Бастауыш сыныптарда үндестік заңдылығын үйретудің жолдары

МАЗМҰНЫ:

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 4

І тарау. Бастауыш сыныптарда үндестік заңдылығын оқытудың ғылыми негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
6
1.1. Тілді оқыту мәселесінің зерттелуіне шолу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1.2. Үндестік заңдылығын оқытудың лингвистикалық негіздері ... ... ... 12
1.3. Үндестік заңдылығын оқытудың психологиялық және педагогикалық негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
17

ІІ тарау. Бастауыш сыныптарда үндестік заңдылығын дамытудың әдістемесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 25
2.1 Бастауыш сынып оқушыларына үндестік заңдылығын дамытудың әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 25
2.2 Бастауыш сынып оқушыларына үндестік заңдылығын оқыту барысында жүргізілетін жаттығулар жүйесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 28
2.3 Үндестік заңдылығын ойындар арқылы игерту ... ... ... ... ... ... ... ... . 44
2.4 Үндестік заңдылығын меңгерту әдістемесін эксперимент жүзінде дәлелдеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
52

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
58
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 59
КІРІСПЕ

Зерттеу жұмысының өзектілігі. Қазіргі кезде қазақ тілі мамандарын, тілші ғалымдарды, мектеп мұғалімдерін, сол сияқты жалпы зиялы қауымды ойландырып отырған өткір мәселелердің бірі – ауызша сөйлеу мәдениеті, оның деңгейі, қазақ тілінің сөйлеу нормаларын бірыңғайландыру. Соңғы кезде қазақ тілінің ауызекі сөйлеуде қарадүрсіндене бастауы, радио, теледидардан айтылатын сөздің сәні кете бастағаны, әсіресе кейінгі жас буынның тіліміздің ғасырлар бойы қалыптасқан сөйлеу мәнерінен тыс қалып бара жатқаны туралы аз айтылып жүрген жоқ. Байырғы сөздердің өзін жат тілдер ықпалымен айту да үйреншікті құбылысқа айнала бастады.
Мәселе жылдар бойына қазақ тілі оқулықтары мен әдістемесінде сөйлеу мәдениетінің негізі әрі тілдің тілден айырмашылық, ерекшеліктерін білдіретін бірден-бір құрылым – фонетикалық құрылымға, Ахмет Байтұрсынұлы айтқандай «тілдің басты законы» болып табылатын дыбыстық заңдылықтарға жете көңіл бөлінбей келгендігінен туындап отыр. Дұрысжаз деген талап бар да, дұрыс сөйле деген талап болмай келгендігі баршамызға белгілі. Кез-келген тіл әдістемесінде тіл үйретудің бастапқы кезеңінде ауызша сөйлеу дағдыларын қалыптастыруға ерекше көңіл бөлінеді. Бұл, әсіресе, мектепке дейінгі мекемелердегі тіл үйретуге, бастауыш, орта мектептердегі тіл әдістемесіне ерекше қажет. Тілдегі сөйлеу нормалары сол тілдің басты фонетикалық заңдылығынан туындайтынын ескерсек, қазақ тілінің басты заңы үндесім (сингармонизм) тілді оқыту әдістемесінде негізгі тірек болуы керек. Бұл туралы кезінде А.Байтұрсынұлы, Х.Досмұхамедовтер айтып, өзге тілдің әсері мен ықпалынан тек тіліміздің ата заңын сақтау арқылы ғана аман қалуға болады деген болатын. Қазір де тілші ғалымдар – Р.Сыздықова, С.Мырзабеков, Ж.Әбуов, Б.Қалиұлы, басқа да тіл жанашырлары сингармонизмнің тілдегі орнын баса айтып, тілдің табиғи болмысын көрсететін нормаларды тіл теориясы мен әдістемесінің негізі деп тану қажеттілігі туралы айтып жүр.
Бұл тұрғыдан алғанда, бастауыш сыныптарда қазақ тілінің үндестік заңдылығын оқытудың әдістемесін жүйелеп ұсыну бүгінгі күні өзекті мәселелердің бірі болып табылады.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Дипломдық жұмыстың негізгі мақсаты – бастауыш сыныптарда үндестік заңдылығын оқытудың әдістемесін жүйелеп ұсыну. Осы мақсатқа жету жолында төмендегідей міндеттерді шешу көзделді:
- үндестік заңдылығын оқытудың лингвистикалық негіздеріне тоқталып өту;
- үндестік заңдылығын оқытудың психологиялық және педагогикалық негіздеріне шолу жасау;
- бастауыш сынып оқушыларына үндестік заңдылығын үйретудің әдістерін анықтап беру;
- бастауыш сынып оқушыларына үндестік заңдылығын оқыту барысында жүргізілетін жаттығулар жүйесін ұсыну;
- үндестік заңдылығын ойындар арқылы игерту әдістемесіне тоқталу;
- үндестік заңдылығын меңгерту әдістемесін эксперимент жүзінде дәлелдеу.
Зерттеу әдістері. Зерттеу жұмысын жүргізу барысында салыстыру, баяндау, талдау және жинақтау, эксперимент жүргізу әдістері пайдаланылды.
Зерттеу нысаны. Бастауыш сыныпта үндестік заңдылығын оқытудың әдістемесін ұсыну.
Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Құрманова Н.Ж. Сын есімді оқыту барысында тіл дамыту әдістемесі. Ақтөбе, 1999.
2. Байтұрсынов А. Шығармалар. Алматы: Жазушы, 1989.
3. Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. Алматы: Ғылым, 1966.
4. Рахметқызы С. Бастауыш сыныптарда оқушылардың тілін ұстарту. Алматы: Рауан, 1997.
5. Балақаев М. Тіл мәдениеті және мектепте қазақ тілін оқыту. Алматы: Мектеп, 1989.
6. Құлмағамбетова Б. Қазақ тілі сабақтарында тіл дамыту. Алматы, 1989.
7. Кәтембаева Б. Тіл ұстарту жұмыстары бойынша методикалық нұсқаулар. Алматы: Рауан, 1992.
8. Әбілқаев А. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы: Санат, 1995.
9. Тұрдалиева Г.Ж. Бастауыш сыныптарда қазақ тілін оқыту әдістемесі. Астана: Фолиант, 2007.
10. Нұржанова Ж. Қазақ тілін тиімді оқыту жолдары. Алматы, 2001.
11. Құрманбаева Г., Дүйсебаева С. Дарыту, дамыту, интеграция. Алматы, 1998.
12. Қараев Ж.А. Педагогическая технология обучения. Алматы, 1999.
13. Өмірбаева К.О. Оқыту процесіндегі инновациялық ізденістер. Ақтөбе, 2001.
14. Мырзабеков С. Қазіргі қазақ тілінің фонетикасы. Алматы: Зият Пресс, 2006.
15. Қазақ грамматикасы. Фонетика, сөзжасам, морфология, синтаксис. Астана, 2002.
16. Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. Алматы: Ана тілі, 1992.
17. Кеңесбаев І., Мұсабаев Ғ. Қазіргі қазақ тілі. Лексика. Фонетика. А., 1962.
18. Жүнісбек Ә. Қазақ фонетикасы. Алматы: Арыс, 2009.
19. Хусаинов К.Ш. В.В.Радлов и казахский язык. Алма-Ата; Наука, 1981.
20. Досмұхамедұлы Х. Таңдамалы. Алматы: Ана тілі, 1998.
21. Әбуханов Ғ. Қазақ тілі. Алматы: ҚМОПБ, 1960.
22. Аралбаев Ж. Қазақ фонетикасы бойынша этюдтер. Алматы, 1988.
23. Абуов Ж. Перцептивная фонетика. Алматы, 1999.
24. Жүсіпұлы М. Ахмет Байтұрсынов және қазіргі қазақ тілі фонологиясы. Алматы: Ғылым, 1998.
25. Жексенғалиев Б. Қазақ тілінің сингармо-орфоэпиялық нормалары. Орал: Ағартушы, 2005.
26. Ремов Р.С. Психология. Книга І. – М.: Просвещение, Владос, 1994.
27. Выготский Л.С. Педагогическая психология. – М.: Педагогика, 1991.
28. Коростелев В.С. Основы функционального обучения иноязычной лексике. – Воронеж: Издательство Воронежского университета, 1990.
29. Зинченко П.И. Непроизвольное запоминание. – М.: Издательство АН РСФСР, 1961.
30. Ревская Н.Е. Психология и педагогика. – Санкт-Петербург: Альфа, 2001.
31. Бордовская Н.В., Реан А.А. Педагогика. – Санкт-Петербург: Питер, 2000.
32. Бабанский Ю.К., Ильина Т.А., Жантекеева З.У. Педагогика высшей школы. – Алма-Ата: Мектеп, 1989.
33. Вульфов Б.З., Иванов В.Д. Основы педагогики. – М., 2000.
34. Занков Л.В. Избранные педагогические труды. – М.: Педагогика, 1990.
35. Лихачев Б.Т. Педагогика. – М.: Прометей, ЮРАЙТ, 1998.
36. Оразбаева Ф. Тілдік қатынас: теориясы және әдістемесі. – Алматы: Ы.Алтынсарин атындағы Қазақтың білім академиясының Республикалық баспа кабинеті, 2000.
37. Ильин М.С. Основы теории упражнения по иност. языку. - М., 1975.
38. Рахманов И.В. Обучение устной речи на ииостранном языке,- М., 1980.
39. Скалкин В.Л. Основы обучения устной иноязычной речи- М., 1981.
40. Изареиков Д.И Аппарат упражнений в системном описанмн/ Русский язык за рубежом, 1994, №1.
41. Рассудова О.П Употребление видов глаголов в совр.русс. яз. - М . 1982.
42. Пальмер Г. Устный метод обучения иностранным языкам - М., 1960.
43. Кулибина Н.В. Методика лннгвострановедческой работы над художественным текстом.- М, 1987.
44. Настольная книга преподавателя нностранного языка / Маслыко Г. А и др. - Минск, 1986.
        
        Бастауыш сыныптарда үндестік заңдылығын үйретудің жолдары
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
5В010200 мамандығы – «Бастауыш оқыту педагогикасы және әдістемесі»
МАЗМҰНЫ:
|Кіріспе |4 ... ... | ... ... Бастауыш сыныптарда үндестік заңдылығын оқытудың ғылыми | |
|негіздері |6 ... ... | ... ... ... ... зерттелуіне шолу |6 ... | ... ... ... ... лингвистикалық негіздері |12 |
|........... | ... ... ... оқытудың психологиялық және педагогикалық| |
|негіздері |17 ... ... | ... ... Бастауыш сыныптарда үндестік заңдылығын дамытудың |25 ... | ... ... | ... ... ... ... үндестік заңдылығын дамытудың |25 ... | ... ... | ... Бастауыш сынып оқушыларына үндестік заңдылығын оқыту барысында|28 |
|жүргізілетін жаттығулар жүйесі | ... | ... ... заңдылығын ойындар арқылы игерту |44 ... | ... ... ... ... ... эксперимент жүзінде | ... |52 ... ... | |
| | ... |58 ... ... | ... ... |59 ... ... | ... жұмысының өзектілігі. Қазіргі кезде қазақ тілі мамандарын,
тілші ғалымдарды, мектеп мұғалімдерін, сол сияқты ... ... ... ... ... ... бірі – ауызша сөйлеу мәдениеті, ... ... ... ... ... ... Соңғы кезде қазақ
тілінің ауызекі сөйлеуде қарадүрсіндене бастауы, ... ... ... сәні кете бастағаны, әсіресе кейінгі жас буынның
тіліміздің ғасырлар бойы ... ... ... тыс ... бара
жатқаны туралы аз айтылып жүрген жоқ. Байырғы сөздердің өзін жат тілдер
ықпалымен айту да ... ... ... ... жылдар бойына қазақ тілі оқулықтары мен ... ... ... әрі ... ... ... ерекшеліктерін
білдіретін бірден-бір құрылым – фонетикалық ... ... ... ... басты законы» болып табылатын дыбыстық заңдылықтарға жете
көңіл бөлінбей келгендігінен туындап отыр. ... ... ... бар ... ... ... талап болмай келгендігі баршамызға белгілі. Кез-келген
тіл әдістемесінде тіл үйретудің бастапқы кезеңінде ауызша ... ... ... ... бөлінеді. Бұл, әсіресе, мектепке дейінгі
мекемелердегі тіл үйретуге, бастауыш, орта ... тіл ... ... Тілдегі сөйлеу нормалары сол тілдің ... ... ... ... ... ... ... заңы үндесім
(сингармонизм) тілді оқыту әдістемесінде негізгі тірек болуы ... ... ... ... Х.Досмұхамедовтер айтып, өзге тілдің әсері
мен ықпалынан тек ... ата ... ... ... ғана аман ... ... ... Қазір де тілші ғалымдар – Р.Сыздықова, С.Мырзабеков,
Ж.Әбуов, Б.Қалиұлы, басқа да тіл жанашырлары сингармонизмнің ... ... ... ... ... ... ... нормаларды тіл теориясы мен
әдістемесінің негізі деп тану қажеттілігі туралы айтып жүр.
Бұл тұрғыдан ... ... ... ... ... ... оқытудың әдістемесін жүйелеп ұсыну бүгінгі күні ... бірі ... ... мақсаты мен міндеттері. Дипломдық жұмыстың негізгі мақсаты
– бастауыш сыныптарда үндестік заңдылығын ... ... ... Осы мақсатқа жету жолында төмендегідей міндеттерді шешу көзделді:
- үндестік заңдылығын оқытудың лингвистикалық ... ... ... ... оқытудың психологиялық және педагогикалық
негіздеріне шолу жасау;
- ... ... ... ... заңдылығын үйретудің әдістерін
анықтап беру;
- бастауыш сынып ... ... ... ... барысында
жүргізілетін жаттығулар жүйесін ұсыну;
- үндестік заңдылығын ойындар арқылы игерту әдістемесіне тоқталу;
- үндестік заңдылығын меңгерту ... ... ... ... Зерттеу жұмысын жүргізу барысында салыстыру,
баяндау, талдау және ... ... ... ... ... ... ... сыныпта үндестік заңдылығын оқытудың
әдістемесін ұсыну.
Зерттеу кезеңдері. ... ... ... тақырыбына байланысты
педагогикалық, психологиялық, әдістемелік және лингвистикалық ... ... ... ... ... анықталды.
Екінші кезеңде бастауыш сыныптардағы қазақ тілі сабақтарында үндестік
заңдылығын оқытуға арналған жаттығулар ... ... ... ... анықтау негізінде сабақтар жүргізілді.
Үшінші кезеңде бастауыш сыныптардағы қазақ тілі сабақтарында ... ... ... ... ... ... ... Үндестік заңдылығын оқытуда қолданылатын негізгі әдіс-тәсілдер
мен жаттығулар жүйесі анықталды; эксперимент жасалды. ... ... ... ... қорытындыланды.
Зерттеу жұмысының құрылымы. Дипломдық жұмыс кіріспеден, екі тараудан,
қорытынды мен пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
І. БАСТАУЫШ ... ... ... ... ... НЕГІЗДЕРІ
1.1. Тілді оқыту мәселесінің зерттелуіне шолу
Қазақтың тұңғыш педагог-ғалымы Ы.Алтынсарин қазақ балаларына тіл
игертудің әдістемесінің ... ... Ол «... ... бай, ... ана ... қою ... деп ақыл айтатын. Ол қазақ ... ... мен ... ... ... ... өрістетіп,
меңгеру керек дейтін» [1, 7]. ... ... ... ... ... жағын ұстамауды, ауызекі сөйлесу әдісін ... ... ... ... отырған.
Бұл ойдың үндестігін біз қазақ тілі терминологиясының негізін қалаған
А.Байтұрсынов еңбектерінен де кездестіреміз: ... ...... ... ... ... ... көңілдің түюін түйгенінше
айтуға жарау. Мұның бәріне жұмсай білетін ... ... тіл шама ... ... ... ... ... адам табылуы қиын», - дейді ғалым [2,
141]. ... ... сөз ... тіл ... мен әдебиет
заңдылықтарын қатар бірлікте үйрету керек деген пікірі өте құнды.
30-жылдарда қазақ тілінің ... мен оны ... ... ... көш басы ... бір ... келген еді. Олардың
қатарында С.Аманжолов, С.Жиенбаев, ... ... ... Ә,Садуақасов бар еді.
Қазақтың тұңғыш лингвист профессоры Қ.Жұбанов қазақ тілін теория
жағынан ғана ... ... ... да ... қалаған ғалым. «Қазақ
тілінің грамматикасы» оқулығында ... ... ... айқын
көрінеді. Қ.Жұбанов: «Сөз бөлшектерінің жасалуы үйдің салынуы ... ... ... ... ... ... сөз ... де
сөгіліп кетеді,» - деген сөздерінде балаға тілді ... сөз бен ... ... ... ... ... қажеттігін айтады [4, ... ... ... ... тек қана тіл заңдылықтарын біліп
қоймай, сонымен қатар сөз бен ... тіл мен ... ... ... ... назар аударған. Ал бұл қазақ тілін оқытуда ... ... ... ... редакциясымен шыққан «Бастауыш мектептегі қазақ
тілінің әдісі» деген кітап. Мұнда ана тілдің мақсаты дұрыс көрсетіле келіп,
«тіл ширату» ... мына ... ... ... «Бастауыш мектепті
бітіріп шыққан бала... оқығанын, есіткенін қысқаша, түсінікті етіп ... ... Онан әрі тіл ... ... ... (сұрауға жауап беру,
оқығанды айту, тақырып қою, суретті ... ... т.б.) ... ... ... тіл ... бөлімінен гөрі «Сауаттандыру, жазуға үйрету»
бөлімдері жақсы жазылған.
Аманжолұлы Сәрсеннің «Мектепте ана тілді оқытудың ... ... ... ... тіл ... ... әңгімеленеді. «Ана тілді
оқу тек оқу үшін керек. Балалар ана ... ... ... судай
жаттап алулары шарт емес, оны іс жүзінде, тәжірибеде пайдалана алса ғана,
толық ... ... - ... автор [4].
Ана тілді мектептерде оқыту әдістерін зерттеп, ... ... ... ... ...... ... Ғалымның бастауыш
сыныптарда «Қазақ ... ... ... орта мектеп оқушыларына
грамматикалық ұғымдарды ... ... ... ... ... дамытуға қатысты айтылған құнды ойлары бар. Мысалы,
Ш.Х.Сарыбаев өзінің «3-кластың қазақ тілі ... ... ... ... ... ... ... оқушыларына «Түбірлес ... ... ... ... ... ... тіл дамыту үшін,
түбірлес сөздер мен омонимдердің бір-бірінен ... ... ... ... ... айтады [4, 10-11].
Ш. Сарыбаев еңбектерінде тіл дамыту, жаңа сөздердің мағыналарын
оқушыларға меңгерту, сөздік ... ... ... ... пікірлер
мол ұшырасады. Мысалы зерттеуші өзінің «Қазақ тілі методикасының ... деп ... ... ... емле ... ... ... барысында жаңа сөздерді меңгерту жолдарына да ... ... ... ... ... - деп ... автор, - төмендегідей
әдістерді қолданамыз:
1. Күнделікті оқыған ... ... ... ... ... ... оны күн сайын тексеріп отырамыз.
2. Сол теріп ... ... ... ... ... ... Кейін алфавит тәртібіне енген сөздерді сөздік ретінде алуды
тапсырамыз.
4. Сөздік ретінде алынғандардың ... ... ... ... ... келуді тапсырамыз.
5. Ішіне сол сөздер енген сөйлемдерді толтырып жаздырамыз.
6. Оқытып ... ... ... ... мысалды
оқушылардың сөздіктерінен аламыз. Оқып отырған кітаптардағы емлесі қиын
терминдік сөздердің жазылуын байқата оқытамыз, азырақ ... ... ... ... жаңа ... ... екінші бір оқушыға диктант
ретінде айтқызып, дәптерлеріне жаздырамыз», ... ... ... әдіскер С.Рахметқызы «Бастауыш сыныптарда оқушылардың тілін
ұстарту» атты еңбегінде келтіреді [4].
Ғалымның бұл ... тек ... ... ... ғана емес,
жаңа сөздердің мағыналарын оқушылардың сөздік қорына берік орнықтыруға,
сөйтіп олардың ... ... да ... ... ... ... үйрету әдістері», «Күнделікті керектер»
деген еңбектерінің оқушылардың тілін дамытуға тікелей қатысы бар [4].
Ендігі бір көңіл аударатын еңбек – С. ... ... ... ... ... (ол кезде осылай алынған) кітабы. 31 беттік бұл
шағын еңбекте оқығанды балалардың қабылдауы оқу әдісіне ... ... ... ... маңызын дұрыс көрсеткен. Оқығанды талдау
(әңгімелесу, ... ... ... ... түрлерін анықтай
келіп, «Салалы сөз сөйлеуді ... ...... ... ... ... ... мен шығарма жаздырудың орны былайша белгіленген:
«... тіл дамыту жұмысы, оның ішінде жазба сөзге жаттықтыру ... ... орын ... ... ... ... үшін ... жұмыстың ең маңыздысы –
мазмұндама, ... ... ... ... бар ... ... ... үлгілері, сөздік жүргізу сияқтылар ... ... бұл ... тіл дамыту жұмысын зерттегенде,
басшылыққа алынатын құралдың бірі деп есептейміз. ... ... ... ... әрі ... ... ... кітап оқыту әдістемесі
болғандықтан, тіл дамыту ... ... ... ... ғана сөз
етілген, оның өзі де толық қамтылған.
С.Жиенбаев – алғаш рет мектепте жүргізілетін тіл дамыту ... ... ... ... жігін ашып, оның әрқайсысына жататын ... бұл ... ой ... мен сөз ... ... ... мектепте тіл дамыту жұмысын жүргізуге едәуір үлес ... ... ... ... ... ... ... – Ғ.Бегалиев. Ол өзінің «Бастауыш мектепте қазақ тілі методикасының
мәселелері» атты көлемді ... тіл ... ... ... ... ... сөздік жұмысының маңызы мен оны жүргізу жолдарын әр
қырынан белгіледі.
Автор, ең алдымен, сауат ашу кезеңінде әр ... ... ... ... ... ... бұрыннан бар сөздерді ... ... айта ... осы әдіс ... қолданылған бірнеше
сабақ үлгілерін келтіреді. Мысалы (сабақ үлгілері ... ... «... Мен ... басқы дыбыстарын айтамын, сендер аяғына «ш»
дыбысын қосып айтыңдар, бірақ мағыналы сөз болып шықсын. А (ш), ша (ш), ... Мен ... ... ... ... сендер соған «ш» дыбысынан
басталатын буын қосып айтыңдар, бірақ мағыналы сөз ... ... Ар (ша) ... ... ... Ала (ша) – Оны ... ... Ал (ша) – Оны кісі жей ... ... ... «ш» ... меңгертудің осындай тәсілін ұсына
отырып, бір жағынан, ... ... ... ... ... ... екінші жағынан, осы пысықталған мағынаны дыбыс туралы
жаңа түсінікті меңгерту үшін, сөз ... ... ... ... ... ... Енді бұл тәсілді автордың «Д» дыбысын оқытуға ... ... ... ... көрейік: «... Кісі аты болсын, жай сөз
болсын, «д» дыбысынан бастап айтылған сөздер тауып айтыңдар ... ... ... ... ... ... Д ... сөздің ортасында келетін сөздер
тауып айтыңдар (адам, адыр, орындық, сандық, ондық, жолдас, Қодар)».
Бұдан әрі автор бірінші сыныптағы «грамматика я емле ... ... ... сабақтың құрылысын екіге бөледі;
а) сөздерді мағына жағынан талдау жолымен ... ... ... ... және есту ... сүйене жүргізілетін
сабақ.
Бұл сабақтардың екеуінде де түсіндірілетін грамматикалық ұғым немесе
емлелік ереже сөз мағыналарын талдауға сүйенелінетіні айта келіп, ... ... ... ... ... ... Мысалы, «... О мен Ө дыбыстары
(1-класс). Бұл екі ... ... ... ... ... айтылу
өзгешелігін байқау керек. Әрине, оны есту арқылы және айтылуда бір-біріне
ұқсас ... олар сөз ... ... ... ... ... ... жон-жөн, боз-бөз».
Ғ.Бегалиев «Бастауыш класта қазақ тілі методикасының мәселелері»
кітабында ... ... ... ... ... 8 ... ... атын білдіретін сөздерді топтастыру (мектеп саймандары, оқу
құралдары, балалардың киімі, көшеде не ... ... не ... өзенде
не болады, т.б.); заттарды мезгілдік, кеңістік байланысына қарай айырту
(тоғайда не ... ... не ... ... не ... ... ұқсас белгілері мен амалдарына қарай топтастыру (Қай мақұлық
бауырымен ... Не ... ... ... ақ, ... жасыл, сары болады?
т.б.); бір заттың белгісін немесе амалын анықтау ...... ... хош ... ... – жүреді, шабадығ кісінейді, т.б.); синоним
сөздерге байланысты сөздік жұмысы (құйғып жөнелді, ... ... ... ... ... ... мағынадағы сөздермен байланысты
сөздік жұмысы (көз оттай ... жел ... ... ... ... тұр, ... күн нұры төгілді); терминдермен және ... ... ... ... ... ... таралған соғыс
терминдері: рота, пулемет, жауынгер, ... т.б. және су, ... ... ... ... түбірлес сөздер мысалға келтірілген); баланың сөздігін
байыту сабағы (кітапта мұндай сабақтың үлгісі ... ... ... ... қолданудың әдісі көрсетіледі).
Ғ.Бегалиев еңбектерінде бастауыш сынып оқушыларының тілін ұстартуға,
оларға сөз ... ... ... ... қатысты ойлар «Ана тіл» ... ... ... да ... ... ... жоғарыда аталған
еңбегінде «Ана тілі» пәнін оқу ... ... ... ... 5 түрге бөледі:
1. Затты, сынды, я амалды білдіретін кейбір сөздерді оқушылар мүлде
білмейді. Мысалы: маусым, сонар, бетегелі, маужырау.
2. ... ... ... ... ... ... я ... сөздерді оқушылар біледі, бірақ, сол затты, сынды, амалды әдеби
тілімізде ... ... ... ... ... білмейді, тек
төңірегіндегілер білетін атымен немесе ... ... ... ... ... ... алжапқыш, ықтық деген сөздер бар, бірақ ... ... ... ... ... ғана ... өйткені оларды төңірегіндегілер
солай деп атайды.
3. Оқушы кездескен сөздің негізгі мағынасын біледі, бірақ сол ... ... ... сөз ... ... ... қандай
өзгешелігі болатынын айыра алмайды: құладым – құлап кете жаздадым, көл –
көлшік, жылы – ... ат – ... ...... ... – оқып ... ... арасындағы айырманы дәлдеп білмейді.
4. Кездескен сөздердің тура мағынасын (бірме-бір мағынасын) біледі,
бірақ сол сөздің бұрма ... ... ... құс ұшты – ... ... ... сермедім – қолымды кеш сермедім.
5. Текстіде кездескен кейбір сөздердің мағынасын білмеуі мүмкін.
Мысалы: көз ... ... ... ... ... ... алғашқы кезде 1-2-сыныптарда жазбаша ... ... ... ... ... яғни ... ... жазу
жұмыстарында оқушыларды ойдан шығарып жазуға және мазмұндамаға (оқып
шыққанды, ауызекі айтқанды ... өз ... ... үйрету жоқ десе
болғандай», - деген ... ... ... мектепте тіл дамыту» еңбегін 3-
4-сыныптарға ғана арнаған.
Балалардың тілін жетілдіру жұмысын оқытудың бірінші ... ... ... ... ... ... диктанттардың
түрлері мен оқыған мақаладан түсінгенін жазуға, ... ... ... ... ... ... жүргізудің әдістерін көрсеткен
келесі бір әдіскер - Әлішер Сәдуақасов.
М.Балақаев «Тіл мәдениеті және мектепте қазақ ... ... ... «... ... ... ... ... тек жаттап
алатын догмаға айналмай, олардың ... ... ... ... ... ғана оқушы тілдегі заңдылықтар мен ... ... ... ... дұрыс пайдаланумен қатар, олардың сөйлеудегі стильдік,
экспрессивтік, эмоциялық, көріктеу, көркемдеу қызметтерін де ... ... Бұл ... жаңа өмір мұқтаждығы деп білеміз», - ... ... ... ... сөздікпен жұмыс жүргізу барысында
шешуге болады.
80-жылдарда қазақ тілін ... ... көп ... ... деп ... Бұл ретте 1989 жылы Б.Құлмағамбетованың авторлығымен шыққан «Қазақ
тілі сабақтарында тіл дамыту» атты ... ... [6], ... «Тіл ... методикасы» атты методикалық [7] нұсқауын атап
кетеміз. Бұл еңбектерде сөздікпен ... ... ... тіл ... ... ... кетеді.
Асхат Әбілқаев өзінің «Қазақ тілін оқыту ... атты ... ... ... атты ... тақырыптың ішінде «Қазақ тілі
сабақтарында сөздік жұмысын жүргізудің әдістемесі» ... ... [8]. ... өз ... ... ... тек 3-4 бет ... Әрине, мұндай мөлшерге үлкен әдістемені сыйдыру мүмкін емес. Бірақ
та ғалым бастама болар негізгі ... ... ... бастауыш сыныптарда тіл дамыту жұмыстарына жерлес
әдіскеріміз – ... ... ... да ... аударып жүр. Әдіскердің
2007 жылы баспадан «Бастауыш сыныптарда қазақ ... ... ... ... ... көрді. Еңбекте мәтінге байланысты ұйымдастырылатын сөздік
жұмыстары туралы айтылады [9, 73].
Сонымен қазақ ... ... ... ашу, ана тіл ... оқыту әдістемесіне арналған еңбектердегі оқушылардың тілін
ұстарту мәселесінің, сөздік жұмысының қарастырылуына шолу ... ... ... ой түйе ... ең алдымен, жоғарыда айтылған ғалымдар
пікірлерін бір ... ... ... ... ... ... жүргізудің жалпы желісін – негізгі тірегін анықтап алу қажет. Сонда
ғана қазіргі мектептегі, ана тіліміздегі ... ... ... ... отырып, сөздік жұмысын жүргізу әдістемесін жеке-жеке салалар бойынша
тереңдете зерттеуге ... деп ... тілі ... дамыта оқыту мәселесі туралы кейінгі кездері
айтылып жүр. Ж.Нұржанова, Г.Серікбаева, С.Дүйсебаева, ... т.б. ... ... ... дамыта оқыту мәселесі
жөнінде аз да болса өз ойларын қосады [10-11].
Дамыта оқыту – жас мөлшері ... ... жеке ... ... оның болашағына пайдалы, терең білім беру, біліктілігін көтеру,
озық біліммен қамту.
Қазіргі кезде ана ... ... ... ... ... ... ... ес, ойлау, қабілет, сөйлеу т.б.) дамыта отырып, ... ... ... мәдениетін көтеру, сауаттылығын арттыру. Қазақ ... ... ... ... ... ... ... білім бере аламыз,
қазақ тілін ... ... ... ... ... ... беру мен ... ақыл-ой жағынан дамыту жағы көзделеді. Бұл кезде ... ... ... ес, ... ... ... әсер етіп, дамыта оқытуда
әртүрлі әдіс-тәсілді қолданады.
Оқытудың жаңа технологиясы ... ... ... іске ... ... ... ... келді [12]. Ғалым Ж.А.Қараевтың
«Педагогическая технология обучения» атты еңбегі оқытудың деңгейлік жүйесі
туралы ... ... ... ... ... мен білімін,
танымы мен белсенділігін дамытатын бірден-бір тиімді әдістеме – әр ... ... ... екенін дәлелдейді. Деңгейлік тапсырмалар
оқушылардың өз бетімен ... ... ... ... ... тестік бақылауларды, мәтіндерді дұрыс сұрыптап, таңдап алуға
мүмкіндік береді.
К.Өмірбаева өзінің ... ... ... ... тоқталып, жаңаша оқыту технологиясы туралы айтып өтеді. Еңбекте
инновацияны төмендегіше түсндіреді: ... сөзі ... ... ... ... ... ұғымды білдіреді. Ал инновациялық ...... ашу, оны ... және өмірге енгізу» [13, 4].
1.2. Үндестік заңдылығын оқытудың лингвистикалық негіздері
Қазақ тілін оқыту алдымен тіл білімінің жетістіктеріне ... ... ... ... оның ... ... ... ғылыми еңбектерге талдау жасалды.
Морфемалардың бірыңғай жуан не жіңішке буынды болып және ... ... ... ... ... ... ... үйлесіп тұруын дыбыстардың үндесуі немесе үндестік заңы
дейміз [14, 44].
Дыбыстардың үндесуі немесе үндестік заң қазақ тілі ... ... ... біріне жатады. Дыбыстардың акустикалық-артикуляциялық
сипаттарын нақты білгенде ғана бұл ... ... ... және түсінуге
болады. Олай болса, тіліміздегі дыбыстарды дауыстылар және дауыссыздар деп
бөлу, сан, сапа ... ... әр ... тән белгі-қасиеттерді мұқият
оқып-үйрену – алдымен осы дыбыстардың үндесу заңдылықтарының сырын, сипатын
білуге, ... ... ... ... кілт деп қараған жөн.
Сингармонизм (грек. sun – бірге, harmonia – байланыс, ...... тән аса ... заң. Сингармонизм тіл және ерін үндестігі түрінде
қарастырылады.
Дауыстылардың тілдің қызметіне орай бір сөз ... не ... не ... ... ыңғайласып, үйлесіп келуін тіл үндестігі дейді
[15, 84]. Түркі тілдерінде, әсіресе қазақ тілінде ... заңы ... ... ... ... келді. Өйткені бұл заң тіліміздегі байырғы
сөздерді түгел қамтиды, ал ерін ... ... ... ... ... ... тіліндегі тіл үндестігін екіге бөліп қарау керек болады:
түбір тұрғысынан және түбір мен қосымшалардың ара қатысы тұрғысынан.
Тіліміздегі байырғы сөздер бірыңғай жуан ... ... ... ... ... Бұл бұлжымайтын заң – сингармонизм. Ертеректе енген араб-
парсы сөздерін айтпағанда, орыс тілінен енген ... өзі де ... ... ... ... (жуан, жіңішке) буынды болып қалыптасты: бәтеңке
(ботинка), бәтес (батист), бөрене (бревно), кәмпит (конфет), ... ... ... ... ... ... ... болатыны аралас буынды сөздер тілдің ілгерінді-кейінді қозғалуын
қажет етеді, ал тіл үндестігі сол ... ... аз, ... ... қозғалысына негізделген. Жеке сөздер тұрмақ, қатар айтылып
қалыптасқан (біріккен) әр түрлі буынды ... де ... ... ... ... ... тіліне тән үндестік. Мұндайда ... ... ... ... ... ... ... бүгін (бұл күн), ышқыр (іш ... ... кел), әпер ... бер), түрегел (тұра кел), өйтіп (олай етіп),
сөйтіп (солай етіп).
Орыс тілі арқылы енген ... ... ... орыс ... ... ... сақтайды. Сондықтан олардың аралас буынды болып келуі ... ... ... ... тіл ... толық бағынады да, кірме
сөздерге бұл заң ... яғни ... ... ... ... ... кірме сөздер деп түсіну керек. Сөздің ... ... ... ... оған ... қосымша да жуан (жіңішке) болады дейтін
ереже осы сөздердің буын құрамын ескеруден туған.
Түбір мен қосымшалардың ... ... ... ... тіліндегі
қосымшалар түбірдің соңғы буынына тәуелді болады. Яғни түбірдің соңғы буыны
жуан болса, қосымшалар да жуан ... ... ... ... қанағат-тан-дыр-ыл-ды.
Соңы жіңішке буынды түбірге жалғанатын қосымша да жіңішке буынды болып
келеді: ес-іміз-де, дәптер-лер-ің-ді, көше-лер-ге.
Қосымшалардың ішінде түбірдің соңғы буынына тәуелді болмай, өз ... ... ... қосымшалар да кездеседі. Қазақ тіліндегі ... ... ... мейірбан; - гер: ардагер, қаламгер, майдангер; -дар: білімдар,
хабардар, гүлдар; -еке: ағеке, апеке, атеке, басеке; -жан: ... ... ... ... ... -кар: ... -кер, -гер: айлакер,
қаламгер, қызметкер, даугер; -кеш: ... ... ... -көй, ... ... ... -күнем: маскүнем, пайдакүнем, қаскүнем; -қой:
сәнқой, кәсіпқой, әзілқой; -қор: жемқор, бәлеқор, ... -мар: ... -маш: ... -нікі, -тікі, -дікі: баланікі, қаланікі, даланікі;
-паз: өнерпаз, әсемпаз, ... -пен, -бен, -мен: ... ... ... ... Өзбекстан, Тәжікстан; -тал: сезімтал, төзімтал,
өсімтал; -уар: ... ... ... ... емхана.
Сөздің соңғы буынына бағынбайтын бұл ... көбі ... ... ... әлі ... айналып болмаған тілдік элементтер.
Жоғарыдағы қосымшалар туралы А.Байтұрсынов: «Үндестік заңына кемейтін
«гер», ... ... ... ... ... ... қосылып жазылады» деп
айта тұрса да, біріккен сөздердің сыңарларының «... бірі жуан, бірі жіңішке
сөз болып келсе, онда ... ... ... ... ... жүк-
аяқ, тілеу-бай, ес-құл, төре-тай, Жан-темір, Мұрат-бек, ... ... ... [16, ... бір сөз ... еріннің қызметі жағынан ... ... ерін ... ... Бұл заң ... сөздің бірінші
буынында еріндік дауысты болса, қалған буындарында да еріндіктер ... ... ... ... көбөлөктөрдө (көбелектерді),
түлкүлөрдү (түлкілерді).
Қазақ тілінде ерін үндестігі бар ма, бар ... неше ... ... ... әлі күнге толық шешімін таба алмай келеді.
Қазіргі қазақ ... ерін ... ... пікір айтушылар
академик І.Кеңесбаевтың тұжырымын негізге алып жүр. 1962 жылы ... ... ... ... фонетика тарауында былай делінген: «Әдеби тілде
ерін үндестігі ... десе де ... ... ... ерін үндестігінің
қазақ әдеби тілі үшін айтарлықтай үлкен мәні бар деуге ... Ал ... ... ... жазылған: «Қазақтың ауызекі тілінде аздап болса да,
ерін үндестігі ... Ерін ... ... ... ... екі
буынды сөзде ерін дауыстысымен келген алғашқы буынның ... ... ... тұрады: үшінші буында солғындау сезіледі» [17, 31-32].
Лингвист-мамандар түркі оның ... ... ... ... құбылысына әрқашан көңіл бөліп отырған.
Осыдан бір ғасыр бұрын қазақ тілінде ерін үндестігі мықты болғанын ірі
түркологтар Н.И.Ильминский, В.В.Радлов, П.М.Мелиоранский, т.б. ... ... ... болады.
Алғашқы қазақ грамматикасының ... ... ... заңы» деген атпен оған арнайы тоқталған және үндесім заңдылығын
бүкіл ... ... тән ... ... ... ... құбылысын тілдік
белгі ретінде алған ғалым ... ... осы ... ... ... ... ... Қазақ тілі дыбыстарының құрамын анықтай
келіп, дауыстыларды екі топқа ... ... ... ... ... ... ... заңына сәйкес екіге жіктелетінін ... ... ... ... ... да сол кезде қалыптаса
бастағанын көреміз [18, 200].
Академик В.В.Радлов «Опыт словаря тюркских ... деп ... ... ... ... мол қамтыған. Түркі сөздерінің дыбыстық
жүйесін дұрыс беруді мақсат еткен В.В.Радлов қазақ ... ... ... ... дүрүлдө, көңүлшүк, көрүмдүк, төртүншү түрінде
жазған. «Түркологияның атасы» аталған ... ... ... ... ... ... хақымыз жоқ. В.В.Радлов түркі тілдеріндегі
сингармонизмнің артикуляциясын талдай ... оның ... ... ... ... ... ... олар: ауыз қуысының толық
қалпы, яғни ... ... ... ауыз ... ... ... ... көмейге дейін; ауыз қуысының жартылай қалпы, яғни еріннен тіл алдына
дейін; ауыз ... ... ... ... яғни ... ... алдына
дейін. В.В.Радлов ұсынған жіктелім ретінің артикуляциялық атауларында ғана
айырмашылық байқалады, ал оның ішкі мазмұны осы күнгі ... ... ... келеді [19, 73].
Қазақ тілінің грамматикасын жазған профессор П.М.Мелиоранский ... ... ... ... ... деп ... ... жүдөгөйсүз деп жіктейді. Оның айтуынша, ерін үндестігі қазақ,
қырғыз тілдерінде ұқсас, тек қазақ тілінде о ... ... ... ғана
айтылады.
Ғалым Х.Досмұхамедұлы «Қазақ-қырғыз тіліндегі сингармонизм заңы» атты
еңбегінде: «Сингармонизм ... ... ... ... біткен қасиеті. Түрік
тілдерінің көбі түрік емес ... ... көп ... жат ... араласқандықтан, осы айрықша қасиетінен айрылып қалып отыр. Осы
күндерде ... ... шет ... жарытып араласпай, нағыз
түріктікті сақтаған елдердің тілдерінде ғана сингармонизм заңы өзгерместен
қалып отыр.
Сингармонизм заңы ... ... заңы я ... заңы деп те айтылады.
Біздің ойымызша, сөздегі дауысты я жарты дауысты дыбыстар үнсіз, мүлде
сақау ... ... ... ... ашық емес, саңыраулау
естіледі. Сөзді әнге, сөз ішіндегі дыбыстарды қосылып ән айтушы ... ... ... бес кісі қосылып, ән салса, бір-екеуінің ғана
дауысы анық естіледі де, өңгесінің дауыстары ... ... ... ... гәрмөниесі» дегеннің орнына «дыбыстар гәрмөниесі» ... ... ... ... ... ой айтады [20, 140].
Ғалым Ғ.Әбуханов өзінің еңбегінде ерін үндестігі туралы былай ... ... өзге ... халықтарының тіліндегі сияқты, еріндік дауысты
дыбыстар үндестігі жоқ. Қазақ тілінде сөздің басқы буынында еріндік ... бола ... да, ... ... ... дауысты дыбыс жазылмайды.
Соңғы буындардағы дүдамал естілген еріндік ... ... ... ... ... ... құлұн, жұлұн, бұрұн, күнгүрт, орұн, тоғұз,
күрөк, жүрөк, бөлмө, төбө сияқтанып ... ... да, ... ... ... бойынша құлын, жұлын, бұрын, күңгірт, күндіз, орын, ... ... ... төбе ... жазылады» [21, 57].
Сингармонизм – тіліміздің тарихи дамуының ... ... өзге ... ерекше етіп тұратын өзіндік ... ... ... ерін үндестігі де жатады. «Ерін үндестігі өткен
ғасырлар ішінде күшті ... енді ... ... ... ... десек, оған себеп, бірінші жазудың ықпалы, екіншіден,
артикуляциялық базамыздың дамуы, ерін үндестігі жоқ ... ... ... ... ... тілі, сондай-ақ өзге түркі тілдердің ең ... ... ... ... Сингармонизм қазақ тілінің морфологиялық
құрылысымен байланысты. Негізгі ... ... ... ... ... ... ... комбинаторлық ретпен алмасып тұрады:
Ауыл + да
н (д//т, ... + ... ... ... ... ... дыбысына қарай қосымша ...... ... ... деп ... ...
дыбыс ассимиляциясының өзгеше бір түрі. Сингармонизм – түбір мен ... ... - ... ойды ... Ж.Аралбаевтың еңбегінен көре аламыз
[22, 90].
Проф. Ж.Әбуовтың пікірінше, сингармонизмге ... жаңа және ... ... ... қазақ тіл білмінде толық қалыптасып болды ... ... ... ... ... дыбыс қорын сингармонизм фонологиясының
бағытында зерттеу үшін, біріншіден, ізденушінің алдында тұрған ... ... ... ... екіншіден, қазақша сөйлеу
процесінде ... ... және ... ... ... ... сингармонизм заңына нық бейімделгенін анықтау керек
еді. Ал бұлардың ұйытқысы сингармонизм заңы ... ... ... және ... дыбыстау дағдылары мен артикуляциялық
базаларды салыстырып, зерттегенде айқын ... деп, ... ... күрделі мәселе қояды [24, 7].
Жергілікті ғалым Б.Жексенғалиев: «Қазақ тілі – буынды тіл, сондықтан
да тілдің орфоэпиялық ... ... да ... ... ... дауыссыз дыбыстардың айтылымдық нормалары да буында ... ... төл ... 9 ... 19 ... дыбыстың буын құрамында
ғана сегменттік бірлік, яғни үндеспе (фонема) ретінде қызмет атқаратынын
таныту – ... ... ... ... дей отырып, қазақ тіліндегі
барлық сөздер үндестік заңдылығын, соның ішінде ерін ... ... ... деп ... [25, ... ... тілінде бірінші буында еріндік дауыстылар (о, ө, ұ, ү)
келіп, екінші ... ... ы, і, е ... ... онда олар ... ... ұ) ... айтылады.
Фонетика үшін сөздің жазылуы емес, айтылуы, естілуі маңызды екені
даусыз. Еріндіктердің орнына езуліктерді жазу – ... ... жазу үшін ... ... ... ... үшін ... дауыстылар мен езулік
дауыстылардың көрші буындарда қатар тұру мүмкіндіктерін ескеру керек. ... ... ... тек ашық а ... ғана о, ұ ... кейін
кездеседі: ора, орақ, отан, қола, қора, ұра, ... ... ... ... т.б. ... ... еріндіктер мен езуліктер бір сөз ішінде қатар
айтылмайды. Әсіресе, еріндіктерден кейін ... ... Тек ... ... ... мәжнүн, куә, күнә, мәжбүр, дәстүр деген сияқты
санаулы ... бұл ... ... ... тіліндегі ерін үндестік кезеңін ... ... ... ... ... | ... отту (отты) т.б.
ө ... ... ... ... ... ... ... ... т.б.
ү көшө ... ... ... ... мәнін құрауға тіл және ерін үндестігі тең қатысады.
Ерін ... күші екі ... ... Бірінші буында дөңгеленіп,
сүйірленіп алған ерін екінші буында тез ... өз ... ... ... үшінші буында да аяқтала қоймайды. Бұл айтылғандардан шығатын қорытынды:
қазақ тілінде ерін үндестігі болған және оның күші ... ... ... ... дауысты о, ө, ү, ұ, сондай-ақ дауыссыз у
дыбыстары болса, келесі ... ... е, ы, і ... ... ө, ү, ... ... ... (қорытындысы), құлұнұмдұ (құлынымды),
өздөрүңүзгө (өздеріңізге), күлкүлөрүңүздү (күлкүлеріңізді), ауұлұмұздұң
(ауылымыздың).
Сонымен, ерін үндестігі де ... ... ... белгісі болып
табылады.
Қазақ тіліндегі дауыстылар үндестігін мына кестемен жинақтап көрсетуге
болады:
|Сөздің соңғы |Қосымшада ... ... | | ... | | ... |а, ы ... ... бала+ны, |
| | ... ... |ы, а ... ... ... |е, і ... қызмет+ке, кеме+ні |
|ә |е, і ... ... ... |
|о |а, ы (ұ) ... ... ... ... |а, ы (ұ) ... ... ... |
|ө |е (ө), і (ү) ... ... ... |
| | ... ... |е (ө), і (ү) ... ... ... |
| | ... ... ... ... ... ... және ... оқушылармен жұмыс жасау барысында олардың жас ерекшеліктеріне
сай психологиялық ... ... ... ... оқушылар психологиясында
әрбір жас кезеңдерінде психикалық даму ... орын ... ... орай ... оқу, тәлім-тәрбиелік жұмыс жүргізу жемісті
еңбек етуге жетелейді, олармен жеңіл қарым-қатынас ... ... ... ... ... ... ... деңгейде жұмыс жасау қажеттігін,
қандай әңгіме айту керектігін білгені дұрыс.
Оқушылардың ойлау қабілетіне, еске сақтауына әсер ету, ең ... ... ... ... ... ... ... міндетті
түрде психология ғылымының негіздері мен ... ... ... ... ... психологиялық ерекшеліктерін ескеру мен
мұғалімнің психология ... ... ...... ... ... ... қамтамасыз етеді.
Тілдік жадығатты тиімді игертуде, яғни жаттығулармен жұмыс жасауда
негізгі рөлді ес заңдылықтары атқарады. Өйткені, оқытудың ... ес ... Ес – ... адам ... ерекше қасиеті. Оның ерекшелігі
мынада: ес арқылы адам өзіне көп мөлшерде ақпарат қабылдауға, білім ... ... ... ... және жинақталған қорды қажетті
практикалық мақсатқа сай ... ... ... ... ең алдымен, қажет жағдайда қолданылып отыратын бүкіл
ақпарат ... ... ... ... мен ... ... уақыттық, оперативтік және ұзақ уақыттық ес деп бөлінеді. Р.С.Ремов
бұлардан өзге естің ... ... және ... ... де бар деп
көрсетеді. Шапшаң немесе кескінді ес (Р.С.Ремовта) ... ... ... ... ... ақпаратты еш өзгеріссіз, нақты және толық ... ... ... [26, 186]. ... оның ... 0,1 ... ... созылатындығын айтады. Берілген ақпарат егер жеке тұлға үшін ... не ... ... кетеді, не шапшаң естен қысқа уақыттық еске
ауысады. Бірақ ақпарат ... ... есте таза ... ... жадығаттың көптеген қосымша бөліктері жоғалады, есте тек мақсатқа
жетуде қажетті ... ... ... ғана ... Қысқа уақыттық ес
ақпаратты тез есте сақтаумен және қайта жаңғыртумен ерекшеленеді, ... ... ... ... уақыттық естің басты қасиеті – ол тез
өзгеріп отыратын жағдайларға ... ... ... ... тұстарда адамның
іс-әрекетіне өте қажеттігі. Ол адамға шешімді тез шешуге, берілген ... ... ... етуге көмектеседі.
Оперативтік еске психологтар бірдей анықтама ұсынады. Оперативтік есте
белгілі мақсаттарға сәйкес қолданылатын ақпараттар сақталады, бірақ соған
жеткеннен кейін олар ... ... ... да оперативтік немесе
жұмысшы есте ақпараттың сақталу мерзімі олардың қажеттілігіне ... ... ... бұл ... ... және оның ... ... тәуелді
болып келеді.
Ұзақ уақыттық ес, оны тағы да ... ... деп те ... ... мерзімге дейін сақтай ... ... ... бұл түрі өте ... ... ... Кез-келген ақпаратты
қайта жаңғырту сол ұзақ уақыттық еске байланысты жүреді. Ұзақ ... ...... оқу және тәрбие әрекеттеріндегі адам
белсенділігімен тығыз байланыстағы шынайы берік жүйесі арқылы ... да, ... тілі ... ең ... күш ұзақ уақыттық еске
түсіріледі. Өйткені оқушы ... ... ... ... ... ұзақ мерзімге
жететіндей етіп үйренуі қажет. Бастауыш сынып оқушысы қазақ тілі бойынша
негізгі ... осы ... ... сабақ барысында бойларына
қалыптастыруы керек. Мұғалім психология ... ... ... ... оқушыға қазақ тілінен ұзаққа сақталатын мықты білім беруі
қажет.
Естің соңғы түрі – генетикалық. ... бұл ... ... тек ... ... ғана беріледі, “генотипте сақталады”
және сырттан келген өзгерістер мен әсерлерге ... ... ... ... ... ... ету үшін ол міндетті түрде
ұзақ уақыттық еске түсуін қадағалау ... ... бұл үшін ... ... өту ... лексиканы нәтижелі игерудің алғы шарттарының бірі – ... жаңа ... ... ... ... ... тек жанама түрде ғана
қатысы бар. Бірақ жаңа ақпаратты игеру ... ... ... де ... болары сөзсіз.
Л.С.Выготский бұл мәселе төңірегінде бірнеше ... ... ... ... оқыту барысында қызығушылық пен эмоцияналдық бояу қатар жүріп
отырса, есті ... ... ... ... ... ... ... қызығушылықпен байланысты ұсынылған жадығат тез игеріліп, есте
берік сақталады. Л.С.Выготский былай дейді: “Қызығушылық еске ... ... ... және ақыр ... ... ... ... алуды таңдаумен олардың бір бүтінге бірігуін қамтамасыз етеді” ... ... ... бұл ... ... ... сай бағдары
қызығушылыққа тәуелді” аз рөл атқармайды. Оқушы, ең бастысы, ... нені ... ... және нені еске ... ... ... ... Бұл үшін қажетті жадығатты еске сақтау әрекеті міндетті түрде белгілі
мақсатқа бағытталған болуы ... ... еске ... барысында оның алдына
қойлатын негізгі ... мен ... ... ... ... ... сілтейтін реакциялар қатары пайда болады, бұлар игеру
мақсатындағы еске ... ... ... ... [27, ... еске ... ұзақтығына негізгі бағдар әсер етеді.
Ғалымның ойынша, керекті ... еске ... ... бояуы да белгілі бір орынды алады. Бұл ... ... ... ... ... иемденуі керек. Өйткені оқушылардың белгілі бір
эмоцияларын тудырып, ... ... ... етуші жадығат ұзақ уақытқа
еске еш қиындықсыз ауысады. ... ... оқу ... ... эмоцианалдық
толқуды талап ететін педагогикалық талаптарға сай жүруі қажет дегенді
шығарамыз”, – ... ... ... ... ... ... ... қатар жүріп отырады, атап
айтсақ: еске сақтау, сақтау және қайта ... ... ес үшін ... ... табылады.
Ең негізгі әрекет ретінде еске сақтау әрекеті саналады. Оған лексикалық
жадығаттың дұрыс және берік сақталуы мен әрі қарайғы ... ... ... келеді.
Сөздерді еске сақтауда жаңа сөздің басқа, есте бұрыннан бар, лексикалық
бірліктермен сансыз көп байланыстарын ... ... ... сақталушы сөздердің басқа сөздермен ... ... ... ... ... тобы пайда болады. “Сөздің түрлі сөз
топтарына кіру қабілеті оның есте ... ... және ... ... ... ... бір шарты болып табылады”, – ... ... ... ... ... еске сақтаудың бұдан өзге “оқушылардың
ойлағыштық іс-әрекетінің белсенділігі” әсер ... ол жаңа ... тыс ... қайта жаңғырта алуға да әсер етеді. Еріксіз есте
қалдыруда маңызды орындардың ... өз ... ... ... Дербестік
берілген тақырыпқа сай ... ... ... айта білу мен ... ... ... тілде жаңа лексиканың көмегімен жеткізе білу
арқылы бейнеленеді. Бұл үшін ... ... өз ... көрсету
үшін бүкіл жағдай жасалған оқыту әрекетін ойлап табуы қажет.
Еріксіз еске ... ... ... үздіксіз
айналысқандардың бірі – П.И.Зинченко. Ғалымның негізгі ойы мынау: “Еріксіз
еске сақтаудың ... ... ... іс-әрекеттің өнімі болып
табылады” [29, 141].
Тәжірибелердің нәтижесінде П.И.Зинченко мынадай қорытындыға ... ... ... ... берілген объектінің еріксіз еске
сақтауға әсер етеді. ... ... ... еске ... ... сын ... “еске сақтауды тікелей еске ендіруге, яғни адамның іс-әрекетінен
тыс заттардың ... ... бір ... осы заттарға бағытталған әсерінің
нәтижесіне ұқсастыруға болмайды ... еріксіз еске ... әсер ... ... ... ... емес, іс-әрекеттің нәтижесі
болып табылады” деген тұжырымды ұсынады [29, 151-156].
Сонымен, жадығатты еріксіз еске сақтауға аталған ақпараттың ... ... әсер ... осы ... іс-әрекеттің өзі тіпті басқа
мақсаттардың орындалуына бағытталған ... ... ... ... ... ғана жүзеге асады. Бірақ тілді, оның
сөздік қорын игеру әрекеті тіл үйренушілердің ... әр ... ... ... ... жадығатты тез қабылдаса, басқалары тілді игеруде,
жаман жадының себебі ... ... ... ... бетпе-бет келіп
отырады. Бұл, ең алдымен, әрбір тіл үйренушінің ... ... ... ... ... Бірақ бұдан жадыны басқаруға болмайды ... ... ... ... ... ... түрлі
жаттығулар мен тәрбие арқылы жақсартуға болады. “Еске сақтау – ... ... ... ... жақсарта түсуі мүмкін. Арнайы дағдылар мен
еске сақтау икем-дағдылары қалыптасуы мүмкін. Және де ... ... ... еске сақтаудың жақсара түсуінде жатыр”, – деп ... [27, ... ... ... ... ... ... тәрбиелеу, даярлау өзекті
мәселелердің бірі болып отыр. ... ... ... әрекеті жоғары
деңгейге қоюылуы керек, оқушыларға талапқа сай ... ... ... ... ... бұл ... өзге ұлт өкілдеріне қазақ тілін оқыту
әдістемесі міндетті түрде педагогика ғылымы мен ... ... ... ... ... ... ... didakt+ikos – алушы және didasko –
тіл үйренуші) – оқыту мен ... беру ... ... ... педагогиканың бір бөлімі” [30, 211].
Дидактиканың толық анықтамасын Н.В.Бордовская мен А.А.Реан береді:
“Дидактика – бұл ... ... ... ... ... ... ... оқыту әдістерін) зерттеу мен ашуға
бағытталған, сондай-ақ, жаңа ... мен ... ... ... ... іздеп табады” [31, 86].
Қазақ тілін оқыту әдістемесі міндетті түрде өзінің қалыптасуы мен дамуы
барысында басты негізге дидактиканың негізгі ... ... ... ... тілін оқыту мәселесі ең өзектілердің бірі болып табылады.
Бастауыш сынып ... ... ... ... мұғалімнен дидактика
заңдылықтарына негізделген үлкен шеберлікті қажет ... ... ... ... ... жеке ... ... Кез-келген мұғалім оқыту әрекетіне
шығармашылық тұрғыдан, тілді оқытудың өзіндік әдістемесін сынап, әрі ... ... ол ... негізге дидактиканың қағидалары мен ұстанымдарын
алып отырады. Олар, ең алдымен, оқыту ... ... ... ... ... ... қабылдануына әсер етеді, педагогикалық әрекеттің
жақсаруына жағдай жасап ... Бұл ... ... ала ... оқыту әрекетін жүйелейді, бір қалыпқа түсіреді және жаңартады, сол
арқылы оқушылардың тілдік жадығатты игеруін ... ...... ... ... ... бұларды
сақтай отырып, оқыту әрекетінде тиімді жұмыс жасалуын қамтамасыз етуге
болады”, – деп ... ... ... ... [32,
67].
Олар оқытудың төмендегіше он қағидасын атап көрсетеді:
1) Ғылыми қағида.
2) Оқытудың өмірмен және тәжірибемен ... ... пен ... ... Оқытушының жетекші рөлінде оқыту барысында белсенділік пен саналылық
көрсету.
6) Көрнекілік.
7) Оқытудың түрлі әдістерінің үйлесуі.
8) Оқыту ұйымдарының түрлі ... ... ... ... және іскерліктің беріктігі.
10) Оқыту қағидаларының өзара байланысы [32, 67-76].
Б.З.Вульфов пен В.Д.Иванов алдыңғыларға тәрбиелеп оқыту ... ... ... ... өзге ғалымдар басқа нұсқаларға
сүйене отырып, басқа да ... ... атап ... ... жеке ... ... білімді, іскерлікті, дағдыларды
игеру негізділігі; ... ... ... ... ... ету;
оқытудың жоспарлылығы мен жүйелілігі”. Б.З.Вульфов пен ... ... ... ... ... қарастырылмағандығын
көрсетеді” [33, 114].
Н.Е.Ревская бүгінге дейін оқытудың жалпы қағидаларын анықтауда ... ... ... ... Бұл ... ... ... даму, өзгеру
және жетілу үстінде болатындығымен түсіндіріледі. Оны белгілі бір шеңберге
қуып тығу мүмкін емес, себебі ... ... ... ... да, ... ... өзгеріп отырады, ал бұл міндетті түрде оқыту әрекетінде бүтіндей
бейнеленеді.
Н.Е.Ревскаяның ... ... ... ... мақсатымен
анықталады. Қоғамның оқытуға қояр жаңа ... ... ... ... ... [30, 233]. Бірақ тарихи дамудың әр кезеңі жаңа
қағидаларды ұсынғанына ... ... ... ... ... ... ... бар. Дидактикалық қағидалар өздерінің әр
түрлілігіне қарамастан, бір ғана мақсатты көздейді: оқыту әрекетінің тиімді
жұмыс ... үшін жаңа ... табу және ... дәстүрлі дидактикалық қағидалармен қатар өзінің зерттеу
тәжірибесінде пайда болып қалыптасқан басқа да ... ... ... ... ... өте қатты ерекшеленеді. “Біздің жүйенің
қағидалары жетекші ... ... ... олар ... жалпы дамуына
арналған оқытуда жоғары тиімді жетістіктерге жетуге бағытталады”, – ... [34, ... ... ... оқушыларды тек ой жұмысының жалқаулығына
әкеледі. Ал бұл, өз кезегінде, игерілетін ... ... ... ... болу қажет деген ұғымды бермейді. Ол ... ... сай ... қажет және оқытушы ұсынылатын білімді қиындық
дәрежесіне сай реттеп отыруы ... Олай ... ... ... тіпті
басқа қарама-қарсы, теріс нәтиже береді.
Келесі қағида – бұл бастауыш оқытудағы теориялық ... ... ... ... Бұл ... ешбір жағдайда да икем-дағдыларды
қалыптастыруға жетекшілік ... және ... ... ... ... ... тез ... Аталған қағида
үлкен көлемдегі білімді игеру үшін жүгіріс дегенді білдірмейді. Бұл ... ... ... ... ... ... де келмейді. Осында
ұсынылған қағида сапалық жағымен маңызды. “Үйренудің тез қарқыны игерілетін
білімнің түрлі қырын ... ... ... және ... ... [34, 117].
Ал төртінші қағида – бұл оқушылардың білім әрекетін тану қағидасы.
Ғалым бұл ... ... ... ... ... ... ... белгілі қағидамен жақын келетіндігін айтады. Бірақ бұл ... ... ... қағиданың жалпыға белгілі ... ... ... ... ... ... айырмашылықтары
таным мінезі мен объектісінде. Жадығатты игеруде тіл үйренуші қажетті
ақпаратты тануы, түсінуі қажет және ... оған ... ... ... ... ... қағида бойынша құрылған және оған ... ... ... еш ... жоқ ... ... білу керек,. Ал бұл тек
егер тіл үйренуші керекті ақпаратты қабылдап, оны ... және ... ... ... ... жағдайда ғана болады: “...дағдылар мен
білімді иелену әрекеті белгілі жағдайда ... ... ... [34,
118].
Л.В.Занковтың тұжырымдауынша, жоғарыда көрсетілген қағидалар өздерін
бір-бірімен тығыз ... ғана ... ... ... ... ... әрқайсысының өзіне тән қызметі, міндеті бар, бірақ мақсаттары біреу
ғана: оқыту әрекетін тиімді ... ... ... ... ... болады: жалпыдидактикалық қағидалар ғалымдар арасында
дау ... ... және ... ... отыратындықтан, тұрақты
классификациясы болмайды. ... көбі ... ... ... аша ... ... жаңа қағидаларын ұсынады.
Ұсынылған материалды тиімді игеру оқушының жеке ынтасына да ... ... ... ... ... ... ... жету мүмкін емес.
Бірақ оқушының жеке ынтасы оқу әрекетінде жетекші фактор болып табылмайды.
Өйткені ... ... ... ... ... ... кейіннен
ынтасын тудыратын факторлар қатары бар. Оқушыларды білім ... ... не ... ... ... И.Ф.Харламовтың тұжырымдауынша, бұл “оның
білімге ... ... ... оған ... уәж ... еткен тұста
және оқылатын жадығатты игеруге қызығушылығы туындаған тұста” жүріп өтеді.
Ғалым ... ... ... ... қалыптастыру керектігін
айтады. Және бұл үшін “бүтін бір ... ... мен ... ... ... олар білімді игеруде қызығушылықтың ... әсер ... ... әрекеті, оқушы жағынан ынта, қызығушылық пен мақсаттылық
болмаса, ... ... Ал осы ... ... ... түрде
мұғалім оятуы қажет. Бірақ бұл ... ... тек ... ... ... ... ... Педагогикалық ғылымның
мақсаты, оқушылардың өздері білімге қызығушылықтарын саналы түрде көрсетіп,
оқуды игеруге саналы түрде белгілі бір күш ... етіп ... ... ... ... ... шынайы білімге тек қажырлы ... ғана ... ... қажет. Мәселен, жаңа білімді
алуда тек қызығушылық пен ынта ... Ынта мен ... ... ... ... ерік ... қажырлы еңбекпен
нығайып отыруы қажет.
Б.Т.Лихачев оқыту әрекетіне ілесіп ... ... ішкі ... қозғаушы күш пен стимулдарды көрсетеді. Ол қызығушылықты екі ... ... ... бұның астарынан тікелей әуестік ұғынылады, әрине, ол
оқу әрекетінің негізіне жата алмайды. Бұл ... ... ... ... табылады. Әуестік уақытша мінезді және тез өшіп қалатын
сезім. Егер бұл ... ... ... ... оқытушы қай жағдайда болмасын
оны елемей қалмауы керек, қайта оның ішкі қызығушылық сияқты ... ... бар ... ... қажет.
Б.Т.Лихачев: “Ішкі қызығушылық – бұл педагогикалық ұйымдастырылған
қажырлы еңбек”, – деп айтады [35, 354]. ... не үшін оқып ... ... не ... ... ... бұл оған болашақ өмірінде
не беретіндігін ол жете ... ... ... қатар қажетті мақсатқа жету
үшін ол ... ... мен ... жеңуі керек. Осы ішкі
қызығушылық, әсіресе, алдына қойған мақсаттары айқын ... ... ... шарт – бұл ... ... ... Ал бұл оңай ... емес.
“Ішкі қызығушылық – тек оқудың стимулы ретінде ғана ... ... ... ... уақытша психикалық күй, тіл үйренуші
мінезі сияқты, оқу ... ... ... ... ... ... ... нәтижесі”, – дейді ғалым [35, 354].
Қазақ мектебіндегі  қазақ тілін ана тілі ... ... ... оқу ... екі ... ... ... олардың біріншісі
- қойылған мақсат пен  міндеттерге сай келетін ... ... ... ... і- жазба ... ... ... және ... ... ... ... сыныптарда (1-4 сыныптар) тілдік материалдарды дамыта оқыту
технологиясы  ... не ... ... тілі теориясы, не  жазу  теориясы
алыну қажеттігі туындайды. Прагматикалық тұрғыдан алғанда, әрине, бастауыш
сыныптарда ... ... ... ... ... орын алатыны белгілі.
Бірақ, дамыта оқыту технологиясының  негізгі бағыты - теориялық ұғымдар
болғандықтан, ... ... ... ... ... ... ... бір қиындығы  бар. Өйткені,  бастауыш ... ... ... ... ... көп ... ... жұмыстарға
сүйеніп келген. Ал ауызекі сөйлеу ... ... мен ... ... ... тек ... ... үйреткен соң ғана  жолға
қойылады.
Айтылғандарды ... ... ... ... қазақ тілін оқыту
әдістемесі тікелей дидактика ғылымының ... мен ... Тек ... ... ... тығыз байланысы ғана оқудың,
танымның, білімді игерудің тиімділігін және ... ... ... ... ... ... СЫНЫПТАРДА ҮНДЕСТІК ЗАҢДЫЛЫҒЫН ДАМЫТУДЫҢ ӘДІСТЕМЕСІ
2.1 Бастауыш сынып оқушыларына үндестік заңдылығын дамытудың әдістері
Әдісті білім беруде мақсатқа жетудің жолы, ... ... ... болады. Педагогикалық еңбектерде әдісті мұғалім мен оқушының
ұйымдасқан әрекетіне жатқызады. Мұғалімнің ...... ... беру
әдісі де, оқушының әрекеті – үйрену, ... алу ... ... ... ... әрекетінен оқыту әдісі туындайды. Оқыту әдісі тәсілмен
тығыз ... ...... ... бөлігі, бір реттік әрекет, әдіс-
тәсілдердің жиынтығы.
Зерттеу жұмысында оқушыларға үндестік заңдылығын дамытудағы ең ұтымды
әдістер ретінде жаттықтыру әдісі, ойын ... ... ... ... сұрыпталды.
Жаттықтыру әдісі
Үндестік заңдылығын дамытуда жаттықтыру әдісі ерекше орын алады. Тілді
дамытуда қолданылатын ең қажетті әдіс – ... ... ... ... негіздері мен заңдарын, ережелері мен
анықтамаларын игертіп қана ... ... ... ... ... ... ... қолдануға жаттығады. Оқушыларға үндестік
заңын дамытуда мәтінді ... ... ... ... толықтыру, кестелерге
негізделген тапсырмаларды орындау сияқты жұмыс түрлері жүргізіледі.
Оқушыларды біркелкі тапсырмалар арқылы ... ... ... ... ... ... толық атқармайды, сондықтан ... ... ... ... Қазақ тілін меңгертудің мақсаты ... ... ... ... ... ... ... орындау үшін берілген материалды көшіру, ... ... ... ... тіл үйрету; кестелерге негізделген
тапсырмаларды орындау ... ... жеке ... ... тіл дағдыларын байқатуға жаттықтыру. Бұл әдісті 1-4 сыныптарда
жүйелі қолдану оқушылардың ... ... ... ... ... ... ... әдістері оқушының тіл үйрену мүмкіндігіне
оң әсер етті. Қатысым, ... ... ... ... ... мен дағдысын
қалыптастыру, пысықтау, ойды жаңғырту мақсатында қолданылды. ... ... кең ... ие ... ...... ... танымының қалыптасуына негіз болатын да сол сұрақ-жауап.
Қарастырылған бастауыш сынып оқушыларына ... ... ... бұл ... мен тіл ... ... ... оқушының білім,
білік, дағдылары дұрыс қалыптасатындығы бағамдалды.
Әдістемелік әдебиетте бұл әдіс ... ... деп те ... ... кез ... ... сұрақ-жауап арқылы іске асырылу
мүмкіндігі мол. Ол бастауыш сыныпта ең қарапайым ... ... ... ... ... ... Сурет бойынша сұраққа жауап арқылы сауатты жазу дағдыларын
қалыптастыру
|№ |Кім? ... |не ... ... |Айбек ... ... ... |Света |сауатты ... ... ... ... ... ... ... ... әрі ... ... үйренеді. Бастауыш сыныпта
осындай қарапайым сөйлем құраудан басталған жұмыс күрделене келе ... ... ... ... кестедегі нәтижеге жетелейді.
2-кесте. Байланыстырып сөйлеу дағдыларын күрделендіріп ... |кім? ... ... |не? |не ... ... ... |екі ... |алма |алды. ... ... ... |әдемі ... ... ... |
Сұрақ-жауап әдісі негізінде байланыстырып сөйлем құрау оқушыға қиындық
тудырмай, оны белсенді тілдік қатынасқа жетеледі. Кестелерді қолдану ... ... ... ... ... жазбаша байланыстырып сөйлеуге
үйрету тілдесімге сабақтасты. Оқушылардың ауызша, ... ... ... дамыды.
Сұрақ-жауап әдісін пайдалану арқылы оқушыларды ынталандырып, тілдік
жағдаятты дұрыс ұйымдастырғанда ғана ... ... ... тілдесім
деңгейі жетіледі.
Ойын әдісі
Сабақтың әдістерін жетілдіру жолындағы ізденістердің маңызды бір ... ... ойын ... ... Ойын ... ... ... жеңіл әрі тартымды, түсінікті болады. Ойын – ... үшін оқу ... те, ... ... ... салт-дәстүрлерді танудың тәсілі де.
Оқу үрдісінде ойынның басты мақсаты – ... ... ... ... ... ... сөзбен бейнелеп келтіріп, тілдесім жасау үшін ... ... ... ... ... ... ... тақырып игеруге, тапсырма орындауға ынталылығын жетілдіруге
болады.
Белгілі педагог В.А.Сухомлинский «Ойынсыз, ... ... ... толық мәніндегі ақыл-ой тәрбиесі ... ... бала ... ... ойын ... рөл ... Ойынның балалар психологиясына тигізетін әсері көп. Ойын ... ... ... ... ... қабілеті өсіп, мінез-құлқы
қалыптасады. Ойын арқылы балалардың сана-сезімі, ақыл-ойы өсіп ... ... ... ... ... ... ойын түрлерін
қолдану оқу мен тәрбиені ұштастырады. ... ... ... ... қатысты қолданылатын ойындарды ұлттық қасиет пен дәстүрдің жалғастық
табуының ... ... ... танымдық ойындар оқушылардың жеке тұлғалық
қасиеттерін дамытуға, өзіне деген сенімі артып, өзін-өзі тануына, өзін-өзі
басқара білуге, өз ... ... ... түрткі болады, олардың
алғырлық, шапшаңдық қасиеттерін дамытады, ... ... ... ... ... ... жүргізілетін дидактикалық ойындар оқушылардың
жазбаша ... ... ... ... ... ... Дидактикалық ойындар оқушылардың эмоциясына оң әсер етеді,
тілді үйренуге қызығушылығын арттырады. Қазақ тілі сабағында ... ... ... зерттеуші Б.А.Нарқұлова ойын әдісі психикалық
қабілеттердің ішінде қиялды дамытатындығын ерекше атап көрсетеді. Олай
болса, ... ... ... ... ... оқушының қиялына
негізделеді. Оқушыларға үндестік заңын дамытуда ... ... ... ... ... оқушыларға үндестік заңын ... ойын ... ... ала ... ойынның мақсатын, қатысымдық
қызметін, ұзақтығын, ережесі мен ... ... ... ... ... Тілді үйренудегі ойынның мақсаты: ойын арқылы оқушылардың білім-
білік дағдыларын қалыптастыру.
2. Оқытудағы ойынның міндеті:
← Білім деңгейі мен ... ... ... ойын ... ... тәрбие ұштасады;
← Ойнай отырып жаңа білімді меңгереді;
← Танымдық қызметі мен ... ... ... ... деген сенімі артады, оқуға деген ... ... ... ... ... сыйлай біліп, көмектесуге
үйретеді.
3. Балаларды оқытудағы ойынның ерекшелігі: ойын барысында оқушының ой-
өрісі дамиды, ... ... ... ... ... ... көтеріледі, оқушы жалықпайды, сөздік қоры
көбейеді.
Сонымен, ойын арқылы сабақ сапасы жақсарады, пәнге ... ... ... ... ... ... тәртіп сақтау ... есте ... ... ... ... ... заңын дамытуда қатысым әдісінің маңыздылығы
ерекше. ... ... ... ... ... ... ... байланысты. Әдістің бұл түрі оқушы ... ... ... жаттықтырылады. Қатысым әдісі ауызша тіл дамыту жұмысында, содан
соң жазбаша сөйлеу тілін дамытуда атқарылатын ... ... ... Қатысымдық әдіс жазбаша сөйлеу тілін дамыту әдістерін ... ... ... тіл ... ... ... ... басты белгісінің бірі – тілді үйретуді күнделікті
өмірде жүзеге асыру, сабақты практикалық жағынан ... ... ... деп ... ... [36, 147]. Бұл ... зерттеуде басты назарға
алынды. Осы әдіс оқушыны табиғи жағдайдағы тілдесім үлгілеріне үйретуде
нәтижелі ... ... ... ... үш ... ... ... жұптық,
топтық, ұжымдық. Қатысым әдісінің тілдесім әрекетінде қолданылу үлгілері
төмендегідей болды:
• 1-сыныпта ... ... ... ... ... ... ... қолданылды.
• 2-сыныпта лагерьдегі танысу жағдаяты берілді: Лагерьге келдің. Балалармен
таныс. Қатысым әдісінің топтық түрі қолданылды.
• 3-4-сыныпта оқушыларға досын ... ... ... ... ... Қатысым әдісінің ұжымдық түрі қолданылды.
Ғалым Ф.Ш.Оразбаева оқушыларға меңгерілетін сөздерді ... ... ... ... ... ... төмендегідей
ережелер тәртібін ұсынады:
1) Қажетті сөздер мен сөздік құрамды игеру.
2) Сөздердің ішкі мәні мен ... ... ... ... меңгеру.
3) Тиісті грамматикалық норма арқылы бұл тұлғаларды айтар ойға сәйкес
бір-бірімен тіркестіру, байланыстыру.
4) Мағыналық байланысқа түскен тіркестерден ... ... ... ... ... ... сай етіп, мәтін құрамына енгізіп, тілдік
қолданыста пайдалану.
6) Фонетикалық норманы сақтай отырып, осы лексикалық тұлғалардың дұрыс
айтылымын іс жүзіне асыру [36, ... ... ... ... ... заңдылығын оқыту барысында
жүргізілетін жаттығулар жүйесі
Қазақ тіліндегі үндестік заңын меңгерту бастауыш сынып ... ... ... ... ... ... үшін айтылымға сәйкес
сөз бен сөзді, сөз ... мен ... ... ... ... ... ... өзара үндесу заңдылықтарын білудің маңызы зор.
Үндестік заңын, оның тілдік заңдылықтарын меңгерту, оны ... ... ... ... дағдысын қалыптастыру ғылыми негізде құрылған
қатысымдық бағыттағы сөйлесім әрекетінің негізіндегі жаттығулар жүйесімен
іске асырылады. Айтылым, ... ... ... секілді тілдесім
әрекеттері негізінде оқушылардың сауатты жазбаша және ... ... түсу ... ... ... оқытуда оқушы тыңдай, оқи, жаза, сөйлей білуі ... Ол ... ... алдына айтылым үлгісін тыңдап, орфоэпиялық ережелерді
меңгеру, дыбыстар артикуляциясын қадағалап, мәнерлеп оқу, оқығанын ... ... ... білу ... ... ... қояды. Бұл
дағдылар жаттығу, тапсырма, мәтін, кестелермен жұмыс түрлерін ұйымдастыру
көмегімен қалыптасады. Тілді ... әрі оны ... ... орны ... ... практикалық, қатысымдық бағыттың
басшылыққа алынуы ... ... ... еңбектерге сүйенсек (37(, тілдік және ... ... ... 30 ... белгілі, олар түріне, тәсіліне,
типіне, мақсатына қарай жіктеледі (38(. ... ... ... ... және ... ... |Жіктемелер ... |
|1 ... ... |Тілдік, сөйлеу, рецептивтік, репродуктивтік, |
| | ... ... оқу, |
| | ... ... бақылау |
| | ... |
|2 |Оқу ... ... ... монологтық тілдегі |
| |табиғатына ... ... |
|3 ... тәсіліне қарай |Ауызша, жазбаша, бір тілдік, екі тілдік, |
| | ... ... ... үйде |
| | ... ... ... ... | ... |
|4 ... ... ... ... ... ... |
| |қарай ... ... ... жазылым |
| | ... ... |
|5 ... ... ... ... ... тілі, жазбаша тіл жаттығулары |
|6 |Тілдің аспектілеріне |Фонетикалық, лексикалық, морфологиялық, |
| ... ... ... ... ... ... жаттығулардың мынадай түрлері қолдануға
болады:
1. Аспектілік жаттығулар – жаттығудың қолдану мақсатына қарай ерекше
типі. Аспектілік жаттығуларды орындау барысында оқушылар ... ... ... ... ... ... талдауға
арнайы түрде жаттығады (39(.
2. Үй жаттығулары – сыныпта берілген ... ... ... ... өз бетімен талдауға жаттықтыратын, ... ... мен ... ... ... ... жаттығулары – мұғалімнің басшылығымен сыныпта орындалатын,
оқушыны үндестік заңы туралы жаңа ... оқу ... ... ... ... мен ... ... жаттығу.
4. Коммуникативтік (қатысым) жаттығулар – ... ... ... және ... заңын практикалық
тұрғыдан биік деңгейлерде ... ... ... түрі ... ... ... жаттығулар – үндестік заңының жекелеген
белгілері мен қасиетін танып-білуде қолданылады, оқушы үндестік
заңының ... ... ... мен ... ... ... жүргізетін жатығу түрлері (37(.
6. Бақылау жаттығулары – ... ... ... жекелеген
белгілері мен қасиеттерін, заңдылықтарын қалай ... ... ... ... қолдануға қалай машықтанғанын,
үндестік заңы туралы өз бетімен ... ... ... дағдыланғандығын тексеретін жаттығулар түрі.
7. Механикалық жаттығулар – мән-мағынасына ... ... ... дағдыландыратын жаттығу, оның маңызы тек оқушының ауызекі
сөйлеу темпі мен есту ... ... ... ... ... ... Бір ... жаттығулар – оқушының ерекше тілдік сезімі мен ... ... ... ана ... фактілеріне мүлде
сүйенбей, интуициясына, ассоцияциялау қабілетіне сүйенетін
жаттығулар түрі ... ... ... ... Жазба жаттығулар – оқушының қимыл анализаторлары (қол ... ... ... ... ... рөл ... жазбаша
фиксациялау процесі; бақылау ретінде көру не есту анализаторлары
қызмет етеді. Үндестік ... ... ... ... оқушының ой
операцияларын орындауына жеңілдіктер беріп, өз ... ... кең ... ... ... ... – сөз ... бірлігімен жасалатын
операциялардан тұратын және соларды орындату арқылы қарапайым
(эмпирикалық) ... ... ... ... ... қойғызу (подстановочные) жаттығулары – оқушылар үндестік
заңының кестелері мен конструкцияларына қажетті дыбысты қойып,
сөзді ... ... ... ... символдық және
графикалық модельдерін қолдануға дағдыландырады (42(.
12. Мәтіндік ... ... ... ... ... ... – фонетикалық, ... ... ... ... ... тіл бірліктерін
талдауға емес, тұтас мәтінде сөйлеу қызметінің ... ... сол ... ... ... түрі ... Трансформациялық жаттығулар – үндестік ... бір ... ... ... ... ... ... нәтижесінде
сөйлеу мақсатына орай үндестік заңының пардигмасының таңдалу
ерекшелігін түсіндіретін жаттығулар түрі (44(.
14. ... ...... ... және есту анализаторларына
сүйенетін, тілдік материалды меңгеру барысында ауызша ... мен ... ... ... ... ... Оқу ... – үндестік заңын меңгеруге бағытталған барлық
жаттығулар.
16. Жаттықтырушы жаттығулар – ... ... заңы ... ... ... ... ... машықтары мен дағдылары
негізінде қолдануға, үндестік заңы туралы алған ... ... ... ... ... ... ... алуға үйрететін
жаттығулар (37(.
Жаттығулар ғылымда екіге бөлінеді: тілдік және сөйлеу. ... ...... ... Бұл ... ... ... тұлғаларды қолдандырып, оны сөйлеген кезде қолдана білуге
үйрету. Ғылыми деректерге, ... ... ... ... тілдік жаттығуларға қойылатын талаптар анықталады: 1) жаттығуларда
қатысымдық бағыттың басшылыққа алынуы; 2) жаттығуларда сөйлесім ... ... 3) ... ... қиындықтың ескерілуі; 4) үндестік
заңын қайталау жұмыстарының ... ... ... ... ... 5)
жаттығудың мазмұнының қазақ халқының мәдениеті, өнері, ... ... 6) ... ... дұрыс, қызықты, түсінікті болуы;
7) жаттығулардың мазмұны оқушылардың өміріне байланысты болуы көзделеді.
Жаттығу түрлерін қолдана отырып, қосымшаларды үндестік ... ... ... ... ... ... мақсатында тілдік жаттығулар
жүргізіледі. Тілдік жаттығулар үндестік заңдылығы тақырыбы бойынша ... ... оны ... ... ... ... ... жұмыстары жеңілден басталып, күрделене түседі. Оқушылар ... ... ... ... ... ... қолдануды,
меңгеруді жаттығудан бастайды. Үндестік заңдылығына арналған жаттығулар
оқушылардың сөз бен ... ... ... оны ауызша, жазбаша
тілде қолдана білу дағдысын қалыптастырады.
Тілдік жаттығулар арқылы тілдің ... ... ... дыбыстардың жіктелуін оңай ажыратумен бірге, орфографиялық,
орфоэпиялық ... ... ... ... ... оқу дағдысын меңгеруге
көңіл бөлу керек. Жаттығуларда мынадай мәселелерге айрықша мән беріледі:
дыбыстардың сөз ішінде, сөз ... ... ... ... ... ... және орфоэпияға қатысты жағын меңгерту; сөздің
соңғы дысының оған қосылатын ... ... ... ... ... ... ... дауысты дыбыстың акустика-артикуляциялық
ерекшеліктеріне байланысты қосымшадағы дауыстылар ... ... ... ... ... ... бағынбайтын жағдайлардың барын
түсіндіру.
Сөйлеу жаттығулары тілдік материалды айтылған ойға ... ... ... ... бұл – ... ... жауап бере білу, сұрақ қоя ... ... ... ... ... жаза білу, ситуацияға байланысты
әңгіме құра білу. Сөйлеу жаттығуларын орындауда ... ... ... ... жеке ... ... көп адамға қатысты түрін, яғни
ауызша, жазбаша сөйлеуді оқушы ... ... ... ... ... сөйлесудің түрлерін меңгерген оқушы ғана өз ойын толық жеткізе алады,
өйткені оған үйренген сөздік қоры негіз ... ... ... ... алу, сөйлегенде мақал-мәтелдерді дұрыс қолдана білу, тақпақ, өлең
айту да оқушының тілін әбден жетілдіреді, дамытады. Осы ... ... ... ... тілі ... ол өз ойын еркін жеткізе алуға
именбейтін болады. Сөйлеу ... ... ... ... ісін ... ... байланыста жүзеге асыру арқылы
үндестік заңдылығын сөйлемде дұрыс ... ... ... ... Тіл ... акустикалық ерекшеліктерге қарай дыбыстардың
жасалуы және жіктелуімен байланысты қарастырылады. ... ... ... сауатты игеруі фонетика-графикалық талдауға ... ... ... сабақта дыбыстық-әріптік талдаулар жүргізіліп,
оқушылардың дыбыстық жүйені саналы түсінуін ескеру қажет. Ауызша, жазбаша
талдау жұмыстарын түрлендіріп ... ... ... ... ... ... жинақталған теориялық білімді бекітуде, дұрыс жазу ... ... ... ... ... және оқушылардың тілін ұстарту,
байланыстырып сөйлеуге үйрету және ауызша және жазбаша сөйлеу тілін ... ... ... байланысты жазбаша сөйлеу тілін дамытуда
берілетін жаттығулар жүйесі екі ... ... ... Тілдік жаттығулар;
2. Сөйлеу жаттығулары.
Үндестік заңына ұшырайтын сөздерді дұрыс айтуға жаттықтыратын
жұмыстардың ... зор, олар ... ... ... нормасын
қалыптастырады. Үндестік заңын ... ... ... ... ... ... тілдік жаттығулар, сөйлеу жаттығулары,
орфографиялық және орфоэпиялық нормаларды ... ... ... орфоэпиялық жаттығулар және қатысымдық бағыттағы
жаттығулар жүйесінен жасалды.
Тілдік жаттығулар оқушыларға дыбыстардан, олардың ... ... ... ... тілдік бірліктерін, олардың сөйлеудегі қолданылу
заңдылықтарын танытуға, оларды дұрыс қолдауға жалғасады. Тілдік бірліктер
мен ... ... ... ... ... қолдана білу оңай
емес, ол ұзақ ... ... ... ... қай ... ... ... білу үшін үндестік
заңын білу керек. Міне бұл ... ... ... ... ... Бұл заңдылықты білмей, оны жазуда қолдануға жаттықпай, дұрыс
жазуға мүмкін емес. Сондықтан тілдік жаттығулардың маңызы зор, ол ... ... ... ... ... алғашқы қадамын жасайды. Бұл
жаттығулар тобына ... ... оқу ... ... ... ... Сөзге қосымшалардың жалғану ерекшеліктерін оқушыларға меңгерту
жүйелі жұмыстарды қажет етеді. Атап айтқанда, түбір мен ... сөз ... ... дыбыстық өзгерістер заңдылықтарын, жалпы дыбыс
үндестігінің орфографияға, орфоэпияға ... ... ... мақсат
етіледі. Үндестік заңына қатысты мәселелерінің бәріне алған білімді бекіту,
ол жөнінен білік қалыптастыру тілдік ... ... ... ... ... ... ... заңына қатысты тілдік
бірліктерді және ... ... ... ... ... жалғануында басшылыққа алынатын заңдылықты түсіндіру; сөйлеу
үлгілерінің негізінде сөйлеуге даярлау, ойын ауызша толық жеткізу дағдысын
қалыптастыру.
Тілдік ... ... ... ... жаттықтыратын, тілдік
нормаларға сәйкес орфографиялық, ... ... ... ... ... ... ... сөйлеу тілін дамытуда тілдік
жаттығулардың төмендегідей түрлері анықталды:
– орфографиялық жаттығулар;
– орфоэпиялық жаттығулар;
... ... және ... ... ... ... ... білімді жаза, айта және тәжірибеде ... ... ... ... ... көп орындалса, оқушылар ... ... тез ... Алдымен тілдік заңдылықтарды тиянақты
меңгерсе, артынан орфоэпиялық, орфографиялық норма бойынша ... ... ... ... және ... ... орындату арқылы
сөзді дұрыс айтуға, жазуға үйретумен бірге ойлау қабілеті де дамытылады.
Тілдік және ... ... ... ... ... ... сөйлесім әрекеттеріне байланысты
қарастырып, үндестік заңы меңгертіледі.
ОРФОГРАФИЯЛЫҚ ЖАТТЫҒУЛАР
Орфографиялық ... ... ... ... қатысты тілдік
бірліктерді және олардың түрлі қолданыстағы көріністерін ... ... ... ... ... ... ... негізінде сөйлеуге даярлау, ойын ауызша толық жеткізу дағдысын
қалыптастыру.
Қазақ тілінің фонетикалық жүйесін өткенде ... ... ... ... ... ... сөйлеу кезіндегі қызметі меңгеріледі.
Дыбыс ... ... ... ... оның ... ... жағдайына бақылау
жасалынады. Сондай-ақ, сөздегі әр дыбыстың саны мен мәні әр ... ... ... да ... ... ... ... беріледі. Мысалы, ал-әл,
сан-сән, құндыз-күндіз, т.б. Осылайша сөздің басында, ортасында, аяғында
дыбыстардың ... ... ... ... сөз ... ... ... тілі фонетикасын оқушыларға таныстырғанда үндестік заңына
ерекше назар аударған жөн.
Орфографиялық жаттығудың тиімділігі: Бұл ... ... ... Мұнда дайын тілдік материал беріліп, ондағы үндестік
заңына ... ... ... ... ... білімді бекіту жүзеге
асырылады. Көзбен көріп, ... ... есте ... ... ... ... ... жуан дауысты дыбыстарды табыңыздар. Өздеріңіз
жуан дауысты дыбыстары бар бірнеше сөз ... ... ... ... ... ...
Мектеп, оқулық, сабақ, дос, қыз, бала, оқушы, дәптер, қалам, өшіргіш,
қарындаш, үстел, орындық, жолдас, ұстаз, сынып, сызғыш, тіл, сөмке.
2-жаттығу. ... ... ... ... ... ... дауысты дыбыстары бар бірнеше сөз ойлап жазыңыздар.
*Жіңішке дыбысты ... ... ... ... ... сұрақ, ел, тәуелсіз, өлке, аймақ, табиғат, жер,
орман, құс, өзен, көл, ағаш, жапырақ, шөп, күн, ... ... ... ... ... ... ... құралған сөздер қатарын
жалғастырыңыз.
Әже, сіңлі, әпке, үй, ...
4-жаттығу. Жуан дауысты ... ... ... ... ... ... «І» ... жазылатын сөздерді жазыңыз.
*Мысалы: ілгіш, білім, ...
6-жаттығу. «Ы» дыбысы жазылатын сөздерді жазыңыз.
*Мысалы: ыдыс, ... ... ... ... оқушылардың тілдік нұсқалары туралы
біліміне негізделіп, оның ... ... ... ... жаттығулар тобы үндестік заңына қатысты тілдік бірліктерді және
олардың түрлі қолданыстағы көріністерді ... ... ... ... ... ... алынатын заңдылықтар түсіндіріледі.
Орфографиялық жаттығулар мақсаты: Оқушылардың жазбаша ... ... ... ... меңгерту; сөздерден сөз тіркестерін
жасауға үйрету; сөйлемдердің байланысу және ... ... ... жазу ... ... жаттығудың тиімділігі: Оқушылар ... ... ... бойынша жазылуын меңгереді. Орфографиялық ... ... ... сауатты, қатесіз жазуға машықтанады. Оқушыларды
жұрнақтар мен ... ... ... ... ... білуге
дағдыландырады. Түбір сөздерге қосымшаларды қосуға ... ... ... ережесін еске түсіреді, қайталайды. Оқушыларда орфографиялық
дағды қалыптасып, тілдік нормаға сәйкес сөйлесім әрекетінің ... ... ... сөздерге қосымшаларды дұрыс тауып жалғаңыздар.
Мал ... ... ... ... ... ... Көп ... орнына тиісті жалғауларды қойыңыз.
-ның, -нің, -дың, -дің, -тың, -тің.
Есік... тұтқасы, өзен... жағасы, адам... қасиеті, ... ... -ге, -қа, ... ... ... ... ... міну, аэроклуб... кетті.
-нан, -нен, -дан, -ден, -тан, -тен.
Су... таза, тас... қатты, сүт... ақ, өзен... ... Көп ... ... ... ... ... ... ...демі, үйр...к, қ...ғ...з, ...ріп, әд...л, ... ... ... ж...ңб...р, ж...мыс, ...р...мш...к,
қ...ң...р...у.
10-жаттығу. Төмендегі сөздерге көптік жалғау жалғаңыз.
Хат, мектеп, доп, ... ... ... дос, ... ... ... ауыл, қонақ, оқулық, есік, пәтер, балабақша, қағаз, балық, аң, аға,
нағашы, тақта, әйнек, айна, газет.
11-жаттығу. Сөз ... ... ... ... жазыңыз.
Жасыл шөп, қызыл алма, қара жер, жасыл ... сары ... ... биік тау, кең ... мөлдір су, әдемі көйлек, мақта ... ... ... ... ... ... ... көшіріп жазыңыз. Жіңішке қосымша жалғанған
сөздердің астын – бір, жуан ... ... ... ... екі ... – өте ... ақылды мал. Жылқы ыстыққа да, суыққа да шыдамды.
Қазақстанның көп жерлерінде ... қыс бойы ... ... Жылқыны адам
көлік ретінде пайдаланады. Жылқыны арбаға жегеді. Оның арқасына ер тоқым
салады. Содан ... оған бала да, ... де ... ... етін ... қылынан арқан еседі. Сүтінен қымыз жасайды.
Қазақ тілінде кейбір сөздердің ... ... ... ... ... Бұл сөздер қазақ тілінің үндестік заңына бағынбайды, олар:
1) баска ... ... ... ... кітап, мұғалім, қадір,
депутат және т.б.;
2) біріккен сөздер мен қос ... ... ... ... т.б.
Бұл сөздерге қосымша соңғы буынға қарай жалғанады, мысалы: бойжеткен-
ді, кітап-тың, баспасөз-де.
Оқытушы бұл ережені оқушыларға түсіндіреді, мысалдар келтіреді, содан
кейін ... ... ... ... Бұл ... бекіту мақсатында
төмендегідей жаттығуларды ұсынуға болады:
13-жаттығу. Мына сөздерге қосымшаларды жалғаңыз, үндестік ... ... есте ... ... қауіпсіздік, цех, парк, кітап, қадір, құрмет,
бетон, демалыс, ... ... ... ... кәмшат, қасиет,
қате.
14-жаттығу. Мына сөздерге түбірге бөліп жазыңыз, үндестік заңына
бағынбайтын сөздерді есте ... ... емес ... мағынасын
меңгеріңіз.
Баскесер, бесқонақ, беташар, еңбекақы, жүзбасы, жүнжапырақ, жүрежат,
зейнетақы, кәсіподақ, көктас, көшбасы, кітапқұмар.
15-жаттығу. Мына қос ... ... ... ... ... мағынасын меңгеріңіз.
Жөн-жоба, кір-қоқыс, үсті-асты, ... .
16-жаттығу. Сөйлемдерде үндестік заңына бағынбайтын ... ... ... апасы фермада жұмыс істейді. 2. Ермек ұшақ моделін жасады.
3. Желтоқсан қыстың ... айы. 4. ... ... ... ... 5. ... үйге берілген тапсырманы тексерді. 6.
Бүгін – ... ... 3. ... ... ... ... ... тамақ ішкен соң, кітап оқиды, ойнайды. 8. Кітапханада әр
тілде шыққан журналдар, газеттер де бар. 9. Оңтүстік ... ... ... отқа ... 10. ... ... ең ... – Африка
түйеқұсы. 11. Қаз, үйрек, тауық, түйетауық – үй құстары. 12. Әже
Әсетке ... ... 13. Атам мен әжем ... ... ... ... оқып ... 15. Жусан өзінің қоректік қасиетін
көктем шыққанша жоймайды.
17-жаттығу. Төмендегі ... ... ... ... ... ... кітап, қыркүйек, желтоқсан, демалыс, көкпар.
Үндестік заңын түсіндіруде үндестік заңдылығына ... ... орын ... ... қазақ тіліндегі төмендегі қосымшалар өздерінен
бұрынғы буынның жуан-жіңішкелігіне ... осы ... ... ... барлығы оқушаларға кесте түрінде беруге болады, олар:
|Көмектес септік жалғауы (-мен, -бен, ... ... ... ... ... және т.б. ... -дікі, -тікі (тәуелдікті білдіретін жұрнақтар), -жан, -тай, -тал |
|-дар, ... ... ... білім-дар, көке-жан, сезім-тал т.б. ... ... ... ... мысалы: дәрі-хана, Пәкі-стан, Шым-кент, ... т.б. ... -гep, -қор, -паз, -қой, -ғой, -гөй, -кеш, ... ... ... ... ... бата-гөй, және т.б. ... -ев, -ин, ... ... ... және т.б. ... тілінде басқа тілден енген сөз алдынан қосылатын бей-, би- қосымшалары|
|да үндестік заңына бағынбайды: бей-берекет, бей-бастық, ... ... ... бей-тapaп т.б. ... ... ... ... ... ... ... орындатуға болады.
18-жаттығу. Сөйлемдерде үндестік заңына бағынбайтын қосымшасы ... ... ... ... ... ... қиып алады. 2. Орталықта
кітапхана, емхана, аурухана бар. 2. Әміржан әкесімен жұмысқа барды. ... ... ... ... ... 4. ... ... дәріні ұсынды. 5.
Мұраттың атасы – соғыс ардагері. 6. Ертай мектепте оқиды. 7. Қараторғайлар
өте ... ... 8. ... ... тыңдады. 9. Қойды Өміртай
бағады.
19-жаттығу. -хана жұрнағы бар сөздерді жазыңыз. Бұл ... ... ... не ... түсіндіріңіз.
Үлгі: аурухана, кітапхана, ... .
20-жаттығу. -кер, -гер жұрнақтары бар сөздерді жазыңыз. Бұл жұрнақтар
арқылы жасалатын сөздер не білдіретінін ... ... ... ... ... ... ... ... қосымшалары бар 10 сөйлем
тауып жазыңыз.
ОРФОЭПИЯЛЫҚ ЖАТТЫҒУЛАР
Орфоэпиялық жаттығулар мақсаты: Оқушылардың ... жеке ... ... сөз ішінде естіп қабылдау, түсіну дағдысын қалыптастыру,
өз ойларын жеткізуде сөздерді дұрыс ... ... ... ... ... жеткізу, ауызша және жазбаша ... ... ... ... ... ... отырып, тілдік қарым-қатынасқа
қажетті сөз бен сөз тіркестерін және ... ... ... ... заңдылықтарын меңгерту, сөздік қорын байыту.
Орфографиялық жаттығудың тиімділігі: Оқушылар сөздердің айтылуы мен
жазылуындағы ... ... ... ... орфоэпиялық сөздікте
сүйенудің маңыздылығын түсінеді, сауатты жазуға дағдыланады.
Қазақ тілінде ерін үндестігі деген бар. Ол еріндік -о, -ө, -ұ, ... ... ... ... ы, е, і ... ... еріндік
дыбыстарға жақындатады. Оған:
1. Алғашқы буындағы -о немесе -ұ дыбыстары екінші ...... ... ... орын – ... ... – құлұн. Ал ашық дауысты -а
дыбысына -о-ның да, -ұ-ның да әсері байқалмайды. Мысалы. орақ, құлан.
2. ... ......... ... буындағы -і дыбысын
-ү-ге айналдырады. Мысалы: көрік – көрүк, күдік – күдүк.
3. Алғашқы буындағы -ө немесе -ү дыбыстары екінші ...... ... ... өлең – ... күрек – күрөк.
Мұны жинақтап, оқушыларға мына секілді кестемен ... ... ... А ... ... ... ... боран, моншақ.
О Ы [Ұ]
Мысалы:
Орфография ... ... ... ... ... ... ... А ... ... ... мұрат, бұлақ, жұма, рұқсат.
Ұ Ы ... ... ... ... ... ... ... ... кесте.
Ө І ... ... ... ... ... ... ... ... І ... ... ... ... ... ... ... ... ... Е [Ө]
Мысалы:
Орфография ... ... ... ... ... ... Е ... ... ... ... ... жүрөк
бүйрек ... ... ... барлығы оқушылар өзінің дәптерлеріне ... ... ... ... және ... дағдыланады. Ол үшін мұғалім
кестелердің негізінде жасалған орфоэпиялық ... ... ... ... ... ... ұсынылатын орфоэпиялық жаттығулар
22-жаттығу. Төмендегі сөздерді дұрыс оқып, көшіріп жазыңыз. Олардың
жазылуын есте сақтаңыз.
Орындық, орман, ойна, оқы, ... ... ... ... ... қонақ,
ойшыл, облыс, қора, орын, жомарт, қосымша, осында, отыз, ойын, оқымысты,
соқыр.
23-жаттығу. ... ... ... ... көшіріп жазыңыз. Олардың
жазылуын есте сақтаңыз.
Тұрмыс, бұрын, ұры, жұқа, ұйқы, құлын, құрылыс, жұдырық, тұтын, ұстаз,
ұрпақ, құмар, ... ... ... бұрыл, ұмытшақ, ұшпа, тұрғыз,
ұйымдастыр, ... Көп ... ... Ұ, Ы ... ... ... көшіріп жазыңыз.
Жұм...с, ...стаз, б...лақ, ...ран, ғұм...р, қ...дай, ...ялшақ, ұр...,
т...ңғыш, ұз...н, ұт...с, ұйқ..., ұй...м, ұшқ...ш, ұс...н...с.
25-жаттығу. Көп нүктенің ... О, Ы ... ... ... көшіріп жазыңыз.
...рман, ж...март, оқ...м...ст..., оқ..., оқул...қ, ...лжа, ж...спар,
...рамал, м...мын, м...нша, ...зат, ор...нбасар, от...н.
ІІ кесте бойынша ұсынылатын ... ... ... сөздердің транскрипцияларын жазыңыз. Сөздердің
емлесін есте ... өмір ... ... ... ... өтініш, өкімет, өшіргіш, өткінші, өсімдік, көмір,
бөрік, мөлдір, нөмір, сөндір, өткір.
27-жаттығу. Төмендегі сөздердің транскрипцияларын ... ... есте ... үкі ... ... ... үгіт, үкім, үтір, үңгір, үйірме, үкімет, үлгілі, үшін,
күміс, мүсін, мүйіз, сүйінші, сүйкімді, түйір, жүйрік, ... Көп ... ... І, Ү ... ... ... ... жазыңыз.
С...т, г...л, ж...зім, ...тік, ...міт, күнд...з, ж...гір, б...л...м,
...здік, к...й, үй...р, т...н, б...ркіт, үст..., күм...с, ..йрек, ... ... ... ... есте ... ... мақұл, алмұрт, көкөніс, дәстүр, мәшһүр, мәжбүр, күнә,
Күлән, күмән.
ІІІ кесте бойынша ұсынылатын орфоэпиялық жаттығулар
30-жаттығу. Төмендегі сөздердің ... ... ... есте сақтаңыз.
Үлгі: өнер [өнөр], ...
Өлке, өлең, өкпе, өзен, ... ... ... ... ... ... өнде,
өзге, өгей, өлшем, өркен, өсек, өте, сөре.
31-жаттығу. Төмендегі ... ... ... ... есте ... үлес ... ... үркек, үнемі, үлкен, үйрету, үйрену, үлгерім, жүрек, ... ... ... ... ... ... күйеу, күрең.
32-жаттығу. Көп нүктенің орнына Ө, Е ... ... ... ... ... ... т...ле, к...шір, өш...р, өнд..р, к...п, өзг...рт,
т...сек, к...мек, өс...к, б...лек, т...белес, бөлш...к, өз...н.
ТРАНСФОРМАЦИЯЛЫҚ ЖАТТЫҒУЛАР
Трансформациялық жаттығулардың мақсаты: Бұл ... ... ... ... түрлі жағдайда оны басқа сөзбен ауыстырып қолдануға
жаттықтыру. Тілдік жағдайдың қажетіне қарай ... ... ... ... ойын ... жеткізуге дағдыландыру. Дауыс ырғағы ерекше қызмет
атқаратынын үйрету. Оқушылардың сөздік қорын молайтып, мазмұндама, ... ... ... ... ... ... ... тиімділігі:
Сөйлеуге дайындаудың жоғарғы түрі деп саналады. Ойды түрліше ... ... тіл ... ... ... ... және грамматикалық болып бөлінеді. Бұл ... ... ... ... теориялық білім бере отырып, тілдік құралдарды тілдік
қатысым жасауда ... ... ... жаттықтыру.
33-жаттығу. Бір тұлғадағы есім сөздерді тек жуан сөздермен ауыстырып
жазыңыз.
1. Сенің апаң ертең келе ме? (Ауыстырылатын ... ... ... ... ... ... ... досың, әйелің, жездең, әжең).
2. Сары көйлек саған жарасады. (Ауыстырылатын сөздер: ақ, көк, қара,
жасыл, көгілдір, қоңыр, ... ... ... ... ... жүрейін деп отырмын. (Ауыстырылатын сөздер:
Алматыға, Көкшетауға, Ақтөбеге, ауылға, қалаға, еліме, Семейге, ... ... жүз адам ... ... ... мың, елу, отыз,
алпыс, сексен, он, көп, ... ... ... анам ... ... сөздер: бүгін, жақында,
бүрсігүні, биыл, таңертең, кешке, таңда, жуырда).
34-жаттығу. Сөйлемдегі етістікті жіңішке сөздермен ауыстырыңыз.
1. Әкем ... ... ... ... ... ... ... әкеледі, сөйлейді, жүріп кетеді).
2. Сіз мектепке барарсыз. (Ауыстырылатын етістіктер: ... ... ... ... ... ... үндестік заңын ауызша сөйлесімде дұрыс
қолдану дағдысын қалыптастырады. ... ... мен сөз ... одан әрі ... ... ... ... қажет. Мұнда белгілі
бір тақырып төңірегінде ойын білдіруге ... ... ... ... ... дағдыларын меңгеріп, лексикалық, ... ... ... түсінеді. Оқушыны сауатты сөйлеуге үйрету
негізгі мақсат болса, сол мақсатқа жету ... ... ... ... ... ... заңына бағынып, жалғанып тұрған ... ... ... ... ... ... әр түрлі сөйлеу
жағдайларында қолдана білуге үйрету; танымдық білімін ... ... ... ... оқығаны әсерлеп жеткізуіне көмектесу.
Танымдық қабілетін кеңейтуі: Қазақ халқы, елі жөнінде әңгімелей
білуге; ... ... ... кең ... ... елін ... ... жайындағы түсінігін кеңейту.
Шығармашылық ойлауды дамыту: Отан жөнінде әңгіме құрастыру, қазақ
елінің азаматы ... ... ... ... шақыру,өнер-білім
жөнінде, достық, адамгершілік, бейбітшілік туралы көзқарасын қалыптастыру.
Менің Отаным– ... ...... Қазақстанның астанасы – Астана қаласы.
Астана Еуразияның орталығына орналасқан. ... әр ... ... бар. ... ... ... жатқан республика. Еліміздің
ұлан-байтақ кең, бай даласы бар.
Астана – Қазақстанның саяси ... ... ... ... және Үкімет үйлері орналасқан. XXI ғасырда Астана әлемдегі ... ... ... бірі ... заңы ... қазақ тіліне сауатты сөйлеуге үйретуде тілдік
және ... ... ... зор. ... ... ... ... дағдысын қалыптастырады, ... ... ... ... ... ... ... ойлау
қабілетін арттырып, төртіншіден, қазақ тілінде сауатты, ... ... ... ... ... ... жалғанып тұрған қосымшаларды
көрсетіңіз.
Қатысымдық бағытты меңгерту: ... өз ... ... ... ... ... арттыру; оқушыларға қатысымдық
тұлғаларды игерте отырып, ... ... ... ... ойлау әрекетін дамыта отырып, шығармашылық қабілеттерін
жетілдіру; мәтін ... өз ... ... ... ... жазбаша,
ауызша мазмұндауға бағыт беру;
Танымдық қабілетін кеңейтуі: Оқушыларға XI-XII ғасырлардағы қазақ
халқының мәдениеті мен ... ... ... ... аударту; Ахмет
Яссауи жөнінде мағлұмат беру; тарихи ескерткіштерді қадірлеп, қастерлеуге
тәрбиелеу; сөйлеу дағдыларын қалыптастыру.
Шығармашылық ойлауды дамыту: Ахмет ... ... ... ... ... жаңа ... алмасу.
Ахмет Яссауи
Қазақстандағы ғажайып сәулет ескерткіштерінің бірі – XII ... ... ... ... Құл Қожа ... Яссауиге салынған Түркістан қаласындағы
сағана. Ахмет Яссауи – өз кезіндегі сауатты, білімді адамдардың бірі. Ол
білімділігі, ақындығы, дін ... шын ... тағы ... ... ... ... бөленген, «Әзірет Сұлтан», «Әулие»
атанған. 1397 жылы Темір ... ... ... ... ... ... жаңа
сағана салуға бұйрық етеді. Ахмет Яссауидің Түркістандағы сағанасы – қазақ
халқының архитектуралық мұраларының ішіндегі ... орын ... ... ... ... ... мұражайға айналды.
3-жаттығу. Төмендегі сөздерді дұрыс оқып, сөздердің айтылуы мен
жазылуын салыстырыңыз. ... ... ... ... ... ... ескерткіш, сағана, құрмет, күмбез,
бұйрық, бірегей.
Жаттығулардың мақсаты: Сауатты жазуға, дұрыс, ережеге сай ... ... ойын ... ... ... ... және жазбаша пікір
алысуға, тілдесуге дағдыландыру.
Жаттығулардың ... ... ... ... оқу арқылы сөз
ішіндегі дыбыстарды дұрыс оқып,қосымшалардың дыбыстық ... ... ... арқылы сөйлемді дұрыс құрастыруға баулу және берілген ойды
түсініп, сөйлемді аяқтауға үйрету ... тіл ... ... ... өз ... тіл ... бағыттау.
Сонымен, үндестік заңын меңгерту арқылы сөйлеуге үйретуде жүргізілетін
жаттығулар түрлерін орындатуда төмендегідей мәселелерді ескеру керектігі
анықталды: мәтін ... ... ... ... тәрбиелік
мазмұнда болуы; орындалатын жұмыстарды ... ... ... оқушылардың сөздік қоры мен сөйлеу дағдысын қалыптастыру
негізінде ... ... ... ... ... ... түрлерін
әр түрлі әдіс-тәсілдер арқылы іске асыру; жаттығуларды оқушылардың ... ... ... грамматикалық материалды тәжірибеде ... ... ... ... заңының маңыздылығын ұғындыру; сөйлеу
әрекеттері ... ... ... ... ... ... ... сауатты сөйлеуді, жазуды дамыту; танымдық белсенділігін арттыру
арқылы ойын еркін жеткізу дағдысын қалыптастыру.
2.3 Үндестік заңдылығын ойындар арқылы игерту
Мұғалімнің басты ...... ... ... ... ... туғызу, сөйлеу қабілетін дамыту. Қазақ тілі сабағында ойын
түрлерін қолданудың ... зор. ... ... рөлдік ойындар белгілі
мақсатта тілді меңгертуге, ... ... ... ... ... қолданылатын ойын түрінің белгілі мақсаты болады. Ойын барысында
балалар тегіс қатысып, белсенділік көрсетеді. Сонымен ... ойын ... ... ... ... ... Сабақты ойын түрінде өткізу
оқушылардың қызығушылығн оятып, оларды ... ... ... ой-өрістерін
кеңейтуге, іздену қабілеттерін дамытуға үлкен ... ... ... заңы ... ... әрі ... ... төмендегідей
ойындардың үлгілерін қолдануға болады.
1. «Кім көп біледі?» ойыны
Мақсаты: Жуан және жіңішке дыбыстарды қайталау. ... ... ... ... ... ... ... Үйренген ережелерді
ойындар арқылы қайталап ... ... ... ... үш ... бөліп, әр топқа екі әріптен береміз.
1-топқа – ө, ү, 2-топқа – ұ, ы, ... – е, і ... ... қай топ ... және ... сөз ... сол топ ... Жазуға белгілі
бір уақыт анықталады. Топтың ішінен ... ... ... тақтаға
жаздырамыз. Ойын таңдағанда тақырыпқа сай ойындар алынады.
2. «Затты сатып ал» ойыны
Мақсаты: Сөздегі жуан және ... ... ... білу ... ... ... ... Мұғалім заттардың суреттерін үстел үстіне шашып тастайды
және оқушыларға жуан дауысты дыбыстардан ... ... ... ... Оқушы үстелге жақындап келіп, сөзді буындап нақты айтады да, ... ... Егер де ... ... болса, ол «сатып алынды» деп есептелінеді.
Жуан дауыстылардан тұратын заттар ... ... соң, ... жіңішке
дауыстылардан тұратындары сатуға ұсынылады. Ал жіңішке ... ... ... ... кейін, аттары әрі жіңішке, әрі жуан
дауыстылардан тұратын заттарды таңдауға ұсынылады.
Оқытушыға түсініктеме: Ойынға үй ... ... оқу ... болады. Ол әркімнің қалауына байланысты. Соған орай ойынның аты да
өзгертіліп отырылады.
3. «Ойлан, тап» ойыны
Мақсаты: Заттың атын оның ... ... таба ... үйрету.
Үндестік заңына бағынбайтын сөзерді қайталау.
Ойын барысы: Топ екіге бөлінеді. Бір топ екінші ... «Мен бір ... Ол ... (ойлаған затының қасиеттерін айтады). Мен қай затты
ойладым?» Екінші топ ойыншылары ол ... атын ... ... Ойын ... ... ... ... Енді екінші топ ... ... ... ... ... топ жеңімпаз деп есептеледі.
Мысалдар:
Жаңа, қызық, кітапханалық – кітап.
Сырқат, ауру, емделу – емхана.
Ұстаз, оқытушы, тәрбиеші – ... ... ... ...... атын тапқан соң, оқушылар аталған сөзді үндестік заңына сай
талдап, оның емлесін түсіндіреді.
4. ... ... тап» ... ... буын ... ... құрастыра білуге үйрету.
Көрнекілік: Буындар жазылған карточкалар.
Ойын барысы: Мұғалім тақтаға бір буынды (жуан немесе жіңішке) жазады
(мәселен, қа, ме) да, ... ... ... ... Оқушылар
тақтаға шығып өз карточкаларын буынға сөз ... ... ... Ойын
соңында оқытушы дәптерлеріне осы ... ... ... сөзді жазып
шығуға тапсырма береді. Ең көп сөз ... ... ... деп ... ... ... ...; ... мешіт, ...).
5. «Кішірейту мәнін қос» ойыны
Мақсаты: Қазақ тіліндегі кішірейту мәнді жұрнақтарды еске ... ... ... ... ... ... жұрнақтарды үндістік заңы бойынша
сөздерге дұрыс жалғай білуге дағдыландыру.
Ойын барысы: Мұғалім бір заттың атын айтады, ал оқушы оған ... ... ... ... ... Мысалы: көл-көлшік, үй-үйшік, қала-
қалашық, бала-балақай, сандық-сандықша, т.б. Мысал келтірген соң, ... ... ... ... ... ... – бастау» ойыны
Мақсаты: Әр түрлі мазмұндағы сөйлемдер ... ... ... барысы: Мұғалім ойын басталғандығын хабарлайды да, бір сөйлемді
бастайды. Екі-үш қатысушы бұл сөйлемді аяқтайды. Қатысушылар ... ... бір ұпай деп ... Егер де екі ... бір сөзді бірдей етіп
қайталаса, ол ... ... ... ... ... ...» деп ... ойыншы: «...сағат тоғызда басталады» десе, екінші ойыншы «... ... деп ... ... ... ... үш ұпай ... ... ойыншы
екі ұпай алады.
Сосын сөйлемді ойыншылар бастайды да, ... ... ... ... ... ... сөздердің барлығы я бірыңғай жуан, я бірыңғай
жіңішке болуы тиіс.
7. «Кім тапқыр?» ... Сөз ... ... ... білу ... ... барысы: Мұғалім тақтаға бір ойыншыны шығарады. Ол өзіне пар
таңдап алады да, тақтаға бір сөз ... ал ... ... сол ... екінші сөзді жазуы қажет. Кім тапсырманы тез әрі дұрыс орындаса,
сол ... ... ... ... жаз сөзі ... ... тіркесетін
мынадай сөздерді ұсынуға болады: ыстық жаз, жаңбырлы жаз, ...
Шарты: Сөз тіркестеріндегі сөздердің барлығы я ... ... ... ... ... ... ... сөзді тап» ойыны
Мақсаты: Зат пен оған ... ... ... ... ... Сөздердің емлесін қайалау.
Көрнекілік: Әрбір ойыншының алдында сөздер тобы ... ... ... жел, күн, ... қар, ... ... аяз және ... бөлек-
бөлек қағаздарда мына сөздер болады: жарқырайды, түсті, жауды, соқты,
тамшылады, шымшылайды, т.б.
Ойын барысы: ... ... ... ... ... білдіретін сөздерді
тауып, дұрыс орналастырулары қажет. Кім бірінші болып тапсырманы ... сол ... ... деп ... ... ... ... атақ та беруге болады.
9. «Бес жауап» ойыны
Мақсаты: Сөз байлығын байыту, жуан және жіңішке сөздерді дұрыс ... ... ... ... барысы: Топ екіге бөлінеді. Тақтаға төмендегіше сөздер жазылады.
Бірінші топ жуан дауыстылардан тұратын жауабын беруі ... ал ... ... ... ... беру қажет.
Жуан сөздер ... ... аты ... аты
Қаланың аты ... ... аты ... ... ... Оқу ... ... аты ... аты
Әрбір қатар белгі берілген кезден бастап жауап жазуға кіріседі. Кім
бірінші әрі дұрыс тапсырманы орындаса, сол жеңімпаз деп ... «Кім ... ... А әрпінен басталатын қалалардың аттарын жазыңыздыр.
Мысалы: Астана, Алматы, Атырау, ... (Ол ... қай ... ... көрсетіп, қала туралы не білетінін сұрау).
2-тапсырма: Тек А (І, Ы, Е) дауысты ... бар ... ... ... ... ... ...(а); ... ілім, ілгіш, ... (і).
Сабақта ойын элементтерін қолдану арқылы оқушылардың белсенділігін
арттырып, оларды ынталандырады, теориялық білімдерін ... ... ... ... ойын ... екі мақсатта пайдаланылады.
Оның біріншісі – оқушының сабақта қызығушылығын, ынтасын арттыру, тілін
дамыту, екіншісі – ... ... ... ... ... және ... қабілетін дамыту.
Сабақта түрлі кестелерді, кроссвордтарды, сөзжұмбақтарды пайдалануға
болады. Жұмысты орындау барысында оқушылар ... ... ... кейбіреулері мұғалімнің түсіндірген сабағын тез ұғады,
кейбіреулері керісінше. ... ... ... ... да кездеседі.
Сондықтан барлық оқушыны білімге бірдей жетелуі үшін өз мүмкіндігіне ... ... ... ой, ... ... ... ... айтуға жағдай
жасау және еркін шығармашылыққа жетелейтін осы ... ... ... бірі – ... ... ... арқылы сабақтарда
оқушылар әр түрлі жағдайды түсінеді, оны шешу ... ... ... ... ... ойлау қабілетін дамытады. Оқуға
құлшынысын, қызығушылығын арттырады. ... ... бала бар ... оны білуге, меңгеруге талпынып, алуан түрлі дағды, мәліметтерді
алып, шеберліктерін ... ойын ... ... тіл сабағын меңгерту мақсатында
жиі пайдалануға болады. ... ... ... ... одан ... тереңдетіп, олардың ізденімпаздығын арттыру, ой-өрісін кеңейту,
шығармашылық қабілетін ... ... ... ... ... тілі пәні ... салаларын, соның ішінде үндестік ... ... ойын ... ... ... Үндестік заңына бағынбайтын қосымшаларды атаңыз.
Перфокартаны толтырыңыз.
|Қосымшалар ... ... ... қосымшаны табыңыз ... |+ ... | ... | ... | ... | ... | ... | ... | ... | ... | ... | ... | ... | ... Қалай қарай оқыса да бірдей мағына беретін ... ... ... ... ... тауып жазыңыздар.
е-е н-н қ-қ ... |а |б |а |Қ ... | | | |Қ ... | | | |Қ ... | | | |Қ ... | | | |Қ ... |Н |А ... | |А |
|А | |А ... | |А ... | |А ... ... ... ... жыл мезгілі,
Қ-дан басталса, онда ол құс белгілі.
Ол қай сөздер?
Жауабы: жаз, қаз.
А дыбысымен айтылса, негізгі мүше,
А егер Е-ге ... сан ... ...... қай ... бас,бес.
К-дан басталсам,
Маған қарап сабақ айтады,
П-дан басталсам,
Маған балалар жүгін артады.
Шешуі: карта, парта.
Басы ашық, аяғы қысаң,
Екі-ақ дыбыс, есеп қылсаң,
Саған да ол ... ... ... ... ау.
«Әзіл жұмбақ» ойыны.
Фонетикалық екі ұғым бірі мен бірі ... ... да ...... да ... әріп пен ... жоқ, сайда бар,
Атта жоқ, тайда бар,
Биеде жоқ, түйеде бар,
Қозыда жоқ, қойда бар,
Жиында жоқ, тойда бар.
Осындай тағы ... ... й ... ... ... түрлі ойындарды қолданудың маңызы өте зор.
Оқушылардың қызығушылығын одан әрі арта ... ... ... ... ... ... ойы бар, өмірге деген өзіндік ... ... ... ойын ... құрылатын сабақтардың маңыздылығы ерекше.
Үндестік заңын бекіту және оқушылардың үндестік заңын қай дәрежеде
меңгергендігін анықтау ... ... ... ... ... ... – бастауыш сынып оқушыларының білімін бағалау. Біріншіден, ... ... ... ... тексеріледі, екіншіден, бастауыш сынып
оқушылары тест сұрақтарына жауап беруге үйренеді.
Окушылардың білім ... ... ... әр түрлі.
Оқушы білімін бақылауда сыныптық сұрау, ... ... ... бір ... ... ... тапсырмалар, диктанттар әдістерін
белсенді пайдалануға болады. Бұл әдістердің ... ... ... де жоқ ... кемшіліктердің бірі – мұғалімнің уақыты мен еңбегін жоғалтатын,
оқушы ... ... ... ... ... білімді бағалаудың бес
балды жүйесі.
Соңғы жылдары балалардың білім сапасын тексеруге тест ... ... ... ... Ол оқушының қарым-қатынастық мәдениетін
қалыптастырады, танымдық, инабаттылық, ... ... ... ... ... ... түрі ... жүр. Әрине, тест ең керекті
ақпаратты береді. Тест жасаудың өзіне тәжірибе, ғылым керек. Тесті ... ... мол ... ... Бірақ, тестің түрлерін әлі де болса
жетілдіру қажет. ... тест ... әлі де ... ... және болашақта
әр деңгей бойынша ... ... ... ... ... ... дайындап, қазақ тілін оқушылардың білім дәрежесін көтеру керек.
Тест әдісі оқушылардың меңгерген материалын ескере отырып, біріншіден,
өтілген ... ... ... қорыту, екіншіден, алған білімдерін
практикада күнделікті өмірде қолдана ... ... ... ... бұл тест екіге бөлінеді:
1. Тілдік тест. Оған лексикалық, грамматикалық тест түрлері жатады.
2. Сөйлеу тілі тесті. Ол ... ... ... сұрақ-жауап
тапсырмаларынан тұрады.
Ал тест әдісін жүргізу баспалдақты жүйе негізінде жүзеге асырылады.
А) Тест жүргізудің дайындық кезеңі;
Ә) Тест өткізу кезеңі;
Б) Тест тапсырмаласын ... ... ... ... ... ... материалдарды қорытып, өз бетімен жеке
жұмыс істеуіне, логикалық ойлау қабілетінің дамуына, пәнге ... ... ... оның ... ... ... қатысымдық принципін
еңгізу мәселелеріне байланысты. Қазақ тілі сабақтарында ... ... ... алған білімдерін бақылау негізінде тест тапсырмалары
берілгені тиімді. Қазір ... ... ... түрі ... жүр. ... ... сәйкестікті табу, қосымшалық тест, жұмбақтық тест, т.б.
Мысалы:
Тұйық тест (жабық).
1. Жуан буынды сөзге бес мысал ... ... екі ... ... ... ... ... Жуан сөз 1. мереке
2. ... сөз 2. ... ... ... ... тест ... беруге болады:
1. Көп нүктенің орнына буын ... ... ... Бала ... ... ... ... -нікі;
Е) -қай.
2. Үндестік заңына бағынбайтын сөздерді көрсетіңіз.
А) Мұғалім, құрмет;
В) Кітап, ұстаз;
С) Қадір, бақыт;
D) Шәкірт, оқушы;
Е) Ғалым, ... ... ... неше жіңішке дауысты дыбыс бар екенін анықтаңыз.
А) Бес;
В) Тоғыз;
С) Жеті;
D) Үш;
Е) Сегіз.
4. Қазақ тілінде неше жуан дауысты ... бар ... ... Төрт;
В) Тоғыз;
С) Жеті;
D) Үш;
Е) Сегіз.
5. Бірыңғай жіңішке дауыстылардан жасалған мақалды белгілеңіз.
А) Еңбек етсең, емерсің;
В) Бірлік болмай – тірлік жоқ;
С) ... – ер адам ... ... өлім ... Ар – биік ... Үндестік заңына бағынбайтын қосымшаларды көрсетіңіз.
А) ­мен, ­бен, ­гер;
В) -хана, -паз; -қан, ­кен;
С) -кер, -ар, ­ер, ­р;
D) -дың, -дің, ... ... -шыл, -шіл, ­ші, ... ... ... ... ... анықтаңыз.
А) Өнерпаз, ауызекі;
В) Астана, мұғалім;
С) Саудагер, мінез;
D) Қарағанды, халық;
Е) Сызғыш, қонақ.
8. Жуан дауыстыларды анықтаңыз.
А) а, о, ұ, ... а, о, ы, ... а, о, ұ, и, ... а, о, и, ә, ... а, о, ү, ю, я.
9. «Ұ» дыбысы ... ... ... Қ…рметтеу;
В) Жүйр…к;
С) Құтт...қтау;
D) С…йкімді;
Е) ...кімет.
10. Буын ... ... ... ... сөзді
көрсетіңіз.
А) Асқардікі, қызметкер;
В) Жаңбыр, жауын;
С) Туысқан, ... ... ... ... ұшқыш.
2.4 Үндестік заңдылығын меңгерту әдістемесін эксперимент жүзінде
дәлелдеу
Бастауыш сынып оқушыларына үндестік ... ... ... ... мен ... ... ... үшін эксперимент
жұмысы ұйымдастырылды.
Тәжірибелік байқау, тексеру, қорытындылау мақсатымен әдістемелік
эксперимент талаптары басшылыққа ... ... ... ... ... сынып оқушыларына үндестік заңын оқыту нәтижесі сауатты жаза
білуге, дұрыс сөйлеуге үйретуде ... ... ... ... ескеру,
бақылау кезеңдері мен осы ... ... ... нәтижелерді
салыстыру арқылы анықтау көзделді.
Эксперимент жүргізудегі мақсат – бастауыш сынып ... ... ... ... ана ... ... қатесіз жазуға, дұрыс сөйлеуге
үйретудің ең тиімді әдіс-тәсілдерін анықтау. Осыған ... ... ойын ... ... ... оқушылардың қажетті дағдыларын
қалыптастыру сабақтарының үлгісін анықтап алу.
Оқушылардың білім сапасын арттыру және жазбаша ауызша сөйлеу ... ... жету үшін ... оқыту үш кезеңде жүргізілді.
Эксперимент жұмысының негізгі кезеңдері:
1.Анықтау эксперименті;
2. ... ... ... ... эксперименті. Бірінші кезеңде анықтау эксперименті өткізілді.
Анықтау экспериментінің мақсаты – бастауыш ... ... ... дейінгі қазақ тілінен білім деңгейін, сауатты, дұрыс сөйлеп,
жаза білу және үндестік заңын меңгерту ... ... ... ... ... ... қойылды:
1) Бастауыш сыныптар оқушыларын қазақ тілін оқыту тәжірибесімен танысу;
2) Оқу материалымен, оқыту процесіндегі орындалатын жұмыстың ... ... және ... ... ... ... ... экспериментіне дейінгі бастауыш сыныптар оқушыларының үндестік
заңы бойынша білім ... ... ... оқушыларға үндестік заңын меңгертуде жүргізілетін
жұмыстар түрлерінің ... ... ... ... ... ... ... жұмыс түрлерінде жіберілетін тілдік
қателіктер төмендегіше ... ... ... ... ... ... қарастырылды:
1) Тест жүргізу;
2) Әңгімелесу;
3) Сауалнама жүргізу.
Тест бастауыш сынып оқушыларының үндестік заңын қаншалықты дәрежеде
меңгергенін, түбір ... ... ... ... бағдарлап,
оны жызылымда да, айтылымда да еркін қолдануын қамтамасыз ету мақсатында
жүргізілді. Ал сауалнама ұсынылып отырған ... ... ... ... ... ... ... білім деңгейін анықтау мақсатында төмендегідей тапсырмалар
берілді:
1. Сөздерге ... ... ... ... ... ... ... бағындайтын қосымшаларды табу;
3. Сөйлемдерден жуан (жіңішке) сөздерді теру;
4. Диктант;
5. Мәтіннен үндестік заңына бағынбайтын сөздерді ... ... ... қаншалықты деңгейде игергендігін анықтау
нәтижесі төмендегідей көрсеткіштерді берді:
– қазақ тілінің жуан және ... ... (ұ, ы, ү, і, ө, ... ... ... ... ... және орфоэпиялық
нормаларға сәйкес жаза алмайтындығы анықталды;
– үндестік заңына байланысты ережені білмеудің салдарынан түбір сөзге
қосымшалардың ... көп ... ... ... ... ... ... қателер анықталды;
– үндестік заңына бағынбайтын қосымшалардың ... ... ... эксперименті оқушыларға үндестік заңын меңгерту жұмыстарының
талаптарының өз дәрежесінде орындалмағанын көрсетті. Анықтау ... ... ... ... ... мен ... ... бағдарлама бойынша оқушыларға үндестік заңдылығын меңгерту
бағытында оқыту экспериментін өткізуге негіз ... ... ... 1-2 ... көруге болады.
|Жауап жоқ |5 қосымша |4 қосымша |3 ... |
| ... ... ... ...... заңына бағындайтын қосымшаларды табу
2-сурет – диктант бойынша жіберілген қателер көрсеткіші
Оқыту экспериментінің мақсаты: бастауыш сынып оқушыларына ... ... ... ... ... жазу және сөйлеу дағдыларын
қалыптастыру. Осыған байланысты үндестік заңын оқытудың ең ... ... ... оқыту және жаттығулар ... ... ... ... ... тіліндегі үндестік заңын игерту арқылы сөйлеуге үйретуде жаттығу
жұмыстары қатысымдық ... ... ... арқылы жүргізілді.
Контекспен жұмыс барысында үндестік заңын, орфографиялық, ... ... ... ... және сөйлеу ... ... ... ... ... ... ... оқылым, тілдесім) жаттығуларымен бірлікте ... ... ... ... меңгерту арқылы оқушылардың сауатты жазу және
сөйлеу дағдыларын қалыптастыруда бұл жаттығулардың ... ... ... ... үндестік заңын меңгерту оқыту экспериментінде жаттығулар
жүйесі мен ойын түрлері бойынша беріліп отырды. Оқушыларға берілген тілдік
жаттығулар, ... ... және ойын ... ұсынылған тапсырмалар
бастауыш сынып оқушыларының сөйлеу және жазу дағдыларын қалыптастыру
мақсатында ... ... ... ... өзіндік ізденісін,
білім сапасын арттыруға ... ... ... орындаудың
нәтижесінде мынадай ерекшеліктер байқалды. Біріншіден, ... ... ... ... ... ... тәжірибе тобындағы
оқушылардың білім деңгейінің жоғарылағаны байқалды. Үшіншіден, оқушылардың
үндестік заңы ... ... жазу ... ... бастады.
Жаттығулар мен жұмыс түрлерінің тиімділігін ... ... ... ... ... ... сынып оқушыларының оқыту
тәжірибесінен кейінгі білім деңгейін ... ... ... ... одан кейінгі тиімділігін анықтау. Бақылау экспериментінде ... ... ... қатар оқушылардың қазақ тіліндегі
үндестік ... ... ... жазу және ... ... ... ... тексеруде тест жүргізілді. Зерттеу бойынша жүргізілген
тәжірибелік материалдар ... ... ... мен ойын ... ... ... үндестік заңын меңгеруін ескеруге мүмкіндік береді.
Сонымен, зерттеу ... ... ... ... ... ... арқылы жазуға үйрететін жаттығулар жүйесі негізінде оқытудың
маңыздылығын атай ... ... ... жасалды:
1. Үндестік заңын меңгерту ... ... ... оқытқанда
берілетін білім мазмұны тереңдетіліп, бастауыш сынып ... ... ... дамиды, тілдік қатынасқа еркін түсу мүмкіндігі
артады;
2. Үндестік ... ... ... оқушылардың сауатты жазу
дағдыларын қалыптастыруда ойын элементтерін ... ... ... ... ... жұмыста берілген үндестік заңын оқыту ... ... ... мәтін түрлері оқушылардың ... ... ... ... Тілдік және сөйлеу жаттығуларының жүйесі арқылы жазу дағдысы
жетілдіріліп, еркін ... ... ... ықпал етеді;
5. Орфографиялық және орфоэпиялық нормаларды қалыптастыратын жаттығулар
жүйесі оқушылардың қатесіз, дұрыс оқу және жазу ... ... ... ... ... ... ... заңын оқытудағы меңгерілген жаттығулар жүйесі оқушылардың
білімін жетілдіреді, сөздік қорын молайтады, ... ... ... ... ... отырып, дұрыс сөйлеуге үйрететін
жаттығулар мен ойды әдеби нормаға сай жеткізуге, ... ... ... ... ... тез, ... игеруге септігін
тигізеді;
8. Жаттығулар жүйесіне байланысты сұрыпталған талаптар үндестік заңын
жедел әрі сапалы ... игі ... ... ... ... ... ... заңын оқытумен
байланысты өткізілген эксперимент жұмысында сұрыпталған дидактикалық
ұстанымдар ... ... ... ... ... ... анықталды. Эксперимент жұмысы зерттеу ... мен ... және ... ... ... ... болжамдардың нәтижелі екендігін дәлелдеді.
Қорытынды
Жоғарыда айтылған, жүргізілген жұмыстарды қорыта келе, ... ... ... ... ... ... ... негізі
мықтап қаланса да, оны оқыту әдістемесінің соңғы жылдары ғана қалыптасып
келе жатқанын айтып ... ... ... ... ... ... ... қазақ тілін оқытудың барлық кезеңдерінде де сөз болып
келгенімен, арнайы жеке ... сөз ... ... мүшелерімен жұмыс
түрлерінің жүйесі де жасалмады. ... біз ... ... ... үлгілері
осы үлкен тақырыптың тек бір бөлшегін ғана қамтитын болар. Бұл ... аша ... ... ... деп ... Барлық айтқандарымыздан
мынадай ой түйдік:
• Бастауыш сыныптардағы қазақ тілі сабақтарында үндестік заңдылығын
ұтымды оқыту ... ... ... ... ... ... ... Оқушылар үндестік заңдылығына қатысты ереже, анықтамалардың мәнін
түсінеді, сөздердің айтылу ... мен ... ... ... ... Қазақ тілінің фонетика саласы бойынша өтілетін және ... ... ... ... өз ... ... Оқушылар қазақ тіліндегі сөздерді айтуда ерін үндестігін сақтап
айта білуге дағдыланады.
• Оқушылардың ауызша сөйлеу мәдениеті қалыптастырылады.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Құрманова Н.Ж. Сын ... ... ... тіл ... ... ... ... А. Шығармалар. Алматы: Жазушы, 1989.
3. Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі ... ... ... ... ... С. Бастауыш сыныптарда оқушылардың тілін ұстарту.
Алматы: Рауан, ... ... М. Тіл ... және мектепте қазақ тілін оқыту. Алматы:
Мектеп, 1989.
6. ... Б. ... тілі ... тіл ... ... ... ... Б. Тіл ұстарту жұмыстары бойынша методикалық нұсқаулар.
Алматы: Рауан, 1992.
8. Әбілқаев А. Қазақ тілін ... ... ... ... ... ... Г.Ж. Бастауыш сыныптарда қазақ тілін оқыту әдістемесі.
Астана: ... ... ... Ж. ... тілін тиімді оқыту жолдары. Алматы, 2001.
11. Құрманбаева Г., Дүйсебаева С. ... ... ... ... ... Ж.А. ... технология обучения. Алматы, 1999.
13. Өмірбаева К.О. Оқыту процесіндегі инновациялық ізденістер. ... ... С. ... ... ... фонетикасы. Алматы: Зият Пресс,
2006.
15. Қазақ грамматикасы. ... ... ... синтаксис.
Астана, 2002.
16. Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. Алматы: Ана тілі, 1992.
17. Кеңесбаев І., Мұсабаев Ғ. Қазіргі қазақ ... ... ... ... Жүнісбек Ә. Қазақ фонетикасы. Алматы: Арыс, 2009.
19. Хусаинов К.Ш. В.В.Радлов и казахский язык. Алма-Ата; Наука, ... ... Х. ... ... Ана ... ... Әбуханов Ғ. Қазақ тілі. Алматы: ҚМОПБ, 1960.
22. Аралбаев Ж. Қазақ фонетикасы бойынша этюдтер. Алматы, 1988.
23. Абуов Ж. ... ... ... ... ... М. ... ... және қазіргі қазақ тілі фонологиясы.
Алматы: Ғылым, 1998.
25. Жексенғалиев Б. Қазақ тілінің ... ... ... ... Ремов Р.С. Психология. Книга І. – М.: Просвещение, Владос, 1994.
27. ... Л.С. ... ... – М.: ... 1991.
28. Коростелев В.С. Основы функционального обучения иноязычной лексике.
– Воронеж: Издательство Воронежского университета, 1990.
29. ... П.И. ... ... – М.: ... ... ... ... Н.Е. Психология и педагогика. – Санкт-Петербург: Альфа,
2001.
31. ... Н.В., Реан А.А. ...... ... ... Ю.К., ... Т.А., ... З.У. Педагогика высшей
школы. – Алма-Ата: Мектеп, 1989.
33. Вульфов Б.З., Иванов В.Д. Основы ... – М., ... ... Л.В. ... ... ... – М.: Педагогика, 1990.
35. Лихачев Б.Т. Педагогика. – М.: Прометей, ЮРАЙТ, 1998.
36. Оразбаева Ф. Тілдік ... ... және ...... ... Қазақтың білім академиясының Республикалық
баспа кабинеті, 2000.
37. Ильин М.С. ... ... ... по ... языку. - М., 1975.
38. Рахманов И.В. Обучение устной речи на ииостранном языке,- М., 1980.
39. ... В.Л. ... ... ... ... речи- М., 1981.
40. Изареиков Д.И Аппарат упражнений в ... ... ... ... ... 1994, ... Рассудова О.П Употребление видов глаголов в совр.русс. яз. - М ... ... Г. ... ... обучения иностранным языкам - М., 1960.
43. Кулибина Н.В. ... ... ... ... текстом.- М, 1987.
44. Настольная книга преподавателя нностранного языка / Маслыко Г. А ... - ... ... +
+ | +
| +
+ | ... ... ... жаттығулар
Орфографиялық норманы қалыптастыратын жаттығулар
Сөйлеу жаттығулары
Тілдік жаттығулар
Үндестік заңдылығын оқытуда сауатты жазу дағдыларын қалыптастыратын
жаттығулар

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 63 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 4 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ және орыс тілдеріндегі жай сөйлемдер.Қазақ және орыс тілдеріндегі құрмалас сөйлемдер9 бет
Алдын-ала тергеудің заңдылығын қамтамасыз ету мақсатындағы прокурорлық қадағалауды ұйымдастыру41 бет
Бастауыш сыныптарда математиканы оқытудың міндеттері.24 бет
Дене тәрбиесі қасиеттерін дамытуға арналған қимыл-қозғалыс ойындары20 бет
Драмалық шығармалар7 бет
Оқушылардың мемлекеттік рәміздерге деген құрмет сезімін тәрбиелеу- патриоттық тәрбие берудің бастапқы қадамы6 бет
Тірек қимыл аппаратының биомеханикасы11 бет
Қимыл – қозғалыстарға үйретудің физиологиялық заңдылықтары8 бет
"сопылық ілім мен қазақ лирикасындағы үндестік"6 бет
3-сыныптарда оқушылардың тілін дамыту48 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь