сол ... өте бере оқты да ... (Ә.Ә.) ... қыздың жүйрік ойы қиялдағы жұмбақты
іліп әкетті. (Ғ.Сл.)
2. Екі зат есім ... ... ... ... зат есімнің
неден істелгенін, неге арналғанын, мекенін, өлшемдік
маағынасын ... ... ... анықтауыш болады.
1) Қонақ үйде, Лаврецкий кіргенде, Мария ... ... ... 2) Екеуі Жалаңаш қаласындағы тас жолға
төселген жеріндегі үйге бет алып келе ... ... ... ... ... ... қаз өзен бойында өрістеген
қора-қора қой, қалың жылқы. (С.Бег.)
3. Ілік жалғаулы зат есім сөздері анықтауыш болады
1) Халықтың ... ... ... ... жыл бұрын болған ол
революция мен азамат соғысында осы ... ... ... үшін қан төккен болатын. («К.М.») 2) Төрекелдінің
жүрегі алып-ұшады. (М.И.) Тұлпардың бүйірі қызса, ... ... ... ... 4) Мен ... ... жайраттым. (Ә.Ә.)
4. Есімдіктер төмендегі тұлғада келіп анықтауыш болады:
а) Сілтеу есімдіктері атау тұлғада келіп, өзінің анықтайтын ... ... ... болады.
1) Бұл кез – жүрегімнің тебіренбейтін кезі еді. (Ә.Ә.) 2) Осы арада
отырып, ол көз ... ... ... ... де көз ... 3) Сол ... ол ... Шауыпкелді арба қасында қалдырып, өзі
белгісін іздеп біраз шарлап еді, таба ... (С.М.) 4) Мына ... оның ... ... бар ма? ... Ілік ... жалғауы тұлғасында қолданылған барлық есімдіктер де
анықтауыш болады.
1) Менің ... ... 2) ... ...... өз ... ... 3) Егер сөздердің ұйқыңыз келмесе, немістерге не көрсеткенін
қайтып келіп айтайын. (Ә.Ә.) 4) Соның бірде-бірі есіне түспеген ... ... ... ... ... қалды. 5) Мұның өзінде де жылқы
тауға көтерілген соң ғана мүмкіншілік алып отырмын. (М.И.) 6) ... ... ... әсте ... ... ... 7) ... орналасқан жері
көпірдің нақ шыға беріс аузы болатын. ... Сан есім ... зат ... ... ... ... ... болады.
1) Төртінші декабрьде тәрбиелеуге жіберген алғашқы алты бала келіп
түсті. (А.С.Мак.) 2) Ботакөздің үш ағасы бар еді. (С.М.) 3) ... ... ... пен бір ... ... алты оқ бар. (Ә.Ә.)
Кейде заттық ұғымдағы сандар ... сан ... ілік ... ... ... ... де ойлағаны – институтты бітіру.
Сын есімдерден болған анықтауыштар. Атрибуттық қатынаста ... ... түрі – сын ... ... ... Сын есім
өздеріне тән қасиеттерімен байланысты ... ... ... я ... ол ... басқа затқа қатысы арқылы білдіреді. Сын есімнің ... оның ... ... я ... тән сапа ... ... ... жұмсалады.
Сөйтіп, сын есімдерден болған анықтауыштар сөйлемде заттардың әр алуан
сапасын, ... ... ... ... поезд жол тартқан (Жамбыл). Сұр бұлт түсі суық
қаптайды аспан, күз болып, дымқыл тұман жерді басқан ... ... ақ ... бурыл мұрт қап-қара болып қайта түледі (Ғ.Мұстафин). Домаланып ... ... ... ... көк ... ... атып (З.Қалауова).
Сибирьдің салқын самалы соғып тұр (С.Мұқанов). Сайрандап бұйра толқын еркін
суда, бақ өсіп кемелерде кетті қалқып ... сөз ... ... ... ... ... сын есімдер
де, анықтауыш қызметінде жұмсалғанда, анықтайтын сөздерімен әрі мағыналық,
әрі синтаксистік ... ... Олар да ... сөздерінің алдында
тұрып, негізгі сын есімдердей қабыса байланысады:
Алып келдім алыстан,
Бақытты қазақ халқының
Махаббатты, жалынды
Большевиктік жалынды
Большевиктік ... ... ... ... аударғандай ынтызарын...
(Ә.Сәрсенбаев).
Анау қалың бидайықты балғын көлдер менен тоғайлар, ақ жоңышқалы судыр,
миялы талды шұңқырлар мен мамықты ... ... мен ... ... ... несі? (Ғ.Сланов). Асқар үстіндегі жастанып, кроватқа қисая
кетті (С.Мұқанов). Шоқпардай кекілі бар қамыс құлақ (Абай). ... ... ... сымдай көшелер көрінеді (Ғ.Орманов).
Бірақ туынды сын ... ... ... ... зат ... ... ... анықтауыш болуынан әлдеқайда босаң
болады. Оны мынадан байқаймыз: алтын сағат, тас жол сықылды ... ... ... сөз ... ... ... ... Ал туынды сын есімдерден болған анықтауыштар мен анықталатын
сөздің арасында басқа ... ... ... ... бола ... кең алқапты жазық дала; бұлтсыз ашық аспан.
Сан есімдер мен сілтеу есімдіктерінен болған анықтауыштар. Заттың
сандық, ... ... ... сан ... де ... ... және туынды түбір тұлғасында жұмсалады. Грамматикалық өзгерістер
ондай ... бар сөз ... ... ... болады.
Сөз төртінші участоктың бастығы Перизат ... ... ... 30 ... он екінші ұтыс тиражы өткізілді.
Сан есімдердің анықтауыштық қызметте, бір ... ... ... мөлшерлік, т.б. санын білдіруі, екінші жағынан ... ... ... ... болуы оның қандай затқа қатысты
екендігіне ... үш ... он бес қой, ... ... бес ... 100 метр, үш сағаттық жұмыс, екі айлық курс, үш ... ... ... ... ... зат белгілі болып, оны басқа заттан айыра тану керек
болғанда, оның ... не ... ... ... ... ... анықтауыш қызметінде жұмсаймыз:
Қасқыдың бұл қылығын мазақтап күле-күле екі ешкі Жартыбайға қайтып
келді (Ертегі). Бұл ... ... ... енді ... таңданды. Қазірден
бастап анау екі адамды өзінің жұмысына салыңыз (Ә.Әбішев). Ана кісі ... ғой ... ... деді тағы да бір ... (Ғ.Мұстафин). Сіңілім, мына
қағазды ал да, біздің үйге бар (Ә.Әбішев). Мына қыз мені ... ... ... - деді (Ә.Сәрсенбаев). Мен сол елсіз құзды мәңгі
ұмытпаймын ... Осы үйді ... ... 42 ... үш жыл ... ... ... Осы соғыс қайғы-қасіретті қанша селдеткенмен, біздің
елдің даңқын бүкіл адам ... ... ... мұра етіп ... ... ... ... Зат есімдердің түрлі заттық
анықтауыштары болуы мүмкін. Заттық анықтауыштар анықтайтын ... ... ... ... Екі зат есім атау ... қатар айтылып, алдыңғысы соңғысына
анықтауыш болады: қол сағат, ... ... мал ... қап-қап
астық.
2. Екі зат есімнің алдыңғысы ілік жалғауда, соңғысы тәуелдік
жалғаудың бірінде тұрып, анықтауыштық қатынаста жұмсалады.
Изафеттік ... ІІІ ... ... сөз ... ... ... Ілік ... сөз анықтауыш, тәуелдеулі сөз анықталушы болады.
Мысалы, Менің қарындасым университетте оқиды. Сенің баяндамаң бәрімізге де
ұнады. ... ... ... қызу ... ... ... ... мысалдардағыдай, көбінесе
анықтайтын сөзінен бұрын тұрады. Кейбір өлеңді және ... ... орны ... ... де ... ... ... гүл жайнап (Жамбыл).
Алмасы Алатаудың көпке мәлім,
Әркім де татқан шығар тәтті дәмін (Ә.Сәрсенбаев).
- Аты кім еді ... ... ... ... пен анықталатын сөздің ортасына басқа
сөздер түсіп, бірінен-бірі қашық та тұра ... ... ... жастарының өнеркәсіпте, транспортта, ауыл
шаруашылығында ... ... ... етіп келе ... ... ілік ... бір ... бірыңғай бірнеше мүшелерді анықтай
алады:
Еліміздің заңы барлық азаматтың өз еңбегімен тапқан кірісін, ... және ... үй ... үй ... және ... да ... меншіктеу правосын қорғайды (Егемен Қазақстан).
Кейде, керісінше, ілік жалғаулы бірнеше анықтауыштың анықтайтын сөзі
біреу-ақ болады.
Бұл жұмысқа РТС-тердің, совхоздардың ... ... ... ... ... ілік ... ... анықтайтын сөз ілік жалғауда айтылып,
ол сөйлемнің басқа мүшесін анықтауы мүмкін:
Үкіметіміздің әртүрлі қаулыларын іске асыруға халқымыз қызу кірісті.
Біздің көп ... ... ... ... ... ... ... біздің бүкіл қоғамдық құрылысымыздың негізі болып табылады.
Зат есімдерден басқа, есімдіктер, субстантивтенген сын есім, сан есім,
есімшелер де ілік ... ... ... бола ... ... сөз тіркестерінің құрамы әртүрлі болуына қарай,
анықтауышпен анықталатын мүшелер әр ... ... ... ... ... ... ... анықтауыштар анықтайтын сөзініңтәуелдік
жалғауынан белгілі болатындықтын, сөйлемде айтылмаса да болады:
Отанымыз – анамыз. Өзенді жағалаған құм жол екі ... бірі ... ... ... Көкжарға бұрылғанда, екіншісі оң жақтағы Барқынды
жұлықтай тартты (Ғ.Мұстафин).
Бұл мысалдардағы Отанымыз, анамыз деген тұрлаулы ... ...... Ол – ... ... ... деген тәуелдік
жалғауынан белгілі ... тұр. ... ... ... ... ... айтылмаған ілік жалғаулы анықтауыштары – ... Ол ... ... ... ... және ... белгілі болып
тұр.
Осындай, анықтауыштың сөйлем ішінде ерекше айтылмауы сөйлемнің ... аз ......... байланысты. Сөйлемнің ықшамды
болып құралуы – стильдік талапқа сай болатындығынан. Кейде ілік ... ой ... ... оны ... ... айту ... ... не
ілік жалғаулы анықтауыштың қай сөз ... ... ... ... да ... Ол да сөйлемнің стиль мәселесіне жатады. Мысалы,
сөйлемде бастауыш болған ... тән ... ... ... олардың
анықтауыштарын елеусіз қалдырамыз: Жарас тымағын қолына алды деген сөйлемде
тымағын – Жарасқа тән зат деп ... ... ол ... қатынастағы
анықтауыш емес, тымағын дегеннің ілік жалғаулы анықтауышы - өзінің. Ол
ерекше айтылмаған, ... да ... олқы ... ... жоқ. Ал ... ой екпінін түсіріп, дәлеп айту керек болғанда, ... ... ... алды дер ... ... бойынша, бір сөз (біз, сіз дегендерден басқа) ілік
жалғауда ... ... ... ... сөз қалай да, тәуелдік жалғауда
болады, керісінше, сөйлемде тәуелдік жалғаулы сөз болса, сол сөйлеме ... ілік ... сөз ... ... қысқасы, олар бірінсіз-бірі жұмсалмайды.
Тек күні кеше, түні бойы, өткен жылы, 1953 жылы ... ... ... ... ... ... ... біраз есімдер тәуелдік
жалғауда айтылғанмен, жоғарыдағыдай толымды сөз тіркесінде жұмсалмайды.
Ілік септікті анықтауыштар анықтайтын ... ... ... ... ... ... ... Ол екеуінің ортасында басқа ... және мына ... ... ілік ... анықтауыш қызметінде
жұмсалғанда, олар әр уақытта жалғаулы болады:
1. Есімдіктер (өз дегеннен басқа): ... ... ... сенің қарындасың, сіздің уәдеңіз, оның табысы,
мынаның кесірі, осының айтқаны, кімнің қызы? ... ... ... Сын ... жақсының шарапаты, жаманның кесапаты, қызылдың
қызылы, ақылдың сөзі, ... ... ... Сан есімдер: екінің бірі, онның жартысы, екеудің ... ... ... ... ... ... ... жазығы т.б.
5. Тәуелдік жалғаулы есімдер де ілік ... ... ... ... ... ... ... талабы, інісінің баласы.
Егер ілік жалғаулы сөздер ... ... ... ... ... ... ... жалғауда тұрғанмен, ілік жалғауы
түсіріліп, ең ... ғана ... ... мүмкін. Мысалы: институт
директорының орынбасарының кабинеті ... ... ... ... ... та айтылады.
6. Зат есімдерден болған ілік жалғаулы анықтауыш ... ... ... қатысты болса да, анықтауыш үнемі жалғаулы болады. Үйдің
есігі, терезелері ашық тұр екен. Колхоздың ... ... ... үйі ... ... көрінеді.
Қорытынды
Есімшелер, сын есімдер сияқты, анықтауыш қызметінде де жұмсалады. Ол
заттың қимылдық сапасы ретінде анықтауыш болады.
Өткен шақ есімшенің зат ... ... ... ... ... нәтижесінде көптеген есімше тұлғалы сөздер сын есім ... ... ... зат ... алдынан келіп, анықтауыш қызметін атқарады
да, анықталатын сөзінің әртүрлі қатысын білдіреді. Мұнда ... ... мен ... қызметіндегі дағдылы есімшенің арақатынасына, мағыналық
ерекшеліктеріне байланысты, анықталушы зат есімдер актив және ... ... ... ... ... ... объектісі мағынасын білдіреді.
Болжалды есімшенің зат есім алдынан анықтауыш қызметінде ... ... ... де ... ... ... ... зат есімнің алдынан
келіп, анықтауыш қызметін атқарады. Ал мұның бастауышы және анықталушы
мүшесі ... ... иесі ... ... ... білдіретін зат есімдер
ғана жұмсалады.
Осы шақ ... тек қана адам ... зат ... ... ... ... да машина, құрал-сайман атауларына тек дағдылы есімше ғана
атрибут болады.
Тұйық райлы ... ілік ... ... ... ... ... болады.
Есімшелер зат есімдермен дара және күрделі түрінде тіркеседі. Олардың
әрқайсысының ... ... ... ... ... ... ... есімшелі сөз тіркесінде есімшелер ешбір сөзді
жетегіне алмай жеке тұрып қана анықтауыштық қызметте ... ... ... ішінде анықтауыштық қатынаста үнемі жоғарыдағыдай дара
жұмсалып қоймай, енді етістікті сөз ... ... ... ... бірлікте іштей қабыса және меңгеріле байланысқан топ ... зат ... жиі ... ... ... лексика-семантикалық тобындағы сөздер «Есімше+Зат
есім» үлгісіндегі сөз тіркестерінің бағыныңқысы ... келе ... ... ... ... ойлау, сезіну, қозғалыс, дыбыс-сес
етістіктері актив субъектіні анықтауға ... ... ... ... ... ... ... қатынас етістіктері пассив
субъектіні анықтайды.
Есімшелер сөйлемнің ішінде анықтауыш қызметінде жұмсалуымен бірге
сөйлемнің ... ... ... сөз ... өз ... ала ... сөз ... мағыналық бірлікте күрделі сөйлем мүшесін құрайды. Бұл
сияқты құбылыс тек есімше тұлғалы етістіктің аясында ... біз ... ... деп ... сөздердің синтаксистік қызметін өзіне
бағындырып, сол тобымен бір-ақ сұраққа жауап беріп, бір ғана ... ... ... ... ... ... ... қатысатын барлық сөз ... ... ... ... тек ... ... жауап береді. мұның өзі
сөйлемнің ішіндегі есімшенің әсерінен басқа сөздердің арнайы сұрауларының
өзіндік әлсіреу мен ... ... ... ... ... ... сөйлемнің ішіндегі есімшемен тіркесетін зат есім, сын есім, ... ... ... ... ... сөз т.б. сөз таптары атау және
түрлі септік жалғауларында тек ... ... ... ... ... ... ... әдебиеттер:
1. Балақаев М., Сайрамбаев Т. Қазіргі қазақ тілі: Сөз ... және ... ... ... ... ... Қ. ... тіл білімі жөніндегі зерттеулер. Алматы, 1966.
3. Сауранбаев Н. Қазақ тілі. Алматы: Мектеп, 1953.
4. Әбуханов Ғ. ... ... ... фонетика және морфология мен
синтаксис. Алматы, 1960.
5. Қазақ ... ... ... ... ... 2002.
6. Дәулетбекова Ж.С. Қазақ тіліндегі сөз тіркесінің теориялық
мәселелері.http://www.nich.tarmpi.kz/npubl/turk/sekciya2/dauletbekov
a. doc
7. ... Ы. ... тіл ... ... ... Арыс, 2007.
8. Өтегенова Г.Ж. Орта ғасыр жазба ... ... ... ... әл-Әдаб», ХІV ғасыр) ф.ғ.к. ...
дисс.авторефераты. Алматы, 2007.
9. Баймұрынов Ж.М. ... тілі ... ... ... ... ... ... ... 2009.
10. Жақыпов Ж. Сөйлеу синтаксисінің сипаттары. – Қарағанды: ҚарМУ,
1998.
11. Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. Алматы: Ана ... ... ... Н. ... қазақ тілінің морфологиясы. Алматы, 2007.
13. Балақаев М., Қордабаев Т. Қазіргі қазақ тілі. Синтаксис. Алматы:
Мектеп, 1970.
14. Нұрмұхамедова Қарлығаш ... зат ... ... ... //
Қазақ тілі мен әдебиеті, 2006, №3, 48-52-б.
15. Өмірбекова Р.Қ. Қазіргі қазақ ... ... ... ... ... ... ... 1997.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 53 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 2 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Екі етістіктен біріккен күрделі етістіктер73 бет
Ескі қазақ жазба ескерткіштеріндегі сөзжасам164 бет
Етістіктер10 бет
Анықталмаған теңдеулерді шешудің жаңа әдістері23 бет
Қосарлы етістіктердің сөзжасам жүйесіндегі орны8 бет
«Жан күйзелісі жағдайында жасалған кісі өлтіру»61 бет
Айнымалы сыйымдылықты конденсаторлар: ауа және сегнеторэлектрикті керамикадан жасалған конденсаторлар14 бет
Аналитикалық тәсіл арқылы жасалған етістіктер22 бет
Анықтауыштар және оларды есептеу13 бет
Аффект жағдайында жасалған адам өлтіру қылмысының құрамы және тергеу63 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь