Қаратпалар, түрлері, жасалу жолдары

Мазмұны:

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 3

I тарау. Қаратпа, зерттелуі, негізгі белгілері ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
I.1. Қаратпаның зерттелу жайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 6
I.2. Қаратпа туралы теориялық түсінік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 9

II тарау. Қаратпалар, түрлері, жасалу жолдары ... ... ... ... ... ... ... 16
II.1. Қаратпалардың түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 16
II.2. Қаратпа сөз тіркестері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 21
ІІІ.3 Қаратпа сөйлем ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 28

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 32
Пайдаланған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 34
Кіріспе

Зерттеу жұмысының өзектілігі. Жай сөйлем синтаксисінің көптеген мәселелерімен бірге оған қатысты оқшау сөздер де А.Байтұрсынов, С.Аманжолов, Н.Сауранбаев, М.Балақаев, Р.Сыздықова, Ш.Сарыбаев, Р.Әміров, М.Томанов, Т.Сайрамбаев, Х.Арғынов, М.Бимағанбетов т.б. ғалымдардың еңбектерінде арнайы сөз болып келеді. Оқшау сөздер туралы Ш.Сарыбаев, М.Бимағанбетовтер кандидаттық диссертация қорғаса, М.Томанов, Т.Сайрамбаевтар методикалық құралдар шығарды. Түркі тілдерінде бұл мәселе жөнінде А.Н. Кононов, Н.А.Баскаков, Е.И.Убрятова, М.З. Закиев сияқты ғалымдар оқулық көлемінде өз пікірлерін жазған. Орыс тілінде оқулық та, жеке кандидаттық диссертациялар да жазылып, соның негізінде бірнеше монографиялық еңбектерде жарық көрді. Оқшау сөздер, олардыңтүрлері, жалпы сөйлемге қатысы, оны алып тастағаннан сөйлемнің өң бойына тигізетін әсері, жасалу жолдары туралы айтылып келе жатқанмен, ол туралы әлі де көптеген мәселелер толық шешілген жоқ. Әсіресе, оқшау сөздердің ішінде қаратпаларға қатысты көптеген арнайы қарастыруды қажет ететін мәселелер бар. Сондықтан да бұл жұмыста тек қаратпалардың табиғаты туралы арнайы тоқталдық.
Тақырыптың маңыздылығы. Орыс тілінде тек ұаратпалар туралы А.М.Пешковский, А.А.Потебня, А.А.Шахматов, В.В.Виноградов, В.В.Бабайцева, Л.Ю.Максимов, Е.С.Скобликова, Н.С.Валгина, В.А.Белошапкова сынды ғалымдар оқулық көлемінде өз пікірлерін білдірсе, ал, В.П.Проничев, Л.П.Иванова, Л.К.Дмитриева, А.О.Костылев, И.В.Мальцев, Е.П.Бейлина, А.В.Велистова, Аль-Кадими, түркологияда Р.Р.Сайфуллаев диссертация жазып, монографиялар шығарғаны белгілі. Орыс тіліндегі қартпалар туралы осынша еңбектердің шығуы көптеген мәселелердің нақты шешімін тапқаны деп білеміз. Ал қаазқ тілінде қаратпалар тек оқулықтар көлемінде ғана айтылып келеді. М.Бимағанбетовтың диссертациялық жұмысында қаратпа, қыстырмалар бірге қаралған. Онда да қаратпалардың жасалуы мен стильдік қолданылуы берілген. Осы себептерге байланысты қаратпа, оған қатысты көптеген мәселелер ғылыми жағынан толық шешімін тапты дей алмаймыз.
Оқшау сөздердің табиғи қасиеті сөйлемде айқындалады. Соның бірі қаратпа- сөйлемнің аясын кеңейтетін үлкен тілдік категория. Қаратпалардың сөйлем мазмұнына өзіндік әсері бар. Тілде бекерден- бекер қосыла салған элемент емес. Сөйлемген күшейту мәнін үстейтін және сөйлем мүшелерінң қызметінде басқа біреудің ойын, назарын аударту үшін үнемі жаңару үстінде жұмсалатын синтаксистік элемент. Сондықтан да қаратпалардың табиғатын айқындау- қазіргі тіл білімінң кезек күттірмейтін мәселесі.
Диссертацияның алдына қойған мақсаттары мен міндеттері. Ұлттық тіліміздің мемлекеттік мәртебесін толыққанды дәрежеге көтеру үшін әрбір зерттеуші тілдің бұрын еленбей келген үлкенді- кішілі компоненттерін жете зерттеп, ғылыми жүйеге түсіру жолында еңбек етуде. Осыған орай біз де қазіргі қазақ тіліндегі қаратпалардың түр- тұлғалық ерекшеліктерін жан-жақты айқындауды мақсат еттік.
Осы мақсатты орындауды қаратпалардың сөйлемдегі орны мен қызметі, жасалу жолдары, өзі ұқсас категориялардан айырмашылығы (тіпті, қаратпаладың одағай, қыстырмаладан аырмашылығы), оның сандық, жақтық, көптік қасиеттері мен тұлғалары сияқты мәселелерді шешуге назар аудармақпыз.
Жұмыстың теориялық және практикалық мәні. Осы күнге дейін жалпы қаратпалардың берілуінің өзінде ала- құлалық бар. Соңғы кезде шыққан еңбектерде қаратпаларға жай сөйлем синтаксисінен орын берілмеуі, ал қаратпалардың жасалуы мен түрлері, сұраулары мен интонациясы, оның тілдік ерекшеліктері сияқты мәселелер әр оқулықта әр түрлі. Қаратпаларды сөйлемнен алып тастағанда сөйлемнің аса бір қажетті бөлшегі деген пікірлердің берілуі оқушы қауымға үлкен қиындық келтіріп жүр. Сондықтан тілімізде қаратпалардың өзекті мәселелерін айқындап, бір ізге түсіруде, әсіресе, жай сөйлем синтаксисінің ғылыми- лекциясында және практикалық оқулықтарында оған тән мәселелерге жаңаша толықтырулар енгізу қажет.
Жұмыстың ғылыми жаңалығы. Қаратпалар туралы бұрын айтылған пікрлерге талдау жасалды, ғалымдар тарапынан толық айтылмаған қырлары сараланды. Осы бағытқа сай қаратпалар кең көлемде жеке зерттеу объектісі етіп алынды. Осыған байланысты қаратпалардың жасалу жолы зерттелді. Қаратпа бола алатын адам, жан- жануар, табиғат атауланың ұғым аясының кеңеюі мен тарылуы мағыналық жағынан жаңаруы мен көнеруі жинақталды. Нәтижесінде қаратпаның түрлері, әрқайсысының грамматикалық ерекшеліктері айқындалады. Қаратпа сөз, қаратпа сөз тіркесі, қаратпа сөйлем түрлері жеке-жеке қаралып, олардың тек қабыса, матаса байланыса алатын қабілеті анықталды.
Пайдаланылған әдебиеттер

1. Серғалиев М. «Қазіргі қазақ әдеби тілі».
2. Аманжолов С. «Қазақ тілі грамматикасы» А, 1972.
3. Амангжолов С. «Қазақ әдеби тіл синтаксисінің қысқаша курсы» А,1984.
4. Әміров Р.С. «Жай сөйлем синтаксисі» А,1983.
5. Қазақ грамматикасы. Астана, 1993.
6. Оралбаева Н. «Практикалық қазақ тілі» А, 1993.
7. Қалиев Ғ. «Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі» А, 2005.
8. Байтұрсынов А. «Тіл тағылымы» А, 1992.
9. Қазақ тілі энциклопедиясы А, 1998.
10. Егіншібаева Н. Қазіргі қазақ тіліндегі қаратпалар. Ф.ғ.к. дисс. ... авторефераты. А, 1997.
11. Оралбаева Н.,Мадина Ғ., Әбілқаев А. «Қазақ тілі» А,1966.
12. Руднев А.Г. «Синтаксис осложненного предложения» М,1959.
13. Мещаников И.И. «Члены предложения и части речи» М,1945.
14. Дмитриева Л.К. «Обращение и вводный компонент» Л,1976.
15. Арғынов Х. «Сөйлемдегі сөздердің байланысы жайында».
16. Бимағанбетов М. «Обращение и вводные слова в современном казахском языке» А,1967.
17. Сарыбаев Ш.Ш. «Междометие в казахском языке» А,1959.
18. «Қазақстан мектебі» журналы. 1960 №5, 68-б.
        
        Мазмұны:
Кіріспе
............................................................................
.......................... 3
I тарау. ... ... ... ... 6
I.1. Қаратпаның ... ... ... ... ... ... ... 9
II тарау. Қаратпалар, ... ... ... ... ... ... ... ... сөз ... 21
ІІІ.3 ... ... ... ... 34
Кіріспе
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Жай сөйлем синтаксисінің көптеген
мәселелерімен бірге оған қатысты ... ... де ... ... ... ... ... Р.Әміров,
М.Томанов, Т.Сайрамбаев, Х.Арғынов, М.Бимағанбетов т.б. ... ... сөз ... ... ... ... туралы Ш.Сарыбаев,
М.Бимағанбетовтер кандидаттық диссертация ... ... ... ... ... Түркі тілдерінде бұл мәселе
жөнінде А.Н. ... ... ... М.З. ... сияқты
ғалымдар оқулық көлемінде өз пікірлерін жазған. Орыс тілінде оқулық та,
жеке кандидаттық ... да ... ... ... ... еңбектерде жарық көрді. Оқшау сөздер, олардыңтүрлері, жалпы
сөйлемге қатысы, оны алып тастағаннан ... өң ... ... ... ... ... ... келе жатқанмен, ол туралы әлі де көптеген
мәселелер толық ... жоқ. ... ... ... ... қаратпаларға
қатысты көптеген арнайы қарастыруды қажет ететін мәселелер бар. ... бұл ... тек ... ... ... ... ... маңыздылығы. Орыс тілінде тек ұаратпалар ... ... ... В.В.Виноградов, В.В.Бабайцева,
Л.Ю.Максимов, Е.С.Скобликова, Н.С.Валгина, В.А.Белошапкова сынды ғалымдар
оқулық көлемінде өз пікірлерін білдірсе, ал, ... ... ... ... Е.П.Бейлина, А.В.Велистова, Аль-
Кадими, түркологияда Р.Р.Сайфуллаев диссертация ... ... ... Орыс ... ... ... осынша еңбектердің
шығуы көптеген мәселелердің нақты шешімін тапқаны деп ... Ал ... ... тек ... көлемінде ғана ... ... ... ... ... ... ... Онда да қаратпалардың жасалуы мен стильдік қолданылуы берілген.
Осы себептерге байланысты қаратпа, оған қатысты көптеген ... ... ... ... ... дей алмаймыз.
Оқшау сөздердің табиғи қасиеті сөйлемде айқындалады. Соның бірі
қаратпа- сөйлемнің аясын кеңейтетін үлкен тілдік ... ... ... ... ... бар. Тілде бекерден- бекер ... ... ... ... ... ... үстейтін және сөйлем мүшелерінң
қызметінде басқа ... ... ... ... үшін ... ... үстінде
жұмсалатын синтаксистік элемент. Сондықтан да қаратпалардың ... ... тіл ... ... ... мәселесі.
Диссертацияның алдына қойған мақсаттары мен міндеттері. Ұлттық
тіліміздің ... ... ... ... ... үшін ... тілдің бұрын еленбей келген үлкенді- кішілі ... ... ... ... түсіру жолында еңбек етуде. Осыған орай біз ... ... ... қаратпалардың түр- тұлғалық ерекшеліктерін жан-
жақты айқындауды мақсат еттік.
Осы мақсатты ... ... ... орны мен ... ... өзі ұқсас категориялардан айырмашылығы (тіпті, қаратпаладың
одағай, қыстырмаладан аырмашылығы), оның ... ... ... ... ... ... мәселелерді шешуге назар аудармақпыз.
Жұмыстың теориялық және практикалық мәні. Осы күнге ... ... ... ... ала- құлалық бар. Соңғы кезде шыққан
еңбектерде ... жай ... ... орын ... ... ... мен ... сұраулары мен интонациясы, оның тілдік
ерекшеліктері сияқты мәселелер әр оқулықта әр түрлі. Қаратпаларды сөйлемнен
алып тастағанда сөйлемнің аса бір ... ... ... пікірлердің берілуі
оқушы қауымға үлкен қиындық келтіріп жүр. Сондықтан тілімізде қаратпалардың
өзекті ... ... бір ізге ... ... жай ... ... ... және практикалық оқулықтарында оған ... ... ... ... қажет.
Жұмыстың ғылыми жаңалығы. Қаратпалар туралы бұрын ... ... ... ... ... ... айтылмаған қырлары
сараланды. Осы бағытқа сай қаратпалар кең көлемде жеке ... ... ... ... ... ... ... жолы зерттелді. Қаратпа
бола алатын адам, жан- жануар, табиғат атауланың ұғым аясының ... ... ... ... ... мен көнеруі жинақталды. Нәтижесінде
қаратпаның түрлері, әрқайсысының ... ... ... сөз, ... сөз ... ... ... түрлері жеке-жеке қаралып,
олардың тек қабыса, матаса байланыса ... ... ... ... ... ... және практикалық талдау жасау.
Тіл ғылымындағы сипаттау әдісі, кейде тарихи және салыстырмалы әдістер ... ... ... ... тіл ... ... ... алынды.
Жұмыстың объектісі. Бұл жұмыста негізінен жай сөйлем синтаксисінің
үлкен бір бөлігі жалпы оқшау сөздер, соның ... тек ... ... етіп ... жұмысыынң материалдары. Жұмысты жазу барысында халық ауыз
әдебиеті, Абай, Жамбыл, М.Әуезов, Ғ.Мүсірепов, Ғ.ұстафин, ... ... т.б. ... ... ... сол ... ... «Жас алаш», «Ана тілі», «Қазақ әдебиеті» ... ... ... ... ... Диссертация кіріспе, екі тарау, қорытынды және
ғылыми, көрке әдебиеттердің тізімінен құрылған.
I тарау. Қаратпа, зерттелуі, негізгі ... ... ... жайы
Орыс тілінде «осложненное предложение» Руднев А.Г., қазақ тілінде ... осы ... ... ... тілші қауымнан қолдау
табылмағаны сөз болады. Осы сияқты қазақ ... ... ... ... жалпы атаусыз-ақ қыстырма, одағай түрлерін қарастырады да, қаратпа
ескерілмейді. Осы пікірді Т.Әбдіғалиева, ... да ... ... ... қаратпа, қыстырма, одағай сөздерді жатқызу орынды.
Орыс тілінде В.В. Виноградов, В.В.Белошапковалар оқшау сөздерді
енгізсе, И.И.Мешанинов, ... ... ... ... ғалымдар
ғана қаратпа, қыстырмалардың сөйлем мүшелік қызметін баса айтып, тіпті
оларды сөз ... де жеке ... ... ... ... орыс
тіліндегі қиысу, меңгеру, қабысу, байланысу формаларына ... ... ... үшін жаңа байланысу формасын енгізді. Орыс тіліндегі тек
қаратпа туралы ... ... ... ... ... ... формасын қолдай келіп, «что проблема
соотносительной связи обрашения нуждаются в дальнейшей разработке» деп, ... ... ... ... Осы ... ... тілінде тек Х.Арғынов
қаратпа, қыстырмалар сөйлемде әрі қиыса, әрі меңгеріле байланысады деп,
олардың ... ... ... ... ... алғанда оқшау
сөздерді сөйлем мүшесі, сөз тіркесі тұрғысынан сөз ету- ... ... ... ой.
Негізінде оқшау сөздерге қаратпа, қыстырма, одағайларды жатқызуда
үшеуінің сөйлемде ... ... ... ... ... ... ол үшеуі де тек сөйлемде ғана өмір сүреді, сөйлемнің өн бойына ғана
қатысты жұмсалуы арқылы ... ... ... ... ... айтылады дегенмен, олардың негізгі қасиетін ... ... ... оқшауланғанымен, бұл компоненттер сөйлемнің
коммуникативтік мақсатымен, мазмұнымен тығыз ... ... ... ... ... кірігуі де сол себепке бағынышты» деген пікірін құптай
келе, біздіңше, олар сөйлемге талғап барып ... ... ... ... ғана ... ал ... ... оарды алып тастасақ сөйлемнің мазмұн-
мәні төмендейтіні анық байқалады.
Қаратпа туралы А.Байтұрсынов, С.Аманжолов, Н.Сауранбаев, Қ.Жұбанов,
М.балақаев, Р.Әміров, ... ... ... ... ... ... ... сынды ғалымдар оқулық,
оқу құралы көлемінде ... ... ... М. ... ... қаратпа, қыстырмалар туралы диссертациясында , біріншіден, екі
бірдей ... ... ... ... олардың грамматикалық
ерекшелігі және стильдік ... қоса ... 30 бет ... әрі ... ... әрі стилистикалық қолданысы туралы
мағлұмат жеткіліксіз. Сондықтан біз бұл жұмыста қаратпаның ғаа ... ... ... ... тұлғасы, жасалуы, түрлері, тыныс
белгілері, интонациясы, синтаксистегі қызметінің ұқсастығы, өзі ... ... ... ... сөз ... ... жақтық, сандық мәселелеріне жеке-жеке тоқталамыз.
Қаратпаның ережесінде сөйлемдегі ой, ... ... ... ... ... ... варианттар айтылады. Осыларды жинақтай ... ... ... ... ... ... сұрау оқшау сөздерге қатысты деп айтылмайды. ... ... де- сөз. ... ондағы сұраулардың қызметі басқаша. Онда
сұраулар әрбір сөздің кімге? Арналғаны туралы болатын ... ... ... ... ... ... еңбектерінде
айтылмаса, проф. М.Балақаев ... ... кім? ... ... не? ... да қоса ... Мұның өзі де алғашқы кезде қаратпа
ьолатын сөздер ... ... ... ... ал ... жанды, жансыз
заттарға да байланысы мол. Оның үстіне ... ... ... ... ... ... осы ... өзгере ме деген де ой
келеді. Біздіңше, сұрауларды тұлғалық жағынан өзгертіп айту онша ... ... кім? не? ... ... ... ... өзгеруі
қаратпалардағы тұлғалық көрсеткіш болмаса керек, олардың кімге? неге? назар
аударуын негізге алғандық деп білеміз.
Қаратпаларға байланысты ... ... де ... ... ... бәрі де ... сөздердің интонациясын ауызша естілуі
арқылы көрсетсе, соңғы кезде техникалық құралдар арқылы көрсете ... ... ... жоқ сөйлемде де болады, оның үстіне
қаратпалар қосылғаннан кейін оған тағы да ... ... ... ... өзі ... ... ... мролаюына, әсіресе, қаратпаның
түрлері және олардың сөйлемдегі орнына байланысты айтылу күшінің аз, ... ... ... ... ... ... ... басында, соңында келуі олардың сөйлемнің ортасында қолданылуына
қарағанда басым екендігін де дұрыс деп ... ... сөз, сөз ... ... ... ... одағай
сөздердің қабаттасып келуі кезіндегі интонация да ерекше. Қаратпалардағы
интонация кейде бір сөздің не сөз ... ... ... бір ... ... ... ... келуіне байланысты (Балта, Балтабай, Балтажан)
әр түрлі болады. ... ... ішкі ... ... әр түрлі болуына әкеліп соғады.
Қаратпалардың тұлғасы А.Байтұрсынов, ... ... ... Тек ... ... ... ... көптік тұлғасы
алғаш сөз болса, ал ... келе ... ... ... ... нольдік, көптік, тәуелдік тұлғалыры да ... ... бұл ... көбіне қаратпа сөз туралы ғана айтылады
да, оның басқа түрлерінің тұлғасы ескеріле бермейді.
I.2. Қаратпа туралы теориялық түсінік
Сөз тіркестерін есімді, етістікті т.б. деп бөлу ... ... ... ... арқыыл тұлғалық белгіні іздемей, тек қай сөз ... ... ... ғана сөз ... ... сыңардағы жалғаулар,
олардың енді өзінен кейінгі сөзбен ... үшін ғана ... те, ... үшін ... ... қаратпа сөз ... ... ... ... ... ... тек ... түрде
кездеседі, екінщіден, қаратпа сөз тіркестерінің басыңқы сыңарлары көбіне
зат есімі немесе заттанған сөз ... ... ... ... да ... ... тұлғасындай. Өйткені олар сол тұлғалық ... ... ... Қадірлі билер, енді сөз жарыстырып ұшықтыра бергеніміз
лайықсыз болар (Ғ.Мүсірепов).
Түркологияда А.Н.Кононов, Н.А.Баскаков, Е.И.Убрятова, сол ... ... ... мен ... В.В.Бабайцева,
В.И.Проничев еңбектерінде қаратпа, оның түрлерінің ... ... ... ... ... ... тәуелдік тұлғалар арқылы
олардың жақтық, сандық жағына да ... ... ... ... ... ... ... оның түрлерінің қай сөз таптарынан жасалуы туралы ... бар. ... және 1939ж. ... ... ... береді: «Бұл айтылған сөйлем мүшелерінен басқа сөйлем ... ... ... болады. Ол бұратана сөздер екі түрлі. Бір түрі- сөз
арасынан ... ... ... айтылатын сөздер. Бұлар қыстырма ... ... ... ... ... ... ... сөздермен үйлеспейді,
байланыспайды. Алып тастағанда орны ойсырап қалмайды.
Екінші түрі сөз бетін біреуге қарата, қадап сөйлегенде айтылатын
сөз. Бұлар қаратпа сөз деп ... да ... ... ... сөздермен үйлеспейді, байласпайды.
Қызым, саған айтамын, келінім , сен тыңда! Сөз тыңдаңыз, әлеумет!
Әй, Әлжан, қайда барасың? Құдай, оңда. Оңға ... ... ... ... ... ... ... «Әлжан», «құдай», өйткені сөз
беті соларға қаратылып айтылып тұр.»
Мектеп грамматикасында С.Аманжолов, ... ... қай ... ... ... ... «Ғылыми синтаксисінде»
олардың зат есім, одағай, сілтеу есімдіктерінен, онан ... ... ... сын есім, есімшелерді қосады. Н. Сауранбаев, М.Томанов,
Т.Сайрамбаев, М.Серғаливтер тек зат ... ... ... ... ... оған сын ... ... қосады. Түркологияда А.Н.Кононов
тек зат есімнен ғана жасалуын көрсетсе, Е.И.Убрятова оған есімдікті қосады.
Орыс тілінде «Русская ... ... ... зат ... сын ... ... есімшені көрсетеді. Сонымен қазақ тілінде қаратпа сөздер ғана
зат есім, заттанған сын есім, ... ... ... сөз ... ... болып отыр. Бірақ олардың ондай кездегі қолднылуы
дәрежесі әр түрлі.
С.Аманжолов «Ғылыми ... ... бір ... оның ... одан әрі ... анықтауышы бар сөйлемнен де
құралады дегенмен, сөз тіркесі ... ... жөн. ... және ... ... деп ... сөз ... тұрғысынан түсіну оңай.
Қаратпалады М.балақаев, ... ... ... үшке ... ... ... ... қолдаймыз. Сонымен қаратпалар сөз, сөз
тіркесі, ... ... ... ... қоса біз ... ... жеке қаралуы тиіс деп білеміз.
Срнымен, біз қаратпа деп сөйлемдегі ой ... ... ... ... үшін ... сөз, сөз тіркесі, сөйлемді айтамыз.
Тіл білімі термминдерінің түсіндірме сөздігінде ... ... ... ... ... сөз- ... ... ойдың кімге
арналғанын білдіру не оған басқаның ... ... ... ... ... сөз ... Қаратпа сөздер сөйлемде басқа ... ... ... ... әуенмен айтылады., сөйлеушінің
көңіл-күйін, модальдықты білдіреді. Қаратпа сөз ... ... ... ... ... мәнді сөздер, көркем әдебиетте жан-
жануарлар, жер-су ... т.б. ... сөз ... басында келсе, одан
кейін үтір не леп ... ... ... оның ... үтір ... ... жөніңді айтшы. Бізді көрсең сәлем бер деп әкең айтып па ... ... ... ... ... ... бер, ақ ... (Жамбыл). Ау, қызғыш құс, қызғыш құс, Қанатың ... ... ... ... ... ... «тіл құралында»
бұратана сөздердің қатарына жатқызған».
Практикалық қазақ тілі оқулықтарында да қараптаға ... ... ... Сөйлемде сыртқы тұлғасы жағынан бастауышқа ұқсас ... ... ... ... ... ... дегеніміз- басқа біреудің назарын аудару мақсатымен
соған қаратыла айтылдған оқшау сөздердің бір түрі.
-Раушан-ау, Маримнан ... ... ғой! ... ... бәрі рас, ... ... ... тілге дес бермегеніңмен, Базеке, сен де бұ ... ... бер. ... мысалдардағы Раушан-ау, Абай, Базеке- қаратпа сөздер. Олар
сөйлемдегі басқа сөздермен грамматикалық байланысқа түспейді, сөйлем ... ... ... орны әрқалай. Егер сөйлемнің басында
келсе, одан кейін үтір не леп белгісі, ортасында келсе, екі ... ... ... келсе, алдынан үтір қойылады.
Қаратпа сөздер, көбінесе, кісі аттарымен, туыстық қатынасты
білдіретін сөздерден, адамның ... ... ... ... ... үй хайуанаттарының аттары, жер-су, қала аттары, тіпті,
жалпылама дерексіз сөздер де, ... ... сөз ... ... береді.
Өлеңім, шарла ауылды,
Тыңда, дала, Жамбылды!
Дайын бол, менің Украйнам!
Беруге жауға көп соққы... (Ж.Жабаев).
Кәне тұрғызшы енді! Шу, ... ... ... тек ... білдірумен тынбайды. Сөйлем ... ... ... ... ... белгілі. Мұнымен бірге сөйлемнің
мазмұнына тыңдаушыны үндеу, яғни оның ... ... ... ... ... Осыған орай К.Бюлер тіл үш түрлі қызмет атқарады дейді. Ол
қызметтер ... ... ... ... ... ... ... сөз
жоқ, тілдің қосымша атқаратын қызметі, пікірді хабарлау. Үндеу осы пікірді
хабарлау, тыңдаушыға жеткізу ... анық болу үшін ... ... ... сөздер сөйлем құрамына қыстырма компонент
рөлінде қатыстырылады. ... ... ... ... ... ... ... аудару үшін қызмет ете алатын, оның атына айтылатын
пікірге ... ... ... жәрдемдесетін сөздер жұмсалады.
Қаратпа сөз- үндеу амалының бірі. Қаратпа рөлінде жиі ... бар. Олар ... ... ... білдіретін сөздер (бөле, құда т.б.).
3.Кісілерді жас, жыныс, әлеуметтік ерекшелігіне қарай атайтын
(батыр, жігіттер т.б.) ... атын ... ... ... тетелес т.б.).
5.Қаратпа сөз рөлінде тілек істі білдіретін зат есім, сын ... ... ... ... да ... ... Әй, өркенің өскір,
айтар сөзіңді ашып айт. Ит-ау, солай құшақта ... бе ... ... ... жаңылтпашы (Б.М.).
6.Одағай сөздер. Ау, сен неге жайластың (Б.М.).
Қаратпа сөздер анықтауыш, айқындауышты қатыстырып іргесін кеңейте
алады.
Әй, атаққа нәлет байлар, салып едің ... ... ... сөйлемнің комуникативтік талабына сай мағыналық өң
алады, сонысына сай ... ... ... түр алады. Ол
бірде сөздерді қатал, суық, сұсты етіп көрсетуге ... ... ... ... ... үшін ... ... Мұндайда ол өзіне түрлі
демеулік сөздерді үстейді.
Кісі атын білдіретін жалқы есімдер тәуелденіп, ... ... ... ... ... ... ... сөйлеуін білдіреді.
«Жарайсың, Бәйімбетім! » деді де, Байболат ұмытылып барып оны арқаға ... ... ... ... ... мына қаратпа сөзден
айқын көрінеді.
Сүйіндік баласы Асылбек ру жігі бойынша күнтулармен бірге болса
да, кесір іске ... адал адам ... ... өз басы дос. Үйде ... жан ... ... бір күн Жиренше көп-көп амандасқанда:
- Аманбысың, Байғызым,- ... ... тек ... ... ойлап жатырсың
ғой,- дейді.
- Асылбек соған орай:
- Аманбысың, бәбісегім! Бәбісек көкекке әр қидың түбінен ... ... ... ... ... ... жүрсің ғой!- деп мысқылдайды (М.Ә.).
Тәуелділік жалғаудың бұл тәрізді синтаксистік қызметі бастауыш
мүше құрамынан да ... ... ... ... ... ... деп ... мәз болып қалады (Ғ.М.).
Қаратпа сөздер сөйлем құрамында негізгі ... қоса ... де ... бар. Бұл әсіресе оның орын тәртібіне байланысты.
Қаратпа сөздердің орны көп ... ... ой ... ... ... ... Тұр, ... аяғыңды жи. Шалжиып жата бергенше,
басыңды көтерсеңші (Б.М.).
Осы тәрізді қосымша ... ... ... бір ... бір
емес, екі қаратпа сөздер қоса енгізіледі.
Көкетайлар-ау, біреуің тұр дейсің, біреуің тұрма дейсің, қайсыңның
тіліңді алайын. Дұрысын ... ... ... ... ... ... үндеу үшін қызмет етсе,
екіншісі актуализация міндетін атқару үшін енгізіледі.
Кейде екі ... ... бірі ... үшін жұмсалып, екіншісі сөзге
сипаттылық және ажарлық үстеу үшін де ... сен осы істі ... бер, ... Асан, бері кел, ... ... тез бас, сені ... отыр ғой ... ... ... ... жұмсалуы кейде үндеу қызметінен гөрі, поэтикалық
әсер туғызуға байланысты болады.
Куә бол, айым, куә бол, Алатауым!
Бұл ... ... ... ... назарын аудару үшін
жұмсалып тұр деп ешкім де айта алмайды. Қаратпа сөздің поэтикалық мақсатта
жұмсалуына «Қозы Көрпеш- Баян ... ... Ай ... ел ... кең ... ... қоштасуы да дәлел бола алады:
Балталы, бағаналы, ел аман бол,
Бақалы, балдырғанды, көл аман бол.
Кірім жуып, кіндігім кескен жерім,
Ойнап-күліп, ер жеткен жер аман ... ... ... атап қана ... ... ... ... түрлі
қорқу, жеку, қуаныш, сыйлау т.б. мағыналық қырларын көрсетеді. Яғни, ... ... ... ... Қарағым-ай, сен бе едің?!-деді
Күңше (Ғ.М.). ... ... ... ... интонация ерекше роль
атқарады. Қаратпа сөздердің стильдік қызметін ... ... ... ... Қаратапалар диалогта, шешендік сөзде, үндеуде, көркем
әдебиетте, поэзияда өте мол қолданылады. Нақтылық ... беру үшін ... да жиі ... ... ... дара және ... болады. Бір сөзден
болғандары дара, бір немесе бірнеше сөз ... ... ... ... ... ... ... арнаймын! Тыңда- дала, Жамбылды
(Ж.Ж.).
Күрделі қаратпалар дараланған нақты ұғымды, дара ... ... ... беруге ыңғайланған: Жолдастар, ертең клубта жиналыс болады.
Аңсаған менің арманым, жеттім бе бүгін шегіңе!
II ... ... ... ... жолдары
2.1. Қаратпалардың түрлері
Қаратпа сөздер қаратпалардың осы үш тобының алғаш қалыптасқаны да осы
түрі. ... ... ... ... қай уақытта да әрбір грамматикалық
категориялардың дара түрі ... ... да, ... ... ... ... ... құрылысынан да, сөйлем түрлерінен де анық
байқалады. Олай ... ... ... ... ... сөз ... онан ... түрлері қалыптасты.
Зат есім. Қаратпа сөз ретінде зат есім сөз табының қызметі ерекше.
Қаратпа сөз ... зат ... ... жансыз, деректі, дерексіз, тіпті
топонимикалық атау түрлері жұмсалады. Зат есімнің осы таптарының қаратпа
сөз ... ... ... эволюциясы бар. Сонда, ең алдымен, жалқы
есім, онан кейін, жалпы есім, келе-келе ... ... ... ... ... соңынан, сөйлеу тілінің ең дамыған сатысында абстракт
заттардың да ... ... ... ... ... ... ... барлық категориялары қаратпа сөз ... ... ... ... есім ... сөз. ... есімді қаратпаның жалпы есімді
қаратпа сөзге қарағанда ... бар. ... ... ... біріншіден, басым, екіншіден, сан, жақ, септелу ... да ... ... ... ... есімдердің жұрнақтар арқылы өзгерісі де
мол. Батаңды бер, ... ... ... аламын (Жұлдыз). Сарталиев,
Толстов, бекіністі түгел тексеріп шығыңдар. (Ғ.Мүсірепов) ... ... дара және ... ... де ... ... есімдер –ақа,-еке, -жан, -тай қосымшалары арқылы
еркелетуді, сыйлауды білдіріп, толық жалқы есімдерден кем түспейді. ... ... ... қой (М.Әуезов). Мені күтесің бе, Нағжан
(З.Ақышев). ... ... ... дейді бетінен еңкейіп
сүйіп (Егемен Қазақстан).
Қосымшасызда, қосымшалы түрде де ... ... ... сө ... ... ... ... демеулер арқылы қосымшамен
берілу кезінде де эмоциялық мән әлдеқайда басым. ... сөз ... ... ... ... ... ... мән жалпы
есімдерге қарғанда онша емес ... ... ... ... аздап болса
да жалқы есімдерге де ондай қасиеттің бар екені айқын. Қадиша-ау, Қадишажан-
ау, олай ... ... ғой,- деп ... ... ... ... Балта, Балтабай, Балтажан! Әне бір ... ... ... ... ... ... ... да жатады. Оған жер-
су, қала атаулары көбіне дара түрде атау, тәуелдік тұлғада ... ... ... ... ... жер бар ма екен ... Шалқышы
қайта, Аралым (Жұлдыз).
Жалқы есімді қаратпа сөз төрт түлік малға байланысты да айтылады.
Құлагер, әкең- тұлпар, ... ... ... ... ... сөз. ... ... да, мағына,, мәні жағынан
да ең көп қолданылатын қаратпалар-жалпы есімдер. Олар ... ... және ... ... ... ... ... ішінде,
әсіресе, адамдарға байланысты қаратпалардың лексикалық та, грамматикалық ... өте көп. ... жас ... ... ... дін, адамның дене
мүшелері, басқа тілден енген сөздер, алғыс, ... ... ... ... ... түбір қалпында, түрлі жұрнақтар арқылы дара да,
бірыңғай түрде де ... ... ... ... ... Мұның
қалай, әкем, мәртебелім, қайырымыңыздан дәметіп, қанша тырысқанымда
(Л.Толстой). Бала, ай, бала ... адам ... Сәл ... ұлым ... Жиенжан, жақсы келдің ғой, не істерімді білмей
отыр едім. (Б.Әлменұлы). Міне, інішек, осы ... ... ағаң тура 39 ... ... ... ... ... М.Балақаев қаратпа сөздерег шырақ,
қарақ, қарағым, шырағым, күнім, қалқам, бауырым сөздерін жатқызса, ал бұл
топтағы ... саны ... ... ... ... күнім тәуелдік
тұлғадағы сөздермен толыға түсіп, еркелету, өзіне жақын ... ... ... Қош, ... енді ... бе, көрмсеймін бе деп
егіледі. ... ... , қай ... ... ... бәрі ... үшін ... дүние (Жалын).
Бұлбұл, көгершін, құлын сөздері тәуелдік жалғауда малға, құсқа байланысты
болғанмен, жас адамдарға байланысты ... ... мың ... ... отырған бір күнім (Жамбыл).
Қаратпа сөз ретінде төрт түлік малға, дүниедегі барлық тіршілік
иесіне ... ... ... ... ... т.б. сөөдер де мол
жұмсалады. Құйындай құйғытып жет, ... ... ... ... (Ертегі). Бірге ұшқым келеді, аққуым (Жұлдыз). ... ... ... ... ... ... затты қаратпа сөздерге: тірішілк, дүние, есім, мақұлық,
өмір, көңіл, ақыл, қайрат, ... сол ... ... сөзі де қаратылып
айтылады. Ей, ақыл! Сенің айтқандарыңның бәрі рас ... ... ... ... ... Сәбилеріме, уақыт- ау, ... бар ... ... ... ... жаңбыр, қар, ағаш, жер,
таяқ, мұз, күз сөздері де мол жұмсалады. Даламыздың үнісің сен, ... Мұз, мұз сен ... ... болдың? (Ертегі). Тыңдашы, таяқ! Не
деген жалқаусың сен! (Ертегі). ... зат ... ... ... ... ... жәндіктерге, тіпті деректі, дерексіз заттарға байланысты
мол қолданылады.
Сын есімді қаратпа сөздер. Қазақ тілінде сын ... ... ... ... 1939 ... ... ... 1940 жылғы еңбегінде алғаш көрсетті. Осы пікіірді М.балақаев,
Р.Әміров те қуаттайды. Түркологиялық әдебиеттерде сын есімнің ... ... ... ... ... Ал орыс ... 1980 ... «Русская
грамматика» еңбегінде ғана көрсетілген. Жалпы сын есім сыныдық ... сөз ... ... Олар ... сөз қызметінде тек заттанып
барып ... Осы ... ... ... сын ... ... сөз
ретінде жұмсалатынын айтқанмен, оның ішкі ... онша ... сөз ... сапалық, қатыстық сын есімдер де ... ... ... ... ... сын есімдерге одағайлардың тіркесуі
арқылы экспрессивті мәні күшейе түседі.
Нольдік тұлғалардағы сын есімдер ... ... ау, ... сол
сөзді кім айтты (І.Есімберлин).
Қаратпа сөз ретінде тұрпайы, сүмелек, жексұрын, сақау, қамытаяқ,
сайқал, мүсәпір, бейтаныс ... ... көп ... Әй, ... ... кімдер екен, көріп кел,- деді (Б.Әлменұлы).
Сын есімдердің тәуелденуі арқылы: Уа, шешенім, ... ... ... ... «Әй, ... ... ... деді, Итбай арқаға қағып
(С.Мұқанов).
Сын есімдердің көптелуі арқылы: Асықпа сен, мықтылар, саған әлі
салармын ... ... ... ... сын ... ... жұрнақтардың ішінде тек- сыз,
-сіз, -дай, -дей ... ... ғана ... сөз ... ... ... ... деген тас болады (Ш.Мұртаза). Ей, ақылсыздар, ... ... үшін ... ... үшін ... екен ... Кәне келе
ғой, титімдейім (Жұлдыз).
Сан есімді қаратап сөздер. ... сан ... ... ... деп ... Ол бір ... ... та. Дегенмен әдеби тілде
кейде олардың да қаратпа сөз ретінде жұмсалуы кездесіп қалады. ... ... ... ... ... ... (Қ.Мырзалиев).
Есімдікті қаратпа сөздер. Есімдіктің де, әсіресе, әне, міне
сөздерінің қаратап сөз ... ... ... ... алғаш көрсетті.
Проф. Р.Әміров оған қоса ... ... кәне ... ... ... ғана ... ... ретінде жұмсалуы туралы
ескереді. Кейде есімдіктердің қаратап ретінде жұмсалуы туралы ... ... ... ... ... ... тұтандырып бересіз
бе? Сизлер, ... ... ешки ... ... еситтиниз бе?»
сөйлемдеріндегі сіз есімдігіне екпін түсіп тұр. Сондықтан оларды қаратап
сөз дейді. Біз ол екі ... сол ... ... деп ... қаратап сөздер. Есімшенің қаратап сөз ретінде жұмсалуын
тек С.Аманжолов сөз етті. Басқа авторларда ... ... сөз ... сөз ... ... да ... Орыс ... «русская
грамматика) кітабында қаратпа сөз зат есім, сын есімнен болатыныны ... ... ... ... деп ... қарағанда олар есімшенің
қаратпа сөз ретінде ... ... ... ... тек – ған, ... ... түрі ғана ... қаратпа сөз ретінде жұмсалады. Ой, жазған,
халықты қимай- ақ бірден мойындамайсыз ба? (Шешендік сөздер).
Еліктеу сөді ... ... ... ... өте ... ... қарқ, сендер қандай әдемісіңдер (Ертегі).
Жоқ сөзді қаратпа сөздер. Е,Жоқ! Сен ... ... ... сонан соң екінші ақылымды айтамын, дейді (Ертегі).
Одағай сөді қаратпа сөз. Одағай сөздердің қаратпа сөздер ретінде
жұмсалуын ... Ей, ... кел- ... ... ... Уа, Ей, Ау, әу ... қаратпа сөз ретінде жұмсалуын мақұлдайды.
Осы пікірді Р. Әміровте қолдайды. Сонымен шақыру одағайларының ... ... ей, ту, Е, ау, әу, ал, кәне ... ғана ... ретінде жұмсалады. Уа,
сөз төресі осы да… деп даурыға, мақтау ... ... ... Ей, ... не ... осы? ... Кәне, аш аузыңды (Жас алаш).
2.2. Қаратпа сөз тіркестері
Осы кезге дейін қаратпаларды құрылысына қарай дара және ... ... ... ... Т.Сайрамбаевтар қаратпаларды дара және жайылыңқы деп
бөледі, ... біз оның ... ... ... ... ... ... жөн
көрдік. Сонымен күрделі қаратпаларға сөз тіркесі, сөйлем және ... ... ... ... жеке ... сөз тіркестері- сөз тіркесі, бірақ олардың сөйлемдегі сөз
тіркестерінен ... бар. ... сөз ... біріншіден,
бір- бірімен байланысты, өйткені сөйлемдегі сөз тіркесінің басыңқы сыңары
өзінен кейінгі сөзге бағыныңқы ... ... ... оның ... ... ... ... байланыста болуы қажет емес,
өйткені ондағы жалғау басынқының ... ... ... ... ... ғана
байланысу формасын айқындау үшін қажет. Үшіншіден, ондағы сөз тіркестері
әрі есімді, әрі ... ... ... ... қартпа сөз тіркесінің тек
есімді түрі ғана ... ... олар ... сөйлемдегі басқа
сөздермен байланыста бола алмайды. Алтыншыдан, ... ... ... да ... ... ол оның ... көрсеткіші ретінде
алынады. Жетіншіден, егер сөйлемдегі есімді сөз тіркесінің ... зат ... сын ... сан есім, есімдік, есімше, үстеулер ... сөз ... оның бәрі ... ... ... ... қартпа сөз
тіркесі туралы алғаш мағлұмат С.Аманжолов, ... ... Ал ... ... ... ... түрлерін айта келіп,
1954 жылғы академиялық грамматикасында ... сөз ... ... Осы ... ... «Қаратпа сөздер анықтауыш, айқындауышты
қатыстырып, іргесін кеңейте алады» деп олардың күрделі түрлеріне тоқталған.
Осы сияқты пікірлерді Ғ.Әбуханов, ... ... ... ... де ... Әрине, бұл еңбектерде тек жалпы
беріледі де, оның бағыныңқы, басыңқы сыңарлары талданып жатпайды. ... ... ... ... ... оның ... зат есім, сын есім, сан есімдерден ... ... ... байланысу формалары т.б. кейбір ерекшеліктері де сөз болған.
Әдеттегі сөз тіркестерінде ... ... ... ... ... қатынастары болатыны сияқты қаратпа сөз ... ... ... ма дейтін ой туады. Қаратпа сөз тіркесі сөз тіркесі,
бірақ одан жаңа сөз тіркесі ... Сол ... ... ... үшін ... ... сөз тіркесінің орналасуы, мағынасы,
байланысу тәсілдері, ... ... ... да ... ... ... ... емес. Әсіресе, жай ... ... ... жағы онша ... қаратпа сөз тіркесінде
интонациялық қарқын әлдеқайда басым. ... сөз ... ... ... ... түрі ғана бар. ... басыңқы сыңары ретінде
зат есім, заттанған сын есім, сан есім, есімдік сөз таптары ... ... ... сөз ... ... ... еңбектерінде сапалық , қатыстық сын есімдері Н. Сауранбаев
еңбегінде тек ... сын ... зат ... ... сөз ... ... еңбектерінде бағыныңқы сыңарда зат есім, сын есім,
есімшелермен қатар, қос ... сан есім деп ... есім мен зат ... ... Зат есім мен зат есімнің қабыса
байланысын зерттеген К.Бейсенбаева ондай ... ... ... Осы ... М.Томановтың еңбегінде Шоқан Шыңғысович, Мәди Игілік
сияқты әкесінің, баласының аттарын әрі орысша, әрі қазақша түрде жазылуын
зат есімді сөз ... ... ... Уа, нағашы елім, мен де сендермен біргемін
(І.Есемберлин).
Кісінің кәсібін білдіреді: ... ... көп ... тұяғың
тасқа тиіп жүрмесін, ақын інім (Егемен Қазақстан).
Кісінің дәрежесін білдіреді: Генерал және министр мырзалар, ... ... ... ... ... білдіреді: Инженер ата, барайық, барайық деп ауды
аударып ... ... да ... ... ... ... ... мөлшерін білдіреді: қос інім, қос шырағым, ... ... ... деп ... ... ... білдіреді: Кіндік балам, аманбысыз (Жұлдыз).
Жан сөзі арқылы балам, еркем, анашым, сияқты ... ... ... ... ... Жан ... жаутаңдадың баладай
(Ш.Сариев).
Кейде мындай сөз тіркестері де кедесіп қалады. Әке қыз-ау,
Қожантай үйіне ... ... ... ... деген сөз рас па? (Д.Досжанов).
Аман жүр, балам қазағым!... (А.Егеубаев). Бұларды метафоралық ... ... сөзі ... ... сөз ... ... ... Жаңа
ғана Новобогат ауданынан телефон соқты. (С.Шәкітаев).
Әсірелеуді білдіреді: ... қыз, ... келе ... ... ... ... ... қаратпа сөз тіркесі дәреже,
бағыныштылық мәнін білдіреді. Патша ақзам, тез ... ... құс сөзі ... ... үмітті білдіреді. Аққуым, үміт
құсым, ... ... ... ... ... ... басқа тілден енген сөздер арқылы: Сәлем бердік Король о ... ... ... ... ... дегенмен кейде сирек те
болса кездеседі. Қайран Таң- Шолпан! Сен, сірә, ... ... ... ... та ма едің ... құстарға байланысты. Сенбісің, ақын бұлбұл, жаңа көрдім атыңа
жұрт мақтаған құмар едім (Крылов). Бауырым қоян, басымды ... ... ... (Ертегі).
Кейде тәуелдік жалғауы зат есім мне зат есім тіркесу үшін ... ... ... ... ... ... Уа, елім деген
азамат! Тарт менің соңымнан (Ғ.Сланов).
Қаратпа сөз тіркесі ретінде ілік жалғауының ... түрі ... ... зат ... мол ... ... сөз ... формаларын М.балақаев, Т.сайрамбаев, Е.Ағмановтар қабысуға
жатқызса, С.Аманжолов, ... ... ... ... ... сөз ... орын ... мықты болуына сәйкес қабысуға
жатқызды дұрыс ... Ал, аға ... сөз ... депті (Жұлдыз). Ал,
ел жігіттері, не айтасыңдар? деді Амантай. (С.Мұханов). Осындағы ... ... ... ... ... кекесіндімағыналарда жұмсалған.
Сонымен бірге жанды, жансыз заттарға да ... Сөз ... ... (Жас алаш).
Сонымен зат есімді қаратпа сөз ... ... ... ... көбіне нольдік, тәуелдік ішінара көптік тұлғада келеді.
Сын есім мен зат есімнің ... осы ... ... еңбектерде
бірер мысал берумен шектеледі. Біз оларды жеке- жеке ... ... сын ... тіркестер:
Кісінің жас мөлшерін білдіреді. Е, ақсақал, үлкен кісі! Балаларың
келіп көзайым болдың ба? ... ... ... ... ... аса ... аяушылықты
білдіреді. Қайда кеттің, соқыр шешем. Төңірегң қоқыр шешем (Жамбыл). Есен-
аман жүрмісің асыл ана (Жұлдыз).
-Ақ, кәрі сын ... зат ... ... ... ... да
жұмсалады. Торға түспей жүр екенсің ғой, ақ сазан (С.Адамбеков).
Кейде сапалық сын есімі адамның дене ... де ... Иә, ... иек, бергенді мақтап, бермегенді даттап, ... екен ... ... ... сын есімдер жан-жануарларға, тіпті жансыз заттармен
да тіркесте келе береді. Көк тоқты, көк тоқты, сен ... ... ... Иә, кең ... кең ... ... ... мен бала
(А.Тоқмағанбетов). Осы сияқты көк мылтық, көк шөп, жапырақ ... ... сұлу ... ... тіл т.б. мол жұмсалады.
Қатыстық сын есімді қаратпа сөз тіркесі.Қатыстық сын ... сөз ... ... сын ... ... сөз ... ... ондай кезде –сыз, -сіз,- лы, -лі (вариантты) –тай, -тей жұрнақты
түрлері жиі жұмсалады. Қуан, қуан, тәуелсіз ... ... ... (Е.Вахидов). Қадірменді оқырман! ... ойға ... ... (Б.Сапарұлы). Аман жүр, құйттай қазағым, осында
жұртың, қарағым (А.Егеубаев). Мұндай жұрнақты сын есімдер ... да, ... зат ... ... ... сыйлауды, матапаттауды, аяушылықты
білдіреді.
Кейде –ғы, -гі жұрнағы жатыс жалғауынан кейін зат ... ... ... білдіреді. Ботасайдағы туғаным, Құтты болсын думаның
(Шешендік сөздер).
Қатыстық сын есімді қаратпа сөз тіркесі тек адамға байланысты ... жан- ... ... ... ... ... да назарын аудару
үшін жұмсалады. Туғандар, сүйікті иттер! Үріңдер, келіңдер, тек үріңідер!-
дегенде суық ... ... ... ... ... О, құдіретті күн!
Менің балаларым үшін тым болмаса маған үстірт жобасын қалдыршы (Ертегі).
Кейде ондай жұрнақты сын есімдердің ... ... сан ... ... Мен ... ... сенсеңіздер, ей аяулы он ... ... ... орта жүз, кіші жүз, ... қі ... де сын
есім қатарына қарап, оларға қатысты сөз тіркестерін де бердік.
Есімше мен зат ... ... ... сөз ... ... -кен жұрнақты түрі ғана қатысты.
Аңсау, сағыну мағынасында: Туған елім, сөз тыңда!.Саған айтар
сөзім бар ... ... ... кекесін мағынасында: О, жаратқан ием,
бұл бір сынағың болар, бірақ сындырма ... ... ... ... ... сөз ... ... жансыз
заттарға да байланысты жұмсалады. Уа, ақсақтаған Алатауым, ... ғой ... ... ... ... сөз ... үнемі екі сөзден келіп
қоймай, 3-4 ... одан да көоп ... келе ... ... ... ... ... та, қатыстық та сын есімдер, зат есім, есімшелер қабаттасып
жұмсалады. Армысың, қасиетті түркімен ... (Жас ... ... ... сұлу
ханша, енді мені тас түрмеге қамайтын шығарсың? (Ертегі). Армысың, ... ... ... ... ... ұлы мәртебелі Алтыг орда ханы
Тойқожағұлы ... сен ... біз ... ... байланысқан қаратпа сөз тіркесі. Матаса байланысқан
қаратпа сөз тіркесі М.Балақаев ... ... ... сөз ... ... ... ілік ... жасырын және ашық
түрінде де матсу деп береді. Біз бұл ... ... ... ... ... ілік жалғауының ашық түрінен ғана бердік. Әдеттегі матасуға
қарағанда қаратпа сөз тіркесі ... ... ... зат ... кейде
есімдік, ал басыңқы сыңарда тек зат есім ғана ... ... ... Ей, ... ... ... адам ұғымының мінездері туралы біраз сөз жазып қалдырайын ... ... ... Жастықтың оты, қайдасың, жүректі түртіп
қозғамай (Абай).
Кеңістікті білдіреді: Уа, дүниенің тірегі! Сіз ... ... ... ойлауды қойдыңыз (Ертегі).
Даралауды білдіреді: Ей, менің бүлдіршіндерім, көбелектерім
келешектеріңе зер салыңдар ... ... ... патшаның сілімтігі (Ертегі).
Кейде ондай матаса байланысқан сыңарлары бірыңғай немесе ... ... де ... Ұлы ... Орта жүздің ығайы мен ... ... ... ... әкелеріңнің несі кем? (Иран-ғайып).
3.Аралас қаратпа сөз тіркесі. Біз осы ... ... екі ... матаса байланысқан қаратпа сөз тіркесін қарастырдық. Бірақ қаратпа
сөз тіркесі үш, ... онан да көп ... ... ... ондай сөз
тіркестерінде іштей бірнеше ... ... бола ... мен ... + басыңқы: Қалқам, бұл менің балам! Сенің балаң
емес, менің балам!- деп әке мен ... жас ... ... таласатыны көз
алдымда (С.Мұханов).
Матасу мен қабысу+ басыңқы: ... ... ... ... ұн тартыңдар (Ертегі).
Кейде ондай қаратпа сөз тіркестеріның орны ауысып та ... ... ... ... еш ... ... (Ертегі). Бұл жерде ілік
жалғаулы ... орын ... ... ... ... да басым болып
келеді.
Ондай аралас қаратпа сөз тіркесі табу арқыыл да жасалады. ... кем ... ... далаға шығыңдар! (Ғ.Мүсірепов).
Айқындауышты қаратпалар. Қаратпаның бұл түрі Р. Әміров, М.Томанов,
Т.Сайрамбаев еңбектерінде алғаш беріледі. Сонда ондай қаатпалардың негізгі
сыңары зат ... оған ... ... ... жарқыны, жаным,
мырза, ақын, бауыр, би, сұлтан, ... аға, ата, апа, ... ... ... ... зат ... мен ... сұлу сын есімдері болады. Ондай
қаратпалар мағыналық жағынан бай.
Кісіінң жасын білдіреді: Мүсіре аға, қасқырға тым көп ... деді ... ... ... ... Жоқ, Есен би, алты ... жайылған сары ала жорға менікі (Ғ. Мүсірепов).
Туыстық қатынастыбілдіреді. Әй, Мылтық, ... ... ... ... ... ... келші бері қараңдаршы (Жалын).
Еркелету, құрметтеуді білдіреді. Мәрия сұлу, кешір мені (Ертегі).
Адамның ... ... ... ... ... Омар ... саған мынау кедей жақын (Жамбыл).
Ондай айқындауыш қаратпалар жан- ... ... ... ... ... айқындау, жақын тұту, кекесін мағынасында
жұмсалады. Түйе бауырым, сен жейтін түк те жоқ (Ертегі). Ой, ... ... ... тұрғаныңыз, сірә, рас та болу керек (Ертегі).
2.3 Қаратпа сөйлем
Қаратпа сөйлемді ... «ей, қара ... ... бері кел»
сөйлемі арқылы береді. Біздіңше, қара домалақ бала әдеттегі қаратпа сөз
тіркестері деп ... ... ... ... ... анам-
Отаным тіркесін сөйлем деуіне келіскенімізбен, жеке ... ... ... ... ... ... ... керек сияқты. Жеке сөзді
Вера, Вера- в ... ... ... ... Вера, Вера жалқы
есімді атауларды А.С.Попов та ... ... біз ... ... ... қаратпа сөйлемнен бастауыштық қатынас табу қиын,
онда йсөйлемдер анықтауыштық- анықтауыш қатынаста жұмсалады деп ... ... ... ... « ... анам- Отаным» қаратпа сөйлемінде
бастауыштық, баяндауыштық қатынас бары айқын. Оның үстіне ... ... ... сөз, ... сөз ... ... ... сөйлемдер ,
біріншіден, аз. Екіншіден, қаратпа ... деп ... ... ... ... қиын. Үшіншіден, қаратпа сөйлемдер көбіне есімді
болып келеді. Төртіншіден, қаратпа сөйлемдерді сөйлемдік дәрежеге жеткізуде
демеулік шылаулардың да ... ... ... ... ... баяндауыш арқылы: Құрымбай деймін, әңгіме айтшы (Б.Майлин).
Осындағы Құрымбай ... не жеке ... не сз ... ... да тән емес.
Бастауышты, баяндауышты жалаң сөйлем арқылы: - Ие, қалайсың достым,
шаршап қалған жоқсың ба? – деп сұрады ... ... ... пен ... орын ... ... Айналайын
Кәкітай, даусың шырылдағанда, жазықсыздан күйіп бара жатқандай көрінесің-а!
(М.Әуезов).
Күрделі бастауыш пен баяндауыш арқылы: Қатаң күндегі, жан серігім-
анам, үнсіз тоғай ... ... өзің ... ... ... ғой ... бастауыш+ күрделі баяндауыш арқылы. Жас ... ... ... ... ... ... ... баяндауышқа одағайлардың тіркесуімен тиянақтылық мән пайда
болу арқылы: Өзіңде өші қалғандай, кей тіл ... ... жаны ... ... ... ... көп еді ... анықтауыш+ баяндауыш+ одағай арқылы: Ой, ... апай ... ... ... ... ... әдебиеті).
Кейде қаратпа сөйлемдер бірыңғайланып күрделене түседі. Тұқымның
жат, қаның жат қазаққа қаның араласып көрмеген төре ... ... ... ... ... ... ... ойдың, хабардың кімге, неге
арналғанын (адресатын) дәлдеп білдіру үшін жұмсалатын сөз не сөз ... сөз деп ... Кел, ... ... ... ... өлең ... күйден жаңылма (Ж.Ж.).
Қаратпа сөз қызметінде көбінесе жалқы есімдер, туыстық қатынасты
білдіретін зат ... және ... ... ... есім ... Олар көптік, тәуелдік жалғауларында атау септігінде де ... ... ... едің ғой. ... (Ә.Н.). Саржан аға, мен сізді бір
көрсем де ұмытқан жоқпын. О не дегенің, ... ... Апа, мен ... ... ... ... тура ... құлыным (Ғ.М.).
Қаратпалар сөйлемнің басында да, ортасында да, соңында да ... ... олар ... қай ... ... да ... сөздермен
байланысқа түспей (салалас,сабақтас), өз позициясымен оңашаланғыш ... ... ... да сөйлем мүшесі бола алмайды. Көтеріңкі
әуенмен айтылғанда көбінесе ... ... ... әнің ... ... ... ... айтылады. Олардың әсіресе
күшті болатын жері- қаратпаның сөйлемнің басында ... ... ... де: - ... ә ... Үйде бармысың, Нұрым!- деді.
Қаратпалар кейде бағытты атап қана ... ... ... ... қорқу, жеку, қуаныш, сыйлау т.б. мағыналық қырларын көрсетеді. Яғни,
ойға экспрессивті- эмоциональды мағына үстейді: Қарағым-ай, сен бе ... ... ... ... ... ... ... интонация ерекше роль
атқарады. Қаратпа ... ... ... ... айқындайтын амал
ретінде жұмсалады. Қаратапалар диалогта, шешендік сөзде, үндеуде, ... ... өте мол ... ... ... беру үшін ... да жиі ... құрылымы жағынан дара және күрделі болады. Бір сөзден
болғандары дара, бір немесе ... сөз ... ... ... ... ... ... сендерге арнаймын! Тыңда- дала, Жамбылды
(Ж.Ж.).
Күрделі қаратпалар дараланған нақты ұғымды, дара қаратпалар тұтас
жалпы ұғымды беруге ыңғайланған: ... ... ... ... болады.
Аңсаған менің арманым, жеттім бе бүгін шегіңе!
Қаратпалардың тыныс белгілері. Бұл ... ... ... қарай айтылып жүр. Сөйлемнің басында айтылуына ... ... ... беру басым. Сөйлемнің ішінде екі ... ... ... ... ... алдынан үтір қойылады. Осы принцип қаратпа сөз,
сөз тіркесі, ... де тән. ... ... жаңа тыныс белгісі
берілмейді. Бірақ кейде сөйлемнің басындағы қаратпалардан кейін нүкте ... ала ... ... қиындық, қаратпалардың одағай, демеулермен
қабаттасуы және бірыңғай түрлерінде ... ... те ... ... да әрі ... әрі леп ... арқылы жазылады.
Қорытынды
Қорытындыда зерттеу жұмысының нәтижелері жинақталып беріледі.
Олардыңбастылары мыналар:
- Оқшау сөздердің ішіндегі ... ... мәні бар, ... ... ... ... жан- ... тіпті дерексіз заттардың
да назарын аудару үшін жұмсалатыны, өзіндік жаңару, ... ... ... категория.
- Қаратпалардың өзіндік сұрағы, тұлғасы, үш ... да ... ... ... ... ... ... кездесетіні дәлелденді.
- Қаратпалар: 1)қаратпа сөз; 2)қаратпа сөз тіркес; 3)қаратпа сөйлем, сол
сияқты аралас қаратпалар, айқындауышты ... ... ... ... ... ең көп әрі, ең ерте ... түрі. Қаратпа ретінде
жұмсалмайтын зат жоқ десе болғандай. Олар жекеше, көпше, тәуелдік
жалғауларында ... зат ... ... сын ... сан ... есімдік,
одағай, еліктеуіш сөз таптары, кей жеке сөздер арқылы жасаалды. Олар
негізгі тұлғада да ... ... ... ... да келе береді.
- Күрделі қаратпалар- сөз тіркесі, сөйлем, айқындауышты ... ... сөз ... ... қабысу байланысу формасында
кездеседі. Оның бағыныңқы және ... ... әр сөз ... ондай кездегі синтаксистік қызметі мен семантикалық тұлғасы
айқындалды. Бірнеше сөзді ... сөз ... ... ... ... ... Қаратпа сөйлемнің әдеттегі жай сөйлемдерден айырмашылығы, оның өзіндік
жасалу жолдары анықталды.
- Айқындауышты қаратпа, оны жасайтын ... ... сол ... тән ... мен тыныс белгілері берілді.
- Қаратпа сөз, қаратпа сөз тіркесі, қаратпа ... ... жай ... ... ... ... ... да көнеру, жаңару процестері болып тұрады, әсіресе,
соңғы кезде жаңа ... ... ... ... ... ... М. ... қазақ әдеби тілі».
2. Аманжолов С. «Қазақ тілі ... А, ... ... С. ... ... тіл ... ... курсы» А,1984.
4. Әміров Р.С. «Жай сөйлем синтаксисі» А,1983.
5. Қазақ грамматикасы. Астана, ... ... Н. ... ... ... А, ... Қалиев Ғ. «Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі» А, 2005.
8. Байтұрсынов А. «Тіл тағылымы» А, ... ... тілі ... А, ... ... Н. ... қазақ тіліндегі қаратпалар. Ф.ғ.к. дисс. ...
авторефераты. А, 1997.
11. Оралбаева ... Ғ., ... А. ... ... А,1966.
12. Руднев А.Г. «Синтаксис осложненного предложения» М,1959.
13. Мещаников И.И. ... ... и ... ... М,1945.
14. Дмитриева Л.К. «Обращение и вводный компонент» Л,1976.
15. Арғынов Х. «Сөйлемдегі сөздердің байланысы жайында».
16. Бимағанбетов М. «Обращение и ... ... в ... ... ... ... Ш.Ш. ... в казахском языке» А,1959.
18. «Қазақстан мектебі» журналы. 1960 №5, 68-б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 26 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
7 IAS халықаралық қаржы есептілігінің стандарты16 бет
«Асыл тұқымды көк түсті қаракөл қой шаруашылығында жұптау түріне байланысты селекциялық белгілерінің көрсеткіші»30 бет
«БИАР» ЖШС-нің АҚША ҚАРАЖАТТАРЫ МЕН ОЛАРДЫ ПАЙДАЛАНУ ЖӘНЕ БӨЛУ МЕХАНИЗМІН ТАЛДАУ75 бет
«Қарғын» романы туралы3 бет
Ірі қара мал кетоз ауруының патологоанатомиялық өзгерістері30 бет
Ірі қара төлін өсірудің маңызы34 бет
Абай ойларының қара сөздеріндегі өрнектері4 бет
Абайдың қара сөздері (1-10)13 бет
Абайдың қара сөздері туралы3 бет
Алтынайұлы Қарасай батыр 6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь