Қазіргі қазақ тіліндегі жанама толықтауыштар

МАЗМҰНЫ:

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

І тарау. Толықтауыш туралы жалпы түсінік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1.1. Толықтауыш туралы түсінік және оның зерттелуі. ... ... ... ... ... ... .
1.2. Толықтауыштың мағыналық түрлері мен тұлғалық, мағыналық ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

ІІ тарау. Жанама толықтауыштың тұлғалық және мағыналық ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
2.1. Жанама толықтауыштар туралы түсінік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.2. Жанама толықтауыштардың семантикалық реңктері ... ... ... ... ... ..
2.3. Барыс септік жалғаулы жанама толықтауыштар ... ... ... ... ... ... ... .
2.4. Жатыс септік жалғаулы жанама толықтауыштар ... ... ... ... ... ... ... .
2.5. Шығыс септік жалғаулы жанама толықтауыштар ... ... ... ... ... ... ...
2.6. Көмектес септік жалғаулы жанама толықтауыштар ... ... ... ... ... ... .

Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
КІРІСПЕ

Зерттеу жұмысының өзектілігі. Тұрлаусыз мүшелердің ішінде сөйлемнің семантика-грамматикалық құрылымында бас мүшелерден (бастауыш, баяндауыш) кейінгі орынды толықтауыш иеленеді. Себебі ол субъекті (бастауыш) қимылының жүзеге асуына себепші, оның әсеріне, ықпалына ұшырайтын, соған жанама да, тікелей де қатысты болып, субъект әрекетін толықтырып, нақтылай түсетін объектіні (затты, кісіні, сол мағынадағы басқа да сөздерді) білдіреді.
Сөйлемнің тұрлаусыз мүшелерінің құрамына енетін толықтауыш өз ішінен тура және жанама толықтауыш болып бөлінеді. Барыс, шығыс, көмектес және жатыс септіктеріндегі толықтауыштар жанама толықтауыш деп аталатындығы белгілі. Олай аталуы – оның сөйлемдегі басқа сөздерге қатысы қалай болатынымен байланысты: жанама толықтауыштар тура толықтауыштардай, сабақты етістіктермен ғана тығыз байланысты айтылмай, негізінде, сабақты және салт етістіктермен алшақ байланыста тұрып, оларды жанама түрде толықтайды. Жанама толықтауыштардың мағыналары септік категориясының барыс, жатыс, шығыс, көмектес жалғаулы түрлерімен келеді.
Септік жалғаулары арқылы жасалған жанама толықтауыштардың семантикалық реңктері тілімізде өте мол қабатты құрайды.
Қазақ тіл білімінде осы аталған жанама толықтауыш мәселесі бірді-екілі ғылыми мақалаларда сөз болғанымен, бүгінге дейін ғалымдар назарынан тыс қалып келеді. Бұл зерттеу жұмысы тақырыбының өзектілігін көрсетеді.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Зерттеу жұмысының негізгі мақсаты – қазіргі қазақ тіліндегі жанама толықтауыштардың құрылымдық-мағыналық ерекшеліктерін айқындап беру, аталған мәселені тілдік материалдармен дәлелдеу.
Осы мақсатқа жету жолында төмендегідей міндеттерді шешу көзделді:
- толықтауыш туралы жалпы түсінік беріп өту;
- тіл біліміндегі толықтауыштың зерттелу жайына тоқталу;
- толықтауыштың мағыналық түрлері мен тұлғалық, мағыналық ерекшеліктерін ашып көрсету;
- жанама толықтауыш туралы сөз ету;
- жанама толықтауыштардың семантикалық реңктерін ашып көрсету;
- барыс, жатыс, шығыс, көмектес жалғаулы жанама толықтауыштардың әрқайсысына жеке-жеке тоқталып, мысалдармен дәлелдеу.
Зерттеу әдістері. Дипломдық жұмыста баяндау әдісі, талдау әдісі, сипаттама әдісі қолданылды.
Зерттеу нысаны. Қазіргі қазақ тіліндегі жанама толықтауыштардың құрылымдық-мағыналық ерекшеліктері.
Зерттеудің теориялық және әдіснамалық негіздері. Зерттеу жұмысын жазу барысында қазақ тіл білімінің көрнекті ғалымдары – А.Байтұрсынов, Қ.Жұбанов, Н.Сауранбаев, Т.Сайрамбаев, т.б. ғылыми еңбектері негіз болды.
Теориялық ой-тұжырымдарды дәлелдеуе көркем туындылардан жинақталған тілдік материал пайдаланылды.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1. Сайрамбаев Т., Сағындықұлы Б. Синтаксис мәселелері. Алматы: Қазақ университеті, 2008.
2. Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. Алматы: Ана тілі, 1992.
3. Жұбанов Қ. Қазақ тіл білімі жөніндегі зерттеулер. Алматы, 1966.
4. Сауранбаев Н. Қазақ тілі. Алматы: Мектеп, 1953.
5. Қазақ грамматикасы. Фонетика, сөзжасам, морфология, синтаксис. Астана, 2002.
6. Әбуханов Ғ. Қазақ тілі. Лексика, фонетика және морфология мен синтаксис. Алматы, 1960.
7. Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. Алматы: Ғылым, 1999.
8. Аманжолов С. Қазақ әдеби тілі синтаксисінің қысқаша курсы. Алматы: Санат, 1994.
9. Балақаев М., Сайрамбаев Т. Қазіргі қазақ тілі. Алматы: Санат, 2003.
10. Бектұров Ш.К. Қазақ тілі (синтаксис). Атамұра, 2006.
11. Қазіргі қазақ тілінің грамматикасы. 2-том (синтаксис). Алматы: Ғылым, 1967.
12. Балақаев М. Қазіргі қазақ тілі. Алматы: Ана тілі, 1992.
13. Бакубаева Г. Көмектес септікті жанама толықтауыштар // Қазақ тілі мен әдебиеті журналы, № 1, 2007.
14. Аблақов А. Меңгеріле байланысқан етістікті сөз тіркестері. Алматы: Мектеп, 1992.
15. Бакубаева Г. Шығыс септікті жанама толықтауыштар // Қазақ тілі мен әдебиеті журналы, № 6, 2007.
        
        Қазіргі қазақ тіліндегі жанама толықтауыштардың
құрылымдық-мағыналық ерекшеліктері
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
5В011700 мамандығы – «Қазақ тілі мен ... ... ... ... ... ... Толықтауыш туралы түсінік және оның ... ... ... түрлері мен тұлғалық, мағыналық
ерекшеліктері
............................................................................
...........................
ІІ тарау. Жанама толықтауыштың тұлғалық және ... ... ... ... ... ... ... толықтауыштардың семантикалық ... ... ... ... жанама толықтауыштар
.............................
2.4. Жатыс ... ... ... ... ... ... жалғаулы ... ... ... ... жалғаулы жанама толықтауыштар
.........................
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
КІРІСПЕ
Зерттеу жұмысының ... ... ... ... ... ... бас мүшелерден (бастауыш, баяндауыш)
кейінгі орынды толықтауыш иеленеді. Себебі ол субъекті (бастауыш) қимылының
жүзеге ... ... оның ... ... ... ... ... да,
тікелей де қатысты болып, субъект әрекетін толықтырып, нақтылай ... ... ... сол ... ... да ... білдіреді.
Сөйлемнің тұрлаусыз мүшелерінің құрамына енетін толықтауыш өз ішінен
тура және жанама ... ... ... ... ... көмектес және
жатыс септіктеріндегі толықтауыштар жанама толықтауыш деп аталатындығы
белгілі. Олай ... – оның ... ... ... қатысы қалай
болатынымен байланысты: жанама толықтауыштар тура толықтауыштардай, сабақты
етістіктермен ғана тығыз байланысты айтылмай, негізінде, сабақты және ... ... ... ... оларды жанама түрде толықтайды.
Жанама толықтауыштардың ... ... ... барыс, жатыс,
шығыс, көмектес жалғаулы түрлерімен келеді.
Септік жалғаулары ... ... ... ... ... ... өте мол қабатты құрайды.
Қазақ тіл білімінде осы аталған жанама толықтауыш мәселесі бірді-екілі
ғылыми мақалаларда сөз ... ... ... ... назарынан тыс
қалып келеді. Бұл зерттеу жұмысы тақырыбының өзектілігін көрсетеді.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Зерттеу жұмысының ... ... ... қазақ тіліндегі жанама толықтауыштардың құрылымдық-мағыналық
ерекшеліктерін ... ... ... ... тілдік материалдармен
дәлелдеу.
Осы мақсатқа жету жолында төмендегідей міндеттерді шешу ... ... ... жалпы түсінік беріп өту;
- тіл біліміндегі толықтауыштың зерттелу жайына тоқталу;
- ... ... ... мен ... ... ашып ... ... толықтауыш туралы сөз ету;
- жанама толықтауыштардың семантикалық реңктерін ашып көрсету;
- барыс, жатыс, шығыс, көмектес ... ... ... жеке-жеке тоқталып, мысалдармен дәлелдеу.
Зерттеу әдістері. Дипломдық жұмыста баяндау әдісі, ... ... ... ... нысаны. Қазіргі қазақ тіліндегі жанама толықтауыштардың
құрылымдық-мағыналық ерекшеліктері.
Зерттеудің теориялық және әдіснамалық негіздері. Зерттеу жұмысын ... ... тіл ... ... ғалымдары – А.Байтұрсынов,
Қ.Жұбанов, Н.Сауранбаев, Т.Сайрамбаев, т.б. ғылыми еңбектері негіз болды.
Теориялық ... ... ... ... ... ... пайдаланылды.
Зерттеу жұмысының құрылымы. Дипломдық жұмыс кіріспеден, екі тараудан,
қорытынды мен пайдаланылған әдебиеттер тізімінен ... ... ... ... ... ... ... туралы түсінік және оның зерттелуі
Қазақ тіл білімі жайындағы жеке еңбектер ХІХ ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... ең
алдымен, орысғалымдарының еңбектерінде сөз болды. Осы кезде орыс ғалымдары
түрлі ағымда, түрлі мақсатта Орта Азия мен Қазақстан, Сібір ... ... ... ... ... грамматикасы үшін П.М.Мелиоранский елеулі ... ... ... тілі үшін ... ... ... ... көрді. Зерттеушінің екінші кітабы қазақ ... ... ... сол ... ... ... тілі ... туралы жеке
еңбек болған емес. Бұл еңбек – қазақ тілі синтаксисі туралы тұңғыш зерттеу.
Ғалым жалпы сөйлем мүшелері, соның ... ... ... ... ... ал толықтауышқа арнайы тоқталмай, тек оларды атаумен шектеледі [1,
20].
1912 жылы орыс ... бірі ... ... по
грамматике киргизского языка» деген еңбегі Ташкентте ... ... жай ... бастауыш, баяндауыш, анықтауыш, олардың жасалуы
туралы сөз ... ... атай ... ... оның жасалу жолына
онша бара бермейді.
Қазақ тілін жан-жақты зерттеу, оның ішкі ... ... ... ... ... ... Осы тұрғыдан алғанда, А.Байтұрсыновтың қазақ
тілінің тілдік ерекшелігін нақтылауының ... ... зор. ... ... ... ойлары «Тіл – құрал» еңбегінің ІІІ бөліміне арқау
болады. ... ... ... ең ... сөйлем мүшелері сөз болады.
ғалым сөйлем ... ... ... ... ... болып
бөлінетіндігін алғаш болып айтқан. Автор «Толықтауыш деп нәрсе ... ... ... үшін айтылатын сөзді айтамыз» [2, 75] ... ... оның зат ... сын ... сан ... ... етістік, үстеу,
демеулік, жалғаулық, одағай, бүтін сөйлемнен де жасалуын көрсетеді. Оның
сауалдары да анық: кімге? ... ... ... ... ... кімнен? неден? не
қылуға? не істеуге? кім? не? Автор ... ... ... ... дегенді де ескертеді. Ал ... ... ... ... және ... ... тура толықтауыш деп
аталады» деп, табыс септігінің түсіріліп айтылуы мен көмекші ... ... ... ... ... жүзу үшін ... үшін шылауы қатысқан түйдекті тіркесті ... ... ... ... бір ... ... – «Бай бол» ... адам
байымайды сөйлемінен толықтауышты табуы. Жалпы автордың толықтауыш туралы
тек үшін шылаулы түрі ... ... ... қарау мәселесін таба
алмайсыз. Мұның өзі автордың толықтауыш ... ... ...... тілінің ең көрнекті ғалымы. Автор тілдің ... өз ... ... ... ... синтаксис туралы негізгі ойлары
«Қазақ тілі грамматикасы» деген еңбегінде. Автор ойынша, сөйлем бір ... ... ... де ... Бір ... ...... қол-аяғы жоқ тас-
домалақ дене сияқты, яғни ... ... ... Ал көп ... ... ... кеудесі, қолы, аяғы бар дене сияқты. «Көп сөзді сөйлемнің ... ... бір ... ... әр ... ... мүшесі» деген автор
оларды баяндауыш, бастауыш жне айқындауыш деп үшке бөледі. Ғалымның ... ... ... ... ... ... ... пен толықтауыш арқылы тиянақталған. Ғалым жалғаулы болса,
толықтауышқа, ... ... ... телиді [3, 401-402].
Сөйлем мүшелерін мағынасына қарай бастауыш, баяндауыш, ... ... ... барлық уақытта бұл тұжырымды ұстай алмады. Қ.Жұбанов
тұжырымдаы кейін өзгеріп, тура ... ... ... ... анықтауыш деп берілді. Осы ... ... түрі ... ілік
жалғаулы сөзді де формасына қарай толықтауышқа қосты. Сол сияқты автор хат
жаздым, қала ... және ... да ... ... ... қарады.
Академик Н.Сауранбаев негізінде тілдің барлық саласында еңбек еткен.
Автордың алғашқы ... ... оның ... құрмалас сөйлем синтаксисі.
Оның көрінісі – ... ... ... 1939 жылғы мектеп
грамматикасы. 1953 жылы жеке өзі ... ... ... жарыққа шығарды.
«Қазақ тілі» оқулығы жазылғанға дейін автордың «Қазақ тілінің синтаксисінің
мәселелері» (1941), «Жай сөйлемдердің негізгі байланысу ... ... ... пен ... мүшелер» сияқты ғылыми ... ... ... туралы ойларын, негізінен, 1953 жылғы
«Қазақ тілінде» жүйелі түрде бере білген.
Сөйлем мүшелеріне келгенде, ... ... ... ... тұрлаусыз мүшелер деп бөліп, оны бастауыш, баяндауыш, анықтауыш,
толықтауыш, пысықтауыш деп беске ажыратқан.
Автор толықтауыштың көбіне ... ... кең ... ... негізінде толықтауыш, өзін-өзі толықтайды дейді. Жабыла атқа мінген
ел сыртқа қарай жөнкіді деген атқа толықтауышы мінген ... ... ... тұр деп оның аясын кеңейтіп жібереді. Толықтауыштың сұраулары
ретінде берілген кімді? Неге? ... ... ... кімде? неде? Неден?
қайдан? кіммен? Немен? сұрауларына ... екі ... ойды ... болады.
Біріншіден, автор кімге? неге? Кімнен? Неден? ... ... ... ... ... ... толықтауышқа қоспайды. Ал қайда?
қайдан? сұраулары арқылы мекенді білдіруді толықтауышқа қосуын сол кездің
талас пікірінің бір ... деу ... ... ... ... жатыс, шығыс, көмектес септіктері
арқылы көбіне зат есім, есімдік, онан кейін сын есім, сан есім, ... ... ... ... ... кең түрде көрсеткен. Сол сияқты
толықтауыш қызметіндегі туралы, жайында, дейін, ... ... ... ... гөрі ... әр септік бойынша бөліп көрсеткен. Н.Сауранбаевтың
гөрі, бастап, шылаулары туралы ойлары назар аударарлық. Ол гөрі ... гөрі ... ... гөрі шылаулы түйдекті тіркесін толықтауыш
деп таныған. Ал бастап шылауына (мектептің ... ... ... бәрі ... ... мүше ... ... жұмсалған. Қазіргі
кезде ғалым назар аударған шылаулардың мұндай қасиеті онша ... ... тура және ... ... ... тура
толықтауыш жалғауының түсірілу-түсірілмеуін белгілілік-белгісіздікке саяды:
«Тура толықтауыш жалпы түрде айтылғанда табыс жалғауы түсіріледі де, айқын
түрде ... ... ... ... [4, 153].
Тұрлаусыз мүшелердің ... ... ... бас ... ... ... кейінгі орынды толықтауыш
иеленеді. Себебі ол субъекті (бастауыш) қимылының ... ... ... ... ықпалына ұшырайтын, соған жанама да, ... де ... ... ... ... ... түсетін объектіні (затты,
кісіні, сол мағынадағы басқа да ... ... [5, 651]. ... ... түсіп, үлкен сары шақшасын тырнағымен сыртылдата қағып отырып,
бір кезде көк бұйра насыбайын екі танауына құшырлана тартып қойды ... ... ... ... ... ... ... насыбайын, танауына болады да, ... ... ... ... ... әр ... екені көрінеді. Осыған сай олардың
семантикалық мәнері де бірдей емес. Өйткені сөйлемдегі кей ... ... ... ... ... қатысты болмаса да, оны
мағыналық жағынан толықтырып, жанамалай болса да ... ... ал ... шақшасын, насыбайын субъекті қимылын ... ... ... ... ... ... ... сөйлемде етістік баяндауышпен және етістіктен болған басқа
мүшелермен де ... ... ... ... ... баяндауыштағы
және етістік болған өзге мүшелердегі айтылған амал-әрекетті, ... ... ... ... ... ... оқушы не тыңдаушы адамдар істі істеуші адам мен
оның істеген қимылын түсінеді. Грамматикалық ... ... ... бар, ... ... жай ... ... Бірақ сөйлеушінің ойы
өрістетілмей келең, жалаңтүрде айтылған. Студенттің оқығаны белгілі ... ... ... Егер осы ... ... (ты) деген сөзді қосып,
студент кітап оқыды десек, ... ... ... ой айқындала түседі.
Бұл сөйлемдегі кітап деген сөз нені оқыды? ... ... ... ... және ... ... ... етістігіне бағынышты болып, сол
етістік ... ... ... ... ұшыраған затты көрсетіп,
баяндауыштың қимылын толықтырып тұр.
Толықтауыш үнемі етістік баяндауыштарды толықтыра бермейді. Етістіктен
болған өзге мүшелердің де мағынасын толықтырып ... ... ... ... ... ... ... анықтауышқа айналдырып: «Кітап
оқыған студенттер түсінгендерін жазып алды», - десек, кітап сөзі ... ... ... анықтауыштың қимылдық мағынасын толықтырып тұр.
Сөйтіп, сөйлемдегі етістіктен болған баяндауыштың және ... ... ... ... ... ... атау мен ... басқа
септік жалғауларының бірінде келіп, солардың тікелей сұрағына жауап беретін
тұрлаусыз мүшені т о л ы қ т а у ы ш ... ... ... ... ... Кімде? неде? Кімнен? Неден?
кіммен? Немен? Кім туралы? Не ... Кім ... Не ... ... ... ... ... [6, 259]. Мысалы: Біздің ... ... ... Мен сені (кімді?) өте қатты сағындым. Мен оны ... ... ... ... ... он ... ... Жұманда (кімде?)
үн жоқ. Осы кезек бір күні ... ... ... ... ... алмас. Жіңішке жолмен (немен?) бір пар атты келеді.
Бұл ... ... ... оны ... ... табыс жалғауының
жасырын, ашық түрлерінде тұрып, нені? Кімді? Деген сұрауларға жауап беріп,
жіберді, сағындым, ... ... ... етістіктерге меңгеріліп, тура
толықтауыш болып тұр. Өзеннен, бізден деген ... ... ... ... ... сөз жатыс жалғауда. Алтынсарыға деген сөз барыс жалғауда,
жолмен деген сөз көмектес жалғауда ... ... ... ... кімге?
немен? Сұрауларына жауап беріп, өткелі, айып алмас, үн жоқ, ... ... ... толықтауыш болып тұр.
Толықтауыштар, көбінесе, етістік баяндауышты толықтап ... ... ... ... болған бастауышты да, анықтауыш пен пысықтауышты
да, ... да ... келе ... ... ... да, кәсіподақ комитеті тарапынан да
міндеттеменің орындалуын тексеру, бақылау ... ... ... ... ... қаз тобына айқасқан белгісі көрінбейді. Ал Байқошқарға келгелі
жинақталып, жазылған жоқ-ты. ... ... ... да ... ... толықтауыштар сөйлемнің әр түрлі мүшесін толықтап
тұр. Бірінші сөйлемде орындалуын деген табыс ... ... ... ... атау ... тұйық райлы етістіктен болған бастауышты; екінші
сөйлемде тобына деген барыс жалғаулы толықтауыш айқасқан деген өткен ... ... ... ... ... Байқошқарға деген барыс
жалғаулы толықтауыш келгелі ... ... ... ... ... ... ... табыс жалғауының жасырын түріндегі
толықтауыш атуды деген табыс жалғаулы тұйық райлы ... ... ... ... ... сөз бен толықтауыштар арасындағы мағыналық
қатынас басқа ... ... ... ... ... тығызырақ
болады. Өйткені меңгеруші яки баяндауыш сөздің сөйлемдегі семантикалық
мағынасы толықтауыш арқылы ғана толық ашылып, ... ... ... ... жоғарыдағы сөйлемнің үлкен сары шақшасын тырнағымен
сыртылдата қағып отырып ... ... ... түсіріп,
деген күйде айтсақ, онда баяндауыштың қағып ... ... ... еді. Үлкен сары шақшасын сыртылдата қағып отырып, немесе тырнағымен
сыртылдата қағып отырып деген күйде айтсақ, онда баяндауыштың қағып ... ... ... ... ... алдыңғы тіркесте белгілі бір әрекеттің дыбыстық сипаты
сыртылдау қандай зат тырнағымен ... ... ... белгісіз болса, соңғы
тіркесте қимылдың жүзеге асуына қағу ... зат ... ... ... болып
отырғаны белгісіз болып қалар еді. Сөйтіп, толықтауыш пен меңгеретін сөздің
арасында тығыз мағыналық байланыс болу ... ... ... ... ғана ... оның ... ... саралаушы,
нақтылаушы да болып табылады. Толықтауыштардың бұл қызметтері ... ... ... ... ... ... бір ... тұрлаусыз мүшелер делініп жүрген
сөйлем мүшелері жаңа грамматикада айқындауыш деп ... ... ... ... тұрлаулы-тұрлаусыздығында емес, басқа жағында.
Бұларды Ахмет Байтұрсыновтың «Тіл ... ... ... деген үш тапқа айырып, үш түрлі терминмен ... ... ... олай үшке ... екі ғана ... айырып, бірін
анықтауыш, екіншісін толықтауыш деп өте ... ... ... деп екі ... ... ... ... бір-ақ
топқа иіріп, бір-ақ толықтауыш деген терминмен атайды.
Қай ғалым қалай атағанымен, мен осылардың ... ... ... ... ... Толықтауыштың ішіндегі жанама толықтауыш
және оның құрылымдық – ... ... ... Т.Шонанов кітабының 60-бетінде толықтауыш жайын әңгіме етіп
келіп, былай дейді: «Баяндауышты толықтыратын ... ... ... ... ... ... (неге? Кейде? Қайда? Неден? Кімнен?
Қайдан? кіммен? ... ... ... ... ... Қай кезде?) жауап береді.
Толықтауыш сөйлемде баяндауышпен ... ... ... ... ... ... өзіндік
айрықша ілімі анық байқалады. Сөйлемнің бастауышын ол бас мүше деп ... Ал ... пен ... негізгі мүшелер деп қарастырады.
Сөйлемнің тұрлаусыз мүшелерін айқындауыш деп ... Осы ... ... ... ерекшелік айқын байқалады. Ол тұрлаусыз мүшелерді өзара
саралауда мағына мен форманың өзіндік қызметін ... ... Осы ... ... ... ... белгісі жағынан айқындауыш деп аталады.
Мұны ... ... ... ... баяндауыш қызметін атқарып
тұрғанына қарай баяндауыш деп атағанымыз сияқты, басқа ... ... ... ... деп ... дұрыс болады».Енді осы айқындауыш
мүшелер формасына қарай екі түрге сараланады. Жалғаусыз түрі ... ... да, ... түрі ... ... ... ба,
анықтауыш, толықтауыш мүшелер, бұрынғыдай, сұрау арқылы емес, тек формалық
жағынан ажыратылады.
Автордың сөйлем ... ... ... ... бір ... ... болып шығар еді:
бастауыш
Негізгі мүшелер
Баяндауыш
Айқындауыш ... ... ... ... ... ... ... пысықтауыш байқалмайды.
Ол анықтауыштың қатарына (жалғаусыз түрі) қосылып кеткен. Қазірде ... ... пен ... ... ... қалатын
қиындықтарды ескерсек, автордың жоғарыдағы методикалық әдісі ойлантпай
қоймайды: «Сөйлемдегі бастауыш пен баяндауыштан ... ... ... ... ... ... Баяндауыштан басқа жалғаулы сөздің бәрі де толықтауыш
болады» [7, 73-74].
Анықтауыш пен ... ... бір, ... де ... ... ... ... болар еді. Бірақ анықтауыш ... та, ... ... анық ... ... ... объектінің объектілігін
сақтаған, дегениен алғашқы табиғи объект пен мына ... ... ... неше ... құбылысқа айналып кеткен. Бұл ... да ... ... ... ... ... ... да бар. Мұның спиралдылығы объектердің біресе толықтауышқа,
біресе анықтауышқа, біресе ... ... бір ... сөз сөйлем
мүшелерінің барлығы да бола алатындығына ... ... ... ... өзі ... байланысты шығады. Толықтауыш
анықтауыш сияқты, өзі толықтайтын ... ... ... тек ... ғана
ол орын ауыстырып отырады.
Толықтауыштың мағынасын, маңызын сұрауға қарай айырамыз. [8, 119].
Сөйлемде атау мен ... ... ... ... бірінде келіп,
баяндауыштың не басқа сөйлем мүшелерінің қимылдық мағынасын толықтырып
тұратын ... мүше ... деп ... ... ... ... ... неде? Кімнен? Неден? Кіммен? Немен? Кім туралы? Не
туралы? ... ... ... ... ... ... тілі грамматикасын танытатын тұңғыш оқулықтардың
авторы Ахмет Байтұрсынов та «Толықтауыш деп нәрсе амалын, жайын, ... үшін ... ... айтамыз. Сөйлем ішінде нәрсенің жайын,
амалын, болмысын ... сөз ... ... Солай болған соң, толықтауыш
көбіне баяндауышты толықтау үшін айтылатын сөйлем мүшесі болып шығады» ... ... ... ... «Жай ... ... ... оның іргесін
әрі қарай кеңейе беруге ... ... ... мүше, алдымен,
толықтауыш. Олөзі бағынған сөзбен табыс, шығыс, барыс, көмектес, кейде
жатыс ... ... ... ...... ... иесі ... мүше.
Толықтауыштар мағына, синтаксистік қызметіне, тұлғасына қарай ... 1) тура ... 2) ... ... [9, 142] ... әрі А.Байтұрсынұлының келтірген мысалдарын қарастыралық: «Мерген
құс атты. Кім атты? – мерген. Мерген не қылды? – атты. Не ...... ... ... сөз ... ... ... сөз баяндауыш. «Құс» деген
сөз не ... ... не ... білу үшін ... ... сөз неге айтылып
тұрғанын ашу керек, тегінде неменеге керек болғаннан айтылып тұрғанын білу
керек.Оны білу үшін ... ... ... ... ... айтпай қоя тұрып қарау
керек. Айтпағанда келетін кемшілік бар ма ... Жана ... ... Құс
дегенді қалдырып, «мерген атты» деп ғана қойғанда, мерген атқанын ... нені ... ... ... ... айтқанда, мергеннің амалын
ғана білеміз, ол амалын неге жұмсағанын білмейміз. «Атты» дегенде ... ... ... ... ... ... жері бар: амал ... айтпай тұр, сөйлемде кемістік бар. Сол кемістікті ...... «құс ... ... ... ... неге жұмсалғаны мағлұм болады.
«Құс» деген сөздің жоқтығынан «атты» деген сөзге келіп тұрған ... ... - ... ... ... сөзге келіп тұрған кемшілік
жоғалып, мұның толыққаны баяндауыш толыққаны болып табылады. Сүйтіп, «құс»
деген «атты» ... ... сөз ... ... ... ... толықтау үшін айтылатын сөз толықтауыш болады дедік. Бұл – ішкі
белгісі.
Мұнан басқа толықтауыштың ... ... бар. Ол ... ... сұрауларына жауап беру.Толыұтауыш сұраулары мынау: кімге? Неге?
Кімді? Нені? Не?кімде? ... ... ... Не ... Не ... жана ... Не? Деген сұрауларға «мен», «үшін», «туралы», «тақырыпты» және басқа
жалғаулықтар ... ... ... ... ... осы ... ... ішкі белгісімен табамыз.
Әуелі – толықтауыш болады зат есім (жалғаулы-жалғаусыз жана жалғаулық
қосылған күйінде). Мысалы: 1) Әкесі ... ... ... ... 2) Асан
Үсенмен ақылдасты. 1) Кім сатып алды? - әкесі.Әкесі не қылды? – ... ... ... ... – кітап. Кімге сатып алды? – баласына. 2) Кім ақылдасты? ... Асан не ...... ... ...... ... – «кітап», «баласына» деген сөздер «сатып алды» деген
баяндауышты толықтап тұр.Жана «не?» ... ... ... ... ... ... мысалда «Үсенмен» деген сөз «ақылдасты» деген баяндауышты
толықтап тұр жана ... ... ... ... ... ... ... «кітап», «баласына», «Үсенмен» деген сөздер толықтауыш
болады. «Кітап», «баласына», «Үсенмен» деген сөздер – зат есім ... ... ... жана ... ... тура толықтауыш
деп аталады.
Екінші - толықтауыш болатын сын есім. Жалғаулы күйінде.
Мысалы: ... істі ... Кім ...... Істі не ...... ... – күштіден. Мұнда «күштіден» деген сөз ... ... ... тұр жана ... ... толықтауыш сұрауына жауап
беріп тұр. Сондықтан «күштіден» толықтауыш болады. «Күштіден» - сын ... - ... ... сан ... жалғаулы күйінде. Мысалы: Бала
төрт пен бесті қоса алмады. Кім қоса ...... Бала не ...... Нені қоса ...... ... қоса алмады? – төртпен. Мұнда
«бесті», «төртпен» деген сөздер «қоса алмады» ... ... ... Жана ... «немен?» деген толықтауыш сұрауларына жауап беріп ... ... ... ... ... ... деген сөздер сан есім
(жалғаулы жана жалғаулық қосылған күйінде).
Төртінші - ... ... ... ... 1) Бізде азық жоқ;
2) Сізде жазық жоқ. 1) Не жоқ? – азық. Азық нешік? – жоқ. ... жоқ? ... 2) Не жоқ? – ... ... – жоқ. Кімде жоқ? – ... ... ... ... сөздер «жоқ» деген баяндауышты толықтап тұр жана
«кімде?» деген толықтауыш сұрауына ... ... тұр. ... бұлар
толықтауыш болады. «Бізде», «сізде» ... ...... ... - ... ... ... Етістік толықтауыш болады,
көбінесе есімге айналған түрі мен есімше ... 1) ... ... жоқ. Не жоқ? – ... ... нешік? – жоқ. Неменеге жоқ? ... 2) ... ... жүру үшін ... Кім ... ... Жұмаш не қылды? – қайғырмады. Немене үшін қайғырмады? – жүру үшін.
3) мысалы: Қорушыны ... ... Кім ...... ... ...... Кімді алады? – қорушыны. 4) мысалы: Жаман сыйлағанды
білмес. Кім білмес? – ... ... не ... – білмес. Нені білмес? –
сыйлағанды. 1-інші мысалда «күресуге» ... сөз ... ... ... тұр, 2-інші мысалда «жүру үшін» деген сөз «қайғырмады» деген
баяндауышты толықтап тұр. 3-інші мысалда ... ... сөз ... ... ... тұр. 4-інші мысалда «сыйлағанды» деген сөз «білмес»
деген баяндауышты толықтап тұр. Жана да бұл ... ... ... «сыйлағанды» деген сөздер ... ... ... «нені?» деген толықтауыш сұрауларына жауап беріп тұр. Сондықтан
бұлар толықтауыш ... ... ... үшін» етістіктің есімге айналған
түрлері, «қорушыны», «сыйлағанды» есімшенің осы шақтық ... ... - ... болатын үстеу. Мысал: «Әні»-ден «міні» көп
айтылады. Не көп айтылады? – «міні». ... не ... – көп ... ... көп ...... ... «әні»-ден деген көп айтылады
деген баяндауышты толықтап тұр жана «неден?» ... ... ... беріп тұр. Сондықтан бұл сөздер толықтауыш болады. ...... ... демеу де, жалғаулық та, одағай да, қатта бүтін ... ... бола ... ... ... табыс жалғаулары кейде түсіп қалып ... ... білу үшін ... қою ... ... ... ... тұрса, оған
жақын тұрған жалғаулардың түсіп қалуы – ... ... ... заң.
Мысалы: Мәскеуге барам деудің орнына Мәскеу ... ... ... ... тау ... кітапты алдым деудің орнына кітап алдым дейді. Түсіп
қалатын жалғау мен етістіктің екі ... ... бір сөз ... ... ... ... ... көрінеу түрге шығады. Мысалы: Ол Мәскеу барды
–Ол Мәскеуге кеше ... [8, ... ... ... ... ... қайда? қашан? шығыс
септігіндегі қайдан? сұрақтарына жауап беретін сөздер – толықтауыш емес,
пысықтауыштар. ... ... ... ... қимыл-іспен
байланысты болса, ... ... ... ... ... қызмет етеді.[10, 191].
Белгілі септік жалғаулы сөздің я сөз тізбегінің толықтауыш ... ... ... ... сұраулар мыналар: қалай? қалай қарай? Қашан?
қашаннан бері? Қашанға шейін? Неліктен? Не себепті? Не ... Неге ... ... ... Кімнен соң? Кімнен кейін? Кімнен (неден) бұрын? ... ... ... Немен қатар? т.б. Мысалы: Қаққан сайын өлеңі будақ-
будақ ағады (Жамбыл). Саша қысылғанынан үндемей ... (М. ... ... ... кетті (С.Бабаевский). Малымыз жазда да, қыста да ... ... ... ... телефон соғуға, жазда, қыста дегендер
форма жағынан жанама толықтауышқа ұқсас болғанымен, ... ... ... ... ... ... бола алмайды, бұрма
сұрауға жауап беріп, пысықтауыш болады. [8, 130].
Сөйлем құрамында толықтауыштар, көбінесе, тек сөйлемнің баяндауышына
ғана ... ... да, сол ... ... ... таралатын
объектісін, немесе іс-қимылдың әсеріне, ықпалына ұшырайтын, не оған ижанама
қатысты болатын затты (кісіні), құбылысты, т.б. білдіреді, мысалы: Құлыншақ
Абайға ... ... ... сар ... ... ... ... отырып,
бір кезде көк бұйра насыбайын екі танауына құшырлана ... ... ... ... ... ... ... тырнағымен,
насыбайын, танауына. Осы толықтауыштардың баяндауышпен байланысу тәсілдері
әр түрлі. Бірде толықтауыш табыс ... ... ... ... ... ... (Абайға), немесе көмектес, барыс (тырнағымен, танауына)
тұлғасында тұр. Олардың мәні де ... ... ... ... ... ... ... іс-әрекетінің таралған, жайылған
объектісі ретінде ұғынылса, барыс жалғаулы толықтауыш іс жанама ... ... ... мен ... сөз ... ... ... басқа
сөз тіркестеріне қарағанда, тығыз болады. Үйткені меңгеруші (толықталушы)
сөздің шын мәні ... ... ғана ... ашылып, айқындалады. Мысалы,
жоғарғы сөйлемнің бір компонентін талдап көрейік: ... сар ... ... ... отырып. Сөйлемнің құрамындағы ... ... ... түсіріп, үлкен сар шақшасын сыртылдата
қағып отырып деп, ... ... ... ... отырып десек,
меңгеруші сыртылдата, қағып ... ... ... ... ... ... вариантта не арқылы ... ... ... ... ... ... ... отырғаны не екені белгісіз. Сөйтіп,
толықтауыш пен толықталатын сөздер арасындағы мағыналық ... ... да, ... тек ... объектісі ғана емес, толықталушының
мән-мағынасын түсіндіруші, саралаушы да.
Толықтауыштардың меңгеруші сөз ... ... ... ... ... сондай-ақ сөйлем құрамындағы синтаксистік
қызметі ... ... ... мұндай синтаксистік және мағыналық
ерекшеліктері тұлғалары арқылы ... ... ... ... әрекетке тікелей қатысты болып,
сонымен бір тіркесте ғана ұғынылатын толықтауыштарды тура ... Тура ... өзі ... ... ... ... жағынан да,
тұлғалық жағынан да бүтіндей тәуелді ... Оның ... да ... ... ғана ... Оның (толықтауыштың) грамматикалық тұлғасы
меңгерущі етістіктің ... ... ... ... тамақты ішті, баланы жұбатты тәрізді тіркестер құрамындағы
кітап, тамақ, бала сөздерінің табыс септікте тұруы меңгеруші ... ... ... ... ... ... Бұл
етістіктердің қайсысы да мәндеріне лайық нені? Деген сұрақты қажет етеді
де, бағынышты сөздің ... ... ... керек болады. Сөйтіп, табыс
септік тура толықтауыштың грамматикалық тұлғасы ... да, олар ... ... ... ... ... не ... бір мүшемен барыс, жатыс,
шығыс, көмектес ... ... ... ... ... ... ... мүшелері жанама толықтауыш деп аталады. Жанама
толықтауыштар меңгеретін мүшемен ... ... ... ... ... ... өзі бағынышты, тәуелді бола бермейді. Сонымен қатар,
олардың мәндері де ... көп ... ... отырады [11, 61-62].
Зат есімдер, немесе заттанып солардың орнына жұмсалған сөздер барыс,
жатыс, ... ... ... бірінде тұрып,жанама толықтауыш
қызметін ... ... ... ... ... ... жанама
толықтауыштарды меңгеретіндер тек салт етістіктері емес, сабақты ... да ... ... ... ... ... ... болғанда, тура
толықтауышпен қосарланып, бір топта қолданылады, мысалы: Түнде сойған
тауықтың ... ... ... ... ақ ... ... ... пісірген еді. Бала бір кезде көзін жеңімен сүртті (С.Мұқанов).
Табыс жалғаулы тура ... бір ... ... жанам толықтауыш
көмектес септікте тұр. Бұл арада мынадай бір ерекшелік бар: ... ... ... ... екінші дәрежелі мүше ғана
бола алады. Етістік-баяндауышқа тікелей қатысты, онымен ... ... да ... тиіс мүше – тура ... Егер тура ... ... оның оны жоқталып тұрады, ал жанама толықтауыш айтылмаса,
байқалмайды. Өйткені, жанама толықтауыш ... ... ... ... [11, ... ... ... түрлері мен ... ... тура және ... ... бөлінеді. Бұл баяндауыш
қызметіндегі етістіктің семантикалық сипатына сай қай септіктегі ... ... ... ... ... ... ... құрамы
жағынан дара да, күрделі де болып келеді. Күрделі толықтауыштар ... ... де ... ... ... күрделі оралымдардан да
тұрады. Соңғы күрделі толықтауыштарды өз ішінде сөйлем мүшелеріне ажыратуға
болады.
Тура ... Тура ... ... ... ... ... жалғауында болып келеді де, өзін меңгеріп тұратын етістікке
мағына жағынан кірігіп ... ... ... ... ... тұрған сабақты етістіктің мағынасы олқыланып, ой жеткілікті түрде
тиянақталмайды. Мағыналық жағынан етістіктің сабақты ... ... ... ... ... болып, сонымен ғана бір тіркес құрайтын заттық-
объектілік қатынастағы толықтауыш түрін тура ... деп ... ... ... ... ... ... береді.
Табыс септік жалғауы тұлғасында айтылып, сөйлемдегі сабақты етістіктен
болған мүшеге меңгеріліп, кімді? ... ... ... жауап беріп тұратын
толықтауышты тура толықтауыш деп атайды.
Нақтырақ айтқанда, тура толықтауыш өзі жетектелетін сөздерге мағыналық
жағынан да, тұлғалық жағынан да ... ... ... ... тоқыды, інісін ойнатты тіркестеріндегі ... іні ... тура ... ... ... ... ... ойнатты) лексика-грамматикалық ерекшеліктерімен байланысты.
Себебі, тура толықтауыш ретінде түсінілетін сөз етістіктің сабақтылық
мағынасымен тікелей байланысты болса, ... ... ... ... ... табыс септігінде тұрып, нені? деген сұраққа жауап беруін
талап етеді.
Басқа ... ... ... ... ... тура ... сөзбен табыс септігінің ашық не ... ... ... ... көзінен сонау тұнық аспанды ... ... ... ғана ... ... хат алған (Мағауин).
Балалар ағаш тасыды. Құрылысшылар үй салды деген сөйлемдердегі ааш, үй
сөздерінің ... ... ... ... бір ... не бір ... жалпылық ұғымда қолданылуымен байланысты. Оның есесіне,
Құрылысшылар үйді салып бітірді, Балалар ... ... ... жалпылықтан
гөрі нақты бір үйдіңсалынғаны немесе нақты бір ағаштың кесілгені ... еді. ... осы ... өзі де тіл фактілерінде ... ... ... ... ... ... ... етістікпен іргелес келген
жағдайда жалғаусыз не ... ... ... бір белгілі себеппен шектеуге
болмайтын тәрізді. Алайда тағы бір айқын ...... ... ... ... ... айтылып, өзі тіркесетін етістіктен ара
жігін ашып айтылатындығы. Соған байланысты тыңдаушы не ... ... ... баса ... Ал ... ... сөз ... ұласа бір
ырғақта айтылғандықтан, оған назар онша аударыла қоймайды. Бұның өзі
сөйлемнің ... ... де ... ... ... ... жалғаулы, жалғаусыз жұмсалу себептерін түсіну ... ... ... болып жұмсалатын ережелерін айқындау керек.
Ең алдымен, тура ... өзі ... ... ... ... сөз ... ... үнемі жалғаулы болып келеді. Бұл ... ... ... Абай осы ... ... өз ... бұл ... ертеңінде де түсіне алмай кетті (Әуезов).
Ал, тура толықтауыш сабақты етістікпен іргелес ... ... ... ... ... Бір сөз сөйлем ішінде әрі ... әрі ... ... ... ... ... тура толықтауыш жалғаулы
болады: Балықшы балықшыны алыстан таниды.
2. Бірыңғай тура толықтауыштардың соңғысы көбінесе жалғаулы ... ... пен ... өріп қалап, төбесі ... ... ... жалғаулы сөздер тура толықтауыш қызметінде жалғаулы болып
келеді. Адрестерін алып қалуым керек қой ... ... қос ... ... тура ... ... алдында әрдайым жалғаулы болып келеді. Біз үй-үйді
аралап, үгіт-насихат жүргіздік.
5. Тура ... ... сөз бен ... ... ... тура ... ... болады: Ән салды таңды мақтап
сансыз торғай (Торайғыров).
6. Тура толықтауыштың табыс жалғаулы болуы кейде ... ... де ... ... ... ... болған анықтауышы бар тура толықтауыштар: Осы
каналды қазып бітірейік (Мұқанов);
ә) –ған тұлғалы есімшеден болған анықтауышы бар тура ... ... ... ... ... бен ... қайтіп тыярсың
(Әуезов);
б) –ғы, -гі, -қы, -кі тұлғалы анықтауышы бар тура ... бір ... ... қыз бен ... ... түкпіріндегі сырын
танисың (Мағауин).
7. Есім мен көмекші етістік ... ... ... тура
толықтауыштың жалғаулы болуын қажет ... Бұл ... ... ... ... Кісі ... мен ... орнына жүретін есімдіктер ... ... тура ... болып жұмсалады. Ұзақ күрес
біреуді жалықтырады, біреуді құнықтырады (Мұстафин). ... ... емес ... ... тіркесіп келетін қосалқы айқындауыш та жалғаулы болып
келеді. Андрей Жабай қартты көріп қалды (Мұқанов).
9. Сан ... сын ... ... ... ... де сабақты
етістіктің алдында жалғаулы тура толықтауыш болып келеді: Көтерілді
күміс күн, Кремль соқты сегізді (Сәрсенбаев). Жақсыны көрмек ... ... ... ... ... ... Жеті ... алмады (Мұқанов). Басымыз қосылып, ананы-мынаны ... ... ... ... зат ... де тура толықтауыш қызметінде
жалғаулы болып келеді: Данилов жайлылықты сүйетін (Мұқанов).
Тура толықтауыштың бұл ... ... әлі де ... ... ... ... сөйлеуде коммуникативтік ситуация ыңғайында ондай
өзгерістер мол болады. Қалай болғанда да, тура ... ... ... ... ... ... себебі біреу ғана емес,
(мысалы, белгілілік немесе даралық), ол - әр ... ... ... ... ... құрылымымен де, синтаксистік
(грамматикалық) құрылымымен де ... ... ... ... Соның
ішінде ең басты байқалатын нәрсе «объектілік мағынасы өзінен-өзі айқын»,
яғни ... ... ... ... бір ... ... ... болып қалыптасқан, ұзақ дәуір айтылу ... ... ... ... ... болатындай дәрежеге жеткен сөздер ... ... ... боп қолданылады. Ал жалғаулы боп
қолданылатын тура ... ... ... ... қызметте жұмсалуға
бейім, бірақ әр түрлі себептермен (лексикалық, грамматикалық, ... ... ... ... ... ... қорытынды – тура
толықтауыштың жалғаусыз болуы – алғашқы сөздердің өте ерте ... ... ... ... келіп, тіркескенін ғалымдар жоққа шығармайды, ал
жалғаулы түрі – ... ... ... ... ... ішінде екпін
түспейтіндері – алғашқы (алғашында олар да екпінді болып, соңырақ екпіннен
айрыла бастаған), ... ... ... ... ... тура
толықтауыштар.
Толықтауыштар да, тұрлаулы мүшелер сияқты сөз ... ... ... ... ... жасала береді.
1. Барыс, табыс, жатыс, шығыс, көмектес септік жалғауларындағы зат
есім сөздері етістікке меңгеріліп, толықтауыш ... ... да ... ... ... қалды. Теңбілкөкпен шабатын
баласы Қайыркен көрінеді. Жұмсақ вагондардағы жолаушылар орындарынан тұрып,
төсек-орындарын жинастырып жатыр.асылтастың ... түк жоқ, күле ... ... тым суынып қалғандай.
2. Заттық ұғымда қолданылған сан есім, сын есім, есімдік, ... ... ... үстеулер де атау мен ілік септіктен басқа септік
жалғауларында тұрып толықтауыш болады.
Оның қуанышы, бақыты ... ... ... мен ... бірдей төздірген
игілікті еңбек. Жылқыға менің кімді жібергім келгенін енді ұқтыңба? ... ... ... ... ... бәрі Саржанды жерлеуге жиналып отырғандай
көрінді. Бестен үшті алса, екі қалады. ... ... ... тасады.
Жаманды жамандаса, құты қашады. Қорыққанға қос көрінер.
3. Зат есім, есімді, тұйық райлы етістік сөздеріне туралы, ... ... ... ... бірі ... ... толықтауыш
болады.
Екеуі ауылда суландыру жайында бірсыпыра кеңесті. Жиналыста ... де ... ... ... ... туралы диссертация қорғап жатқан
қайсың? – деп, көңілсіз күлді.
Тұрлаулы мүшелер сияқты, толықтауыштар да ... ... ... ... ... болып келеді.
Күрделі толықтауыштар төмендегі сияқты сөз тіркестерінен тұрады:
1. Анықтаушы-анықталушы қатынастағы екі зат есім ... ... ... ... жауапкершілікпен жүктеледі.
2. Күрделі сан есімдер де күрделі толықтауыш ... ... ... ... ... Зат есім мен есімшелердің тіркесі де күрделі толықтауыш ... ... көз ... Сөз ... қолқа жоқ.
4. Заттық ұғымда айтылған қос сөздерден күрделі ... ... ... ... ... ... ... тануға болады. ұзын
бойлы қара сұр әйел аяқ-табағын жинай бастады.
5. Заттық ұғымдағы сөздер мен ... ... ... де ... ... ... ... ойы Ботагөзді көре кету
екенін Итбай аңғарды. ... келе ... ... кім екенін
біле қойды.
ІІ ТАРАУ. ЖАНАМА ТОЛЫҚТАУЫШТЫҢ ТҰЛҒАЛЫҚ ЖӘНЕ ... ... ... ... ... түсінік
Өзін меңгеретін сөздермен (сөйлем мүшелерімен) атау, ілік және табыс
септігінен басқа септік жалғаулары арқылы байланысып, сөйлемді ... ... ... ... толықтырып тұратын толықтауыш түрін
жанама толықтауыш деп ... ... өзін ... ... біршама еркін
байланыста болады. Бұл да ... ... ... ... ... ... ... Жанама толықтауыштардың мәндері
олардың грамматикалық тұлғаларына сай алуан түрлі болып келеді.
Зат ... ... ... (субъективтеніп) солардың орнына
қолданылған сөздер барыс, жатыс, шығыс, көмектес ... ... ... ... ... меңгеріліп, жанама толықтауыш қызметін атқарады.
Қазіргі оқығаннан сіз ойлаған адамды таппадым (Әуезов). Осы ... ... ... ... мен тура ... адамды бір етістікке
таппадым меңгеріліп тұрса, бұлардың ішінде тура ... ... ... ... ... оның ... байланысы да тығыз екені айқын
байқалады.
Нақтырақ айтқанда, етістік баяндауышты ... ... ... пен ... ... ... келгенде тура толықтауышты түсіріп
айтса, сөйлемнің ... ... ... ... ... де, ал жанама
толықтауышты түсіргеннен аса бір мағыналық өзгеріс бола қоймайды. Алайда ол
сөйлем мазмұнын толығырақ, нақтырақ етіп ... ... ... ... ... ... тура ... басқа, барыс, шығыс, көмектес
және жатыс септіктеріндегі толықтауыштар жанама толықтауыш деп аталады.
Олай ... – оның ... ... сөздерге қатысы қалай болатынымен
байланысты: жанама толықтауыштар тура ... ... ғана ... ... айтылмай, негізінде, сабақты және салт
етістіктермен алшақ байланыста тұрып, оларды жанама ... ... ... процесін, күйін білдіретін етістіктер (кейде ... ... ... оның ... ... тұруын керек етеді:
Шолпанның жүрегіне ... жара ... ... жара болғаны ма?
(М.Жұмабаев).
Көзіңді салшы далама
Түкті кілем түріндей.
Тауыма сұлу қарашы,
Қыздардың ... ... ... ... ... ... деген барыс жалғаулы зат есімдер –
жанама толықтауыштар: тауыма деген мүше қарашы деген ... ... оны ... ... ... далама деген мүше көзіңді салшы деген
фразалық тіркесті толықтайды.
Осындай, ... ... жеке ... не ... ... бағынуына
қарай, олардың меңгерілуін екәге бөлуге болады: а) дара меңгеру; ... ... ... дара ... ... ... ... ауыр бейнеттен құтқарамыз. (Ә.Әбішев).Бес саусағыңа қара,
бәрі бірдей ме... Шығанақтың кеңнен толғауы оған ... ... ... бөлек бөлме берілді. (Б.Майлин).
Жанама толықтауыштардың дара есімдерге меңгерілуіне мысалдар:
Елім менің ... ... ... ... бай ... ... ... сатқан бала артық. (Абай)
Жанама толықтауыштардың ортақ меңгерілуіне мысалдар:
Кірпігің тізіліп миыма қадалып,
Нұр көзін сүзіліп ойыма от ... ... атқа ... ауыр ... ... тепкені жүрегіне ауыр тиді.(Б.Майлин)
Жанама толықтауыштар көбінесе етістікке, етістікті сөз ... ... ал ... ... ... ... баяндауыш
болатындықтан, олар, негізінде, баяндауышты толықтайды. Сонымен қатар, олар
сөйлемде етістіктен ... ... ... де ... Мысалы:
(Ол)Бексұлтанның аттан құлағанын, текеге таласқан ... мен ... ... ... ... ... ... қызметінде жұмсалатын сөздер – зат ... ... ... жұмсалатын есімдіктер:
Жанат Жантаспен ұзақ әңгімелесті.Кішкене ғана ... Ойыл ... бас ... ... тұр. ... ... ақылмен көндіру оңай ма,
күшпен көндіру оңай ма?Менің ойлауымша «Сөз сүйектен өтеді де, таяқ ... Ал сөз ... ... таяқ та өтпейді. (Ғ.Сланов). Біз ... ... ... әлі де бар ғой. ... ... ... басқа сөз таптары да зат есім ... ... ... ... ... береді:
Жаманға жуан жуымас (Мақал). Білгенге маржан... Білімдіден ... ... ... ... ... ... жетпесем бола
ма...(Ғ.Мүсірепов).
Ақын атын таратқан ... ... ... ... ... [12, ... Жанама толықтауыштардың семантикалық реңктері
Жанама толықтауыштардың мағыналары септік категориясының барыс, жатыс,
шығыс, көмектес жалғаулы түрлерімен келеді. ... ... ... ... ... ... ... тілімізде өте мол
қабатты құрайды.
Зат есім арқылы. Кітап тарихын ... ... ... ... ... ... Тілде тиек, ерінде сүйек жоқ
(Мақал).
Сын есімдер арқылы. ... ... ... ... ... ... білімсіздің күні кәріп (Мақал).
Сан есімдер арқылы. Сойылдарын сүйреткен жүз қаралы адам бір бөлек
топ, үш ... таяу адам бір ... тұр екен ... ... Оларға қарама-қарсы Күрең біздің алып-ұшып келе
жатты (А.С.Макаренко).
Етістіктер арқылы. Үндеместе пәле бар, екі ұртында шала бар ... ... ... ... ... ... ... қасиеті
бірден танымал. (М.Әуезов).
Көмекші есімдер арқылы. Көрдіңіз бе, мінекей, мектеп қабытғасы көз
алдымызда ... ... ... етістіктер арқылы. Назар шыдамсыздана күтіп, тістеуік ... ... ... ... жоқ, көп, аз ... ...... ақсақал, барға мәзір,
жоққа әзір.. .(І.Есенберлин ).
Тұрақты ... ... Сол ... ... ... ... ... көк шолаққа ауыз салысты. (М.Әуезов).
Сөйлемді тіркестер арқылы. Бұл екі кітап – бұл ауыл, бұл ... ... көп ... әлі ... де, ... де ... кітаптар.
(М.Әуезов) [13, 86].
Жанама толықтауыштар әр түрлі септік жалғауда, әр түрлі ... ... ... ... да әр алуан болады:
2.3. Барыс септік жалғаулы жанама толықтауыштар
Зат есімдер мен ... ... да сөз ... ... ... ... ... жанама объектісін білдірумен бірге оның (іс-әрекеттң)
орны болатын немесе барып тірелер затын ... ... ... ... ... кілем түгіндей (Жамбыл). Абай әңгіме айтуға бір ... ... ... ... ... сөйлем ішінде тура толықтауыш пен жанама толықтауыш қатар
келгенде, субъекті мен объектінің орны ... ... Бұл ... ... ... да, барыс септікті жанама толықтауыштың мәні оны
меңгеретін етістіктің немесе соның ... ... ... ... ... ... ... жанама толықтауыштар, негізінде, қимыл
процесінің ... ... ... ... ... ... қандай
талап қойылатынын білдіреді.
Дәулетке батып белшеден,
Ырысқа қандым, ... ... ... ... ... ... ... мекемелер мен қызмет адамдары бұл комиссиялардың талаптарын
орындауға және соларға керекті материалдар мен документтерді беріп ... ... ... тіс ... сөз ... ... қазақ тілінде барыс жалғаулы сөз тіркестерінің үш түрлі моделі
қалыптасқан: 1) –қа (-ке, -ға, -ге) ... ... ... 2) –а
(-е) тұлғалы синтаксистік құрылыстар; 3) –на тұлғалы ... ... сөз ... –на (-не) ... ... көптеген
оғыз тобындағы тілдер мен қыпшақ тобындағы тілдерге тән. Мысалы: әзербайжан
тілінде Кәлин оз фикирини ... ... ... ... өз ... ... ... ... чеп топугына баглады – сол аяғына байлады.
Башқұрт тілінде Кешелер тәндең каранғылығына ширәп шым ғына ауыл ... ине – ... ... қараңғылығына қалып, ауыл қақпасынан жайлап
өтті. Қазақ тілінде Қара ... ... ... қара қасқырдың қақ жүрегіне
салып-салып алды (М.Ә.).
Қазақ тілінде –а (-е) аффиксі тәуелдік жалғауының ... ... соң ... ... оғыз ... ... ... тек тәуелдәк
жалғаулы сөздерден кейін емес, зат есім және ... сөз ... ... ... ... Бұл –а (-е) жалғауынан негізінен оғыз ... ... тән ... ... Бұл ... ... ... –а (-е)
тұлғасы арқылы қалыптасқан сөз тіркестерінің үлгісі (моделі) аса жиі
кездеседі. ... ... ... Мән ... ... сыхдым – Мен баланы
кеудеме қыстым. Ахырда сел бунлары бир бейүк даша чырпды – ... ... биік бір ... ... ... ... ... үлкәмізе үч
йүзден хем говрак әдебиэт – сунгат ишгәрлери гелиәр – Біздің өлкемізге үш
жүзден артық тіл-әдебиет ... ... ... бу сөзлери Исагүлә
ярады – Сапармырадтың бұл сөздері Исағұлға ұнады. Түрік тілінде Бүгүн чайа
да даветліуіз – ... біз шай ... де ... т.б
Қазіргі қазақ тілімен салыстыратын болсақ, ертедегі ескерткіштер
тілінде барыс септігінің жалғаулары сан жағынан әлдеқайда көп ... ... ... ... ... Мәселен, ертедегі
ескерткіштер тіліндегі барыс ... ... ... ... ... ... ... бағытын білдіру үшін жұмсалған.
Түрік тілін зерттеп жүрген көрнекті ... ... ... ... ... ... екі элементтен тұрады: -ға-ру, ... ... –ру ... табыс септігінің ең көне жалғауы деп қарайды.
Демек, -ру тұлғалы сөз тіркестерінің моделі ... ... сөз ... ... ... ... ... септігінің –ру, -рү жалғауы арқылы байланысқан етістікті сөз
тіркестері орхон-енисей ескерткіштер тілінде ... ... ... –ру, -рү жалғауының сөз ... ... ... ... ... ... ... қолданылуын негізге алған М.Томанов
бұл аффиксті ... ізін ... бара ... ... бірі деп
есептейді. Мұны тіл ... ... ... ... -ру ... ... кейінгі ескерткіштер тілінде үстеу ... ... Бұл ... ... ... ... әрі, ... кері
тәрізді үстеулердің құрамында ғана сақталған.
Орхон-Енисей ескерткіштер тілінде –ғару, -геру тұлғалы ... ... ... тек зат есімнің ғана ... ... де ... Бұл ... -ғару- аффиксінің сздерді ... ... ... ... ... бара ... ... дамуы барысында жоғарыда аталған жалғаулар өздерінің қолданылу
өрісін тарылтады да, ... тән ... ... ... –қа (-ке, -ға,
-ге) жалғауына көшеді. Бұл көрсетілген варианттардың ішінен –қа, ... сөз ... ... ескерткіштерінде кең көлемде
қолданылса, ал –ға, -ге ... сөз ... ... ... тар
болған. Бұл –қа, -ке тұлғалы сөз ... –ға, -ге ... ... ... ... ... дәлелдейді.
Ертедегі Енисей ескерткіштерінде барыс септігінің –қа (-ке, -ға, ... ... ... бірінші, екінші жағынан соң жалғанатын –а (-е)
жалғауымен орын ... ... ... - оғлым-қа, елім-е -
елім-ке, бодуным-а - бодуным-қа, т.б. ... ... ... ... ... –а (-е) аффиксі тәуелдік жалғауының ... ... соң ... ал –қа (-ке, -ға, -ге) ... зат есім ... сөз ... соң жалғанатын болып қалыптасты. Түркі тілінде –қа
аффиксінің қалыптасу тарихы жайында әр ... ... бар. ... ... ... ... –қа аффиксін екі элементке
(қ-а) бөліп қарайтын көзқарасын құптауға ауысты. Осындай пікірді құптайтын
Н.З.Гаджиева –қа жалғауының құрамындағы –а ... –қ ... ... деп ... ... ... тым ... қалыптасқан –а аффиксі
қимыл-әрекетке тән жалпы ... ... ал –қ ... сол жалпы
мағынаны нақтылау, дәлелдеу міндетін өтеу мақсатында қосылған деп ... ... ... –а жалғауы арқылы құрылған сөз ... -қа ... сөз ... моделіне қарағанда бұрын
қалыптасқан.
Қазіргі қазақ тілінде барыс септігінің –қа (-ке, -ға, -ге) және –а ... ... ... қалыптасқан сөз тіркестерінің модельдері өздерінің
тамырын тым ... ... ... ... ... ... барысында құрылысы
жағынан да, мағынасы жағынан да талай өзгерістерге ... Оны ... ... а) қазіргі қазақ тілінде барыс септігінің –қа (-ке, ... ... ... ... соң ... ... ал ... Енисей ескерткіштерінде тәуелдік жалғауынан соң да, зат ... да ... ... мұны ... мысалдар жоғарыда берілді.
Бұл тәрізді ауытқулар тілдің дамуы барысында барып белгілі бір жүйеге
түскен. ә) барыс жалғаулы сөз ... ... ... ... неге ... ... Алайда ертедегі
ескерткіштер тілінде ... ... сөз ... ... және шығыс
жалғаулы сөз тіркестерінің қызметін атқарудан тыйылып, өзіне тән ... ... ... ... ... біз септік жалғауларының іштей
саралануы барысында қимыл-әрекеттің орнын, ... ... ... ал ... ... орны мен ... білдіру шығыс
септігінің өз ... ... деп ... б) тым ... ... сөз тіркестері қимыл-әрекеттің ... ... ... ... ... ... ... барысында осы көрсетілген
мағыналардың негізінде мұндай тіркестер қимыл-әрекеттің мақсатын, ... ... т.б. ... болып қалыптасты; в) күрделенген сөз
тіркестері құрамдарынан шылаулардың түсіп ... ... да ... сөз ... ... ықпал жасайды. Мысалы: алғандығы
туралы куәлік беру – ... ... ... ... туралы ант
беру – ренжітпейтіндігіне ант ... оқу үшін бару – ... ... көру үшін
келу – көруге келу. Кейде осы типтес сөз тіркестері ... ... ғана ... ... есімдер мен шылаулардың бірлескен тобы түсіп
қалып, ... ... сөз ... ... ... ... болу ... – қонаққа барды, кино көру үшін барды – киноға барды, т.б. ... ... ... ... ... ... түсіп қалып
ықшамдалуы да барыс жалғаулы сөз ... ... бір ... ... ... еді, бірақ біздер бардық; Үйіне ... ... ... ... ... т.б. д) ... жалғаулы
сөз тіркестерінің қолданылу шеңберінің кеңейіп, жетіле түсуі ... мен ... ... ... ... ... ... жаңа
мағыналарға ие болуына да тікелей байланысты. Мәселен, түс ... ... ... бұл ... төл мағынасында тұрып, барыс және шығыс жалғаулы
сөздерді меігереді (төменге түсу, ... ... ... түс ... мағынасы
жағынан орайлас жатқан сөздермен тіркесіп, жаңа қосымша мағынаға ие болады.
Соған орай бұл ... ... ... сөз ... өзге ... ... суға ... институтқа түсу; байдың қазынасына түсу, т.б.
е) барыс ... сөз ... ... ... ... ... орыс ... ықпалы да әсер етеді. Мысалы: партияға кіру,
емтиханға дайындалу, коммунизмге ... т.б. [14, ... ... ... көп, бізде есімге, есімшеге, тұйық
етістікке жалғанған барыс ... (-қа, -ға, -ке, -ге) мен ... ... ... ... екі түрлі.
Барыс жалғауының мағынасы төмендегідей:
1. Бет алысты, бағытты көрсетеді. Мысалы: ... ... ... ... ... ... Мына ... ауылға асығуын-ай!
(М.Ә. «Абай»). Мал осыған да сыймай, отарға кетті, ә?
2. ... ... ... ... Күй ... ... - он екі ... «Миллионер»).
3. Заттың орнын көрсетеді. Мысалы: Сазға жұрт мал ұстамайды ... ... соң ... ... ... ... атқа жал ... жанына
торсық байлатпас (мақал).
4. Істің мақсатын, міндетін көрсетеді. Мысалы: Абай тез ... ... уәде ... (М.Ә., ... Саған аздап досыңның желігін
басуға тура келер (С.Бабаевский «Алтын жұлдызды ... ... ... көрсетеді. Мысалы: Мәз болады болысың, Арқаға ұлық
қаққанға. Жасық, ... ... ... қашқанға (Абай). Ол
атты алғаш намыс сияқты көретін. Ханқожаның өзі де артынан үйреніп,
«Тыртық!» десе, «Әу!» ... ... да, олай ... ... ... Істің мерзімін көрсетеді. Мысалы: Жақсылық екі айға ... ... ... ... ... көрсетеді. Мысалы: Биыл шал балықты тек
жеуіне ... етіп қана ... ... ... ... десе
білімге, ақыл десе ақылға кенде жан емес сияқты (Ғ.С. ... ... ... де, ... де жетеді.
8. Арнау, ант-уәде және адрестеуді білдіреді. Мысалы: Соғыс кезінде
өнерлі кәсіптің көбі ... ... ... ... рақым жоқ
(Ғ.Мұст. «Миллионер»). Екі керуеннің бас ... ... ... ... ... ... жазулар бар: «Ұлы мереке
құрметіне «Аманкелді» колхозшыларынан Қарағанды жұмысшыларына
сыйлық!» ... ... ... шешесінің осы айтқанынан
артық ... ... ... қалыпты (Б.Горбатов
«Бағынбағандар»).
9. Заттың бөліну ... ... ... Мақсат – біреу, екіге
бөлу – ымырашылдық (Ғ.Мұст., «Миллионер»).
10. Талғау, іріктеу мәнін білдіреді. ... ... нені ... ... жан жоқ па? ... ... ... орнынан атып тұрды:
- Өзіңнен басқаға сенбе, біздің ең ... өзі ... ісін ғана ... ... ...... ... Өзге кісі болса, есесін жібермес еді.
11. Жас мөлшерін және ... ... ... ... Жасы ... ... ... «Миллионер»). Бұл уақытта Абайдың жасы 24-ке
шығып еді. (М.Ә., «Абай»).
12. Істің, заттың ... ... ... Беретіндігіне,
алатындығыма көзім жетеді (Ғ.Мұст., «Миллионер»).
13. Қимыл объектісін ... ... ... ... ... ... ... колхозда да қойларымыз көп ... ... ... ... ... ... алтау аз,
берерменге бесеу көп (Мақал). Оқуға ... ... (М.Ә., ... Тиістілікті, тәнділікті білдіреді. Мысалы: Ұзақ жолға шығу,
жиналған топқа араласу, жарысу балаға ... ... С.М. ... Екі ... сөз ... те, қалған үшеуміз тыңдаушы
ғана болып отырып қалдық. Қалай, қаламыз ұнамай тұр ма ... ... арыз ... ... (Ә.Ә., ... ... ... объектіні білдіреді. Мысалы: Ең алдымен негізгі мәселеге
- егіс көлеміне, егінге тоқталамын (С.Бабаевский «Алтын жұлдызды
жігіт»). [13, 71-73].
Барыс ... ... мен ... ... сөз ... ... ... да, жанама толықтауыштық, пысықтауыштық
қатынастарда жұмсалады. ... ... ... ... ... ... қарым-қатынасының әр түрлі болуы сөз тіркесі құрамының түрлі-
түрлі болуымен байланысты, мысалы, тауға шығу (беталыс), ... ... ... ... ... бару (арнау), оқуға келу (мақсат), кешке келу, жазға
киіну (мезгіл). Барыс жалғаулы есімдер кез келген ... ... ... мағыналық үйлесімде бола алатын етістіктермен ғана
тіркеседі. Олар мынадай етістіктер: ... ... ... ... ... ұмыту,
сену, нану, жалыну, ұнау, сіңу, қуану, таяну, ... ... ... ... ... ... жету, жүру, шабу, кіру, кірісу, қону, айту, толу, ... ... ... көріну, дайындау, т.б.
Бұл етістіктердің көпшілігі – күйді, қимылды, сезімді білдіретін салт
етістіктер.Салт ... ... ... ... ... есімдер
(зат есім, сын, сан есім, есімдік, есімше) басыңқы сөздерге ... ... ... қатысты болады.
Бұл сөзге Абай жеткенде, Тәкежан қатты ... ... іске ... ... Абайға ағашты таулар... шидем
айналдырып киген кәрінің өңіндей көрінеді. (М.Әуезов). ... ... ... ... да ... ... Олар заңға бағынады. (Ол) Нұрланды көрген
соң, ... әрі ... тұра ... ... ... де барыс жалғаулы есімді меңгере ... ... ... жоғарға тізімде саналған салт етістіктерден жасалған
сабақтылар болады. Олармен тіркесетін барыс жалғаулы ... тура ... ... де мағыналықбайланыста тұрады:
Адамға жол бермеген қайран тілім... (Қ.Жұмалиев). Нақ терезе ... алма ... ... күн ... ... (С.Мұқанов). Быков
күрегін қарға басқа жұрттан бұрын салды. ... ... әр ... ... ... ... ... темірді мысқа, мысты қорғасынға қосақтап,
арқандап тастады. (Ғ.Мүсірепов).
Барыс жалғаулы есімдерді кейде есім мен көмекші етістіктерден болған
құраса баяндауыштар да ... бұл ... ... ... ... де, тоқтамай өтіп кетті.
(Ғ.Мүсірепов). Судьяларешкімге тәуелді емес. ... ... бола ... ит ... көне ... (Қ.Жұмалиев).
Барыс септікті жанама толықтауыштарға мысалдар: Сыйлы ... ... боп, ... де, ... да көп-көп рахмет жаудырып,
қайта-қайта бас шұлғып қимай ... ... ... ... өстім
ойдан жырақ, Айлаға, ашуға да жақтым шырақ (Абай).
Барыс септік жалғауын қабылдап, басқа сөз ... да (сын ... ... ... толықтауыш қызметін атқара алады: Бұл алқап мал аңсап жейтін
ащы мен тұщыға кенелген. Ол биыл ... ... ... Барыс септікті
жанама толықтауышты меңгеретін сөздер тек етістіктер ғана ... ... ... есім ... де басқа сөздерді барыс септікте меңгере
алады: Ол жасынан-ақ оқуға жүйрік. Биік ... ... ... ... оңаша ғана отырған Абайға есіктен кірген самал да жайлы. (М.Ә.).
Көшпек, қонбақ елге сән ... ... ... ... ... ... ... іс-әрекетке ұшыраған жанама объектіні (кісіні, затты)
білдіреді. Жанама толықтауыштар етістік-баяндауыштың әсеріне ... ... ғана ... Мысалы, мына сөйлемді талдап көрейік: Бір провокатор
оны ... ... ... ... Іс-әрекеттің әсеріне ұшыраған
алғашқы объект – оны, содан соң ғана ойды әлде де ... ... ... ... ... ... жанама толықтауыш айтылып тұр. ... ... да ... ... ... болар еді, онан ой
сындарлығы бұзылмас та еді [11, ... ... тура ... ... ... де толып жатыр.
Ондай болмыстарды, құбылыстарды біз ... ... ... Еріншекке жол бермеуге ант бердік. ... ... ... ... ... ... жалғаулы болса да, мағына жағынан барыс жалғауынаң
сұрауына жауап бермейді. Сондықтан ол толықтауыш болмай, пысықтауыш ... ... ... ... ... тұрса да, басқа сұрауға жауап
бергендіктен, олардың мағынасын баса ескеруіміз керек. Тағы ... ... ... келді. Бұл жердегі бірге деген сөзде барыс жалғауының ... ол ... ... ... ... ... ... Ондағы –ге
нің септік жалғаулық еш мәні жоқ. ... ... Олай ... бұл ... ... алдыңғы сөзбен бірігіп, пысықтауыш болады.
Барыс септікті жанама толықтауыштар іс-әрекеттің орны болатын, немесе
барып тірелер затын, ... ... ... де білдіруі мүмкін. Жоғарғы
мысалдардағы отызға шығады тәрізді жанама ... ... ... толықтауыш кісінің айрықша қасиетін де білдіруі мүмкін (оқуға
жүйрік). Сонымен, ... ... мәні ... сол ... ... не ... етістіктің лексикалық мәнімен ұласып, соның салдары
болып отырады.
Кейде, сөйлем ішінде ... ... пен тура ... ... тура ... іс-әрекет бағытталған объектіні білдіреді де,
іс-әрекетті жүзеге асырушы (не жүзеге асыратын) ... де ... ... ... - А, ... мырза саған соны тапсырған екен ... ... ... ... ... ... болашақ істі
жүзеге асыратын субъектіні білдірген де, табыс жалғаулы тура толықтауыш іс-
қимыл ... ... ... ... ... ... ... табыс, барыс септіктерінде бірдей меңгеретін ... ... ғана ... ... [11, ... Жатыс септік жалғаулы жанама толықтауыштар
Жатыс септік жалғаулы жанама толықтауыштар зат есім және заттанған
басқа сөз таптарынан жасала ... ... ... ... ... де, ... статикалық жай-күйді білдіретін етістіктерге
меңгеріледі. Оның әрекетінде ... ... ... ... ... Жадымызда жаңғырығы қалған зұлмат жылдардың бетін енді аулақ
қылғай («Сыр бойы» ... ... анам мен ... ... бала
тәрбиелеуінде бір ұқсастық бар.
Жатыс жалғаулы сөздер, әдетте, ... ... ... ... Ал ... бірде жанама толықтауыш қызметінде
жұмсалуы көбіне осы сөздердің және оны ... ... ... ... ... ... болады. Жылқыда өт жоқ дегенде жылқыда
сөзі жанама толықтауыш ... Ол ... ... ... ... ... ... септігіндегі жанама толықтауыштар кімде? неде? деген сұрақтарға
жауап беріп, қимылды не басқа сапаның затқа ... ... ... жат ... жоқ, ... ... мың бұл ғаламның
Бар тынысы күнде тұр.
Мен сықылды сорлы адамның
Ықтияры сенде тұр. (Абай)
Жылқыда өт жоқ, өсер ... өлім ... ... ... ... ... орнын я мезгілін көрсетумен
тынбайды, оның мағынасы көп. Солардың негізгілері мыналар:
1. Мекенді көрсетеді. Мысалы: Сен тоты құс ... ... Қай ... ... ... Асыл тұқым екі көк сиыр бір аранда, теген құйрық
он-он бес қазақы қой бір аранда. Алдарында сұлы, концентрат ... ... ... ... Ол ... жылы ... биыл сексен тоғызда
(С.М. «Менің мектептерім»). Матренаның шахтада екі қызы қалған екен.
Үлкені он ... ... бес ... (Б. ... ... ... себебін көрсетеді. Мысалы: Біз биыл электр арқасында мыңдаған
сағат жұмыс уақытын үнемдеп, мыңдаған ... ... ... ... ... ... түтеп тұрған оқ ішінен мені алып
шықты. Соның арқасында, мінекей, тәуір болдым (Ғ.С. «Жанар ... ... ... көрсетеді. Мысалы: Олар оралып келгенде, Сағатта бір
қызық боп жатыр еді (С.М. ... ... ... ... ... ... үндемей жеңетін әдеті (Ғ.Мұст. «Миллионер»). Бүгін кешкі
сағат сегізде жоспарды партбюрода қарамақ болды (сонда).
5. ... ... ... ... Малды бүйтіп ерте қайтармағанда,
Итасқанның желі де кедергі болмайтын еді. Итасқан соқпаса, ешкі ... еді, ешкі ... ... де ... ... ... еді? (Ғ.С. «Кең ... Істің қазіргі процесін білдіреді. ... Бұл ... ... жатақханаларында әңгімелер, лекциялар, баяндамалар,
кештер өткізілуде, халық шешеніне арналған көрмелер ұйымдастырылуда
(«Соц.Қаз.»). [13, ... ... ... ... жатыс септігі түркі
тілдерінде -да тұлғасында қолданылады. Түркі тілдерінің ішінен тек ... ғана ... ... –та, -те тұлғасынан тыс –ра, -ре, -че
формасында ... ... ... ... тілдің дамуы барысында,
негізінен, ... ... ... ... мен қызметі жағынан ... ... ... табиғатында мекенді, орынды білдіретіндіктен, мұндай
септік жалғауы арқылы қалыптасқан сөз ... ең ... ... ... ... ... жалғаулы сөз тіркестері өзге көлемдік
септіктер тәрізді мезгілдік мағынаны және т.б. ... ... ... ... сөз ... мезгілдік мағынасы көлемдік
мағынаның негізінде кейін қалыптасқан деуге ... ... ... мезгілдік мағынаны білдіретін сөз тіркестері өзінің тамырын тым
әріден бастайды. Мәселен, мұндай ... ... сөз ... ... ... ... бой ... Мысалы: Ол күнте тегті түрк
бодун темір қапығқа – Түрік халқы ол күнде Темір – ... ... ... уда ... – Біз ... ... ... жатқанда басып алдық.
Орхон-Енисей ескерткіштер тіліндегі жатыс жалғаулы сөз тіркестерінің
бір ... сол – ... ... айтқандай, өз міндетінен тыс ... сөз ... де ... ... Егер ... ... ... тіркестері көлемдік, мезгілдік мағыналарда жұмсалса, онда олар өз
міндетін ... да, ал ... ... ... ... ... ... жалғаулы сөз тіркестерінің қызметін атқарған. Бұлар
мағыналық жағынан тек контексте айқындалған.
Жатыс септік ... сөз ... ... ... сөз ... ... ХІ ... ескерткіштер тілінде де кездеседі. Бірақ
бұнда бір ескеретін жәйт, бұл ... ... ... ... ... да, ... орай –да (-де, -та, -те) тұлғалы сөз тіркестері және
–тан (-тен, -дан, -ден) жалғаулы сөз ... ... ... ... ... ... – Ол ... ісіп кетті. Сениндин барайын өзім
– Сенен өзім кетемін, т.б.
ХІ ғасырдағы ескерткіштер тілінен бастап жатыс жалғаулы сөз ... ... сөз ... ... өтеу қасиетінен бірден арылып, ... ... ... ... ... ... бұрынғы қалыптасқан
дәстүр көп уақыттарға дейін ізін жоғалтқан жоқ, оның ... ... ... ... де ... ... ... үйде көрдім – үйден
көрдім, ... ... ...... ... алдым. Арт жағымен
келген Хакімді айнада (-дан) көріп тұрса да елемейді (Х.Е.).
Жатыс жалғаулы сөз тіркестерінің даму ... ... ... ... ... аңғаруға болады: а) етістіктердің ішінен жатыс
жалғаулы сөздермен тіркесуге бейім тұратын ... ... ... тұр, ... жүр) ... ... ... жатыс жалғаулы
сөз тіркестерінің басыңқы сыңарларында қазіргі кезбен ... ... ... ... төрт ... ... отыр және жатыр
етістігі қолданылғанымен, тұр, жүр етістіктері жатыс ... ... ... ... ... ... қолданылмайды.
Мысалы: Бу йірде олурып табғач будун бірле түзелтім – Бұл елде ... ... ... халқымен ұштастырдым. Усун бунтату йуртда йату қалур
ерті – Олар ... ... ... үшін қалды. ә) тілдің дамуы
барысында қалыпты білдіретін етістіктердің ... ... ... ... ... 1) ... жалғаулы сөздермен тек отыр, жатыр етістігі ... жүр ... де ... тіркесетін болып қалыптасты; 2) ... ... ... ... ... тек дара қалпында емес, күрделі
етістік құрамында көмекші етістік қызметін атқарып ... та ... ... ... жүр ... оқып жүр; ... ...
жолда келе жатыр, т.б. 3) Ертеректе уақыт мерзімін айқындайтын ... ... ... шақырғанда, қауын піскенде, мұз қатқанда тәрізді ... ... ... ретінде қолданылған. Ал осындай тіркестердің
негізінде жатыс жалғаулы сөз тіркестерінің ... ... ... ... ... қуанады, өмірге сәби келгенде қуанады, ... ... т.б. 4) ... ... сөз тіркесінің
қалыптасуына белгілі дәрежеде орыс тілі де әсер ... ... ... алатын болсақ, ол өзінің төл мағынасында ... ... ... ... ... тіркеседі (асық ойнау, балалармен ойнау), бірақ
ол бұрын музыкалық аспап атауларымен тіркескен емемс. ... ... ... ... етістігімен емес, шерту етістігімен тіркестіріп
қолданған. Демек, баянда ойнау, скрипкада ... ... ... т.б. ... ... ... ... [14, 29-31].
Басқаларына қарағанда, жатыс жалғаулы есімдерді меңгере алатын
етістіктердің саны онша көп ... ... ... ... ... ... ... отыру, тұру, жүру, жату, кездесу, ойнау, қону, көру,
көрсету, ұйықтау, ... ... ... ... ... ұнау, құру, т.б.
Мұндай етістіктермен тіркесетін жатыс ... ... ... ... а) ... ә) пысықтауыштық.
Объектілік қатынастағы ондай сөз ... ... ... ... ... үстінде не қандай затпен ... ... ... ... ... ... кездесу, заңда
көрсетілу, ойда сақтау, күресте озу, сөзде тұру.
Бүгінгі күресте ... ... ... ... (С.М.). Олар мал
шаруашылығын өрге бастыруда зор роль ... тиіс ... ... ... ... ... істер ашық түрде қаралады.
Оның әрекетінде байыпты ... ... ... ... Жаудыр көзінде бұрынғыдай ыстық наз жоқ, әлсіреген салқындық
бар ... ... ... ... ... ... толықтауыш қызметін
атқарғанда, көбінесе, іс-қимылы таралған объектіні, зат, құбылыстың орны
болған ... ... ... ... ... ... ... статикалық күй-қалыпты, әрекетті білдіретін етістіктермен
тіркеседі.
Есім сөздердің жатыс септікте тұруын қажет ететін ... де, ... ... ... ... ... ... сөздер де байырғы
қазақ тілінде аса көп емес. Бірақ қазіргі әдеби тіл құрамында жатыс септік
тұлғасы арқылы ... ... ... ... ... ... сан
жағынан молайғандығын айту керек. Әрқашан әдеби тілдің ... ... ... сөздердің тіркес құрау қабілеті артып, кеңейіп отырады.
Бұл, әрине, халық тілінде жаңа ұғымдардың ... ... ... ... ... ... құбылыс.
Мысалы: Сессияның жұмысында кадрларды даярлау мәселелері үлкен орын
алды... Пленум шешімдерін насихаттауда, оларды ... ... ... бұқарасын жұмылдыруда коммунистік партияның идеялық өткір қаруы ... ... ... те зор ... ... Осы ... құрамындағы сөздердің жатыс ... ... ... ... ... ... ... жұмсалуы да қазіргі әдеби тілде ғана
мүмкін құбылыс. ... тіл ... ... ... ... барып пайда болған. Сөздердің жатыс септікте жанама толықтауыш
қызметінде жұмсалуынан кейде халық тілінде қалыптасқан ізбен ... ... ... ... әдеби тілімізде пианинода ойнау, скрипкада ойнау, т.б. ... есім мен ... ... ... ... Өзі режиссер әрі
драматург, домбыра тартады, скрипкада ойнайды, нота таниды, білімді («Қазақ
әдебиет»). Егер ... ... ... із сақталса, скрипка тартады
болуға тиіс еді. ... ... ... ... ... ... ... те сөйлеу иіндері кездеседі.
Жатыс жалғаулы сөздердің екі түрлі басты мағына беріп, екі ... ... ... белгілі. Олар бірде жанама толықтауыш болса,
бірде пысықтауыш болады. Бұл, әрине, көбінесе сол сөздердің ... ... ... жатыс септікте қолданылатын кей сөздердің
синтаксистік қызметі, сонымен қатар, контекске және ... де ... ... Егер ... тоғызыншы класта оқиды дейтін
сөйлемнің ... ... ... ... класта отыр деп айтсақ,
тоғызыншы класта тіркесі мекен ... мән алар еді. Сол ... өт жоқ, ол ... ... дейтін сөйлемдер құрамындағы жылқыда сөзі
жанама толықтауыш та, соңғы сөйлемде ... ... Бұл – ... ... ... Жалпы жанама толықтауыш қызметінде
жұмсалатын ... ... мән бере ... ... Неге? деген
сұрақтарға жауап болатын сөздер ғана [8, 69-70].
2.5. ... ... ... ... ... ... ... жанама толықтауыштар, көбінесе, кісінің күйін,
сезімін білдіретін қорқу, үрку, қаймығу, жалтару, кеңістік ... ... ... ... арылу, тазару, алу, ... ... ... меңгеріледі. Сондай-ақ оларды жақсы, артық, кем, кші, үлкен
тәрізді сын ... де ... ... ... ... ... салт етістіктер де, сабақты етістіктер де меңгере беретін
болғандықтан, ... ... аясы да, ... ... де кең ... Заттың себеп-салдарын білдіреді: Жабай өзінің білместігінен
ұялыңқырап қалды (Мүсірепов).
ә) Заттың тегін, ... ... ... ... бар ... ... ... (Алтынсарин).
б) Заттың құбылыстың салыстырмалы ерекшелігін білдіреді: Мұндай кезде
Барлас Абайға күндізгі Барластан тіпті басқа боп ... ... ... шығар арнасы болған объектіні білдіреді: ... ... ... ... еш нәрсенің елесі байқалмайды (Мүсірепов).
г) Іс-қимылдың өзгеруінің белгісін ... ... ... де,
жолдасымның осы қарасынан жүрегім лоқсып қалғандай болды (Мүсірепов).
д) логикалық ... ... ... ... ... ... алып ... объектіден дараланып, бөлініп, ажырап шыққан затты, құбылысты т.б.
білдіреді. Ішінде қазақтан төртеуміз (Мұқанов). Ендеше осы естіген, көрген
жайдан жыр ... ... ... ... ... ... ұғымдағы зат есімдер немесе заттанған
сөз таптары жанама толықтауыш болады да, ал ... ... ... ... ... сөйлемніңбасқа мүшесі (негізінен,
пысықтауыш) болады.
Шығыс септігінің қалыптасу тарихы ... ... ... әр ... бар. ... ... ... жатыс септігінің негізінде
қалыптасты ... ... ... ... ... ... ... сөзі
жатыс және шығыс септігінң мағынасын береді. Шығыс септігінің ... ... ... ... үшін, оғузда сөзіне йан формасы
қосылған деп қарайды. Алайда ертедегі ескерткіштер тіліндегі ... ... ... ... ... иан ... ... аффиксін айқын байқауға болады.
Б.А.Серебренников –дан жалғауын жатыс септігінің –да аффиксі негізінде
қалыптасты дей келіп, -дан ... –да ... ... ... де, ал –н тұлғасы ... ... ... деп ... пікірі бойынша, шығыс септігінің –дан жалғауы – жатыс
септігінің ... ... ... ... емес, тым әріден келе
жатқан көне аффикс.
Ертедегі ескерткіштер тіліндегі ... ... ... ... ... ... ... –н элементінің түсіп қалуымен
байланысты. Өйткені, қазіргі түркі тілдерінде ... ... мен ... ... жағынан тең келіп, бірінің орнына ... ... ... және барлық түркі тілдерінде шығыс септігі
фонетикалық ерекшеліктерін ескермегенде бір ғана тұлғада қолданылады деп
қарайды. Сонымен, ... ... ... ... ... ... осы
күнге дейін шешімін тапқан емес.
Ертедегі ескерткіштер тіліне назар аударатын болсақ, жатыс септігінің
шығыс септігі ... ... ... ... бұл ... аталған
септіктер тұлғалық жағынан да, сол ... ... ... да
сараланбаған. Мұндай құбылыс Махмұд Қашғарий еңбектерінде де кездеседі,
бірақ Орхон-Енисей ескерткіштері тілімен салыстыратын болсақ, ... ... ... ... іштей сараланып, дербестікке ие бола бастайды. Бұл шығыс
септігінің өзіне тән –дан тұлғасының және екі септікке тән ... ... ... ... керек, яғни мекендік, мезгілдік ... ... ... ... Демек, бұл айтылғандар шығыс септігінің
жатыс септігі негізінде кейін қалыптасқандығын ... ... сөз ... түркі тілдерінің бірі қазақ тілінде әр
түрлі грамматикалық ... ... ... ... ... ... келе жатқандығын, әрі басқаларға негіз болатындығын ескеріп, екі
түрлі мағынаны атап көрсетуге болады:
1) кеңістіктегі ... ... орны мен ... ... білдіру
мағынасы; 2) қимыл-әрекеттің кімнен, ... ... ... ... осы екі мағынаның негізінде шығыс жалғаулы сөз тіркестері
мынадай қосымша мағыналарды білдіру қасиетіне ие болады: 1) бір ... ... ... ... ... ... қорқу, діннен сескену,
жолбарыстан қорқу, т.б. Қасқырдан қорыққан тоғайға бармас ... ... ... білмейтін дінсіздер көбейіп барады (З.Ш.). Егер бір ... ... ... ... шығыс жалғаулы сөз тіркестерінің
тарихына назар ... ... ... да тым ... ... ... өйткені құдайдан, діннен, ерекше бір күштерден қорқу
– адамзат қоғамының тым алғашқы ... тән ... ... мағына. Мұндай мағынаны білдіретін сөз тіркестері екі
түрлі жолмен жасалады: а) ... ... зат ... мен заттанған сын
есімдердің етістіктерге тіркесуі ... ... ... ... ... қалжырады); ә) шығыс жалғаулы есімшелер мен етістіктердің
тіркесі арқылы ... ... ... жасы ... ... ... жылап жіберді). Егер осы екі жолмен жасалған сөз
тіркестерін өзара салыстырып ... ... ... ... жасалған сөз
тіркестері әлдеқайда бұрын ... ... ... ... Қашғари
еңбектерінде себептік мағынаны білдіретін сөз ... ... ... ... ... ... ... жалпы
есімдер мен заттанған сын есімдер (тон кир-дән тоғырылды – Киім ... ... қыс ... – Ол ... ... қолданылса,
екіншіден, көр-ме-ген-дік, бол-ған-дық тәрізді туынды сөздер ... ... ... жасалады, үшіншіден, күрделі сөз тіркестері
әдетте дара сөз тіркестерінің негізінде қалыптасалы;
3) ... ... ... ... ... ... уақыттардан
қалған, ертерек кездерден сақталған, т.б.);
4) затты жартылай қамту мағынасы (сорпадан ішу, еттен жеу, қолынан
ұстау, ... ... ... ... материалын білдіру мағынасы (кірпіштен
салынған, матадан тоқылған, қорғасыннан құйылған, т.б.);
6) алынар білімнің шығар жерін, көзін білдіру ... ... ... ... алу, ... ... сөз тіркестерінің қолданылу шеңберінің кеңеюіне
бағыныңқы сыңарлар мен басыңқы ... ... ... дамып, жетілуі
ғана емес, сонымен бірге күрделенген сөз тіркестері құрамдарынан сөздердің
түсіп қалып ықшамдала қолданылуы да әсер ... ... Жас ... ... – жас ... білетін, құлынынан бастап өсірген –құлынынан өсірген,
сәби уақытынан бастап тәрбиеленген – сәбиінен тәрбиеленген, т.б.
Өзге септік жалғаулы сөз тіркестері ... ... ... ... сөз
тіркестерінің дамып жетілуіне де орыс тілі белгілі дәрежеде әсер еткен.
Мысалы: шын жүректен құттықтау, коллектив ... ... ... ... т.б [14, ... септік тұлғасындағы ... ... ... ... ... ... – екеуінің де іс-әрекет, қимылға
қатыстылығы. Бірі - іс-қимылдың ... ... ... ... оның ... ... ... көрсетсе, енді бірі іс-әрекеттің қай
жерде, қашан, қалай болғандығын көрсетеді.
Толықтауыш пен пысықтауышты ... ... бұл ... ... ... мәні, семантикасы негізге алынады. Шығыс септік
жалғауларының ... ...... ... шығар көзін, іс-
әрекеттің таралған, ажыраған нысанын білдіреді. Шығыс жалғауының осы ... ... ... ескі ... ... ... жүйесі болып
табылады. Қазіргі кезде тілімізде шығыс ... ... ... –дан, -ден,
-тан, -тен, -нан, -нен қосымшалары қолданылып жүр.
Қазіргі ... тіл ... ... ... мынадай мағыналары
белгілі:
1. Орынды, мекенді, маңайды көрсетеді. Самолеттен түскен Дәулет ... ... ... ... тани ... қала ... ... Заттың неден істелгенін, тегін көрсетеді. Түлеген бұғының терісінен
істелген ішікті жамылып, пеш жағындағы ағаш ... ... шал ... ... ... ... ... Қызын қабағынан танитын анасы
оның ойын білген жоқ. (Ғ.М.).
4. Бөлшектелетін ... ... Бір ... бір қазық шығара
алмайды. (Ғ.Мұст.). Сауын сиырдың жүзден ... бесі асыл ... ... ... ... ... Жай-күйді білдіреді. Қарт науқасынан айықты (Ғ.С.). Тап осы ... ... бір бас ... ... әңгіме естідім. Осы дерттен
жасылса, Арыстанды бір жығып алғандай болар ... - ... ... ... ... ... ... барысын көрсетеді. Сақай ал деп озғаннан озуда.
7. ... ... ... көрсетеді. Ахмет жасынан ұсталықпен кеткен
адам (Ғ.Мұст.). Мен сағатыма қарадым – үштен бес минут ... екен ... ... ... көрсетеді. Дәулет үндеместен жүгіре берді (С.М.).
9. Істің тездігін көрсетеді. Дулат Абайға салғаннан ... ... ... ... ... көрсетеді. Осы қыста қой өлтірмей аман
шығарып, қозыны жүз қойға жүз он бестен беріспек (М.Ә.).
11. ... ... ... Не ... Айтқанынан қайтпайтын
Жақып ұсынысын қайтып алды (Ғ.М.).
12. Салыстыру мәнін білдіреді. Өлімнен ұят күшті (Мақал).
13. Істің ... ... Ол тым ... ... ... ... Істің, заттың істелу тәртібін білдіреді. Үштен, төрттен, бес-
алтыдан шоғырланған ел кісілері, қала халқы (М.Ә.).
15. Әдетті, ... ... ... ... ... барды
қанағат қылу,жоқты іздемеу – ой мешеулігі (Ғ.М.).
16. Қимыл нысанын білдіреді. Қарын ... ... ... таң ата ... түлкі дәл үстінен түспесе қаша да қоймайды (М.Ә.).
17. Адамның қабілетін білдіреді. Олардың жұмыс істеуге ... ... ... ... қолдарынан келеді (Ә.Ә.).
Шығыс септік тұлғасында берілген сөздердің ... да ... ... келмеген. Мұндағы жанама толықтауыштардың ... ... ... ... тудырады. Алайда 1—мысалдағы
«самолеттен» сөзіне ... ... ... қоя ... Бұл жерде мекендік
мәнді білдіретін зат есімдер мен ... ... зат ... ... ажыратып алу керек. Мекендік мәндегі көк (көктен түсу), үй
(тұратын мекен-жай мәнінде), жер (жерден ... ... ... ... зат ... мен ... үстеулер қайдан деген сұраққа жауап беріп,
сөйлемде мекен пысықтауыштың қызметін атқарып тұрады. Ал ... ... ... ... ... зат ... ... сұрағына жауап беріп, жанама
толықтауыш болады. Себебі, бұл сөздердің мекендік ... ... ... мәні
басым. Сол себепті аттан – қайдан? түсті, арбадан – ... ... ... ... деп айта ... ... сондай-ақ, шығыс септікті толықтауыштық қатынаста
келген етістікті сөз тіркестерінің ішкі ... ... ... ... ... ... жасалған тегін көрсетеді – бетоннан жасалған – S/6+V т.б.
2. ... ... ... ...... түскен -S/6+V т.б.
3. Заттың, адамның белгісін көрсетеді – ... ... - S//6+V ... ... бүтінді көрсетеді – жүзден жиырма бес ... ... ...... ... - ... ... Салыстырылатын затты көрсетеді –ойынан ісі ... ... /6+Adj ... ... ... білдіреді – қолынан келеді - S/тәуІІІ/6+V т.б.
Шығыс ... ... ішкі ... ... ... ... алмаймыз. Бір модель бір ғана емес, бірнеше мәнді білдіре алады. Осыған
байланысты ... ... ... да ішкі ... ажыратыла
түседі. [15, 66-68]
Шығыс жалғауының толықтауыш болмайтын жеріне ... ... ... керек. Кейін келген бала ұялғаннан үйден шыға жөнеліпті (Ертегі).
Мұндағы –нан шығыс жалғау. ... ... ... ... ... ... Өйткені, қалай? неліктен? деген сұрауларға жауап ... ... Ол ... ... ... ... Бұл ... –ден шығыс
жалғау ... ... тек ... ... ... ... ... аз-аздан ішті.
«Аз-азданның» сұрауы – қалай? қаншадан? [8, 120-121].
Қимыл процесінің заттық арнасы ... ... ... ... бастауыштармен де мағыналық қатынаста болады. Мысалы:
Ол қолымнан тартты. ... ... ... ... ... ... Бұл ... газеттен оқыдым.
Шығыс септікті жанама толықтауышты, көбінесе, меңгеретіндер қорқу,
үрку, қаймығу, ... ... ... ... ... ... ... мәнге байланысты қолданылатын айығу, арылу, тазару
тәрізді етістіктер және алу, шығу, ... ... ... ... ... бір ... айтылған есімдер ғана, көбінесе, шығыс септікте
тұрып жанама толықтауыш болады. Кейде ... сөз ... ... кем, ... ... ... сын есімдер де жұмсалады. Меңгеруші
етістіктер (баяндауыш қызметіндегі) салт та, сабақты да ... ... ... баяндауыш қызметінде жұмсалса, шығыс септікті жанама
толықтауышқа қоса тура ... ... да ... ... ... ... ... пен шығыс септіктерін қатар меңгереді. Әр қилы мағыналық
мәнерлер туғызады. Жанама толықтауыштың басқа түрлеріне ... ... аясы да ... ... Жабай өзінің білместігінен ұялыңқырап
қалды... Кеуіп қалғандықтан жаңа бүріліп келе ... жара ... ... ... ... ... ... жымқырып, жалай жұтынып қояды.
(Ғ.Мүсірепов).
Іс-қимылдың шығар арнасы болған объектіні ... Бар ... оқ ... бізді жау атып жатыр(Ғ.Мүсірепов). Он шақты тал қысқа
шаш маңдайынан төмен түсіп, ... ... оны да ... емес
(Т.Әлімқұлов). Сабадан қымыз құйдырып, ортасына қойдырып (Абай).
Іс-қимылдың өзгеруінің ... ... ... демесе де,
жолдасымның осы қарасынан жүрегім лоқсып қалғандай болды (Ғ.М.). Европада
және дүниее жүзілік ... өз ... ... көз ... ... ... ... правосын өршелен талап етуінен көрінеді (газеттен).
Шығыс септікті жанама ... ... істі ... ... де білдіруі мүмкін. Бірақ ондай субъект грамматикалық тұлғаның
ықпалымен жанама объект болып ұғынылады. Үлкен ... ... ... ... алып ... ... Бұл ... құрамындағы ұстаз қолынан тіркесі
жанама толықтауыш ... ... ... ... ... де ... жанама толықтауыш іс-әрекеттің тірелген, тура келген объектісін
білдіреді. Сол ұрыста ол қолынан ауыр ... ... тура ... ... ... ... ... бөлініп, ажырап шыққандығын білдіреді. Олардың бұтақтарынан, ... ... алма мен ... өрік пен әнжірдің, шие мен
шабдалдың неше сорттарын кездестіресің (С.М.). Ендеше, осы ... ... жыр ... ... Қызығатының бар ма? – деді ... ... ... ... ... бері осы ... ... үстіне келіп
сәлем берісіп, түстік астан, күндізгі шайдан ішісті (М.Ә.).
Егер жанама ... ... ... зат ... ... ... олар сол зат түгелдей емес, белгілі бір ғана бөлігі ... ... ... сөйлемдегі (түстік) астан, (күндізгі) ... ... ... ... ... заттың аумақ-көлемін айқындау керек
болса, онда сөз табыс септікте (көбіне ... ... ... ол бір ... ішті, немесе бір табақ ас ішті түрінде ... еді. ... ... айқындау қажет емес реттерде шығыс септікті жанама толықтауыштар
қолданылып процеске ... бар ... қана ... ... осы ... ... ... құрамында мынадай ерекшелік
кездеседі: егер сөйлемде жанама толықтауыштың басқа тобы жұмсалса, керегіне
қарай ... ... тағы да тура ... айтылуы мүмкін. Олардың
бұтақтарынан, не салбыраған мәуелерден алма мен алмұрттың ... ... ... Ал ... ... ... ... ... зат атауларынан жасалған болса, онда сөйлем ішінде тура толықтауыш
қолданылуының мағыналақ тұрғыдан ешбір қажеттігі ... ... ... ... ... ... шай ... деп сөйлеу норма да емес, ... ой ... ... ешбір қажеттігі жоқ деп қаралады.
Шығыс септік жалғауын ... ... ... болатындар көлем-
кеңістік, мезгілдік мән бере алмайтын зат есімдер, есімдіктер, т.б. Шығыс
септік жалғауын қабылдайтын сөздер көп, ... ... ... топқа жататын
ондай сөздер сөйлемнің басқа мүшелері ... ... 4. ... септік жалғаулы жанама толықтауыштар
Көмектес септік жалғаулы сөздердің де ... ... ... ... орын-мекендік, мезгілдік, қимыл-процестік, мәні жоқ
зат есімдер, немесе ... ... сөз ... болады. Мұндай сөздерді
меңгеретін шабу, кесу, ору т.б. құралмен орындалатын іс-әрекетті білдіретін
етістіктер және танысу, ... ... т.б. ... ... ... білдіретін етістіктер болып келеді. Сондықтан, ... мәні оны ... ... ... ... ... болады.
Көмектес септікті жанама толықтауыштар:
1. Іс-әрекеттің орындалу құралын немесе соған ... ... Атты ... ... ... айда. Абайды далаға алып шығып,
жаңа ... ... ... ... (Әуезов).
2. Іс-әрекетке іс иесінің баса субъектімен ортақтас болғанын
білдіреді. Раушан ... ... ... ... Заттың бірөңкей заттардан ерекше белгісін де білдіруі мүмкін. Жақсы
ісімен жақсы (Әуезов). Азығымен жер мүсінді, еңбегімен ер мүсінді.
Көмектес септікті сөздер ... ... ... ... ... ... ... -пен) тұлғалы сөз тіркестерінің моделі тек қазақ ... ... ... ... синтаксистік құрылыс қимыл-әрекеттің құралын,
іске асу тәсілін және бірлескен әрекетті білдіреді.
Қазақ тіліндегі көмектес ... ... ... мағынасы, сол
тәрізді өзге түркі тілдеріндегі біле шылауының ... ... ... ... септіктің –н (-ын, -ін, -ун, -үн) тұлғасы
арқылы ... ... бір ... ... ... ескерткіштер тілінде
бірлестік мағына мен қимыл-әрекетке қатыстық мағына жоғарыда көрсетілген
құралдық септіктің жалғауларынан тыс бірле шылауы ... да ... ... –н ... арқылы қалыптасқан сөз тіркестері Орхон-
Енисей ескерткіштер тілінде кеңінен ... ... ... ... ... ... 1) ... құралын (Бір
еріг оқ-ун урты – Ол бір ... ... ... ; 2) ... ... ... ... өткен орнын (Ол йол-ын йорысар ұнч тідім –
Егер сол жолмен жүрсе, - дедім мен); 3) ... іске ... ... ... тағлада оғуз келті – Жүк тиелген көлікпен оғыздар
Тоғлаға ... 4) ... ... ... білдіреді, бірақ мұнда
бір ескеретін жәйт, ... ... ... ... ... ... ... ескерткіштер тілінен кейінгі мұраларда құралдық септіктің
-н (-ын, -ін, -ун, -үн) аффиксі арқылы құралған сөз ... ... ... ... ... ... меңгеріле байланысқан
сөз тіркестері қызметін өтеуден айрылады. Өйткені, ... ... ... өзі ... ... ... ... бөлінбейтін тұтастыққа
айналып, үстеу қатарына көшеді де, сөз бен ... ... ... ... ... қызметінен айрылады. Мұндай процесті қазіргі қазақ
тіліндегі үстеулер құрамынан кездесетін ... ... ... ... ... ... ... мезгіл-ін-де, ай-ын-да, т.б.)
Құралдық септік арқылы құралған сөз тіркестерінің қолданылу шеңберінің
біртіндеп тарылуы ... ... ... ... ... ... ... нәтижесінде құралдық септікті сөз тіркестері білдіретін
барлық грамматикалық мағыналар бірле шылауы арқылы құралған сөз ... ... ... ... септік жайында белгілі ғалым Э.В.Севортян мынадай пікір
айтады. Құралдық септікті жеке ... ... ... ... қарау мәселесі
түркі тілдерінде Казем-бектен, тіпті одан әріден бастап қойылып келеді.
Бірақ ... ... ... ... ... ... ... -нен, т.б. тұлғалары арқылы берілетін құралдық септіктен
кейінгі ... ... бас ... деп көрсетеді. Осы келтірілген пікір
–ла, -менен, -нен тұлғаларының бірле шылауларынан тарап, ... ... ... ... даму ... ... ... құралдық септіктің –ын тұлғасы арқылы құралған сөз тіркестерінің
моделі тым әріде, көне дәуірде ... да, ал ... ... ... ... сөз тіркестерінің және қазақ тіліндегі көмектес септіктің
–мен тұлғасы арқылы құрылған сөз ... ... ... ... барысында қалыптасқан.
Тарихи-салыстырмалы зерттеудің қорытындысы ... ... ... шылауы және бірлестік (совместный) септіктің –ла жалғауы
арқылы берілетін ортақтастық (номинативтік) мағына ... ... –да ... арқылы құрылған сөз тіркестері тілдің дамуы
барысында біртіндеп құралдық мағынаны ... ... ... ... –ла жалғауы арөылы құралған сөз тіркестері ортақтастық және
құралдық мағынаны білдіретіндей болып қалыптасады. ... ... ... іске асу ... ... ... да өмірге келіп тұрақталады.
Сонымен, ... ... ... ... ... жалғауы арқылы құралған
сөз тіркестері ертедегі бірле шылаулы сөз ... ... –ын және ... ... –лы ... сөз ... өз бойына шоғырландырған.
Сонымен қазақ тіліндегі көмектес септігінің –мен жалғауы арқылы
құрылған сөз ... ... ... ... –ын тұлғасы негізінде,
бірле шылауы негізінде және бірлестік (совместный) септіктің –да ... ... сөз ... ... ... өз ... ... тіліндегі көмектес септігінің –мен ... ... сөз ... ... ішкі даму ... ... және орыс
тілінің ықпалы негізінде дамып, қолданылу өрісін барынша кеңейтті. Мұндай
ерекшеліктерді мынадан байқауға ... ... ... сөз ... табиғатында құралдық, бірлестік
мағыналарын (балтамен шабу, әкесімен келу) білдіретін болса, кейіннен осы
мағыналардың ... ... іске асу ... ... ... ... қаптау, тақтаймен қоршау); мезгілін (қолға тиісімен
хабарлау); себебін (тапсырмамен ... ... ... ... ... ... ... көмектес жалғаулы сөз тіркестерінің қолданылу ... ... ... ... орыс тілі де ... ықпал етті. Мәселе, күресу
етістігінің Әлимен күресу, Қажымұқанмен күресу тәрізді көмектес ... ... ... ... ... кездесетін болса, ал оның
аштықпен ... ... с ... ішкіліпен күресу (борьба с пьянством),
тентектікпен ... ... с ... тап ... күресу (борьба
с классовыми врагами), қоғамдық тәртіп бұзушылармен ... ... ... ... тәрізді сөз тіркестерін қарауға ұйытқы болуы –
орыс тілінің ықпалына байланысты кейі барып қалыптасқан ... ... бұл ... ... ... ... оның ... жағынан
дамып, жетіліп жаңа реңктерге ие болуымен тікелей байланысты. Мұндай жаңа
мағыналарға күресу етістігі жеке ... ... ... әр ... ... барысында ие болады. Мұндай сөз тіркестерінің қалыптасуына ... ... бар үлгі ... Әлимен күресу әсер еткен бе, ... ... с ... ... с ... ... үлгі әсер еткен бе
деген сұрақ тууы ... ... екі ... де бар бір ... үлгі ... ... тіркестердің қайсысы болмасын орыс тіліндегі
тіркестермен құрамы ... да, ... ... ... да сай келеді.
Орыс тілі синтаксисі нормаларының ... ... ... тіліндегі жаңа
сөз тіркестері жоғарыдағыдай меңгері тұлғасы жағынан өзара сай ... ... ... ... орыс ... меңгеру үлгісін сақтай,
қазақ тіліне еніп, одан әрі ... ... ... өзгерістерге
ұшырап, жаңа мағыналарға ие бола бастайды. Нәтижесінде мұндай етістіктердің
тіркесу қабілеті артып, меңгеріле ... жаңа ... ... ... ... болады. Мысалы: ... ... ... ... ... болсақ, мұнда меңгеріле байланысқан екі
сөз тіркесі бар, біріншісі – сізді құттықтаймыз, ...... Бұл ... екеуі де орыс тілінде кездеседі:
поздравляем вас, поздравляем с ... ... ... ... ... орыс ... қалыптасқан үлгінің негізінде жасалған.
Мұндай модельдің қалыптасуына қазақ тілі әсер ... орыс тілі ... ... ... ... құттықтаймыз, мерекеңізбен құттықтаймыз деген
тіркестер – бұрын ... ... ... Мұндай ұғымдар қазақ тілінде
ағай, қуанышыңыз құтты болсын; апай, қуанышыңыз қайырлы ... ... ... ... ... ... келтірілген сізді
құттықтаймыз, мерекеңізбен құттықтаймыз сөз ... орыс ... ... жағынан да, байланысу формасы жағынан да сай келеді.
Алайда құттықтау ... ... және ... ... сөздермен тіркесу
барысында мағынасын кеңейтіп немесе мағыналық реңк алып, ... ... ... ... ... ... құттықтаймыз, топ ішінде құттықтаймыз).
Сонымен меңгеріле байланысқан жаңа сөз ... ... ... ... жаңа ... жасалуымен, басқа тілдерден сөздердің
енуімен, орыс тіліндегі ... ... ... ... ... дейтін
болсақ, меңгерудің одан әрі дамып, жетіле ... ... ... [14, 34-37].
Көмектес септігіндегі жанама толықтауыштар, негізінде, мынандай
мағыналарда ... ... және ... ол да ... ... ... түскен көрінеді.(Ә.Әбішев)
Әрбір Одақтас республиканың шет мемлекеттермен ... ... ... келісімдер жасасып, дипломатиялық және консульдық өкілдер
алысуға правасы бар. Раушан Мәрияммен сүйісіп ... ... ... ... жеммен айда.(Мақал)
Ағашты балтамен кестім. Бәріміз де атып тұрып, көзді жұдырықпен уқалай
бастадық. (Ғ.Мүсірепов).
3. Материалдық, заттық:
Үйдің қабырғасын балшықпен сыладым. ... ... шуда ... ... таза ... сүрттім. Беті-қолымды сабынмен жудым.
Сәуірде неше түрлі жауар нөсер,
Нөсердің қуатымен жер шөбі өсер.
(Ы.Алтынсарин)
4. Істің, заттың ... ... ... ... соңындағы
«Ақиіс» деген қолын оқып ... ... ... ... ... де, ... ... ысыра салды (Ғ.С. «Жанар тау»). Қонақ
балаға ас ... ... ... ... (Ә.Ә. «Тас
түлектер»). Ешкім ұйқы көрген жоқ. Жаңбыр түнімен ... ... ... ... ... ... көрсетеді. Мысалы: Ие, қалқам,
бұғыны топ-тобымен атамыз (С.Омаров «Жас аңшы»). Далада әр жерде
жаяу арбашылар жаққан ... ... ... ... Жолдағы адамдар
лек-легімен бұрылып келіп, түсіп жатыр (Б.Г. «Бағынбағандар»).
6. Жүрістің жолын көрсетеді. Мысалы: Бақша ... ... ... ... Екі шал да жаңа ... ... ... бұлақ бойын жағалап, төбе-төбемен ырғай ... ... ... ... еді (Ғ.С. ... ... Істің себебін көрсетеді. Мысалы: Жақсы кісі біреудің жамандауымен
жаман болмайды.
8. Заттың бос еместігін көрсетеді. Мысалы: Қап ұнымен тұр.
9. ... ... ... ... Ол ат ... ... ... Қимылдың сынын білдіреді. Мысалы: Жақып байыппен қарап келеді
(Ғ.Мұст., «Миллионер»). Үзілмей, қатаймай, бір ... ... ... ... ... жел ... ... (М.Ә. «Абай»).
11. Іске, қимылға қарсылықты ... ... Жат ... дәл ... ... ... ой бұл топтағы кәрі-жастың
ешқайсысында болған жоқ (М.Ә. «Абай»). Осы бір ... бір ... ... өзщ ... ... күнәйі сұмдықтар аз ба?
(сонда). Ол Гүлнәр туралы ойламаймын-ақ деп ... ... жоқ (С.М. ... ... ... ... танымайтын еді (С.М. «Ботагөз»).
Көмектес жалғауының толықтауыш болмайтын түріне мысал: Оқуға ертемен
барамыз. Мұнда ертемен сөзінің сұрауы – ... Олар су ... ... сөзінің сұрауы – қалай? Соңынан шылыау келген септік жалғаулы
сөздер де ... ... бола ... ... ... ... ... гөрі бір ермек, бір дос тапты (М.Ә.). Міне, одан бері де жыл
жарымға таянып қалды (Ғ.М.). Алтыннан гөрі ... ... ... ... ... өмірі жоқ. Сөйлемес(тен) бұрын ойлап ал. Бұл екеуі ... ... ... ... ... Бір айдан бері мені бастап алып жүрген – аға ... ... ... ... (Ә.Ә.). Қапсағай қара бұлттың арасынан, Ақ
бұлт түсіп келді жерге таман (Н.Б.).
Көмектес септігіндегі жанама ... ... ... ... мағыналарда қолданылады да, күй-қалыпты білдіретін
етістіктерге ... ... ... А.Айғабылов,
О.Күлкенова). Көмектес жалғауында тұрып, ... ... ... ... – зат ... мен ... ... жүретін есімдіктер.
Олардың нысандық мағынасы әр түрлі болады. Оның себебі, ... ... ... нені ... ... ... оларды керек ететін етістіктерден мағыналарының әр қилы болуымен
байланысты. Бұл – ... ... ... ... зат ... ... ... етістік, сан есім, сын
есім, үстеу, одағай сөзден де жасалады. Бірақ ... ... ол ... ... ... ... ... жанама толықтауыш пен сын-қимыл
пысықтауыштың арасында жақындық бар. Бірі немен, екіншісі ... ... ... ... ... сөздерінің түбіріне назар аударатын болсақ,
неменсұрағына ... ... сөз ... не ... (құрал мәнінде)
жүзеге асатынын, ал қалай сұрағына жауап беретін сөз ... ... ... ... фигураларды сызғышпен сызған дұрыс. Олар ауылға машинамен
келді.
Бұл мысалдардағы көмектес септіктегі сөздерге немен және қалай деген
сұрақтар қоюға болады. Ендеше қай ... ... ... заттың тегін ескере
отырып, оның ... ... ... ... ... ... ... «машинамен» сөздері бұл сөйлемдерге заттық ... ... ... Бұл сөздерге жалпылық тән десек болады. Егер «Ол ауылға
келгенше ойланумен болды» дейтін болсақ, бұл жердегі «ойланумен» сөзі ... ... ... ... оның ... ... асқанын бейнелеп тұрар
еді. Ол бір жағынан, «ойлану» етістігінің сын-қимыл ... ... ... ... Қайнаған қазандай бұрқылдап, асып төгілуге талай жақындап барып,
күшпен қайтып тұрады. 2. Әйтілес аппақ, ақ ... ... қарт ... ... ... ... тарап отыр еді (Ғ.М.). 3. Қасен өзінің
бір-екі жігітімен және басқа аңды сүйетін төрт бес-құрбысымен соңғы уақытқа
шейін ат жаратып ... 4. ... көп ... ... тарта
бастағаннан бері Аққасқа бойына тіс тигенше, онша өлерменденбеуші еді. 5.
Інісі ... ...... он ... ... жас ... кешіріп еді
(Мұхтар Әуезов). 6. Үйге жеткенше ақыл айтумен болды. 7. Оның ... ... 8. ... ... ... ... 9. ... келіссе де,
екіншісімен келісе алмады. 10. Қонақтар азанмен келген еді.
Бірінші мысалдағы «күшпен» сөзі ... ... ... ... немен? емес, қалай? деген сұраққа жауап беріп, амал ... тұр. ... ... не анықтауыш болып келуін басыңқы ... ... тұр. ... ... ... ... ... өзінің алдында
қалай? сауалына жауап беретін сөзді ... етіп тұр. ... ... ... ... өзі ... етістік болып табылады. «Күш» деген
зат есімнің өзі де – абстракт ұғым. Ол тек ... ... ... ... ... сөзі бүтіннің бір бөлшегін бейнелеу арқылы құрал
мәнінде жұмсалып отыр, сөйтіп жанама толықтауыш ... ... ... көмектес септік жанама тұлғасындағы сөздер кіммен? деген сауалға
жауап беру арқылы бірлестік мәнінде ... Бұл ... ... ... ... ... тұрғанын аңғару қиын емес. 4-сөйлемдегі «қасқырмен»
көмектес септік тұлғасындағы сөз немен? сауалына жауап ... ... ... ... ... тұр. ... көмектес септікті
сөздің мағынасы ерекше деуге болады, ... бұл ... ... ... ... ... білдіріп тұр. Осы сияқты мысалдарды ... ... және ... ... мамандық, кәсіпке қатысты
етістіктермен меңгеріле байланысып келеді. Мысалы: ... ... ... әуестенеді; спортпен шұғылданады; т.б. Мына сөйлемдердегі
көмектес тұлғасындағы сөздер ... ... ... ... ... тақымы сәл күдікпен сескеніп ... ... ... боз ат елең етіп алдына үңіле қарап, арқасының сенімді қозғалысымен
иесіне күш береді.
Бұл күй неғылса да ... ... ... біту ... ... ... ... сөздердің бірі зат есімнен, ... ... ... ... салт ... қимыл-сынды бейнелейтін
етістік болып табылады, осыған байланысты оның алдында келетін сөздер ... ... ... ... ... ... етіледі. Ал «түсуімен»
сөзіне әрі немен? әрі қалай? деген сұрақ қоюға болады. Дегенмен бұл жердегі
«біреуінің астына түсумен» ... өзі ... ... ... ... арқылы бейнлеп тұр, сондықтан ол бұл сөйлемде қимыл-сын
пысықтауышқа жақын. Бұл ... ... ... ... ... ... жанама толықтауыш болар еді. Мұнда көмектес септікті етістікті
тіркестер Етістік+Етістік моделі ... ... ... келтірілген
сөйлемдердегі көмектес септікті етістікті сөз ... де осы ... ... бұл ... сөз ... ... толықтауыштық қатынас
негіз болған. Көмектес септікті сөз үйірлі баяндауыш құрасында келіп,
қайтумен болды? ... ... ... ... ... тұр. ... жанама толықтауыш қызметінде келген сөздер Есімдік+Етістік
моделі бойынша жасалған. Қимылдың заттық ... ... ... ... ... тұр. Бұл ... көбінесе, сөйлеу тілімізде жиі
қолданылады. Келесі мысал Сан ... ... ... ... ... ... және оның ... ұшырайтын нысанды ретіне қарай
бөлшектеп көрсетіп тұр. ... ... ... ... сөз үстеу
сөзден жасалғандықтан, мезгіл пысықтауыш қызметінде ... ... ... ... ... Одағай+ Етістік моделі бойынша да
жасалады, бірақ олар тілімізде өте аз ... ... ... сын ... ... сан ... де ... еңбектерде көмектес септікті жанама толықтауыштарды көбінесе
шабу, кесу, сөйлесу тәрізді ... ... ... ... ... ... байланысты айтылатын етістіктер меңгеретіні айтылады.
Көмектес септік жалғауын қабылдап, жанама толықтауыш қызметін атқаратын
сөздер де ... ... ... ... мәні жоқ ... немесе солардың мағынасына ие болған ... [13, 82-85]. ... ... тұлғасында болуы меңгеруші ... ... ... соның лексика-грамматикалық мәнінің салдары. Егер
шапты деген етістікті сөйлем баяндауышы ... ... ... ... мәнәнен туатын бірінші сұрақ нені? Одан соң сол мәнді жіктей түсу
үшін қойылатын екінші заңды сұрақ ...... ... ... ... ... көмектес септік тұлғасында келген, бір ғана ... ... ... ... ... мәні мен ... әр
түрлі болып та келеді. Сондықтан да көмектес ... ... ... ... ... білу ... істелу құралын, немесе істі істеу үшін жұмсалған объектіні
білдіреді: Жалғыз-ақ алғаш ... ... ... ... ... бір қартаң қатын күн батарда Абайды далаға алып ... жаңа ... ... ... (М.Ә.). Пакистандықтар үнділердің шептерін
минометтермен және пулеметтермен атқылаған (газеттен).
Істі ... ... ... ... ... ... ... шүйіркелесе кетті (С.М.). Ақындық шабыт кейде осы адырмен ... ... ... ... септікті толықтауыштардыі кейбірі
заттыі басқа бір өңкей заттардан айырықша белгісін де білдіруі ... ... ... (мәтел). Азығымен жер мүсінді, еңбегімен ер ... ... ... ... ... осы ... ... ескертілгендей, көмектес септікті сөздер ... ... бір ...... мүшелер қызметінде де жұмсалады. Қолданылу
сферасы мен жиілігін еске алсақ, сірә ... түрі мол ... да ... Жалпы
көмектес септікті сөздер (тіпті ... ... ... ... де) үстеулік мән беруге әлдеқайда бейім, ыңғайлы
сезіледі. Мысалға ... ... мына ... ... ... далаға
алып шығып, жаңа сойған қойдың өкпесімен қақты (М.Ә.). Осындағы өкпесімен
деген ... ... ... қалай? деп те сұрақ қоюға болар еді.
Дегенмен, көмектес септікті сөздердің бұл ... ... ... ... ... дәлел – олардың сөйлем ... ... ... ... де ... заттық, объектілік мәнінен
түгел айрылмауы. Зат есімдер тобына жататын, бірақ конкретті затты ... ... ... ... не контекс ішінде сол мағынада
қолданылған сөздер көмектес септікте жұмсалғанмен, ... ... ... ретінде ұғынылмайды, мысалы: Жаңа күн өзінің жаңа жорасын, жаңа
тілегін жас көңілмен айтады. Шүкіман кішкене әзіл ... тағы да ... ... ... ... ... ажуа қып ... Жастар
үріккендей боп түйілген қабақпен, шошынған жүзбен қарасады (М.Ә.).Осы
сөйлемдердегі жас көңілмен, ... ... ... ... ... ... ... әсте келмейді. Бұл реттерде тек қана қалай? деген сұрақ
қойылады, сөйлем мағынасы осы ... ... ... Сөйтіп, баяндауыш
қызметіндегі етістіктің ықпалымен мұндай сөздер көмектес септікте үстеулік
жаңа мән алады. Бұлар, әрине, жанама толықтауыш ... ... деп ... ... айтылғандардан басқа, сөйлем ішінде етістіктермен септеулік
шылаулардың кей түрімен байланысқан заттық ұғымдағы сөздер де тура ... ... ... Бұл ... ... ... – Сіз үшін оралдым, - деп насыбайын бір атты (Мұстафин). Жеңіс
туралы сұрастыра берсеңіз, көптеген жәйттерді естисіз, бәрі де ... ... ... ... баяндауыш салт етістіктен болғандықтан сен үшін
жанама толықтауыш болады да, соңғысында етістік ... ... ... тура ... ... айтылғандардан басқа, туралы, жайында, жөнінде демеулерінің
негізгі сөздермен тіркесі де ... ... ... ... ... ... сұрастыра берсеңіз, көптеген жәйттерді естисіз, бәрі
де мақтау, ел ризалығы (газеттен). Мен сіздерге тек өз ... ... ақыл ... ... ... ... мен осы демеулердің
тіркесі сөйлемде айтылған ... ... ... ... [11, 71-72].
Барыс, шығыс, көмектес және жатыс жалғауларда айтылатын ... әр ... ... ... олар ... пысықтауыш, кейде
баяндауыш қызметінде де жұмсалады [12, 170-172].
Қорытынды
Зерттеу жұмысымызды ... ... ... ... ... ... ... оның іргесін әрі қарай кеңіте
беруге діңгек болатын тұрлаусыз мүше, алдымен, толықтауыш. Ол өзі ... ... ... ... табыс, шығыс, барыс, көмектес, кейде
жатыс жалғаулардың бірінде жұмсалады.
Жанама толықтауыштар өзін меңгеретін ... ... ... ... Бұл да ... ... (мүшенің) лексика-
грамматикалық сипатына байланысты болады.
Жанама толықтауыштардың ... ... ... ... ... ... ... келеді.
Зат есімдер немесе заттанып ... ... ... сөздер барыс, жатыс, шығыс, көмектес септіктерінде тұрып, салт
және сабақты етістіктерге меңгеріліп, жанама толықтауыш ... ... ... ... ішінде тура толықтауыш пен жанама
толықтауыш қатар ... тура ... ... айтса, сөйлемнің
мағыналық құрылымына елеулі ... ... де, ал ... ... аса бір ... ... бола ... толықтауыштардың жеке сөзге не бірнеше сөзге бағынуына қарай,
олардың меңгерілуін екіге бөлуге ... а) дара ... ә) ... ... ... көбінесе етістікке, етістікті сөз тіркесіне
қатысты болатындықтан, ал етістіктердің сөйлемдегі басты қызметі ... ... ... баяндауышты толықтайды.
Жанама толықтауыштар етістік-баяндауыштың әсеріне тікелей емес, жанама
ғана ұшырайды.
Жанама толықтауыш қызметінде жұмсалатын сөздер – зат ... ... ... жұмсалатын есімдіктер.
Барыс септікті жанама толықтауыштың мәні оны меңгеретін ... ... ... сөздердің мәнімен ұласып, астасып жатады.
Жанама толықтауыштар етістік-баяндауыштың әсеріне тікелей емес, жанама
ғана ұшырайды.
Пайдаланылған ... ... ... Т., Сағындықұлы Б. Синтаксис мәселелері. Алматы: Қазақ
университеті, 2008.
2. Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. ... Ана ... ... ... Қ. ... тіл білімі жөніндегі зерттеулер. Алматы, 1966.
4. Сауранбаев Н. Қазақ тілі. Алматы: Мектеп, 1953.
5. Қазақ грамматикасы. Фонетика, ... ... ... ... ... Ғ. Қазақ тілі. Лексика, фонетика және морфология мен
синтаксис. Алматы, 1960.
7. Жұбанов Қ. ... тілі ... ... ... ... ... ... С. Қазақ әдеби тілі синтаксисінің қысқаша курсы. Алматы:
Санат, 1994.
9. Балақаев М., Сайрамбаев Т. Қазіргі қазақ тілі. ... ... ... Ш.К. ... тілі ... ... ... Қазіргі қазақ тілінің грамматикасы. 2-том (синтаксис). Алматы:
Ғылым, 1967.
12. Балақаев М. Қазіргі қазақ тілі. Алматы: Ана ... ... ... Г. ... ... ... ... // Қазақ тілі
мен әдебиеті журналы, № 1, ... ... А. ... ... етістікті сөз тіркестері. Алматы:
Мектеп, 1992.
15. Бакубаева Г. Шығыс септікті жанама толықтауыштар // Қазақ тілі мен
әдебиеті журналы, № 6, 2007.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 59 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 2 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
АҚШ-тың ішкі жағдайы және “жаңа бағыт”36 бет
Егемен Қазақстанның саяси проблемалары3 бет
Интернетке тәуелділіктің психологиялық-педагогикалық негіздері7 бет
Коммерциялық банк қызметіндегі аудиттің рөлі47 бет
Компьютерлік технологияның педагогикалық мүмкіндіктері20 бет
Отаншылдық мұраты – жасампаздық6 бет
Қазақстан Республикасы саяси жүйесіндегі өзгерістер40 бет
Әбіш Кекілбаев, жазушы, Парламент Сенатының депутаты, қоғам және мемлекет қайраткері: егемендік декларациясын қабылдау оңайға түскен жоқ35 бет
Алгебралық теңдеулердің шешудің жанама әдісі7 бет
Бір ретті жаңама өлшемдер нәтижелерін өңдеу27 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь