Қазақ тіліндегі итке қатысты атаулардың мағыналық табиғаты

Мазмұны:

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 3

1 тарау. Қазақ тіліндегі итке қатысты атаулардың танымдық сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7

1.1. Итке қатысты атаулардың этномәдени табиғаты ... ... ... ... ... ... ... 7
1.2. Итке қатысты атауларға типологиялық талдау ... ... ... ... ... ... ... ... .. 9
1.3. «Ит» семасының мифтік бейненің көрінісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 13

2 тарау. Қазақ тіліндегі итке қатысты атаулардың мағыналық табиғаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 18

2.1. Фразеологиялық тіркестердегі « ит» сөзінің мағынасы ... ... ... ... .. 18
2.2. Мақал.мәтелдердегі «ит» атауының мағыналық көрінісі ... ... ... ... 21
2.3. Компаративті киноморфизмдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 28
2.4. Метафораланған киноморфизм терминдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 30

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 35

Пайдалынылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 36
Кіріспе

Адамзат өркениеті, оның тіршілік санасы жануарлар дүниесімен тығыз байланысты. Мифологияда жануарлардың поэтикалық бейне ретінде көрінуі-қоғамның алғашқы синкреттік ойлау сатысында адам мен жануар арасына ешқашан теңдік белгісі қойылмағандығының дәлелі. Өйткені жер бетінде адамға ең жақын тіршілік иелерінің бірі-жануарлар әлемі. Әр халықтың танымына, тіршілігіне,ойлау менталитетіне қарай жануарлар бейнесінің берілуі де әрқилы.
«Ит» семасына байланысты қазақ тіліндегі тілдік бірліктер мен бейнелі сөздер әр түрлі аспектіде зерттелуіне ғылыми мүмкіндіктер мол. Киноморфизм (гр. Куоn ( куnos) иттердің түрлері (породы) мен оларды бағу, күту тікелей сөз тізбегінен ажыратылатын бірыңғай тұлға) мағынасында қолданылады. Зерттеуде «ит» семасына байланысты туындаған тілдегі барлық бірліктер мен бейнелі сөздер жиынтығын киноморфизм деп алды. Өйткені қазақ тіліндегі киноморфизмдер негізінде жасалған фразема, паремия,ономатопея,теңеу, терминдер секілді түрлі бейнелі тіркестер халықтың мифологиясымен, дүниетанымымен тығыз байланысты. Себебі адамға қатысты туған тілдік бірліктерге сол жануарлардың бойына біткен ерекше қасиеттері мен қимыл-әрекеттері, түрі-түсі, дене-тұлғасы ,дауысы,мінез-құлқы т.б. әсер етеді. Ит сөзінің мағынасын ашуда біз осы жағын ескеруді жөн көрдік. Сол себепті осы дипломдық жұмысы қазақ тіліндегі киноморфизмдердің танымдық деректері мен кинологиялық атаулардың лексикографиялық деректердегі көрінісіне арналады.
Зерттеудің өзектілігі. Халықтың мәдени дүниесі тіл арқылы танылатыны белгілі. Тіліміздегі кез келген сөзде белгілі бір мағына бар. Мағына әрбір сөздің «жаны» болса «ит» семасымен байланысты туған бірліктердің мағынасын ашып, оларға талдау жасау киноморфизмдердің зерттелу аясын тереңдете түседі.
Ұлттық болмысты танытатын тілдік қолданыстағы киноморфизм атауларды жан-жақты зерттеп, танып білудің ,олардың мән-мағынасын ашуға бағытталған терең зерттеулердің өзектілігі даусыз.
Халқымыздың ұлттық дүниесін бейнелейтін қазіргі қазақ тіліндегі киноморфизмдердің тілдік табиғатын тану үшін кешенді ,жүйелі түрде жаңа бағыттағы зерттеу жұмысын жүргізу қажеттілігі қазіргі таңдағы тіл ғылымының жаңа бағыттарымен тығыз байланысты. Осымен байланысты тіл білімінің тылсым құпиясы басқа да ғылым салаларымен антропология, психология, философия,логика, мифология,этнография т.б. тығыз қарым-қатынастың нәтижесінде танылып,ашылып отырады. Өйткені ұлттық мәдениет,болмыс,дін сияқты ұғымдарды толықтыратын ұлттық тілдің табиғатын, тілдің өзінің ішкі заңдылықтары негізінде ғана зерттеу жеткіліксіз. Бүкіл рухани қазынасын жтнақтап сақтайтын ұлттық тілді халықтыңтарихымен,мәдениетімен,ой танымымен ,жан ілімімен бірлікте қарау мәселесі тіл ғылымында өзіндік өріс алып келе жатқан этнолингвистика, психолингвистика, когнитивтік лингвистика, лингвистикалық мәдениеттану, лингвистикалық елтану ғылымдарының пайда болуына негіз болды. Бұл ғылымдардың тығыз қарым-қатынаста болуы тілдің құрылымдық, функционалдық жүйесінің кешенді үлгілерін айқындауды мақсат етеді.
Қазіргі тіл білімінде осы бағыттағы зерттеулер кешенді сипатта антропоцентристік бағыт және когнитивтік лингвистиканың әлемнің тілдік бейнесі теориясының негізінде жүргізілуде. Тілді зерттеудің танымдық парадигмасы дүниені тіл әлеміне тану қағидасына сай бағытта жүргізілуі- тіл біліміндегі өзекті мәселелердің бірі.
Зерттеудің мақсаты .Қазақ тіл біліміндегі киноморфизмдердің танымдық деректерін көрсету.
Жұмыста мақсатқа сай мынадай зерттеу міндеттері қойылды:
- Кинологиялық атаулардың лексикографиялық деректердегі көрінісін анықтау,кинологиялық атаулардың танымдық табиғатын ашу және олардың типтерін анықтау.
- «Ит» семасын адамзаттың алғашқы ойлау сатысының көрінісін мифтік тілдік бірліктер негізінде айқындау:
- Киноморфизмдермен байланысты мақал-мәтелдер мен фразеологизмдерді этнопсихомәдениеттанулық тұрғыдан талдап, олардың коннотациялық мағынасын ашу:
- «Ит» семасының туындаған тілдік бірліктер мен бейнелі сөздердің уәждерін айқындау.
Зерттеудің нысаны. Ұлттық мәдени ерекшеліктерді сақтаған киноморфизмдер.
Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Манкеева Ж.А. Мәдени лексиканың ұлттық сипаты. Алматы, «Ғылым» 1997.
2. Нұрмағамбетов Ә. Сөз төркіні // Ана тілі, 1994, 20 қаңтар.
3. Ахметов Ә. Түркі тілдеріндегі табу мен эвфемизмдер. Алматы, 1995.
4. Авакова Р.Ә. Фразеолгиялық семантика. Алматы, Қазақ университеті, 2002.
5. Кеңесбаев І., Мұсабаев Ғ. Қазіргі қазақ тілі. Алматы: Мектеп, 1975.
6. Б.Қалиевтің «Өсімдік атаулары»

7. «Фразеологиялық сөздік»

8.Құмай тазының тегі. Мақала.
        
        Мазмұны:
Кіріспе..............................................................
............................................ 3
1 тарау. Қазақ тіліндегі итке қатысты атаулардың танымдық ... ... Итке ... ... ... ... 7
1.2. Итке ... ... ... 9
1.3. «Ит» ... ... ... 13
2 тарау. Қазақ тіліндегі итке қатысты атаулардың мағыналық ... ... ... ... « ит» ... ... 18
2.2. Мақал-мәтелдердегі «ит» атауының ... ... ... ... ... 28
2.4. Метафораланған ... ... ... ... ... 36
Кіріспе
Адамзат өркениеті, оның тіршілік санасы жануарлар дүниесімен тығыз
байланысты. Мифологияда жануарлардың поэтикалық бейне ... ... ... ... ... ... адам мен жануар арасына ешқашан
теңдік белгісі қойылмағандығының ... ... жер ... ... ... тіршілік иелерінің бірі-жануарлар әлемі. Әр халықтың танымына,
тіршілігіне,ойлау ... ... ... ... ... ... семасына байланысты қазақ тіліндегі тілдік бірліктер мен
бейнелі сөздер әр түрлі аспектіде зерттелуіне ... ... ... (гр. Куоn ( куnos) ... ... ... мен оларды бағу,
күту тікелей сөз тізбегінен ажыратылатын бірыңғай тұлға) мағынасында
қолданылады. ... «ит» ... ... ... ... барлық
бірліктер мен бейнелі сөздер жиынтығын киноморфизм деп алды. Өйткені ... ... ... ... фразема,
паремия,ономатопея,теңеу, терминдер секілді түрлі ... ... ... ... ... ... ... адамға
қатысты туған тілдік бірліктерге сол жануарлардың бойына біткен ерекше
қасиеттері мен ... ... ... ... т.б. әсер ... Ит ... мағынасын ашуда біз осы жағын ескеруді
жөн көрдік. Сол себепті осы ... ... ... ... ... деректері мен кинологиялық ... ... ... ... ... Халықтың мәдени дүниесі тіл ... ... ... кез ... ... ... бір ... бар.
Мағына әрбір сөздің «жаны» болса «ит» семасымен байланысты ... ... ... оларға талдау жасау киноморфизмдердің
зерттелу аясын тереңдете ... ... ... тілдік қолданыстағы киноморфизм атауларды
жан-жақты зерттеп, танып білудің ,олардың мән-мағынасын ашуға бағытталған
терең зерттеулердің өзектілігі даусыз.
Халқымыздың ... ... ... ... ... киноморфизмдердің тілдік табиғатын тану үшін ... ... жаңа ... ... ... ... қажеттілігі қазіргі таңдағы
тіл ғылымының жаңа ... ... ... ... ... ... тылсым құпиясы басқа да ғылым салаларымен ... ... ... т.б. ... ... нәтижесінде танылып,ашылып отырады. ... ... ... ... ... ұлттық тілдің табиғатын,
тілдің өзінің ішкі заңдылықтары негізінде ғана ... ... ... ... ... сақтайтын ұлттық ... ... ,жан ... ... ... тіл ғылымында өзіндік өріс алып келе ... ... ... лингвистика, лингвистикалық мәдениеттану,
лингвистикалық елтану ғылымдарының пайда болуына негіз ... ... ... ... ... ... ... функционалдық
жүйесінің кешенді үлгілерін айқындауды мақсат етеді.
Қазіргі тіл білімінде осы бағыттағы зерттеулер кешенді сипатта
антропоцентристік бағыт және ... ... ... ... ... ... ... Тілді зерттеудің танымдық
парадигмасы дүниені тіл әлеміне тану қағидасына сай бағытта жүргізілуі- тіл
біліміндегі өзекті мәселелердің ... ... ... тіл ... ... танымдық
деректерін көрсету.
Жұмыста мақсатқа сай мынадай зерттеу міндеттері қойылды:
- ... ... ... ... ... ... ... табиғатын ашу және олардың
типтерін анықтау.
- «Ит» семасын адамзаттың ... ... ... ... ... ... ... айқындау:
- Киноморфизмдермен байланысты мақал-мәтелдер мен фразеологизмдерді
этнопсихомәдениеттанулық тұрғыдан ... ... ... ... «Ит» ... туындаған тілдік бірліктер мен бейнелі сөздердің
уәждерін айқындау.
Зерттеудің нысаны. Ұлттық ... ... ... ... ... тіліндегі «ит» семасына ... ... ... ... ... ... алдына қойған
мақсаттары мен міндеттеріне байланысты айқындалды.Зерттеу ... ... және ... ... негізге алынды.
Қорғауға ұсынылған тұжырымдар:
-«Ит» семасынан туындаған әр түрлі тілдік бірліктер тілді байытқан.
«Ит» ... ... ... ... ... ... ... «мәдени кодтарды» жеткізуші,ұлттық сана-сезімді өз бойына сақтаушы
тілдік таңба болып табылады. Жеті қазынаның бірі ... ... ... туындаған тілдік бірліктер мен бейнелі сөздерде
халықтың ұлттық танымы, дүниеге көзқарасы,мәдениеті мен салт-санасы көрініс
тапқан.
- Адамның саналы ... ... ... біте ... келе жатқан
тілдік түпсаналыққатпарларында сақталған ... ... Яғни «ит» ... ... ... бірліктердің дамуына
мифологиялық түсініктер әсер еткен.
-Ғасырлар бойы атадан ... мұра ... ... ... ... ... негізін құрайтын, әлемнің тілдік бейнесінен мағлұматтар
беретін, бейнелі ойлаудың жемісі болып табылатын фразеологизмдер мен ... ... ... ... ... байытады. « Ит» семасынан көптеген
фраземалар мен мақал-мәтелдер жасалып, тілдің ... ... Тіл ... ... бола ... ... ... дамитыны
белгілі. Осы тұрғыдан келгенде «ит» семасы ... ... ... ... ... ... қазіргі таңда анықтауға мүмкіндік
бар. Біріншіден ... ... ... ... ... ... қатысуымен қалыптасқан авторлық ... ... «ит» ... ... туындаған метафоралы атаулар қазақ
терминологиясын дамытуға септігін тигізеді. «Ит» семасының қатысуымен тілде
талай теңеулер мен туынды ... ... ... ... ... ... тіліндегі итке қатысты атаулардың танымдық сипаты
1.1.Кинологиялық атаулардың этномәдени табиғаты
Тіл құдіретін,оның табиғатын түсіне білген ... бай, ... ... ... ... В. Фон Гумбольдттың : «Тіл-
халық рухы, ... рухы тіл ... ... табады» деген концепциясымен
ұштас 20 ғасырдың соңғы ... ... ... пәндердің пайда
болуы осының жемісі.
Мәдениет қоғамдық ... бір ... ... ... ... Халықтық мәдениеттің ең нәзік ұшқындары,өрнектері
тілде көрініс ... ... әр ... ... құбылыстар ( мінез-құлық,
сезім, түйсік, таным, қиял, қабілет, ... және т.б.) ... ... қарым-қатынас,сөйлеу үрдісі кезінде ерекше маңызды ... ... ... арттыра түседі. Ғалым Ж.Манкеева «Тіл-этносты
танушы құрал. Ол сол ұлт өкілінің ... жан ... ... қызметі тек қоғамда дамиды әрі рух ... ... ... халықтардың ұлттық ерекшелігінің
негіздерін, себептерін, дамуын,я ... ... ... Онда ... ... ... ғана ... ол мәдениеттің негізін
салушы. Өйткені тіл рухы халықтың ой-санасында, дүниетанымында, мінез-
құлқында, ... ... ... ... ... ... бір мәдениет өмірге келеді. Мәселен: ит ... ... ... ... ... ... болды, молшылық,ауқатты тұрмыс орнады»
фраземасы тілімізде ... ... тұру ( ... ... ... ... өмір сүру деген мағыналарда
қолданылады. Қазақ халқы молшылықтың, берекеліктің бәрі ет пен ... ... ... ... ... іркіт жасаған. Осы сүзбеден құрт
жасаған.
Кейде ит басына іркіт төгілу тіркесінің орнына ақ түйенің ... ... ... ... Ол ішкені алдында ... ... ... болды, молшылық,ауқатты тұрмыс орнады дегенді білдіреді.
Әр халықтың мәдени ... ... ... ... ... қоғамдық ғылымдардың аясында сөз ету мәселесі,тіл ... ... ... ... ... жан-жақты зерттелуінен
туындап отыр. Көбінесе лингвистикалық ... ... ... мәселелерді шешуде,теориялық, ғылыми принциптері,зерттеу
нысаны мен мақсатының өзектес, тамырлас екені дау туғызбайды. ... ... мен ... ... мен ... ... іспетті қарауға
болады.
Осыған байланысты «этнолингвистика мен социология ғылымдарының
аралығынан туған» (Б.Уорф), «халықтың ... ... ... (Ф.де ... « ... дүниені тіл арқылы тануы-оны салт-
дәстүр,этнография,мифология,т.б. символдық ... ... ... ... ... тіл өмір сүруі мүмкін емес» (Ә.Қайдар),
«этнолингвистика көне дүниені ,немесе ескілікті ... ... , « ... пәнаралық ғылым» (М. Копыленко) ... ... сан ... ... кешенді сипатынан
туындайтын сан түрлі қырларын айқындайтын бағыттарын ұстана ... ... ... ... ... ... болады. Осы тұжырымдарды сараласақ , ... ... тіл- ... ... ... дамуына дәнекер. Адамзат
қоғамы тілдің осы қасиеті арқылы ілгерілеген.Тіл тек таза тіл ... ... ... ... ... ... ... ғылымдар негізінде
қалыптасқан (этнолингвистика, лингвистикалық ... ... және т.б.) ... жетістігі болып табылады. Ұлттық
мәдениетімізді зерттеу ,оның мәнін ашу- этнолингвистиканың ... ... ... ... мәдениетпен халықтық менталитетпен
байланысты зерттеуге бағдарлайды.
1.2. Итке қатысты атауларға типологиялық талдау
Ит - асыранды жануарлардың ең ... Адам оны ерте ... ... ит аңға ... ... адамдарға жәрдемдесіп,
мекенін күзеткен. Қазір иттердің ... ... аңшы және ... ... Итті әр ... ... ... қарай спорт,цирк, әскери
іс мақсатына, кеден, шекара,ізші ,күзетші ... ... ... салу, қолда ұстау т.б. үшін пайдаланады.
Кестеде ит атауларының ішіндегі ит, төбет, тазы, ... ... ... ... мен бейнелі сөздердің ең ауқымдысы фразема,
мақал-мәтел және теңеулердегі ең көп ... ... ... ... ... ... тілдік бірліктер мен бейнелі сөздердің ... ... ... ... ... ... ... материалдарды
сұрыптасақ, «ит» семасымен байланысқан 200-ге жуық фразема, 150-ге жуық
мақал-мәтел,250-ге жуық теңеу, 50-ге жуық ... жуық ... ... ... ... ... «ит» семасымен байланысқан тілдік бірліктердің негізгі
мағынасы мен қолданыстағы мағынасы кездеседі. Мысалы: «ит» ... ... ... мағынаға иттің тікелей өзіне қатысты айтылатын тілдік
бірліктер жатады. Мысалы,Осы кез жаға ... ит ... ... Қанжынға таласқан иттердің ырылынан басқа сырттан ... ... ... ... «ит» ... байланысқан
тілдік бірлікьердің негізгі мағынасынан гөрі, оның күнделікті қолданыстағы
мағынасының көп екендігіне көз жеткіздік. Өйткені тіліміздегі күнделікті
адамның ... ... ... мен ... ... ... жоғарыдағы кестеде
көрсетілген фразема,теңеуғ мақал-мәтел,термин және иттің шығаратын дауысына
байланысты қалыптасқан тілдік бірліктерден көруімізге болады. Мысалы: ... ит ... ... ... ... де бұйырмасын, аясам арам болсын»
: иттісің,кісімісің деу «адам ғұрлы көрмеу,елемеу, жақтырмау,менсінбеу» :
ит ... ... ... кетті»: ит өмір «қорлықпен ... ... ... және ... ... ... ... үш типке бөліп
қарастырдық:
-Ит ... ... ... ... семасы арқылы туындаған фраземалар.
Жұмыстың зерттеуде ғалымдар пікіпіне сүйене ... ... ... ... ... ... Ә. ... негізінде ит төбет атаулары мен ит арқасы қиян, ... ... ... ,ит ... ... иттей ,көп жотқан ит қүшалаға
жолығар тіркестері Ә.Т.Қайдар ,иттің құлы итақай тіркесі ... ... ... ... бірге ел аузындағы аңыз-әңгімелерге
сүйене отырып, иттің ырысы ... ... ... ... тілдерінің қайсысында болса да, ит сөзі дыбыстық құрамы
жағынан 1-кесте –«Ит» семасына ... ... ... мен ... ... ... |Мақал-мәтел |теңеу | Термин |ономатопея ... | | | | |
| | | | | | |
|1 |2 |3 |4 |5 |6 |
| | | |Арс ... | ... ... |Көк ... |төбетше, |Төбеттөбе ... |
| ... | ... ... ... |
| | | ... | ... |
| | | ... | ... |
| | | ... | ... үру, |
| | | ... | |ұлу, ... ... | Тазы |Иттің бәрі | «айт» десе | | ... |
| ... ... ... | ... |
| ... ... бәрі |жөнелетін | ... |
| ... ... ... | ... | | ... ... | |у, ... |
| | | ... | |үру, ұлу, |
| | | ... тазыша| |ырылдау. |
| | | ... алу. | | ... ... ит | | ... | ... |
| | | ... | ... |
| | | ... | ... |
| | | ... иттей| |шәңкілдеу, |
| | | ... | ... үру, |
| | | | | |ұлу, ... ... | | ... | | ... |
| | | ... | ... |
| | | ... итше | ... |
| | | |үру | ... үру ... | ... | | | | ... |
| ... | | | ... |
| ... ... | | ... |
| ... | | | ... |
| | | | | ... үру ... | Күшік | Кішкене ит | Ит тиген |Кұшік жал ... |
| ... ит ... ... | ... |
| |ету: ит ... итті ... ... | ... |
| |пен қоса ... ... | ... |
| ... |десең, |ұялас | ... үру. |
| ... ... ... | | |
| ... ... | | | |
| ... | | | | |
| ... | | | | |
| ... | | | | ... | Ит ... | Аш иттің | Аш иттей | | ... |
| ... ... сұқ ... ... |
| ... |ит ... ... |, итмұрын, |қыңсылау, |
| ... ... ... ит ... ... |
| ... ... |мысықтай ... ... үру, |
| ... ... ... | |ұлу, ... |
| | ... күні | | | |
| | |ит ... | | | |
| ... ... | | | | 1) ... |
| ... | | | ... | | | | |еу |
| | | | | |2) ... ... ... ... Көне түрікмен ,әзірбайжан,түрік,қырғыз, қазақ,
қарақалпақ, өзбек, алтай –ит, ұйғыр-ишт, тува, саха -ыт, ... ... және т.б. ... тілдері ішінде сәл ерекше
көрінетіні-хакас тілі. Түркі тілдеріндегі ... ... ... адай сөзінің түбірі ад-тың ит-ке өзгеруі тарихи заңдылық.
Алтай тілдер жүйесіне жататын ... ... ... ит ... ... тілінде-ноха түрінде кездеседі,-деп
тұжырымдайды тіл тарихын зерттеуші ... ... ... ит сөзінің түркі тілдеріне ежелден тән екендігінің дәлелі бола алады.
Әрбір хайуан өзіне меншік атауларды ... ... ... ... ... мен қимыл,әрекеттерінің біріне қарай иемденетінін
теріске шығару қиын. Ит сөзінің алғашқы мағынасын ... біз осы ... жөн ... Ит әр кез өзінің жауын ұнатпайтын жан ... ... одан әрі үріп ... әркімге аян. Ал ырылдау етістігінің
алғашқы түбірі бір ... –ыр ... ... ... ... ... Татар тілінде ырылдау,тува тілінде ырланыр, саха тілінде
ырдығынаа,өзбек тілінде ирилламоқ,түрікмен тілінде арламақ,қырғыз тілінде
ырылда, хакас ... ... және т.б. ... ... бір ... ыр
түбірінен иттің екінші бір қасиеті-үру ... ... да ... ... ... үру мағынасы веер тұлғасында келеді. Келтірілген деректерден
ырылда сөзінің алғашқы түбірі ыр ... ... үр ... ... ... итке ... тән ... р-т дыбыстық
сәйкестігі негізінде ит атауының пайда болуы ықтимал.
Демек ит атауы,сол үй хайуанының өз жауынан қорғану немесе өз жауын
қорытуға ... ... ... ... ... ... ... т-мен алмасуының нәтижесі демекпіз.
Түркітану мен қазақ тіл біліміндегі лексиграфиялық ... ... ... ... ... ... атауларына
салыстырмалы-типологиялық талдаулар жасалған.
«Ит» семасы ... ... ... ... ... жақсы таппассың.Тура мағынасы: ит кейде иесіне
ырылдаса да, ит ... ... ... ... жақсы адамды
таба алмассың, жақын туыстан безіп кете алмассың дегенді аңғартады.
Әр халықтың ұлттық мәдени ерекшеліктері оның ... бойы ... ... ... сол ұлттың тілінде ұлттың әлдебір ... ... етіп ... тіркестер қалыптасады.
Қолданылу аясы арқылы ұрпақтан-ұрпаққа жетеді.
1.3. «Ит» ... ... ... ... ... таныммен сабақтастықта қарастыру
барысында сөз ... ... ... зер ... тіл
тарихындағы өзекті мәселелердің бірі. Оның себебі адамның саналы ... ... ... бітн ... келе ... ... ... алуан түрлі мифтік дүниетаным қазыналары,тарихы жатқандығында
болса керек.
Тіл мен мифологияны сабақтастықта ... ... ... ... орыстың көрнекті ғалымы-А.А. Потебня.Ол тілдік ... ... ... ... мен ... ... яғни мифтік семантика сөздердің ішкі ... деп ... ... ... ... ... ... мен мағына әлі
бөлінбеген заттың қасиеттері одан ... ғана ... ... ... ... Демек, А.А. Побебняның пікірінше,миф тілдің, барлық
рухани эволюцияның алғашқы нүктесі,бастауы.
Сол сияқты мифтің символдық табиғатын ... ... ... ... ... жүргізген орыс ғалымы-А.Ф. Лосев болса,
этномәдениеттің өмір сүру дағдысы, архаикалық сананың дүниетанымдық негізі
ретіндегі деректердің іздері Қазақстан ... ... ... ... мен ... ... ғылыми
еңбектерінде жалғасып жатыр.
Астарында этнографиялық ұғымдар,дәстүрлі ... ... ... ... тіл ... этникалық нормалар жатқан табу мен ... ... ... бөлігі болып табылады.
Жануарлардың эмпирикалық қабылдауында иттің бейнесі ... ... ... қажет етеді.Негізгі сөздің семантикалық
потенциалын кеңейтіп,мәдени коннотацияны ... ... ... ұғу ... ... танымды қажет етеді. ... ит ... ... ... Көбінесе жер мен жерлеуге қатысты
рәсімдер мен мифтерде ит-төменгі әлемдегі ... ... ... шығарып салушы,әрі тозақ есігінің күзетшісі.
Үндіеуропалық жазба ескерткіштерде ... діни рөлі ... ... «Ит- өлім ... ... қатар хтоникалық ай тәңірі
және «жер-су-ай» ... ... ... ... ... бейне әр
халықта өз көрінісін тапқан. Ацтектер үшін ит қасиетті,иттің көмегімен
олардың жаны мәңгі, ... өліп бара ... ... ... ит ... ... ... ит таза жануар ретінде есептеледі.
Зоорастрийстік ... итке ... ... ... ... чукча,нивх аңыздарында ит көктен пайда
болған. Африка тайпасындағы бербер тілінде сөйлейтіндер итті лас ... ... ... өзін ... деп санаған. Сол себепті қай
халықтың болмасын рухани даму сатыларына баршаға ... ... тән. ... қазақ және орыс тілдеріндегі «ит» ... ... ... ... ... ... кетті-устал как
собака: иттің балалары- сукины дети: құйрығын бұлғаңдату- вилять хвостом:
ит ... жер ... ит ... ... собака зарыт: ит сияқты-как собака
және т.б. жағымсыз бағаға ... ... ... В.В. ... бала ... кейін
бірден шетінеп кете беретін болса, оған «ит көті» деген есім берген. Көне
түркілердің дәстүрі бойынша ... ... ... ... ... ... ... күннен кейін «ит көйлек» кигізген. Орта ғасыр ұйғырларында «ит
төсеніші» деген көне ... ... ... ... балаға ит тимесе,
шайтандар да оған тиіспейді деп ... ... ... шетінен
жанұяларда жаңа туған нәрестені «күшік» немесе ... ... ... ... ... де ... ... қойып отырған.
Тыйым сөздер қай халықтың болса да ... ... ит ... ... ... ... ... баласын үйде ұстама: итке ожаумен ас
құйма, итті теппе және –т.б.. Мысалы: ит аспанға қарап ұлыса, сол ... ... ... итті ... Қуып жүріп ұрып өлтіріп, жерді
терең қазып,көміп тастайды. Үстіне жеті адам қара ... ... ... ... Онысы,иттің пәлесі өзімен кетсін, дегені. Сонымен қатар
егер үйде мал ... ... ... ... деп ... ... ... жаман болады деген тыйым содан қалған болуы керек.
Түркі тілдеріне арналған қасқыр,бөрі деген табу сөздер мен олардың
орнына ... ... ... ... : ... тіліндегі :
итқұш,тува тіліндегі ыт, чер ыъды (жер иті), түрікмен тіліндегі ... ... иті) ... ... мен сөз ... бәрі де этнографиялық мәнге ие
болған лексика. Мысалы: бөрімен ... табу ... ... да ... ... ... ... атын атауға болмайды, қасқыр малға
шабады» деп сендірген.Өйткені олардың астарында дәстүрлі ... атын ... ... ... ... немесе адамға қастандық істейді
деген этнографиялық ұғымдар жатыр. Ит-құс атауымен бірге қара құлақ, ұлыма,
серек құлақ, ... езу ... ... ... бәрі сөз магиясына деген
нанымның салдарынан туындаған эвфемизмдер,-дейді ғалым Ә.Ахметов.
Ғалым Ш.Ч. ... ... ... ... ... ... ... тілінде көптеген табу мен эвфемищмдер қалыптасқан.
Сондықтан тувалықтар үйіне келегн қонағымен ең әуелі ... ... ... ... ... ... ... эвфемизмдерден алмастырып: Малмаганыңар
ыт,куштан сол-дур бе? (мал жандарын ит-құстан аман ба?) деп ... Тува ... ... айналған бөрінің ыт атауынан басқа чер ыъды
(жер иті),алтайының ыъды ( алтайдың иті) деген ... ... ... және тува ... ... ... салыстырғанда
қазақ тіліндегі ит-құс деген сөздің көмескі этимологиясы ... ... ... ... ... ... сөзінің қос сөзге айналып,қасқыр деген бір
ұғымды ... ... о ... бөрі және ... ... табу ... қолданылған ит және құс деген дара эвфемизмдер екеніне көз
жеткізуімізге ... ... тура ... тыйым салынып жанама атауға ие
болған атаулар бар. Аңға бірге алып шығатын иттің де атын ... ... ... аңшы якуттар итті ыт деп тура атаудың орнына-сыс «түкке
алғысыз»немесе үнгәс «күшік» деп ... ... ... да аңға ... үйде ... ... арык ... «лас құйрық» деген жанама
эвфемизмдермен атайтын болған.
Фразалық тіркестердің ішінде эвфемистік мағынада ... ... ... ... ... ... делік,Әрине ,балағаттау жақсы
сөздерден тұрмайтыны белгілі. МҰндай жағдайды ... ... ... балағат сөзді сөзбе-сөз қайталамай, оның орынына эвфемистік мағыналы
фраземалар мен мақал-мәтелдерді қолдануға болады: ит пен ... жек ... ... көп ... ит ... итті ... ... жалайды: жаман иттің бөрібасар қояды т.б.
2 тарау. Қазақ тіліндегі итке ... ... ... « ... тіркестердегі «ит» сөзінің мағынасы
Қазіргі тіл білімі адаммен, оның ойлау ... ... ... ... фактілерді тілдік тұлғамен, олар өмір сүрген
ұжыммен, сол тілде сөйлеуші халықтың тілдік ... ... ... ... ... ... ... байланыста
зерттеу тіл-этнос- мәдениет үштігінің негізін құрайтыны сөзсіз.
Бұдан дейін ... ... ... ... негізінде зерттеліп
келсе, кейінгі кездері бір ғана тілдік бірлік яғни бір сема ... ... ... елең ... ... да ... киноморфизмдердің тілдегі
көрінісі мен бейнесі ерекше деп айтуымызға болады. Бұған себеп қазақ
ұлтының итке деген ... ... ... ... ... және оны ... бағалай алатындығын дәлелдейді.
Тілдік бірліктер қалыптасқан дәстүр ... ... ... тіркестерді ішінен тақырыптық топтарға жіктеуге болады, яғни ... ... ... ... , ... жағынан бірнеше топтарға
іштей жіктеп, тақырыпқа орай шоғырландыру, топтастыру. ... ... біз ит ... ... ... ... ... қай
саласында көбірек ,қай саласында ... ... ... ... ... түсуге мүмкіншілік аламыз.
Ғалым Г.Смағұлова қазақ фразеологиясындағы мағыналас қатарлардың
топтарын антропоцентрлік және ... ... ... тұрғысынан 13 түрлі
фразеосемантикалық топтарға жіктейді./8,54-55/. Ғалымның осы топтастыруын
басшылыққа ала ... ит ... ... ... ... ... орай, семантикалық тұрғыдан бірнеше топтарға бөліп
қарастырдық.
Адам табиғатына ,болмысына қатысты ... ... ... ... ... «ит» ... арқылы
жасалған тілдік бірліктер мен бейнелі сөздердің ішінде адамның ... ... ... бейнелейтін фразелогизмдер көптеп
кездеседі. «Тіпті итке бергісіз өмірде» ... ... орын ... ұрыс пен ... кезінде әр сөздің арасына ит қосып
отырамыз.Адам ... ... ... ... ... ... жағынан мол мағыналық топтардың бірі.Бұл топты ... ... ... бөлуге болады:
■ Адамның жеке басына қатысты фраземалар: байлаулы иттей» өте кіріптар
,тәуелді,лажсыз,бағынышты».Мысалы: Иттаяққа сары су ... ... көк ... ... ... : ... боп ит ... су ішіп, Кісенде қол-аяғы жатыр Абақ.(С.Бақбергенов).
■ Адамның физикалық қалпы және жағдайына қатысты фраземалар: ит ... ит ... ... (кетті,қалды) ит жеміге тастады,ит ... ... ... болды, қадірі болмады,азапта,
итқорлықта өлді,тастандыға (садақаға) шығарды,қараусыз қалдырды».
Мысалы: Қызғанғаны қызыл итке жем ... ... ... ... ... эмоциясына қатысты фраземалар: иттің етінен жек
(жаман) көрді, иттің к...інен жек көрді, иттің етіндей жек көру ... жек ... ... ... ... ... ... .мысалы: аға, сіз оңбай қателестіңіз.Осы отырған ағайынның
барлығы қазірден бастапсізді ... ... ары жек ... ... ... ... өмірдің сан алуан саласына, адамдар мен ... ... ... ... мәні бар «ит» ... ... фраземалар баршылық. Ұлттық сана-сезімнің айрықша көрінісі
ретінде бейнеленетін байлық,кедейшілік,молшылық,мансапқорлық,үлкенді сыйлау
және т.б. ... ... ... ... жағдайы,орны,тұрмысына қатысты фраземалар: ит
басына іркіт төгілді «ішкені алдында,ішпегені артында ... ... ... аузы ... ... ... ... кеш болды. (О.Бөкей).
■ Дене тәрбиесіне қатысты фраземалар: ит жығыс ... ... ... ... ... тең ... Осы елде ... шыға
алмас ит жығыс түсетін жалғыз-ақ адамы бар (О.Бөкей).
Өлшемге қатысты фраземалар
Қазақ халқының тарихи өмірінде орын алған іс-әрекеттер мен ... ... ... ... ... т.б. өз тұрмыс-тіршілігіне
сай өлшемдік ұғымның орнығуына байланысты тілінде өлшемдік мағынасындағы
фраземалар қалыптасқан.Қазақ ... ... осы ... ... ... негізде туындаған фраземалардің өзі
«ит» семасы арқылы да сипатталады: аузы итаяқтай «аузы үлкен» ... көзі бар, аузы ... ит ... жер «тым ... ... ... ,сол бір ит өлген жерге барғым келмейді,-деді Бақытжан
(О.Бөкей) және ... ... ... ... ... байланысқан қазақ халқының бай салт-дәстүрі, әдет-ғұрпына қатысты
туындаған көне де байырғы ұғымдар жатады. Бұдан туындаған фраземалар-ата-
бабаларымыздың ... біте ... өмір ... ... тағы бір ... ит ырылдатар «ескі салт бойынша, күйеуден
алынар кәденің ... ... ... ... ... ... те,... ... күйеуден :кемпір өлді, ит ырылдар, бақан аттар,есік
ашар,қол ұстатар ...сияқты кәделерін алуға тиісті.(С.Мұқанов).
Табиғат құбылыстарына қатысты фраземалар.
Суықтың күшігі талау,»аяз,ызғар». ... : ... ,бой ... ... ... ... ... әйтпесе тырп етпей жүз жыл
жатуға шыдар,шыдар...(О.Бөкей).
Қарғыс,наным-сенімге қатысты фраземалар
Қарғыс мәнді фраземалар ... ... ... және ... ... ... үй ішіндегі бір-біріне жасаған дұшпандық,
жамандық қарым-қатынасынан,іс-әрекетінен шығады. Жағымсыз ... ... ... оған қарсы адамның күшті сезімі пайда болады. «Ит»
семасы арқылы пайда болған қарғыс ... ... ... ұлттық
дәстүрге тән, ғасырлар бойы қалыптасқан қолданыстар.Олар көбінесе,бұйрық
рай формасында –қыр,-ғыр,-кір-гір,-сын,-сін тұлғада алынады: ... ... үні ... ... ... битің болмасын! Құр алақан қал! «
және т.б.
Ғалым Р.Ә.Авакованың : ... ... ... ажарын кіргізетін ,оның құдіретін арттыра түсетін,ойды
бейнелеп,астарлап, өзінің ... ... мұра ... сөз ... ... ... ... саласы фразеологизмдер
этнос тілінің ... ... ... ... ... үшін ... ... Адамзат тарихын өз бойына сақтаған
халықтың фразеологиялық қорына философиялық ойлары, ... ... ... ... ... ... ұстана
отырып,этнолингвиста ғылымның негізін қалаған көрнекті ғалым Ә.Қайдардың
«Тысяча метких и ... ... атты ... түсініктеме
берілген қазақша-орысша фразеологиялық сөздігінің ішінде біздің зерттеп
отырған «ит» ... ... ... ... ... де бейнелі
оралымдарға зерттеу жұмысында тоқталдық./10,347-367/.
2.2. Мақал-мәтелдердегі «ит» атауының мағыналық көрінісі
Кешегі тарихтың куәгері ғана ... ... ... ... айшығы болып табылатын мақал-мәтелдер-атадан балаға мұра
болып жалғасып,келешек ұрпаққа жетіп, сұрыпталып,іріктеліп жетіп отырған
асыл қазына. ... ... ... сондай-ақ басқа да халықтардың мақал-
мәтелдерінің көбі»ит» семасымен келеді. Мысалы,қазақ тілінде ит ... ... ... : өзбек тілінде отни тепмайди дема,итни қопмайды
дема (атты теппейді деме итті ... ... ... ... итиң ... ... ... гөренде биригер ,(иттің аузы ала болса да, бөріні
көргенде бірігер): татар тілінде : эт ... ... (ит ... ... ... ... ... иво сне хвостиком виляет(жуас ит түсінде де
құйрығын бұлғаңдатады) :белорусь тілінде добры ... на ... не ... итті ... тастамайды) ауған халқында: өз көшесінде жаман ит те
жолбарыс және т.б.
Мақал-мәтелдер сөйлеу үстінде бірден түйдек күйінде ... ... ... ... ... ... даяр қалпында
жұмсалады.Бұлардың тұрақтылығы мен қолданатын сипаты ... мен ... ... ала ... ... емес,
олардың арасында тұрған ешқандай «қытай қорғаны» жоқ, қайта олар өзара
астарласып,бірінен бірі ... ... ... ... ... құбылыстар»./11,53/.Бұл қағида бойынша ... бәрі бір ... ... ... әр ... ... даму
сатысында тұрған біртұтас категория деп танылады.
Фразеологиялық тіркестердің ,мақал-мәтелдердің құрамына кездесуін
байқаймыз. Мысалы, қазақ тілінде итаяқ деген біріккен сөз бен ит екеш ... ... ... даму ... осы ... ... итаяғын ит
екеш ит те қорғайды деген ... ... ... Осыдан фраземалардың мақал-
мәтелдерден бұрын пайда болғандығын дәлелдеу қиын ... ... ... ... ... ... ... барысында «ит» семасымен байланысты туындаған мақал-
мәтелдердің ... ... ... ... ... ... ... халықтың әдет-ғұрып, салт-
дәстүріне,әлеуметтік жағдайын, мәдени ... және ... біп ... ... байланысты болады. Тұрақты тіркестер белгілі бір мәтіннің
айтылу барысында қысқарыла келе, ... ойға ... да ... Бұл ... адам ойы мен ... қабілетігін көрсетеді. Демек
жоғарыда А.А. Потебняның шағын мәтіннің «ой тұтастығы» нәтижесінде тұрақты
тіркеске айналуының жолдарын осылай көрсеткенін ... ... да ... бір аңыз ... ... ... сөздерінің мазмұнының желісі ... келе ... ... ... ... бар.Оған мына мысал дәлел
бола алады. ... ... ... саналады дейді. Онысы ит малды
күзетіп,ит ... ... ... сақтыққа себін
тигізіп,жаудың келіп қалғанын сездіреді. ... ... бір ... ... ... ... ... күйдір»,-деп иесіне опасыздық жасайды,ал
ит болса құйрығымен отқа су сеуіп ,адамды тозақ азабынан құтқаруға ұмтылады
екен. Ит адамға ... ... ... ... ... ... Осы құбылысты
төмендегі суреттен көруге болады.
Мәтін ... ... ... ... ... Кез келген тілдік құбылыстың, соның ішінде тұрақты
тіркестердің табиғатын оның ... ... ғана ... ... ... ... ... дәстүріне,ұлттық болмысына
байланысты да қарастырған жөн.
Мақал-мәтелдердің жасалуындағы ... ... ... ... менталитеттен іздеген жөн. Этнос өмірімен тығыз байланысты
бұл аталы сөздерді ... ... ... түп негізін ашып-айқындаудың
танымдық,тәрбиелік мәні зор. Мысалы: ауыл иті ала ... да, бөрі ... ... ... ... ... ... бірі ырылдасып-
жұлысып,таласып-тармасып жүргенімен,ауыл шетіне бөрі келсе, бәрі бірдей өре
түрегеліп, «бірауыздан «айбат шегіп, ... ... ... ... ағайын арасында болатын араз-құраздық
ырду-дырду әңгімелер ел басына күн ... сын ... ... ... тілегі бір ниеттің үстінде бірігеді дегенді меңзейді.
М.Қашқаридың еңбегінде ... ... ... ... ішінен «ит» семасымен байланысқан мақал-
мәтелдер: итқа увут,улдан иәмәс ... ұят ... ... ... ... болуға үндеп ,адамдарды жаман қасиеттерден қашық болуға шақырады.
Демек, ... ... ... тілі ұқсас бабаларымыздан ғасырлар
аттап, бізге рухани мұра ... ... ... ... ... ... ... Ит ұяласынан қорықпас.
2. Ит-ырыс.
3. Жетектеген ит аңға жарамас.
4. Итің боқ жемесе,
Басы ауырады.
Итпен құда болсаң,
Боқпен той ... Итті ... ... жалайды.
6. Ит құтырса иесін қабар,
Шымшық құтырса бүркітке шабар.
7. Ит баласы сүйгінші,
Тұра бара құсқыншы.
8.Иттің басын сары ... ... ... Ит бір ... ... ... ... жақындағанда ит озады.
11. Ауыл итінің құйрығы қайқы.
12. Ит иттігін қылмай қоймас.
13. Қазаннан қақапақ кетсе,
Иттің ұяты ... Үре ... ... ұры ... Ит ... ... көншімес.
16. Иттің ұлығанын бөрі естімес.
17. Үреген ит кісі ... Көп ... ит ... ... ... ит сау ... ... тілейді.
20. Түлкі алған итте сын жоқ.
21. Жақсы ит өлімтігін көрсетпейді.
22. Жақсы болса жау ... ит жер ... Ит ... ... Бір ит ... ... ит еріп ... Жеңген ит желкесінен талар.
26. Ел жатпай-ит тынбас.
27. Жаман иттің атын бөрібасар қояды.
28. Иттің ырылдасқаны-амандасқаны.
29. Ит төлеуі бір күшік.
30. Итті иесімен ... Ит те ... ... ... иті ала ... да,
Бөрі келгенде бірігеді.
33. Күніне жүз түлкі алса да,
Тазының ит аты ... Ит ... ... аты ... Иесін сыйлағанның
Итіне сүйек сал.
36. Кет десе ит те кетеді.
37. Ит балалап сауын ... ... ... ... Аш ... ... сұқ ит ... Иттің бәрі тазы болмас,
Еттің бәрі қазы болмас.
40. Ақ ит, қара ит бәрібір ит.
41. Жарамсақтанған ит,
Жатқанша таяқ жейді.
42. ... ит ... ... ИТке берсең асыңды,
Иттер тартар басыңды.
44. Ауылы жақын ит,
Қасқырдан қорықпас.
45. Үндемеген ит қабар.
46. Итаяғын итекеш ит тн қориды.
47. Итті ... ... ... қойы ... ... қара.
49. Ит баласын ырылдап сүйеді.
50. Кішкене иттің-
Қартайғанша күшік аты қалмайды.
51. Ит ... ... ... ... Ит те ... тартады.
Ит те иесін қорғайды.
53. Асы жоқ үйді, ит те сүймейді.
54.Күшік ... ... ... ... ... ... ... таппасың.
56. Ит ластығымен дарияны арамдай алмас.
57.Ит терісі и болмас,
Нәпсісі ... би ... ИТке ... ... ... ит ... өгіз сүзеген.
60. Ит-адамның құлағы.
61. Сыпайының итіне кет десең,
Өзіне кет дегенің.
62. Ит иесіне үрмес.
63. Ит те иесін сыйлайды.
64. ... ... ... ... ... болмас.
Иттүйнектен қауын болмас.
66. Ит- жеті қазынаның бірі.
67. Ителгі салған ет жейді,
Атының етін ит жейді.
68. Ит ашуын тырнадан ... ... ... ... Жақсы ат жанға серік.
Жаман ит малға серік.
70. Итпен ... ... ... ... ... күні бала ... күні ит құтырар.
72. Әр елдің заңы басқа,
Иттері қара қасқа.
73. Жалғыз иттің
Үргені білінбес,
Жалғыз адамның
Жүргені білінбес.
74. Қызды ауылдың иті ... Итті ... ... Нар ... қырымға,
Ит баласы жырымға.
2.3 Компаративті киноморфизмдер
Компаративтер-кез келген заттың,құбылыстың, ұғымның сапалық
белгісін,сапалық мағынасын ... ... бір ... ... сапалық мазмұнымен салыстыру арқылы айқындайтын тілдік
құрылым.
Компаратив төрт элементтен құралады, оны ... ... ... ... ... сияқтанды .Бұл мысалда А-
Бүркітбай,Б-кәнден,Д-дей жұрнағы ,С-сияқтанды.Салыстыруға негіз болып
тұрған ... ... ... ... ... ... –дай қосымшасы.
Кей кезде компаративті құрылымның бір немесе екі элементі
түсіп қалуы мүмкін,мұндай ... ойша ... ... төбеттей-БД.Бұл мысалда салыстырудың үшінші элементі түсіп қалған. Оны
мәтіннен оңай тауып алуға болады. Түсіп ... ... ... ... ... ... Онсыз да ... ... ... ... құрылымда тек қана ... ғана ... ... ... зат А ... де ... қалуы
мүмкін.Бұл құбылыс құрылымға тән және ол тілімізде өте жиі кездеседі.
Ескерте кететін жайт-біріншіден ,салыстырудың нәтижесі С ... ... ... ... ... салыстыратын зат А
элементі тек сөйлем құрамында ғана анықталады. ... ... ... ... тек бір ғана ... сөз ... мүмкін.Ал түсірілген А
элементінің орнына көбінесе нақты ... ... ... ... зат ... ,кез ... зат не сөз А ... болуы ғажап емес.
Біз жоғарыда компаративтердің семантикалық құрылымы АБСД
элементтерінің бірлігіне ... ... ... ... компаративтік құрылымда алатын орны ерекше.
Фразеологиялық компаративтердің мәні бір затпен екінші бір ... ... ... ... бір ... салыстыру-осы заттардың
екеуіне ортақ, ұқсас белгілерді табу нәтижесінде ... ... ... әдебиеттегі фразеологиялық компаративтер көркем бейне жасайтын
бейнелеу құралдарының бірі болып табылады.
Тұңғыш рет ... ... ... ... ... ғалым-
Т.Қоңыров /13/.Тұрақты теңеулер басқа тұрақты тіркестерден өзінің құрылымы
жағынан да өзгеше болады. Мысалы, тұрақты теңеулер міндетті ... ... де екі ... ұлу, итше ... күшіктей қыңсылау т.б.)
элементтің қосындысынан тұрса, басқа тұрақты ... ... ... ... ... ... кіретін сөздер бір-бірімен міндетті түрде
және тек қана -дай,-дей,ша,-ше, ғұрлы/құрлы,сияқты ... ... ... күшіктердей,құтырған итше қабу,адасқан күшік секілді т.б.)
байланысса,басқа тұрақты тіркестерде мұндай міндеттілік ... ... ... ... ... сан алуан болып келе
береді.
Теңеулер грамматикалық мағыналарына сәйкес әр алуан ... ... ... ұялас күшіктердей,ылққан иттей т.б.
-Етістік теңеулер: төбеттей әупілдеу, иттей ырылдау, итше үру т.б.
-Адвербиалды ... ит пен ... ... ... ... ... секілді,сүтке тиген күшіктей т.б.
-Есімше теңеулер: жемтіктің соңында ... ... ... ... т.б.
Көсемше теңеулер: ит көрген ешкі көзденіп, құмай тазыша қағып т.б.
Тұрақты ... ... ... ... бі р ... ... : итше ... әупілдеу,күшіктей шыңғыру: үш элементті:
жақсы ит өлімтігін көрсетпейді: иттің ішіне сары май жақпайды және ... ... ... ... Метафораланған киноморфизм терминдер
Қазіргі кезде терминология саласы-алдыңғы қатардағы, ... ... ... ... мен техниканың дамуымен ,жаңа ғылым
салаларының ... ... ... дамуымен,қарым-қатынастың
күрделенуңмен ерекшеленеді.
Терминдердің қалыптасуында негізгі ойды, субъективтік ... ... ... ... ... ... рөл атқаратын ол-
метафора. Нақты болмысты ... ... ... метафора арқылы
берілуге ұмтылған.
Метафораны зерттеуде барлық бағыттар мен көзқарастарды
біріктіретін ... ... ... ... ... ... секілді аспектілері ескерілуі
қажет. Өйткені семиотикалық ... ... ... ... немесе таным құралы ғана емес, сонымен бірге оларды талдау, ... ... ... ... таңба ретінде қарастыру. Жоғарыдағы
ғылымдардың тоғысуынан ... ... жаңа ... метафора проблемасының
одан әрі тереңірек зерттелуіне көздейді,әрі жалғасын табады.
Атау-белгілі затты, нәрсені қоғам мүшелері жақсы ... ... ... ... ... ... Ол белгі қоғам мүшелеріне ортақ болуы
керек және заттың ең басты қасиеттерін қамтуы қажет. ... ... ... кез ... ... ... ... қажетіліктен туған. Адам белгілі бір
өсімдікке ат қойғанда оны өзі сияқты басқа өсімдіктермен шатастырмас ... ... үшін ... ... ... ... ... өсімдіктердің бірнешеуі біздің қарастырып жүрген «ит»
семасымен тіркесіп келген атаулар: итбүлдірген ... ... ащы, ... ... түйіндеп шығатын өсімдік). Себебі өсімдіктердің
басты қасиеттері мен белгілерін дәл басатын ... «мен ... ... олар ... ... ... ... құралы ретінде ауыз
екі тілде кеңінен қолданылып жүр. Табиғатпен біте қайнасқан халықта мұндай
қасиеттіңболуы заңды да. Өйткені адам мен ... ... ... ... ... ... әлі күнге дейін жан-жақты ,толық
зерттелінген емес.
Өсімдік атауының бірінші сыңары көбінесе халыққа жақсы таныс ... мал, үй ... ... ... ... күн,түн,тау,тас,құм,жер, су, жел сияқты сөздер және өсімдіктердің
айрықша қасиетін,дәмін,ащы-тұщысын, иісін ... ... ... мен сан ... ... Ал ... ... келсек,екі түбірдің
бірігуінен жасалған өсімдік атауларның тек бірінші сыңары ғана емес,
екінші сыңары да ... ... ... ... бір затты екінші
бір затпен ұқсастыру,метафоралық теңеу негізінде ... ... ... сыңары да өздеріне көңіл аударуды қажет етеді. ... ... ... ... ... ... ... бір затты екінші
бір затпен ұқсастыру,метафоралық теңеу негізінде жасалынады. ... ... ... ... оны не ... салыстырып тұрғанымызды
көрсетеді. Ит сөзін бірінші сыңарға қойып, ... ... ... ... ... ... сыңары мұрын,құлақ, тіс,құйрық сөзімен бірігу ... ... ... ... ... ... әр түрлі өнімге байланысты қолданылатын
бүлдірген,жидек,жүзім, желек ... ... ... атаулары. Өсімдіктердің шаруашылық маңызына пайдалануына қарай
жұмсалатын сабын,сөзімен келген итсабын атауы. ... ... «ит» ... мағынасы жағынан қызықты болып келетін итқұсық,итшу, итемген,
иттышар сияқты т.б. өсімдік атаулары бар.
Әр өсімдіктің өз басында көптеген ... ... ... бір ... ат қояр сол белгілердің адам санасына берік
орнығып ... ... уәжі ... ... ... ат қою үшін ... ... белгісі негізге алынады.
Ғылым саласында қолданылатын атаулар ұлт тілімен,оның ... ... ... Әр түрлі типтегі екі тілдің метафора арқылы
жасалған терминдерінен ұқсастық табу оңайға ... ... ... ... итғалдақ-тюльпан, итжидек-красавка, итжусан-
амброзия т.б.
Сондай-ақ бір тілдегіметафора-термин ... ... де сол ... ... ... ... ... зуб, итсабын-собачье
мыло, итшегіргүл- собачья фиалкат.б.
Киноморфты метафора өсімдіктердің, жансыз объектілерін, жан-
жануарлардың адаммен салыстыруына негізделеді. Киноморфизмдер адамның ... ... ... бірі ... ... Адам қоршаған
айналадағы заттар мен құбылыстарға өзіне тән қасиеттерді теңейді, оның ой
санасы әрдайым жансыз заттарға тіршілік ... ... ... ... болсақ, киноморфты метафора бірнеше басқаша түрде
берілетін сияқты. Екі немесе одан да көп құранды терминдерде ұғым ... ... ... ... байланысты, оның іс-
әрекеттер,қасиеттері,белгілерімен байланысты терминдердің барлығын қамтиды.
Сондықтан ... ... ... ... ... ... атаулары: итжидек, итжуа, иткендір, итқоға, итқұйрық,
итқұлақ, итошаған, итсабын, иттабан, ... ... ... ... Географиялық атаулар: Күшікжал, Төбеттөбе, Итемген,Итауыз т.б.
- Медициналық атаулар: итемшек,итжұн және т.б.
- Киім-кешек атаулар: ит көйлек т.б.
- Зооморфтық атаулар: италақаз, ителгі, ... ... ... қатар тілде тұрмыстық лексика негізінде жасалған итарқа, ит
арба, ... ... ... ... т.б. ... ... арқылы ойлау тек адамзатқа тән құбылыс. Метафора тек
логикалықойдың ... ... ... мен ... ... ... талаптардың негізгісі болып табылады.
Сондықтан ит семасымен бірігіп жасалған ... ... сан ... және ... ... ... мән-мағыналарын, қыр-сырларын, айырмашылықтарын
тани білу, ажырата алу лингвистер үшін ең басты,әрі аса ... ... ... ... үй ... ... ... мен қасиеттерін
көрсететін фраземалар мен мақал-мәтелдерге, теңеулер мен терминдерге басқа
халықтардан бай ... ... ... ... ... ... қатысты
айтылғанымен,уақыт өте келе адам бойындағы түрлі ... ... ... ие ... ... бірліктер тілімізде молынан ұшырасады.
-Қазақ халқының ұлттық-танымдық болмысымен ... ит ... ... өріске фразеологизмдерді,мақал-мәтелдерді,мифтік
деректерді,табу мен эвфемизмдерді,тыйым сөздерді және т.б. ... ... ... ... ... ... қағидалардың қажетті нышандары ... ... ... ала ... ит, төбет, тазы, күшік,
итаршы, кәнден ... ... ... ... отырып
талданылды.
-Фраземалардағы «ит» ... ... ... тілдік бірліктер санының ең ауқымдысы фразеологизмдерден
ерекше байқалды. Олар ... ... ... ... ... жасалынады.
-Киноморфизмдердің мақал-мәтелдердегі табиғатын саралауда теориялық
тұжырымдарды негізге ала отырып, «ит» семасына қатысты мақал ... ... ұлт ... қолданылатын мақал- мәтелдерге жеке-
жеке тоқталынып, оларға түсініктеме берілді.
-Адам белгілі бір затқа ат ... оны ... ... ... үшін ... ... ат ... Қазақ тіліндегі «ит» семасымен
байланысқан метафораланған терминдерге талдау жасалынады.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Манкеева Ж.А. Мәдени лексиканың ұлттық сипаты. ... ... ... Ә. Сөз төркіні // Ана тілі, 1994, 20 қаңтар.
3. Ахметов Ә. Түркі тілдеріндегі табу мен эвфемизмдер. Алматы, ... ... Р.Ә. ... ... ... ... ... Кеңесбаев І., Мұсабаев Ғ. Қазіргі қазақ тілі. Алматы: ... ... ... ... ... ... ... тегі. Мақала.
-----------------------
Салыстырылатын зат салыстырылатын
бейне
А
В
салыстыруға негіз болған ... ... не ... ... формалық
нәтижесі ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 26 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Овчаркалардың биологиялық ерекшелігі27 бет
Іс қағаздардың түрлері. Еңбекке қатысты құжаттар7 бет
Абай «Қарасөздерінің» ағылшын тіліне аударылған нұсқасындағы прагматикалық аспектісі, сонымен қатар лексикалық және стилистикалық жағынан қарастырылған сәйкестіктерді анықтау арқылы қазақ аударматану ғылымының дербес теориясы мен практикасына қатысты жалпы тұжырымдар43 бет
Автомобиль жолдарын табиғаты күрделі ауданда жобалау25 бет
Адам құқықтары мен бостандықтарына қатысты мәселе34 бет
Адамға қатысты түсініктер: индивид, жеке тұлға, даралық ұғымдарындағы көлемдік және мазмұндық айырмашылықтар жайлы6 бет
Айтыс өнерінің психологиялық табиғаты және этномәдени құндылықтарды дамытудағы рөлі65 бет
Аралық соттар: құқықтық табиғаты64 бет
Арнау өлендерінің жанрлық табиғаты7 бет
Африканың табиғаты, елдері мен халықтары29 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь