Ертегі кейіпкерлерінің есімдеріне тілдік талдау

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

1. тарау Антропонимдер туралы теориялық түсінік ... ... ... ... ... ... ... 5
1.1. Антропонимдердің зерттелу жайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
1.2. Антропонимдердің жасалу жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 11
1.3. Антропонимдердің мағыналық түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .19
1.4. Тілімізге басқа тілдерден енген кісі аттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 25

2. тарау Ертегі кейіпкерлерінің есімдеріне тілдік талдау ... ... ... ... 32
2.1. Қиял.ғажайып ертегілерде кездесетін антропонимдер ... ... ... ... ... ... 32
2.2. Хайуанаттар жайлы ертегілерде кездесетін антропонимдер ... ... ... ..40
2.3. Шыншыл ертегілерде кездесетін антропонимдер ... ... ... ... ... ... ... .43.

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...51

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...52
Кіріспе

Зерттеу жұмысының өзектілігі. Фольклордың халық тарихындағы рөлі үлкен екені баршамызға мәлім.
Ол – халық ойынан туған қауымдық шығарма. Фольклордың қара сөзбен айтылатын ауыз әдебиетінің ең көне жанрының бірі – ертегі.
Зерттеу жұмысының өзектілігі – осы ертегілердегі жалқы есімдерді (антропонимдерді ) семантикалық және этимологиялық тұрғысынан зерттелмегендігімен болып отыр.
Тіліміздегі жалқы есімдер атауларынан халықтың таным – түсінігін, қоршаған ортаны, дүниені танып-білудегі ұлттық ерекшеліктерді көруге болады. Ұлттың тіліндегі сол тілдің иесі болып табылатын халықтың рухани, әлеуметтік және материалдық мәдениетіне қатысты
ақпараттарға толы болады. Сол себепті де жалқы есімдердің этимологиясын ( тарихи тұрғыдан ), семантикасын ( мағыналарындағы ақпараттарды анықтаудың ) маңызы айрықша.
Антропонимдердің мағынасына терең үңіліп, оларды зерттеу арқылы біз халқымыздың тарихына, дүниетанымдық ерекшеліктеріне қатысты түрлі мәліметтерді білеміз.
Фольклорлық антропонимдердің ең басты ерекшелігі – олардың айқын көрініс табатын идиоэтникалық семантикасы, өйткені фольклордың өзі этностың тұрмыс – тіршілігі мен санасының ежелгі түрлерімен, оның рухани материалдық мәдениетімен тығыз байланыста болған.
Зерттеу жұмысының мақсаты. Қазақ ертегілерінде кездесетін жалқы есімдердің этимологиясын, семантикасын (атаулардың мағынасын анықтап, айқындау); логика- стилистикалық (ертегілердегі кейіпкерлер есімдерін ) талдау;

Зерттеудің мақсатына сәйкес төмендегідей міндеттерді шешуді қарастырамыз:
- қазақ ертегілерін мазмұнына, әр алуан ерекшеліктеріне қарай бірнеше түрге бөлеміз: а) қиял-ғажайып ертегілерде кездесетін антропонимдер, ә) хайуанаттар жайындағы ертегілерде кездесетін антропонимдер, б) шыншыл ертегілерде кездесетін антропонимдер.
- осыған байланысты ертегілерде кездесетін (жалқы есімдерді ) антропонимдерді тауып, мысалдармен дәлелдейміз.
Зерттеу жұмысының әдістері. Зерттеу жұмысын жазу барысында талдау, салыстыру, ой-қорыту сияқты әдістер пайдаланылды.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1. Жанұзақов Т. Қазақ ономастикасы. 1-том. Астана, 2006.
2. Жанұзақов Т, Есбаева К Қазақ есімдері – Алматы, 1988
3. Мәдиева Г.Б, Иманбердиева С.Қ. Ономастика: Зерттеу мәселелері – 2005, 240 б.
4. Әлімбек Г. Сөз мағынасы және ақпарат. Оқу құралы – Алматы: Атлас баспасы, 2001, 168 б.
5. Қазақ ономастикасының мәселелері. – Алматы: Ғылым баспасы, 1986, 135 б.
6. Жанұзақов Т. Қазақ есімдерінің тарихы. Лингвистикалық және тарихи этнографиялық талдау. Алматы: Ғылым, 1971, 218 б.
7. Қазақ антропонимның зерттелуі жайында // Білім, 2007, №6, 53-55 б.
8. Сейдімбек А. Қарға тамырлы қазақ. Антропонимика және шежіре.//Таңшолпан, 2006, №3, 106-112 б.
9. Смағүлов А. Қазақ есімдері. Анықтама көрсеткіш.
10. Жанұзақов Т. Есімдер сыры. – Алматы: Қазан,1989 192 б.
11. Жанұзақов Т. Есіміңіз кім? – Алматы, 1989.
12. Керімбаев Д.Н Қазақ фольклорындағы жалқы есімдердің құрамы мен этнолингвистикалық сипаты. Филология ғылымдарының кандидаты диссертациясының авторефераты. – Алматы, 2004.
13. Досжанов Б. Қазақ тіліндегі көне тұлғалы антропонимдер. Филология ғылымдарының кандидаты диссертациясының авторефераты. – Астана, 2001, 22 б.
14. Мұсабаева М.Д. Қазақ тіліндегі антропонимиялық «Аталымдардың» этнолингвистикалық сипаттамасы. – Алматы, 1995, 20 б.
15. Қанарбаева А. Қазақ наным-сенімдерінің фольклордағы көрінісі. Алматы, 1990.
16. Қондыбай Серікбол. Арғы қазақ мифологиясы. А., 2000.
17. Қоңыратбаев Ә. Қазақ фольклорының тарихы. А., 1990.
18. Ертегі поэмаларындағы фольклорлық сюжеттер мен мотивтер. //Қазақ тілі мен әдебиеті №2, 48-49б.
19. Ертегідегі фантастика жасау құралы. //Қазақ тілі мен әдебиеті №8.
20. Ертегілер 2-том. – Алматы: Жазушы баспасы, 1988.
21. Ертегілер 4-том. – Алматы: Жазушы баспасы, 1989.
22. Қазақ ертегілері (Хайуанаттар туралы) «Балалар әдебиеті» баспасы. -2005.
23. Ертегілер 3-том. – Алматы: Жазушы: 1988.
24. Әжемнің ертегілері. Қазақ ертегілерінің антологиясы. Алматы: Аруна ЖШС, 2005.
25. Қазақ халық әдебиеті. Ертегілер 1-том Алматы: Жазушы, 1988.
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
............................................3
1- ... ... ... ... ... ... жайы
........................................................ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... кісі
аттары............................................25
2- тарау ... ... ... тілдік
талдау................32
2.1. Қиял-ғажайып ... ... ... ... ... жайлы ... ... ... ... ... ... ... ... ... халық тарихындағы рөлі
үлкен екені баршамызға мәлім.
Ол – ... ... ... ... шығарма. Фольклордың қара сөзбен
айтылатын ауыз ... ең көне ... бірі – ... жұмысының өзектілігі – осы ертегілердегі жалқы есімдерді
(антропонимдерді ) ... және ... ... ... ... ... есімдер атауларынан халықтың ... ... ... ... ... ... ... көруге болады. Ұлттың тіліндегі сол тілдің иесі ... ... ... ... және материалдық мәдениетіне
қатысты
ақпараттарға толы болады. Сол себепті де ... ... ( ... ... ), семантикасын ( мағыналарындағы
ақпараттарды анықтаудың ) ... ... ... ... ... оларды зерттеу арқылы
біз халқымыздың тарихына, дүниетанымдық ... ... ... ... ... ең ... ерекшелігі – олардың
айқын ... ... ... ... ... өзі ... ... – тіршілігі мен санасының ... оның ... ... ... ... байланыста
болған.
Зерттеу жұмысының мақсаты. ... ... ... ... ... ... (атаулардың мағынасын анықтап,
айқындау); логика- стилистикалық (ертегілердегі кейіпкерлер есімдерін )
талдау;
Зерттеудің ... ... ... ... ... ... ертегілерін мазмұнына, әр алуан ... ... ... ... а) қиял-ғажайып ... ... ә) ... ... ... ... б) ... ертегілерде кездесетін антропонимдер.
- осыған байланысты ертегілерде кездесетін (жалқы ... ... ... ... дәлелдейміз.
Зерттеу жұмысының әдістері. Зерттеу жұмысын жазу барысында талдау,
салыстыру, ой-қорыту сияқты әдістер пайдаланылды.
Зерттеу ... ... ... ... ... екі
тараудан, қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен ... ... ... туралы теориялық түсінік
1.1. Антропонимдердің зерттелу жайы
Тілдердің қай-қайсысында болмасын сөздер екі топқа ... Олар ... және ... есім ... ... ... тілдегі жалпы есімдердей
құрылысы мен ... ... және ... ... ... ... адамзат қоғамында ... зор, ... ...... ... ... ... бастаған, келешегі
мол, жас ғылым.
Ғылымның бұл саласының ... ... ... ... ретінде
даму жолы, негізі бар. ... ... ... ... ... зерттелу жайын сөз еткенде, ең ... орыс ... ... ... ... ... тілдерімен
салыстырғанда тым әріден ... Оның ... ... ... жо жол ... әсер ... ... 18-
ғасырда орыс есімдерін зерттеумен тек ... ... 19- ... ... бері ... зер салуда. Ұлы орыс
ғалымы М.В. Ломоносов жалқы есімдер мен ... ... ... ... тілдегі жалқы ... ... ... Орыс тіліндегі жалқы есімдерді зерттеу осы
кезден бастап қолға ... ... жылы ... орыс ... бойынша Е.В. Болховитинов жазған
тұңғыш еңбек жарық көрді. Автор бұл ... орыс ... ... ... ... ... әдет-ғұрыптарға ерекше ... ... ... басқа елдерден енген ... ... мен типі ... ... де ... ... ... рет зерттегендердің бірі, тұңғыш орыс
есімдері сөздігінің ...... Ол өз ... аса бай
материалдар бере отырып, орыс ... ... ... ... ... ... көбірек көңіл бөлді. Өте ... ... ... Н.П.Лихачев ... ... ... ... отырады.
Л.М. Щетинин кітаптарының алғашқысы - ... ... ... ... кісі ... тарихына тоқтап, кейбіреуіне жеке
талдау жасаған. Автор кісі ... мен ... есім ... ... ... ... ... әке аттарының,
фамилиялардың қалыптасу, шығу ... ... Бұл екі ... ... материалдармен қатар ... ... ... орыс ... ... ... ... бар.
Қазақ тіліндегі кісі аттары ( антропонимдер) жөнінде Октябрь
революциясынан ... ... ... ... ... ... ол жөнінде монографиялық еңбектер мен ... ... ... ... ... бәрі орыс ... игі ... озық
үлгісінің жемісі екені даусыз. Одақтас ... ... ... ... ономастика ғылымы тіл білімінің үлкен
бір ... ... ... ... келе жатқанын көреміз.
А.И.Самойлович қырғыз, алтай ертегілері мен аңыздарындағы жалқы
есімдердің, А.Бразин, ... ... ... ... құрамы
туралы көрсеткіштер жазды.
Советтік дәуірде көптеген ... ... ... жеке ... ... ... ... соңында кісі
аттарының тізбелері ... ... ... ... ... ... ... ат салысып жүрген ғалымдар саны көбейіп отыр.
Түркологияда аты ... ... ... ... А.Н. ... ... мәселелеріне де көңіл ... ... ... ... ... ... зерттеу жайы мен
жағдайы соңғы жылдары тіл ... ... тыс ... ... ... татар тілшілерінің бастамасын ерекше атап ... ... ... кең ... ... рецензиясында татар
ономастикасының зерттелу тархы ... ... Г.Ф. ... әділ де ... баға берді.
Г.Ф.Саттаров татар ономастикасын ... ... ... ... ... ... жүрген жемісті ғалым. Соңғы жылдар оның
қаламынан туған бірнеше ... ... ... ... Бұл ... татар
ономастикасының ( антропонимия, топонимия ) ... ... мен ... ... ... ... ... сөз
болды.
Ономастиканың антропоним, ... ... ... ... ... Түркменстан, Әзірбайжан, Қырғызстан, Қарақалпақ,
Башқұрт республикаларында да ... ... ... 60 жылдардан бері антропонимика бойынша ... ... ... ... ... ... ғалымның бірі-
Э.Бегматов. Ол 1965 жылы « Өзбек тілінің ... » ... ... диссертация қорғады. Ал кейінгі жылдары ... ... ... ... зерттеуде белсене ат ... ... ... ... ... ... ... жиі
қатысып, баяндамалар жасап, мақалалар жариялауда.
Ономастика мәселесін зерттеу барысында Қырғызстан ... ... ... Көрнекті ғалым И.А.Батманов ... ... ... ... ... ерекше назар аударып, ... ... ... көне ... жазбаларындағы жалқы есімдерді талдау
арқылы ономасологтарға бас ... ... үлгі ... антропонимдері жайлы ... рет ... ... 1971 жылы ... ... ... ... мақалалар 19 - ғасырдың ... шыға ... ... ... ... А.Е. ... мақалалары жатады. Бұның екеуі де көлемі жағынан тым шағын.
Бірақ алғашқы ... ... ... ... зор, аса ... ... ... Телғожа Жанұзақов 1965 жылы жарық көрген
« ... ... ... есімдер » атты еңбегінде Шымкент, Жетісу
қазақтарының ... ... ... ... ... ... ... сөзімен келетін кісі ... көп ... ... ... ... ... ... және «олла» сөзімен
келетін Жұмағали,Молдағали,Жексенғали,Байғали,Шамғали,Бисенғали,Сапарғали,
Мұқамбетқали, Серікқали, Айтқали және ... ... ... ... ... ... жиі ... айтса, кейінгі
1989 жылы жарық көрген « Есіміңіз кім ?» деп ... ... ... ... алғы ... « ақын, бек, бай, хан ... ... ... ... мен ... ... оның ... Жетісу аймағында басымырақ » - деп ... ... ... зерттеген ғалымдар Р.Карутц,
Р.Н.Харузин, А.Аристов еңбектерінен де кісі аттарына, ру, ... ... ... материалдар барын көреміз. Қазақ ономастикасы
туралы ... ... ... ... ... В.В. ... Уәлиханов,В.И.Даль, А.И.Самойлович ... де ... ... оны ... ... ... ... жолға қою жұмысы
қолға алынбаған еді. ... ... ... ... ... ... ... дамуымен байланысты ұдайы зерттеліп келеді.
Профессор ... ... ... сөз ... ... ... еңбегінде біріккен тұлғалы кісі есімдерінің
синтаксистік құрылысына ерекше назар аударып, жан-жақты ... ... ... тұлғалы кісі аттары компоненттерінің орын тәртібін,
синтаксистік құрылысын тексере ... ... ... ... даму ... ... сатысын, сонымен қатар бұл ... ... ... болатындығын көрсеткен. Тіліміздегі Қойлыбай,
Майлыбай ... ... мен ... ... ... ... мағыналық әрі құрылымдық жағынан бірдей еместігін ... ... ... ... ... ... олардың орналасу принципіне сай болатыны ... ... ... ... тұлғалы есімдердің компоненттеріндегі
бай сөзінің, біріншіден, мағынасына байланысты, ... зат ... сын есім ... ... ... ... не ... компонентте
тұратынын көреміз.
Ғалымның бұл еңбегі қазақ ... ... мәні ... ... ... қосылады. Кісі аттары мен фамилиялары туралы
алғашқы мақалалардың бірі ... ... ... ... Бұл ... ... ... дара, біріккен тұлғалары, араб-
иран тілдерінен енгендер, фамилиялардың ... және ... ... сөз ... Кісі ... ... қорға
тәндігі, жеке зерттеу обьектісі болатыны және оларды ... ... ... ... жіктеу мәселелерін профессор Ғ.Мұсабаев,
Ғ.Айдаров өз ... ... ... ... мен кісі ... ... заңдылықтарындағы ұқсастық, ондағы
кішірейткіш, еркелеткіш, ұлғайтқыш жұрнақтардың ... , ... ... бар. ... осы ... ... ... «Қазақ тіліндегі кейбір кішірейткіш жұрнақтар» атты
мақаласы ... ... кісі ... ... қан, жан, ... ... семантикасы мен функциясын саралайды.
Кішірейтуіш, ... ... ... кісі аттарына қосылып,
оны өзгертіп, түрлентіп, тұрудағы рөлі тым ... ... ... кездесетін өнімді қосымшалар. С.Е. ... ... ... ... аударған мейлінше қолдаған ... ... ... ... ... ... ... тілдерін жетік білетін
Сергей ... ... 1954 жылы ... қаласында « ... кісі ... » ... ... ... ... Түркі халықтары тіліндегі ономастиканы жан-жақты зерттеуді
батыл ... өзі де ... ... ... ... ... Н.А. Баскаков болатын. ... ... ... еңбектерінде ономастиканы зерттеудің мән-маңызы ... сөз ... ... ... ... ... ... жылдардан бастап қызу ... ... ... лексика, этнография, қоғам ... ... ... одан әрі тереңірек зерттей ... бет ... ... ... ... кісі ... ... кандидаттық
диссертация қорғалып, маңызды ғылыми мақалалар да жарық ... ... кісі ... ... ... ... табиғаты, фонетикалық өзгерістерді, тілімізге ену
жайлары өз шешімін ... ... ... ... ... жоғары оқу
орындарындағы филолог студенттерге ... ... тым ... ... ... ... есімдердің жалпы есімдермен ... ... ... ... ғылымның ... ... ... ... ... ... ... ашу- студенттердің сондай-ақ, тілші мамандардың
білімін арттырып, байыта ... ... ... ... ... ... ... бірі ретінде « Қазақ ... ... » атты ... жарыққа шыққан.
Елімізде ономастика мәселесі бойынша ... ... ... ... ... мен ... ... жиі
өтіп жүр. СССР Ғылым академиясының Тіл ... ... СССР ... ... ... ... конференцияларда қазақ ... ... ... ... Бұл баяндамалардың бірі ... ... ... ... ... ... жалпы ономастика
туралы болды.Бұл ... ... ... және ... ... зерттеудегі пайдасы мен ... ... ... ... ... ( 1, 56)
1.2. Антропонимдердің жасалу жолдары
Жалқы ... оның ... ... ... ... сөздік
құрамы мен граматтикалық құрылысының сөз жасау, өзгерту тәсілінің ... ... ... Сөз ... ... ... сөз жоқ тілдің
грамматикалық құрылысының ерекшелігіне байланысты.
Қазақ антропонимдерінің жасалуы негізінен ... ... ... сай бағынады. Антропонимдер бірнеше жолмен жасалады. Олардың
ішінде дара ... ... ... ... ... белгілі,
қалыптасқан тәсіл. Дара тұлғаға қосымшалар қосу арқылы жаңа ... ... Оны тума ат деп ... Мыс: ... ... ... қосу ... жаңа тұлғалы антропоним жасалады.
Антропонимдердің ... ... бірі - екі ... біріктіріп
жасалған кісі аттары. Мұндай антропонимдік типке тән ... ... ақ, ... бай, бек, хан, ... тас, жан сияқты ... ... ... ... ... ... зор.
Кішірейткіш яки еркелету жұрнақтары арқылы абревиатуралық немесе
деминутивтік есімдер жасалады. Осы ... ... ... елден енген есімдердің өзі жаңа өң, ... алып ... ... ... ... ... сын ... антрополексемалар
жасалады. Мысалы: Асаншылап, Асандай, Асанша, Асансынды т.б.
Дара тұлғалы ... ... және ... ... қазақ тіліндегі кісі аттары
өте ерте заманнан-ақ түбір және ... ... ... ... ... ... ... тәрізді жеке тұрып түпкі мағынаны бере ... бере ... да кісі ... ... кісі ... ... яки
бөлшектеп айтуға болмайды. Өйткені, олар ... дара ... ... кісі ... ... ... есімдерден жасалады.
Мысалы: Дос, Нұр, Сая, Сәт, ... ... Ырыс ... осы ... кісі ... ... бөліп немесе бөлшектеп
қарасақ: (Са-я, Д-о-с, С-ә-т, т.б. ) ... ... ... едік ... де ... еді. Олай ... ... тұлғалы кісі аттары, көбіне, төл
сөзден ... ... ... ... Ана ... ... ... түбір тұлғалы кісі аттары өте көп. Мысалы: Асыл,
Алма, Асқар, Асау, Бақыт, Серік, ... ... ... ... басқа да тілдерден енген ... ... ... Олар ... тіліне сіңісіп, оның заңына бағынып, төл атауымызға
айналып ... ... Асан ( ... ... оңай ), ... ( ир. түр, ... Жомарт ( ир. ақкөңіл, кең пейіл, мырза, өолы ашық), Қырмызы ( ... ... түс), ... (ир. ... жан ), ... ( ар. көз, көзқарас,
көру), Нақыш (ар. ... ... ( ир. ... ... жалтыраған), Захар (
ев. ақыл, ес) т.б.
Солармен бірге ... : ... ... ... ... ... Мәншүк
сияқты да кісі есімдері ... ... ... ... жағына қарап ажыратуға ... ... ... ... ... ... ... морфемасы мом « балауыз ». Ал Момыш,
Мұқыш, Қабай, Мәншүк сияқты кісі ... әрі ... әрі ... тұр. ... ... ... ... Мұқырбек, Батырхан,
Қабдолла, Мәнсия.
Жоғарыда айтылған кісі аттарындағы мом, біж ... тән жеке ... ұмыт ... ... ... тілінде
қолданылмайды.
Туынды тұлғалы антропонимдер
Тіліміздегі басқа сөздер сияқты ... де ... ... ... ... ... келеді. Ондай жолмен ... өте көп. ... ... ... ... тума ... атауға болады. Бір ... ... бір ... ... ... үшін ... схема жасаймыз. Тіленші-Тіленді-
Тілеген-Тілеулі-Тілеулес-Тілеукес-Тілеуке-Тілеміс-Тілеке т.б. ... ... ... ... антропонимдер: Еркін-Ерлен-
Ерлан-Ерден-Ерлік-Ерміш т.б. ... ... екі ... (
өлі және тірі деп ) бөлуге болады. ... ... ... ... Өтеміс, Малсақ сияқты антропонимдегілер көне жұрнақтар. Бұлар
қазіргі тіліміздегі ... ... ... Тірі ... ... табына тән сөздерден, екінші сөз табына жататын ... ... ... ... атқаратын қызметі, өзіне тән мағыналары бар.
Мысалы: - лан жұрнағы зат ... ... ... да, зат ... ... ... Ерлан,Ерболсын т.б. –лы, - лі, - ды, ... зат ... сын есім ... ... ... Лық ... есім сөзге жалғасып, зат есім тұлғалы сөз ... ... ... аталық, сағындық, сүйіндік т.б. Бұл сөздерден
қайтадан ... ... ... ... антропонимдер негізінен аффикстік жол
арқылы жасалатыны байқалады. (2, ... ... ... ... сөз ... жаңа сөз ... бір амалы екі
түбірді біріктіріп айту. Бір сөзді екінші сөзге ... жаңа ... тек ... кезде ғана шыққан тісіл емес, арғы заманнан
келе ... ... ... ... үйреншікті тәсіл.
Тіліміздегі кісі аттарының басым көпшілігі екі сөзден ... ... ... ... ... ... ... сын есім мен зат
есім, етістік пен зат ... ... ... кісі ... ... тұлғалы кісі аттарына үш түрлі ... ... ... ... Бұл тәсіл бойынша, түбір ... ... ... ... ... ... ... Малдыбай, Аналық,
Аталық,Жақсылық, Игілік, Сағындық т.б.
2) Дербес мағыналы сөздердің бірігуі ... ... ... ... ... Нұрсұлу, Айсұлу, Күлімхан, Сағынғали, Қозыбай,
Асанхан, Ақжолтай,Қаракөзайым, Бәдігүлжамал т.б.
3) Эпитеті алды-артында ... ... ... кісі ... екі ... да ... ... бір адамның есімін білдіреді.
Бірақ ... ... ... Қозы ... Баян сұлу , Қыз ... ... ... батыр, Ер Тарғын, Қобыланды батыр, Ақан сері, Біржан сал,
Жиренше шешен, Асан қайғы т.б.
Кейбір кісі ... екі ... ... бір ... ... ... ... келеді. Мысалы: Ахметқали, Мұхаметқали,
Сейітқазы, ... ... ... ... ... ... Құдыретолла, Нұролла т.б.
Бұл есімдердің әрбір компонентінің шығу тарихы, ... ... Абд. ( ар. құл – раб ) ... ... ... де: ... Абд-
оль-рахман, Абд-оль-кадер формасында айтылады.
Ал иран тілінде хабиб – « ... », « ... », олла – « ... азиз – «сүйкімді », рахмет – « мейірімділік », ... – « күш , қуат ... – « ... »- нұр, жарық, сәуле. Иран тіліндегі бұл ... алла ... ... ... ... ... Нұролла сияқты кісі аттары жасалады. ... ... ... тіліміздің заңына бағынып, фонетикалық ... ... ... ... ... ... яки қысқарып ... әрі ... ... ... Бұл ... кісі ... өте көп. ... өзгеріп, яки қысқаруы арқылы ... ... өте ... бар құбылыс.
Мысалы: Қарлығаш – қара құс, яки қара ала құс ... ... – Алып ... ... екі сөзден қысқарып барып біріккен. Ал
Махмұт – Мохаммед ... кісі ... ... ... Фахар-е-дин
деген сөзден Фахирден боп кіріккен. Сондай-ақ ... ... кісі ... ... шектес дыбыстардың қысқарып ... да ... ... Бұндай құбылысты тіл ... деп ... ... ... орын ... компоненттен біріккен есімдер, анықтайтын сөз бен ... , ... ... толықталған сөз, пысықтайтын сөз бен пысықталғыш
өз ара бірігуінен жасалады. Мысалы: ... ... ... ... ... ... ... кісі аттарының бірінші
компоненттері анықтайтын ... де, ... ... ... ... ... Майбасар, Таусоғар тәрізді есімдердің
бірінші компоненті тура ... ... ... ... кісі ... ... ... де кездеседі. Генезисі жағынан қарағанда, олардың әр кезде
шыққандығы байқалады.
6-11 ... тән ... ... бар ... тұлғалы кісі
аттарының бірінші компоненттеріндегі : ай, күн, таң, көк, ... ... ... ... ... ... ... анықтауыш
орында тұрады да, анықтауыш мүше екінші ... ... ... ... ... ... ... Қызжібек. Бұл
қазіргі қазақ ... ... ... ... Ал қазіргі
тілімізде қараңғы түн, ашық күн, ... таң деп ... ... ... ... Аққыз, Нұрқыз , ... ... ... ... кісі ... компонентінің орын тәртібінде
грамматикалық құрылыстың көне формалары ... ... ... ... ... ... ... бойынша ай аттарынан: Айсұлу, Күнсұлу, Таңсұлу; ер
аттарынан: ... ... ... ... есімдерде ескі сөз
тәртібі сақталғаны ... ». Осы ... кісі ... өте ... кейбіреулері ғана ... ... ... ... пен анықталғышын ауыстырып ... ... ... – Қожабай, Байқошқар – Қошқарбай, Бекболат-Болатбек, Байұзақ-
Ұзақбай, ... ... ... т.б. Ал ... енді бір топ кісі ... ... қалпынан өзгермейді.
Мысалы: Итбай, Баққожа, Асылбек, ... ... ... ... ... кісі ... ... сөз
тәртіптерінің орын ауыстырулары кейде грамматикалық ... ... ... ... негізделеді. Көне тұлғалы Айсұлу, ... ... ... кісі ... ... ... ... мүшелерге бөліп, анықтауыш, ... ... ... ... ... ... ... заңы бойынша зат есім
сөйлемнің ... ... бола ... ... бұл ... ... ... сөздері қолданылған. Бұл ... сын әрі зат ... ... ... ... олар әрі анықтауыш, әрі
анықталғыш мүше қызметін ... ... ... ... батырлық, қырағылық және ... ... ... ... ... да ерте кезде батыр көбіне
титул ретінде қолданылған. Әрбір ру, ауыл ... ... ... ... біздің батыр деп атаған.Осындай батырлар ... да ... ... ... ... ... үшін : - ол қай ... қандай
батыр? – деп сұрақ бергенде: Бөгембай батыр, Қабанбай батыр деп ... ... кісі аты ... ... ... келіп, анықтауыш
мүше, батыр анықталғыш мүше болып кеткен. Ал сал, ... ... ... ... жағынан сапалық сын есімге ... ... ... сай, бұл ... анықтауыш қызметін
атқарып, кісі аттарынан соң келу керек еді. Бірақ керісінше, ... ... тұр. ... ... ... тілінің өзіндік ерекшелігін
байқатады.
Ер Тарғын, Ер ... Ер ... Ер Қази ... ... ер ... ... ... сыңарлар анықталғыш
мүшелер. Қазіргі ... ... ер сөзі ... ... сирек жұмсалады.
Компоненттері анықтауыш және анықталғыш мүшеден тұратын кейбір
есімдердің ... ... ... ... қалатыны байқалады.
Мысалы: Ізқұтты, Жолқұтты, Малбай т.б. Бұлардың бастапқы тұлғалары ... ... ... болған.
Біріккен тұлғалы кісі ... ... бәрі ... бірі ... ... атқаратын біріккен ... ... ... ... Мысалы: Бақберді, Құдайберген, Тәңірберген,
Алдаберген, Жылкелді, ... ... т.б. ... ... императиві формасында, бірде есімше категориясында да ... ... бар. ... ... орын ... та ... Бердібай, Бердіқожа, Қожаберді, Болғанбай, Туғанбай, Болсынай
т.б.
Бұндай ... ... ... компоненттер синтаксистік қызметі
жағынан анықтауыш мүше бола ... ... ... ие болады.
Мысалы: Тұрсынай, Болсынай т.б.
Анықтауыштың анықталғыш мүшеден соң ... кісі ... ... Екі адам ... ... өз сөзіне тыңдаушының назарын
аудару ... я ... сөз етіп ... ... кім ... қандай
адам екенін аңғарту үшін эпитет ... Бұл ... ... ... да, ... соң тұрады. Мысалы: әнші Кенен, батыр
Әлтай, тілші Әсет , ... ... ақын Ғафу т.б. ... бұл ... Мұхамбаев жолдас, Қасым философ, Айқын сыншы формасында
қолданылып жүр. Бұл ... ... ... ... ... ... ... көрсеткен еді.
Сапалық сын есіммен келген анықтауыш, анықталғыш кісі ... ... ... Ұзын ... ... ұзын емес, Ұры Қиқым,
Қиқым ұры емес т.б. Ру, ел ... кісі ... ... ... ... кісі ... қиысып тұрады. Бұны ескі ауыз әдебиетінен
және басқа да ... ... ... Қара ... Қобыланды,
Кейкі Өтеген, Беріш Бөдене, Тама Жанболат , Адай Атақозы, Үйсін Самсан.
Кісі ... соң ... ... ... ... ... ... Қарақасқа атты Қамбар, Керқұла атты ... ... т.б. ... ... ... ... ... соң
келеді.
Компоненттердің біріншісі, яки екіншісі бай ... ... ... көп. Жылқыбай, ... ... ... ... ... ... қойылғандығы белгілі. Ал Итбай, Қасқырбай, Бөрібай,
Күшікбай, Байтөбет ... ... ... ... яки күшікке бай
болсын, яки иттің, қасқырдың өзі бай ... ... ... кісі ... ... жерге, мезгіл-мерзімге, белгілі ... ... ... бар. ... күн, ай, жыл ... қойылған кісі есімдері көп-ақ. Мысалы. ... ... ... ... т.б. ... ... жағынан
мезгілді, уақытты білдіреді. Қаңтарбай – ... ... ... ...... күні ... ... синтаксистік құрылысы ... ... ... тән. ... ... есімдер өзгермей
қалған жоқ. ... ... кісі ... ... ... ... ... Олар, әдетте, бірінші яки екінші ... ... ... ... ... ... кісі ... әрі еркелету, әрі қысқару
формасы ... ... Сәду – ... ...... Әшім ... ... – Болатжан, Әсем - Әсемгүл, Анар – ... ... ... ... – Гүлжамал, Күлпаш – Гүлбахрам, Әсет - Әсетолла, Есман –
Есмұқамбет, Қожан – Қожамбет.
Орыс тілінен енген кісі аттарын, ... ... яки ... ... қабылдап жүрміз. Мыс: Саша, Алеша, Люда, Света, Галя
т.б.
1.3. Антропонимдердің ... ... ... ... ... келетін жалқы есімдер
Қазақ тіліндегі кісі аттарының біразы сан ... ... ... ... ... Олар дара және ... ... есімдердің
компоненттерінде кездесіп отырадыесімдер көне синтаксистік тәсілге
жатады.
Жоғарыда ... ... кісі ... ... ... сыңарларында . Бұндай есімдердің ... ... ... функцияға ие болуында көптеген заңдылықтар бар. ... ... ашу аса ... ... тым ... ... ... ... ... ие ... сан ... байланысты
кісі аттары көп кездеседі.
Бір сан есімімен байланысты жалқы ... ... ... ... Бірмағамбет, Бірлік, Бірман
Екі сан есімімен байланысты ... ... ... Екілік бин
Бөгенбай т.б
Түркі тілдерінде жұптық, мағынаны білдіретін « егіз » сөзі арқылы
да ... ... ... бар. ... фонетикалық таңбалануы тілдік
ерекшеліктерге ... әр ... ... ... кісі ... Егізек,
Егіз, Егізбай түрлерінде айтылады.
Осы егіз сан есімінің синонимі қос сөзі ... ... ... деп ... айта аламыз. ... ... ... ... ... Қосбармақ, Қосеке, Қосжан.
Үш сан есімі арқылы ... ... ... некен-саяқ. Оның
себебі, бұл сан есімнің жалқы есімдер жасауда кеңінен қолданбайтынынан
болса ... » пен ... ... ... ... Үшбас, Үчпай
формаларында да ... сан ... ... ... ... өте көп. ... ... Төрткен, Төртқара т.б.
Бес сан есімі арқылы жасалған есімдерді ... ... 19- ... ... халқына тән материалдарда Бесбай, ... ... кісі ... ... Алты » сан ... ... кісі аттары: Алты, Алтыбай,
Алтыбасар, Алтыай, Алтыхан, Алтыбек, ... т.б. Кісі ... ... » сан ... ... жасалуын кейбір түркі ... ... ... ... яғни алты болып тууымен
байланыстыру бар.
« Жеті » ... ... ... ... орын алуы, көптеген зет
атаулары мен ... ... ... ... мән, ... ... бар. Бұл « жеті » саны ... ұғымында
молдықты, көп нәрсені аңғартқан. Сондықтан да кейбір зат атауларының
ұғымы бір ғана ... ... ... қоймай, әлдеқайда көптік ,
молдық, сансыз ұғымды ... ... ... ... сан есімі арқылы
жасалған кісі ... ... ... бола алады.Мысалы:
Тоғыз,Тоғызбай,Тоғызақ т.б.
« Он » сан ... ... ... кісі ... да ... сирек
кездеседі. Түркі тіліндегі « он » сан ... ... ... ... көрсеткендей мүлдем аз екенін ... ... ... ... ... ... Онбай, Онбай бай, Онтағар).
Жалқы есімдер жасауда күрделі рөл ... сан ... ... ... ... ... 000 сан ... ... жасалған
жалқы есімдер түркі тілдерінің ... бар және сол ... ... елу », « ... », « жетпіс », « сексен », « тоқсан » сандары арқылы
жасалған кісі ... ... ... ... ... ... ... Тоқсанбай) баланың әкесінің осы жасқа келгенде
туғандығын немесе сол ... ... ... тілекті көрсетеді. Бұрынғы
дәстүр бойынша, қартайғанда туған балаларға ... ... ... ... ... ... деп осылайша ат қойылатын.
Баланың өмір жасы ұзақ ... ... ... ... ... ... ... Мыңжасар, Өмірзақ, ,Жанұзақ деген есімдерді де ... он мың ... ... Түмен, Түменбай деген есімдер 10-
14- ғасырларға тән. (3, 240 ... ... ... ... ... ... дүниеге келген ... ... бір ... ... оның ... көрініс табатын кездер аз болмайды. Көптеген
есімдер ... ... ... ... ... ... байқау аса қиын емес. Кейбір адам ... оның ... ... ... (1- ... ... білуге болады.
1- кесте Ай ... ... ... кісі ... |Ай ... ... ... |Кісі есімі |
|аттары ... ... ... |
| | ... |
| | ... ... ... |Қаңтарбай, Қаңтарбек | |
| | | |
| | | |
| | | |
| | | |
| | |Қай айда |
| | ... |
| | ... |
| | ... |
| | ... |
| | ... ... ... ... | ... Наурыз ... ... ... Наурызбек, | |
| ... ... т.б. | ... Сәуір |Сәуірбек, Сәуірқұл, Сәуірбай т.б. | ... ... ... ... ... ... | |
| ... ... т.б. | ... Маусым |Маусым, Маусымжан, Маусымбай, Маусымбек | |
| |т.б. | ... ... ... ... | ... ... | - | ... Қыркүйек | - | ... ... ... ... | ... ... | - | ... |- | ... ... ... ... ... ... туған
балалардың осы айлардың ... ... ... жиі ... ... Бұл да ... ... емес. Наурыз жылдың басы, ұлыс
айы. Бұл ай ұзаққа созылған ... аман ... ... көктемге
жетіп, шуақты күндерді көре ... ... ... ... сияқты мамыр мен ... ... да ... ... қыстан
шығып, арқасын кеңге ... ... аузы аққа ... мал көкке
тойынып, жайлауға ... ... ... үшін ... мол ... ... ерекше орын алатын бұл айлардың кісі ... ... ... да ... ... жаздың қызығы түгесіліп,
ел жайлаудан қайтатын, жайдары жаздан, қоңыр ... ... қара ... басталып адамның да, малдың да берекесі қаша ... ... ... ... кісі ... ... бермейді.
Мұны да ұлт өмірінен хабар ... ... ... ... ... қыс айларына байланысты кісі ... ... ... ... ... Ақпанбет сияқты ондай
есімдер негізінен ұл ... ... Бұл ... денсаулығы
мықты, қайсар, мінезді ... ... ... ... керек. ( 4, 180-
200)
Кеңес одағы кезінде ай ... ... ... ... ... ол ... ... балаларға Майгүл, Майнұр, Октябрь
сияқты есімдер берілді. Бұл есімдер және ... ... ... осы ... ... мерекелермен де байланысты қойылатынын
ескерген жөн.
Мереке ... ... ... ... «Наурыз» мейрамы,
«Жеңіс күні» мерекесі ... ... ... да ... ... ... ... Жеңіс, Жеңісбек, Жеңісгүл,
Гүлжеңіс сияқты ат ... ... ... ... болып келетін есімдер
Адамның туған мезгілін, айын ... ... ... сол айды ... ... қай күні ... ... ақпарат беріп тұратын кісі ... де бар. ... ... кісі есімдерінен көрініс таба ... ... күні ... ... кісі ... ... ... күндеріне байланысты кісі есімдері ай ... ... ... жиі ... байқауға болады. Оны мына
төмендегі кестеден ( 2- кестеге ... анық ... ... ... Апта ... ... қойылған кісі есімдері
| | |Апта күндеріне ... ... ... арқылы |
|Р|Аптаның |кісі аттары ... ... ... | | ... | | ... ... ... ... | |
| | ... ... ... | |
| | ... ... т.б. | |
| | | |Бұл ... ... |
| | | ... ... қай |
| | | ... |
| | | ... ... |
| | | ... ... |
| | | ... ... ... ... Сейсенбай, | |
| | ... ... ... | |
| | ... ... т.б. | ... ... Сәрсенбай, Сәрсенәлі, | |
| | ... ... ... | |
| | ... т.б. | ... | ... Бейсенбай, Бейсенбек, | |
| | ... ... ... | |
| | ... т.б. | ... ... Жұмагүл, Жұмағазы, Жұмәділ, | |
| | ... ... ... Жұмажан, | |
| | ... ... ... ... | |
| | ... ... ... т.б. | ... ... ... ... т.б. | ... ... Жексенбі, Жексенбек, | |
| | ... ... ... т.б.| ... ... ... жұма ... байланысты қойылатын
есімдердің мол ұшырасатынын көруге болады. Мұның ... ... үшін ... қасиетті күн саналуына байланысты ... ... ... (5, 168 ... байланысты болып келетін есімдер
Қазақта қандай да ... ... ... қойылатын
есімдер де бар. Мәселенің бұл ... қыры да ... ... ... табиғатын зерттеушілер назарынан тыс қалып көрген
емес. Қазақ тіліндегі кісі ... ... орын ... Ырымжан,
Жаманқұл, Итбай, Итемген, Күшік, Күшікбай, Ұлтарақ, ... ... ... ... ... түрлі ырымдармен, ... ... аман ... деген тілекпен байланысты екендігі белгілі.
«Қазақ тіліндегі көне тұғалы антропонимдерді » ... ... ... ... көне антропонимдердің этномәдени ... ... ... ... ... ... ... қандай ырымдарға негізделіп қойылғанына ... ... ... ... ақ ол ... ... есімдерінің
қойылуына байланысты былай деп жазады. «Ұл баланың ... ... тағу да осы ... ... бір ... ... беретін жын-
шайтанның көзі сырғаға ... ... ... ... ... ... Сырға оның құлағында он сегіз жасқа ... ... ... ... ... қарсы тұра алатын жасқа жеткенде, оның сырғасын
алып, ... ... ... ... ... ... ырымдармен байланысты.
Үнемі қыз бала туыла бергенде, енді ... ұл ... ... ... қыздан жаңылсын деп дүниеге келген қыз ... ... ... ... ... ... , Ұлбала ,Ұлту, Жаңыл,
Жаңылхан, Жаңылсы, Қыздықой, Тоқтагүл ... ат ... ... ... ... Көп ... отбасылардың саны азая бастағанына
қарамастан, бұл ырым күні ... ... ... ... ... Мұндай есімді қыз баланың есімін білгенде оның ... ... бар ... ... бірнеше қыздан кейін дүниеге
келген бала ... ... ... ... ... ( 12, ... Тілімізге басқа тілдерден енген кісі аттары
Қандай халық, ел болмасын, оның ... қоры ... ... жемісі болып саналады. Олардың ... төл ... ... бір ... ... кірме, бөгде сөздер болады. Басқа
тілдерден сөз қабылдау ... ... тән ... ... ... есімдер
Қазақ халқының тарихында ұлы орыс ... ... роль ... халқы Россияға өз еркімен қосылғаннан кейінгі кезеңде ... ... ... ... ... өзгерді. Сонымен қатар
бұл процесс тілімізге орыс ... ... ... мен ... кісі ... енуіне елеулі әсер етті.
18 - ғасырдың басындағы документтерде ... орыс ... ... ... ... Алайда ол кездегі есімдер саны тым
санаулы ғана еді. Мәселен, ... ( ... ), ... ( ... есімінің
қабылдану
тұлғасы), Андре, Жагор (Егор), Анна,Мәриям. Осылармен қатар орыс
тіліндегі жалпы есім ... мен ... ... ... де ... Олар Бәтес (батист), Болатнай (булатный), Сәтен
(сатин), Кампит ... ... ... ... ( генерал ),Майыр
(майор), Полковник,Капитан ... ... ... ... саны ... ... ... көбейе
түсті. Әйелдер есімі: Алла, Аниса, Анфиса, Валентина, Галина, Зоя, ... ... ... ... Рая, Мира ... есімі: Алексей, Аркадий, Владимир, Вилжан, Денис, Максим, Илья
т.б.
Осылармен қатар ... ... ... орыс тілі ... есімдер де тіліміздегі жаңа есімдер санын көбейте түсті.
Олар: 1) ... ... ... Долорес, Сара, Жанна, Дина, ... ... ... т.б. 2) ерлер есімдері: Маркс, Диас, Марат,
Хозе, Артур, Ригард,Эрнст, ... ... ... ... болып жатқан әлеуметтік-саяси, ... ... және ... ... ірі де күрделі
өзгерістер , ана ... ... ... сөздік қорымыздың лексикалық
қабаттарының, ... ... ... де өсіп, жетіліп, баюына
игі әсер етті. Антропонимдердің (кісі аттары) ... тек қана ... ... байлығынан емес, басқа тілдерден қабылданған ... де ... ... ... Жаңа ... сан ... кездейсоқ емес, қоғам өміріндегі заңды құбылыс.
Жаңа есімдер – советтік өмір ... оның ... ... жаңа сөздер мен терминдерден жасалғанын көреміз. Мәселен,
1) ерлер есімі: ... ... ... Закон, Сиязбек, Колхозбек,
Совхозбек, Фермахан, Доқтырхан, Маршал, Совет, Космосбек, Ғалым; ... ... ... Мира, Майя, Кима, Бейбітгүл, Гүлмира,
Гүлжеңіс ... ұлы ... көп ... ... бірі ... аян. Соңғы жылдары республика тұрғындары арасында аралас ... ... ... ... балаларының есімдері бірде әкесінің ұлты
тарапынан беріліп отырса, ... ... ұлты ... ... ... ... сай кеп отырады.
Туысқан республикалар есімдерінен ... есім ... ... ана тіліне бейім, айтылуы ... да ... ... ... ... талғап алу байқалады. Мәселен, украин
есімдерінен – ... ... ... т.б. грузин есімдерінен – Тамара,
Серго, ... ... ... ... т.б. ... ... - Тахир,
Фархат, Эрғаш, Зухра, Шырын т.б. тәжік ...... ... Зарина, Дос т.б.
Бұл көрсетілген дәлелдер ... ... ... ... ... ... байытудың, ... ... ... ... ... ... екенін айқындай
түседі.
Араб, Иран тілдерінен енген есімдер
Тіліміздегі араб, иран тілдерінен ... ... ... екі
топқа бөліп қарауға болады. а) Ислам дініне байланысты, әулие, әмбие,
пайғамбар есімдері мен ... ... ә) ... ... жалпы есім сөздерден қойылған есімдер.
Ислам діні адам аттарының ... ... әсер ... ... ... ... сәбилерге ат қоюдағы дәстүр мен әдет-
ғұрып өзгеріп, көне ... ... ... өмірден шығып қалып
отырды. Әйтсе де ... ... сол араб ... ... ... ... ... араб, иран тілдерінен ... ... ... ... ... ... ... ), Шәмсия ( күн ) есімдерімен қатар ... ... ... ... ... бар екендігі белгілі.
Арамей есімдері, яғни мұсылманға дейінгі ( ... ) ... араб ... діни ... ... ... ... арқылы жетіп ... ... ... ( Авраам),
Сымайыл ( Измаил ), Дәуіт ( Давид), Жақып ( Якоб ), ... ( Юсуф ... ( ... ), Мұса ( ... ) ... ... ... есімдер санатына жататындар: Наурыз,
Наурызбай, ... ... ... ... ... Гаухар т.б.
Араб, иран тілдерінен алынған ... ... ішкі ... түрлі фонетикалық өзгеріске ұшырап, ... ... ... ие ... ... Авраам есімінен Абрамбай, Ибрахим,
Ибрагим, Ыбырай, Ыбырайым, Ыбыраш; Ғалиден – ... Әли , Әлі; ... Айша , ... ... – Жүсіп, Нүсіп, Түсіп, Тұсып т.б.
Сондай-ақ екі яки үш ... ... ... айтылуда
тілге бейім әрі ... болу жағы ... ... ... айту
әдетке айналып кетті. Мәселен, Сейіт (Сейітбаттал), Рашит ( ... ( ... ), ... Оқас ... т.б.
Араб, иран тілдерінен енген ... ... ... ... ... ... ... ұшырап
отырды. Олардың аббревиатура, ассимиляция, ... ... ... ... ... ... қиын емес. Екі
я үш ... ... кісі ... ... немесе
соңғы компоненттерінің түсіп ... ... ( ... ) ... ... кездеседі. Мысалы, Сәду ( Сәдуақас ), Сәкен ( Сейфолла ), ... Әсет ( ... ) т.б. Бұл ... аббреватураға
жатқызуға болады. Күрделі тұлғалы ... ... ... ... ... ... ... өзгерістерге
ұшырайды. Мысалы: Рашит ( Рашид-ад-дин ), ... ( ... ... ( Наср-ад-дин ) т.б.
Дыбыстық өзгерістерге ... ... ... халық
сөйленістеріндегі есімдерде басым ... ... ... ... ... « б » және ... жолды сонор « м »
орнына қатаң « п » ... ... жиі ... Ол ... ... ... Болат орнына Полат, Бәсен-Пәсен деу бар.
Әдеби тілдегі еріндік « ү » ... ... ... қысаң « ы »
дыбысын ... ... ... ... ... тілдерінде
жиірек. Мысалы: Мықа, Мырат, Мысатай ( ... ... ... орнына
).
Кісі аттарына тәң дыбыстық өзгерістің көбі с/ш, с/з, ... ... ... ... ... ... ( Әбілпейіс), Гүлсім ( Күлсім ), ... ( ... ... ( Күлжамал ).
Араб, иран тілдерінен енгендердің этимологияға ... ... ... байланысты түрлі вариантта ... ... ( ... ... Әли, Алы; ... ... ... Жүсып, Түсіп,
Дүсіп, Нүсіп; ... ... ... ... ; ... ... Қайша).
Көптеген есімдер тілімізге бейім болмағандықтан, сыңарларының
бірі айтылмай, ... ... ... ( ... – Зүпан,
Үмігүлсім – Гүлсім, Бәдігүлжамал - Бәдеш, ...... ... ... ... ... ... қате жазу салдарынан фонетикалық варианттар
мен дублеттер және ... ... ... болған. ( Ыдырыс,
Едірес, Ідіріс; Ысқақ, Исхақ, Сқақ ; ... ... ... ... ... араб, иран тілдерінен енген сөздер мен кісі ... ... ... өз ... ... ... ... дауысты және кейбір ... ... ... ... дыбыстармен алмасатыны ... ... ... ... о ... ... тіліндегі ашық дауысты
езулік а , ә ... ... ... ... ... ... Зибо, Шохназар, Мардон,
Озот қазақ тілінде Дастан, Мырза, ... ... ... ... ... ... қатарлы а дауысты дыбысы ... ... ... ... ә және е ... ... Бұл ... көбіне
біріккен тұлғалы кісі ... жиі ... ... алмасулар
түркі тілдерінің біразында: башқұрт, татар, өзбек, әзербайжан ... ... ... ... ... ... - Анвар, Дарманд,
Лазат, Лайло - ... ... ... ... ... ... түрлерінде
айтылып, а/ә дыбыстарына ауысады. Араб ... ... ... ...... ... Кәмила, Жәлила, Жәмилә түрлерінде
айтылады. Сол ... ... ... ... Пари-Перизат болып, ашық
дауысты а еріндік е дыбысымен ... ... ... дауысты о дыбысы қазақ тіліндегі еріндік ... ұ, ү ... ... ... немесе сәйкес келеді. Араб
тіліндегі Ғомр бізде Өмір , ... ... ... ... ... ... т.б.
Сол сияқты араб, иран тілдеріндегі созылыңқы дауысты и орнына
қазақ ... ы, і, ү ... ... Оны иран ... ... ... – тіліміздегі Шөді, Пірәлі, Мырза болып аталуынан,
араб ... ... ... ... қазақша Әбді, Ғалым, Әзіз
болып таңбалануынан байқалады.
Созылыңқы дауысты у орнына ... ... ы, ү, ұ, у ... ... ... ... Рустам – бізде Харон, Қабыл, Рүстем
тұлғаларында айтылады.
Монғол ... ... ... ... қойылған онимдердің күрделі тобы – ... кісі ... ... ... ... ... ... бөліп қараймыз. Бірінші ... тән ... ... ... ... Мәселен, Ноян, Нөкер ( бек ), ... ... ), ... ( бек ), ... Ойрат, Сыпатай, Жамбыл, ... ... ... ... ... екінші топтағы антропонимдер қазақ,
монғол тілдеріне ортақ ... ... ... Олар ... мал атаулары мен күнделікті тұрмыстық сөздерге және әр
түрлі зат ... ... ... ... ... ( монғ. боор), Нағашыбек ( монғ. нагса, нағацы ), ... ... ... Үй хайуандары аттарынан қойылғандары - Бұқа ( монғ. буқа),
Серке ( монғ. серке). ... , ай, ... ауа ... ... ... ( ... ... Сара ( монғ. сара - « ай »), Боран
( монғ. боруган), Арай ( ... ур – « таң ... ») ... ...... ... ... есімдеріне тілдік талдау
2.1. Қиял-ғажайып ... ... ... ... ... және оның құбылыстары туралы, адамдардың
еңбегі, тіршілік- кәсібі, күресі ... ... ... қас пен ... ... ... ... туралы қиял-ғажайып ертегі-әңгімелер
тудырған. Олар өздерімен ... ... жеңу ... ... да ... ертегілер шығарған Ертегілердің оқиғасы фантазиялық түрде ... ... ... ... ... ... арман-
қиялдарынан туған. Қиял-ғажайып ертегілердің ... ... ... ... Олар алдына ... ... жету ... ... ... ... ... ету, жауларын жеңу үшін
күреседі.Көптеген қиыншылықтарды басынан кешіре ... ... ... ... ... ... сырын да ұғына ... ... ... да талқандап жеңіп жүреді.Қиял-ғажайып ертегіде ертедегі
адамдардың еңбек ... ... ... ... ... Ауыр ... жеңілдетсек екен, жақсы шат өмірге жетсек екен деп
арман қылған. Тіпті атам ... ... адам ... ... ... ... ойлаған, мұны «Ұшқыш кілем » туралы ... ... М. ... ... ... екі түрлі салаға
бөледі. Олардың біреуі – қазақ ескілігінің келе ... өз ... ... ... ... неше ... жолдармен келген
ертегілер. Сонымен бірге автор осы бөлімде ... ... ... ... орыс ... ... ескереді.
Ғалымның қиял-ғажайып ертегісінің ішіндегі аса бір ... ... ... ... көне ... ең ескілері - аңшы,
мергендер жайындағы ертегілерге ... ... « Еділ – ... », ... », « ... шыққан желім батыр », « Аламан мен Жоламан »
сияқты ертегілерді ... ... бір мән ... ... қиял ... , қиял тудырған персонаждар болатын. Ол « қазақ ... ... ... ... ... , ... ғажайып жар
« ай десе ... күн десе көзі бар » күн ... ... сұлу,
не алтын шашты қыз араласса, ... ... ... ... ... тұмсық кемпір, жезтырнақ, жалғыз көзді дәу, жеті ... неше ... алып ... » ... ... ... ертегіге негіз болып, ... ... ... ... ... ... жезтырнақ, жалғыз көзді
дәу, албасты тәрізді небір ... ... ... ... кірігіп, хикая туғызады. Хикая ... ... ... де ертегіге айналады.
Қиял-ғажайып ертегілерінің ... ... ... халық арасынан шыққан ... ... ... алып қара құс, ... ат, неше ... ... ... , керегіне әрекет етсе, ... ... ... ... ... ... жауыздық пен қара күштің иесі.
Яғни, жаулар ... ... ... ... осылай екі жақ болып бөлінген ғажайып жан мен ... ... ... дос, ... қас ... ... бір алуан
қиял персонаждары бар. М.Әуезовтің сөзімен ... : « ... ... көлжұтар, көреген, желаяқ, саққұлақ »
Мифологиялық ұғымдар, бір кездері түркі тайпаларының сенімдеріне
айналған ит, ... ... т.б. ... ... ... қазақ ертегілерінде жиі ұшырасып жатады. Әсіресе « Ер ... ... ... » ... ... ертегілерде мифологиялық кейіпкерлер
жиі ... Миф пен ... ... ... ... ... ... ұқсастықтарды атап өткіміз келеді.
1.Қасқыр мен адам некелеседі.
Мифте ... ... ... ... бір ... ... азатты, іргелі елге айналады. Адамның жұбайы болып ... ... ... ... ... қалыпты жағдайдай көрінеді.
Қасқыр жоғары сананың иесі ... ... Бір ... кететін
жәйт, қасқыр мен адамның некесінен міндетті түрде ... ... ... ... ... ... Ал ... қасқыр мен
адамның ... ... ... ... ... ... ... мәселе қасқырдан ұрпақ таратып, өсіп-өнгенін ... ... бас ... ... жету ... ... мен ... жеңу ретін әңгімелеу болып
табылады. ... ... ... ... ... түсіндіру болса,
ертегінің басты мақсаты ... ... ... ... ... ... ... «Дудар қыз», «Қасқыр мен жігіт» деген үш
ертегіде де қасқырлар адам ... ... ... яғни ... ... Олар ... тағы хайуандары емес. Мазмұны жағынан ... ... ... ... мифтерге өте жақын. ... ... « ... ... ... кейін, хан ойланып,
қатесін мойындап, ... ... ... жігітке өзінің қызын қосып,
орнынан ... ... ... Жігіттің әуелгі алғаны қасқырдың қызы
емес, ... қыз ... ... ол ... ... ... жолдар
бұл ертегінің адам ... ... ... ... ... кезінің жемісі екенін көрсетеді.
«Дудар қыз», «Күйеу қасқыр» ертегілеріндегі қасқыр - ... Екі ... де ... басты мақсаты- жемтігін оңаша алып
шығып жеу. Екі ертегіде де қасқыр қалыңдықтың ... ... ... ... ... адам ... құбылып барады ) дейтін
еркінсіздік, күңдік халін аса аянышты, ... ... ... тағы да ... ... ... ерекше күш иесі, дұшпан деп
сипаттайды.Киелі, сиқырлы жау етіп, ұлғайтып ... ... ... ... қасқыр бейнесінің астары тереңде екенін меңзейді.
2.Қасқыр мен адам ... ... ... ... ... ... ... нұр
кейпінде түсіп, ажалдан ... ... ... ... жол ... Ал ... ... жер бетін
мекендейді. Мысалға жоғарыда әңгімелеп ... ... мен ... ақ ... ... ұяластарының қыстайғы жеген ... ... ... ... құс пен сұр ... « ... қамқорлығы » деген ертегілерінде ... ... атын жеп, ... жаяу ... ... ... ... бас қаhарманға тигізген зиянын өтеу үшін ғана ... ... ... ... ... жалы ... ... алтын тұлпарды,
сұлуды алып беру үшін ... ... ... ... өлгенді тірілтетін де қасиеті бар. Қызғаныштың құрбаны
болған бас ... ажал ... ... ... ... ... да сол ... қасқыр. Мұның өзі ... ... ... ... ... куә ... тотемдік көк бөрі бейнесінің өнегелік қасқыр ... ... ... ... наным-сеніміндегі үлкен төңкеріліс
байқалады. Осы ... ... ... ... ... ... ең ескі ертегі болу керек. Бізге мәлім қазақ ... ... екі ... ... ... ... қасқыр өзінің
дағдылы қасқырлық мінезімен суреттеледі. Ертегілердің басты мақсаты ... ... ... ... ... мұратына жеткізу, ал ... ... ... ... ... ... (15, 567 ... есімдердің көпшілігі қазақ ертегілерінде де кездеседі.
Ертегілерде ... ... ... ... антропонимиконда
кездеспейтін антропонимдердің таза « ертегілік » үлгілері де болады ... ... ... ... ... ... де жалқы есімдерге
жақын тұрады, олар ... ... » ... кейіпкерлердің – алып,
дию, пері, мыстан ... жеке ... ... Олар ...... ... , ... Саққұлақ, Шойынқұлақ т.б .
Мысалы: «Көлдің суын құрт » деп Төстік ... ... ... ... да, ... суы ... ұртына сыймады.
- Жұрттан асқан алыппын, жердің үстінде де, астында да ... ... адам жоқ, ... ... ... соң, тауларды көтеріп
ермек ... ... ... ... - ... әлгі ... болып қалған екен, жүйріктер әлдеқашан ... ... ... ... ... ... бір-ақ соғып тұра жөнеледі.
- Жер астының атақты тыңшысымын, қандай ... ... ... тыңдап біліп аламын, ... ... сыр ... ... түгел есітетін Саққұлақ деген ер боламын.
Жезтырнақ кетісімен Есекмерген ... ... бір ... ... ... ... бас ... кигізіп, үстіне сырт киімін жабады да,
өзі бір биік ... ... ... ... ... құс ... « Ал енді, қырық мес су, ... мес ... »,- ... (16, ... ... ... ... - жер астын мекен еткен
жылан патшалардың аты Бапы ... ... ... Шахимардан
(Шаямардан, Шаймерден), Жылан-бабахан, Жылан-Бапыхан болып келеді.
Ғаламның мифтік моделіне, бейнесіне қатысы бар жыландар есімдеріне ... ... ... ... «Шаhимардан» деген баланың есімі ... ... ... ... ... Шах » сөзі ... ... патша, хан » дегенді білдірсе, «мар», «мары»,»мардан » сөзі «жылан» деген
мағына ... яғни ... ата» мен ... ... Шаямардан,
Шаймерден) есімдері «жылан баба», «жылан патша» дегенді білдіреді.
Мысалы: Қыз ... ... ... ... ... ... тартып отырған баяғы өзінің Шахимардан екен.( 17, 25-38 )
Темірханның ернеуі қырық құлаш ... ... көз ... ғайып
болған сүйген жігіті үлкен терең көлге түсіп ... ... ... ... алып ... ... ... циклы бар. Бұл
ертегілерде ... ... ( Жоя ... Арғы ... ... Сұр ... т.б) ... Осы фольклорлық антропонимдерде
екінші лексикалық компонент – мерген сөзі ... ... ... бұл ... ... жазылады: Жоямерген,
Арғымерген, Сұрмерген т.б.) концептуалдық маңыздылыққа ... ... « арғы » ... ... ... Арғымергенннің көнелігіне нұсқайды.: Арғымерген
есімінің этимологиясы назар аударарлық, яғни « арғы », « арық ... ... ... « арғы ... », « ... ... », « о
бастағы », « ежелгі », « бастапқы » ... ... ... )- о бастағы, ежелгі замандағы мерген.
Мерген сөзінің этимологиясы туралы Е.Тұрсынов былай ... ... ... сөзі « көздеген нүкте, нысан, нысана» деген мағынаға ...... ... шыққан.Қалай болғанда да мерген сөзінің ... ... ... ... оғы ... көздеген жеріне
тигізетін, дәл атқыш.Отбасы, руды асыраушы аңшының образы.
Мысалы:Бір күні ... аң ... ... ... үш ... ... мерген аң аулап, көп жүріп, ... ... ... ... ... ... бір күні дарияның жағасына барып ... ... бір буда ... шашы суға ағып ... ... қара тасты аударса, асты терең құдық екен.
Бір күні Боран батыр ... ... ... жыныс орманға
келіп, бір дәу арқарды атып алады да, оның етін, бауырын қоламтаға ... боз атты ... ... от ... ... ... (18, 545б.)
Батырлық ертегілердің бірінші типі аңшы-мергендер туралы ... типі ... атты ... ... ... ... Айдар»,
«Дудар қыз», «Темір кіндік », ... ... ... батырлық ертегілерден құралады. Екінші типтегі батырлық
ертегілердің ... зат ... ... ... , я ... сөзі ... ... жиі кездеседі.
Батыр тұлғасындағы жаңа ментальді еркек образын қалыптастыруға
мерген ... ... ... кездеспейтін мынадай жаңа мотивтер
(уәж, дәлел) ықпал етеді: ... ... ... ... жылдам өсуі,
ескі ертегілерде кездесетін жезтырнақ образын алмастырған жалмауыз
кемпірдің ... ... ... ... қиын ... дер ... көмек қолын созушылар т.б.
Қазақ батырлық ертегілеріндегі классикалық батыр ... ... ... ... жай батыр немесе керемет алып күш ... ... ең ... ... ... ... (20, 585-845 ... Нанбатыр шалды алып ұрып, сақалынан сүйреп үйдің артындағы
бір жуан бәйтерекке байлап ... ... ... дарияны кешіп келе
жатса, бір перінің қызы дарияны толқын қылып, кемені аударуға келе ... үш күн ... таң ата ... ... кіріп келсе, Дудар қыз ояу
отыр екен.
Субатыр тайқазаннан етті былқытып асып отырғанда, сырттан ... ... аш!- деп ... салыпты. (21, 56 б.)
Қазақ ономастикалық кеңістігіндегі Тазша ( Тазша бала ... ... ... ... ... ие. ... ... мазмұнға ие, өйткені антропонимдердің
мәдени-ұлттық семантикасында ... ... ... ... ... ... бейнеленеді. « Тазша » концептісінің көп қырлы көлемін
лингвоконцептологиялық ... ... үшін ... ... ... деректі ғана емес, сондай- ақ
басқа да деректер, ең ... ... ... ... қажет.
С.Қасқабасов бұл тұрғыда былай деп атап ... ... ... ... ең ... және ... тұлғаның бірі –
Тазша. Бұл образ бүкіл түркі-моңғол халықтарындағы ... ... өзі ... ... туыстығының жақын, мәдениеттерінің
ортақ екендігімен түсіндіріледі. С.Қасқабасов тазшаның екі ... ... ... ... ... ... мен нағыз тазша. Мұнда
өтірік тазшаның образы көне есім ... ... ... ... ал ... ... ретінде жарлы-жақыбайлы, кедейлерді қорғайтын
адамның бейнесі беріледі.
Тазшаға ... ... ... ... көрінеді: ертегі соңында
тазша ... ... адам ... ... ол хан ... ал хан оған өз ... ... немесе тазша ханды жеңіп,
халық оны ... ... етіп ... Тазша образымен ... ... ... ... ... ... әлеуметтік
жағдайы төмен кедей адамдарды жақсы көреді, жақсы ... ... ... ... ... ... аямайды. Сырт көзге
ақымақ көрінетін қойшы, кедей, таз бала ... ... ... ... ... текті адам ... ... ... фольклорындағы тазша басқа да ... ... « Ол – ... жек ... ... жоқ ... ... Әдетте оның
ата- анасы жоқ жетім, оны ... жоқ шал мен ... ... Солай бола тұра ол ... әрі епті ... ... ... ... ... алмаса, бұл тазша баланың қолынан ... ... ... ... ... ... қырық өтірікті дұрыстап айта
алмаса, ... бала ... ... ... мұны ... орындап,
қаншама ержүрек әрі соған лайықты жігіттер армандап жүрген ... ... « ... бәрі ... ... ... бұдан да көп»
деп Тазша сөзін бітірді.
2. Хайуанаттар жайындағы ертегілерде ... ... ... өте ерте ... пайда болған.
Ертедегі адамдар күн көрісі үшін төрт ... ... ... ... ... қарастырған.
Фольклорист ғалым М.Әуезов хайуанаттар жайындағы ертегілерді де
зерттеген.
Зерттеуші әр жанрды шаруашылық пен ... ... ... ... орынына қарай топтастырады да, осыған орай ... ... үй ... ... ... мен ... аңдар
туралы ертегілер деп екіге ... ... ... ... Айлалы қасқыр,
Сырттан қасқыр, Алтын мүйізді арқар т.б.
Автор хайуанаттар ... ... ... үй ... ... маңызы мен ерекше рөліне ... ... ... ... ... : Түйе, Ешкі, Қой, Сиырдың іс-
әрекеттерін жылы юмор арқылы ... ... ... ... ... ... ... ертегілердің тіл мен
көркемдік ерекшелігіне ... ... осы ... ... ... хайуанаттардың бір-бірімен тілдесуі немесе ... ... ... ... көп сөйлейтіндер
түлкі, байғыз, қасқыр ... ... өз ... ... ... тіл мен сөз ... хайуанаттар жайындағы қазақ ертегілерін үш топқа
бөледі: ...... ... - Шығыс пен Батыс
халықтарының көпшілігіне мәлім, яғни ... жүзі ... ... ... ... ... Бұлар бүгінгі дәуірде
балалар ... ... ... топқа мысал ертегілер ... ... ... үш түрі де ... ... ... бар.
Этиологиялық ертегілер әлі де мифтен толық ... ... ... ... сипатын сақтаған. Этилогиялық ертегілер бұрынғы ел сенген
мифтік сипатынан ... және ... ... ... ... оған ... ... бір-біріне әсер де еткен.
Этиологиялық ертегілер балалар үшін ... бір ... ... ұғымға бейімделіп түсіндіреді. Өтебай Тұрманжановтың
« Бөдене мен ... » атты ... ... ... өзегіне
құрылған.
Бүркіт Ысқақовтың « Қарлығаштың құйрығы неге айыр? » ... ... ... ... ... ... дертке шалынады.Қу
түлкі « Тәтті қан ... ... ... » ... ... бері ... да нәзік, талдырмаш,
Досы болды адамның
Аты болды адамның » деп аяқталады.
Мысал ертегілерде ... ... ... бірақ құр
насихат емес, әңгімелеу, одан ... ... ... Сондай-ақ
сюжеттік құрамы шағын, көбіне бір ғана ... ... ... ... ... атты туындысын алуға болады.
Адам қиялы ... ... ... , оның ... ... ... ұғым түсініктер ойлап шығарған. Олардың жаратушысы, иесі бар ... ... келе ... ... ... ... ... түрде алып, адам ... ... ... ... ... көрсетуге тырысады.
Хайуанаттар туралы ертегілерде де «сөйлеуші» ... ... ... ... ... - Арыстан,Жылқы, Түйе, Түлкі, Сиыр,
Аю т..б
Мысалы: Бұрынғы ерте ... ... жыл ... ... таласыпты.
айтты: Жылқы айтыпты:
- Мен алысты жақын қыламын. Күшімді болса көреді, сүтімді болса ішеді,
қылыма шейін арқан, жіп еседі. ... ... ... мал жоқ, жыл ... мен
боламын, - дейді. Түйе айтты:
- Сен адамның жұмысын ... ... шөп ... ... үшін құл
болдың, міне мен сен көтере алмайтын ауырды көтеріп, неше ... ... ... ... деп ... сұлы сұрамаймын. Көде болса көде,
жусан болса жусан, не кез ... соны ... ... ... су ішіп,
табылмаса шөлде де жолға жүре беремін. Жыл басы болу маған лайық, - ... неге ... ... ... түс, ... алсаң, дос болайық,
осы жерде намаз оқып алайық, ойнап-күлейік,- дейді.
Тауық:
-Рас айтасың, ... ... ... ... ... ... анау
жерде имам жатыр, оята ғой,- дейді.
Түлкі ... ... ... сұрайды:
-Неге күлдің ? – деп.
Түлкі:- Атаңа тартқаныңа ... ... ба, ... аға, ... іздеп келдім, - дейді Түлкі.
-Жай ма ?- деп ... ... ... ... ... ... көздерім, құлақтарым, аузым, құйрығым
қандай екен ? - ... ... ... ... көзің бозарып тұр, құлақтарың салпиып ... ... тұр,- ... (22, ... ... ертегілерінде кездесетін ... ... ... ... ... ... ... ертегілер - қазақ ертегісінің ең мол түрі » деп ... ... ... өзінің дүниетануындағы , қоғам тіршілігіндегі,
үй тұрмысындағы ... ... мұң, ... мен ... түйеді. Бұл тектес ертегісінің ескісі де көп, ... ... да мол, ... ұзақ тірлігінде ілесе жүрген қара сөзбен
айтылатын кең ... ... мұра деп ... ... осы ... ... ұшан-теңіз көп
болса да әлі де ... ... ... де ... зерттеу керек
дегенді баса ... ... ... ... ішкі ... ... тұрмыс-салт ертегілер
ә) күлдіргі ертегілер
б) аңыз ертегілер; күй аңызы.
Ғалым жалпы ертегі ішінде шыншыл ... көп ... ... ең молы салт ... деп атап, осы ертегілерді бірнеше
топқа бөледі. Олар:
а) пайдалы ... ... салт ... ақылды жігіт есті қыз ... салт ... ... өгей шеше жайындағы ертегілер
в) хан қиянаты жайындағы ертегілер
г) әке мен бала, аға мен іні ... ... ... мен бақ, ... мен ... туралы ертегілер
М.Әуезов салт ертегілерінің әр ... ... ... ... ... ... өсиет жайындағы салт
ертегілеріне ... ... ... ұлына өсиеті », «Үш ауыз
сөз », « ... ... ақыл сұра » ... ... ... жігіт, есті қыз жайындағы ертегілерге « ... әйел », « ... ... ... » ертегілерінен мысал етіп алады.
Ғалым шыншыл ертегілер қатарындағы ... бір топ ... ... « Бұл ... ... ,- дейді М.Әуезов –
үлкенге де, ... де ... ... ... ... де, ... жеңіл
түйіндерге құрылған әңгімелер. Алдымен ... ... аты ... ... өзі ерекше күлкілі болып келеді.» Ертегілердің
«Қаңбақ ... « ... ... ... , бір ... », «Ұр
тоқпақ », «Қағанақ бас, қыл тамақ » т.б. болып ат ... ... ... ... пайымдауынша, күлдіргі ертегілердің ... ... ... ... ... ертегілер көбінесе қысқа келеді, бұл сипат
бәріне ортақ.
Екіншіден, күлдіргі ертегілер ... ... ... ... ... ... күлкі болғанда ойда жоқ күлкі ... ... ... ... үстіне бірі қат-қабаттап иіле, жұмырлана
түссе, күлкі әңгіме ... дами ... ... мен ... ... ... ... ертегінің ерекшелігін осылайша ... ... ... ертегілерден ерекшелігін былайша
қарастырады: Біріншіден, тарихта болған ... ... ... халық шығарған көркем әңгіме, қара сөз түріне ... аңыз ... ... ... ... шығармашылығының
ерекше бір саласын ... ... аңыз ... ... ... ... ... басқаша сипатын аша
отырып, ... Асан ... ... ... ... шешен, мен
Қожанасыр туралы аңыздарды жеке-жеке сөз ... ... ... аша ... ... ... ертегінің басты ... ... ... ісін, тұрмыс-тіршілігін, таптық, қоғамдық
жайларын, әлеуметтік көзқарасын ... ... ... ортасынан
шыққан ертегіге басты кейіпкер ... ... ... ... ... Неше ... ... кедергілерді , ауыр халдерді, ... жау ... ... де, ... ... ... де ... болады.
Халықтың тұрмыс-салтына байланысты туған ... ... ... ... ... ісі болып келеді. Қарапайым адамды
халық ... ... ... ... ... ... ... ісі,
ақылы, өнері, адамгершілігі хандар мен ... ... ... ... Мұны біз көп ... ... ... әрі көркем әрі
терең идеялысы « Аяз ... » ... (23, ... ... ... ... Жаман, Тазша, Қаңбақ,
Момынбай т.б сынды-сипаттылық « сөйлеуші ... аз ... ... бір ... төмен, «кері» ... ... ... ... ие, ... ол ... бейнелі-стилистикалық әдіс,
жағымды бейне жасау құралы.
Мысалы: Жаман тасты қолына алып салмақтап, шайқап ... ... ... ... рас, қасиетті тас екен. Бірақ екі ... ... ... ... ... хан ... Оның ... тапқырлығы өзінің
заманындағы көп хандардан артық екен.
Ер Төстік фольклорлық есімінің ер және төстік ... ... ... талдамай анықтау мүмкін емес.
Төс, төстіктің таңбалық семантикасы бар және үйлену тойының ырымдық
тағамдарында маңызды рөл ... ... ... бұл ... ... ... яғни патриархалдық қоғамда рөлі мен мәртебесі
жоғары ... ... ... ... ... «Ер ... ... таңбалық, символдық болып табылады, және ... бір ... ... ... ... образын бейнелейді.
Мысалы: Кемпір-шалға аң мен құстың етін қақтап үйіп береді де, ... ... ... ... әйел аттары өз семантикасында ... ... ... ... ... ... және ... қызметінің синкретті қалдықтарын сақтаған. Мысалы:Сарықыз,
Жалмауыз кемпір, Мыстан ... ... ... ал Кенжекей,
Күнекей, Қарлыға т.б ... ... ... ... ... ... ерекше тобын әулиелер мен
бабаларға табынуға қатысты есімдер ... ... ... Әлі
есімі Әзірет Әлі, Хазірет, Ғали формасында келеді.Әлі – ... ... ... төрт ... бірі болған күйеу баласының
аты.
Мысалы: Бір күні ... ... ... ... ... үш атты кісі шыға келеді де, оған дүрсе қоя ... ... ... ... ... ... қандай да болмасын бір
түсті білдіретін сөз таңбаларын қамтиды. Олар ... ... ... ... ... ,Сары қыз ,Бозінген ,Сарыбай ,Қызылер ,Бозінген
, Ақмоншақ т.б.
Осы орайда айта кететін жөн « ақ » ... ... бар ... ... яғни ... ... мен кейіпкерлерді білдіреді.
Мысалы: Орал тауын мекендеген елдегі бір ... ... ... ... ... ... алып ... еліне апарған соң, қой бақтырып
қойыпты.
Бір күні ... ... алты үйір ... ... өзі ... ... ... қайырады.
-«Я, енді кезек менікі», деді де ... мені ... алып ... қаңбақтай ұшып, домалап кеттім.
Ақмоншақтың екі көзінен сағынған жалғыз бауырын көрген соң, жас
сорғалап аға ... ... ... ханы түсінде көріп, ел-жұртын жиып алып,
көрген түсін халқына баян қылды.
Қазақ ертегілеріндегі ... ... ... алдын-ала талдау
барысында оның ... ... ... мен мәдениетінің
ықпал еткендігін байқауға болады. Сондықтан ... ... ... ... ... Сейфіл-Мәлік, Атымтай, Нашарван,Сүлеймен, Дәуіт
т.б. сынды « шығыстық » реңктегі есімдер қолданыс табады.
Шал Шияз ... ау ... ... суырып алған ... ... ... ... ... балығын тартып жеуші еді.(5, 56-57б.)
Ескендір жолдастарымен бірге шығып, екі күн жүріп, ... күні ... бір ... ... аты бар, белінде шолақ қылышы бар, орта
жасқа келген бір ... ... ... болған, жайды ұққан Фархад елінің намысы үшін ... ... ... ... ... ... өзі қайтіп оралғанша
тұрмыста қиналып қалмасын деп, әкесіне таудай ... ... ет ... қазып женді білектей су шығарып беріпті.(5, 74б.)
Қазақтың тұрмыстық ертегілерінде көптеген есімдер ... ... ... сай ... да ... Әйел ... Дана - ... да тапқыр болсын
деген тілекпен қойылған есім, ... - сұлу да ... ... ... болсын деген тілекпен қойылған есім, ... - ... мен ... зат атауларына байланысты қойылған ... Шара ... т.б. ... үй ... мен ... ... ... есімдер: Алтынбай, Дәулетбай - дәулетті де, ... ... ... ... есімдер, Ақылбай, Ақылбек – ақылды да тапқыр
болсын деген ... ... ... ... Өмірзақ -
денсаулығы зор ... ұзақ ... ... ... ... 94-126 б.)
Қарақұстың үстінде келе жатқан Нұрсұлу бір жерге келгенде ... тал ... ... ... бір ... ... сұлу қызы Дананы әкесі бір ... ... ... ... ... ... Гүлстан патшасының қызы едім, атым Маржан еді.
Қайғыға батқан ... Шара ... ... жолын дұрыс білмесе де түс көрген ... ... ... жүре берсе табылады деген бағытпен жүріп келеді.
Ілгері бір ... ... ... бай ... Оның ... ұлы бар еді. Бір ... ... телі жылқысына жау
шабады.
Қай заманда өткені белгісіз, ... ... ... иті , сығарға биті
жоқ, сіңірі шыққан қу ... ... ... ... сол ... жиі кездесетін қуғыншылықтың
салдарынан бір күні ... ... ... ... ... ... ... антропонимдер туралы теориялық
түсінік туралы тарауда, антропонимдердің зерттелу ... ... ... түрлерін, басқа тілдерден енген кісі ... ... ... бұл ... ... ... толық
сипаттама бердік.
Ал зерттеу жұмысымыздың ... ... ... ... ... ... ... туралы тарауда, қазақ ертегілерінен жалқы
есімдерді (антропонимдерді) тауып, олардың этимологиясы мен семантикасын
анықтадық.
Адамзат ... ... адам ... алар орны ... ... ... белгілі бір уақыт аясындағы белгілі бір ... ... ... ... ... сондай-ақ
басқа ел-жұрттармен болған қарым-қатынастарын ... ... ... антропонимикасы қазақ ұлтының төлтума қасиеттерін, дәстүрлі
дүниетанымын,арман-аңсарын тарихи ... ... ... ... ... ең ... қоршаған ортамен жан-
жануарлар дүниесіне дейін айғақтай ... аса ... ... дерек
көзі болып табылады.
Ендеше, әр ұлттың тіліндегі жалқы есімдерден сол ... ... мен ... ... ... төл ... түрлі ақпараттар алуға болады.
Ұлт тілінің сөздік құрамы мен ... ... ... бөлігін
құрайтын жалқы есімдер көп ... ... ... ғана тән, ... тілінде кездесе бермейтін айрықша ... ... ... ... бірі ... табылады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Жанұзақов Т. Қазақ ... ... ... ... Жанұзақов Т, Есбаева К Қазақ есімдері – Алматы, 1988
3. Мәдиева Г.Б, Иманбердиева С.Қ. Ономастика: ... ... ... 240 б.
4. Әлімбек Г. Сөз мағынасы және ақпарат. Оқу құралы – Алматы: Атлас
баспасы, 2001, 168 б.
5. Қазақ ономастикасының мәселелері. – ... ... ... ... ... Жанұзақов Т. Қазақ есімдерінің тарихы. Лингвистикалық және тарихи
этнографиялық ... ... ... 1971, 218 ... Қазақ антропонимның зерттелуі жайында // Білім, 2007, №6, 53-55 б.
8. Сейдімбек А. Қарға тамырлы ... ... ... 2006, ... ... ... А. ... есімдері. Анықтама көрсеткіш.
10. Жанұзақов Т. Есімдер сыры. – Алматы: Қазан,1989 192 б.
11. Жанұзақов Т. ... кім? – ... ... ... Д.Н ... фольклорындағы жалқы есімдердің құрамы мен
этнолингвистикалық сипаты. Филология ... ... ...... 2004.
13. Досжанов Б. Қазақ тіліндегі көне тұлғалы антропонимдер. Филология
ғылымдарының кандидаты диссертациясының авторефераты. – Астана,
2001, 22 ... ... М.Д. ... ... ... ... сипаттамасы. – Алматы, 1995, 20 б.
15. Қанарбаева А. ... ... ... ... ... ... Серікбол. Арғы қазақ мифологиясы. А., 2000.
17. Қоңыратбаев Ә. Қазақ фольклорының тарихы. А., 1990.
18. Ертегі ... ... ... мен мотивтер. //Қазақ
тілі мен әдебиеті №2, 48-49б.
19. ... ... ... ... ... тілі мен ... №8.
20. Ертегілер 2-том. – Алматы: Жазушы баспасы, 1988.
21. Ертегілер ...... ... ... ... ... ертегілері (Хайуанаттар туралы) «Балалар әдебиеті» баспасы.
-2005.
23. Ертегілер ...... ... ... ... ертегілері. Қазақ ертегілерінің антологиясы. Алматы: Аруна
ЖШС, 2005.
25. Қазақ халық әдебиеті. Ертегілер 1-том Алматы: Жазушы, 1988.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 40 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 2 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай Құнанбаев жайлы7 бет
Египет5 бет
5-сынып оқушыларының қиялын ертегілер арқылы дамыту27 бет
«Балалар ойынының жіктелуі.Шығармашылық және ережелі ойындар. Мектеп жасына дейінгі балалардың сюжеттік-рөлдік ойындары»7 бет
«Батырлық ертегілер»14 бет
«Әдебиеттік оқу» пәнінің базалық мазмұны9 бет
Адамгершіліктік қасиеттер мен құндылықтарды қалыптастыру мен бала тілін дамытудағы ауыз әдебиетінің маңызы44 бет
Ахмет Байтұрсынұлының фольклорды жіктеуі20 бет
Балабақшадағы драматизациялау іс-әрекетінің мәні»23 бет
Балалар қабілетін ертегі арқылы дамыту7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь