Қазақ жұмбақтарының жанрлық және тақырыптық топтары

Мазмұны:

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

І тарау. Қазақ жұмбақтарының жанрлық және тақырыптық топтары...6.7
1.1. Адамға қатысты жұмбақтар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7
1.2. Қоғамға қатысты жұмбақтар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...7
1.3. Табиғатқа қатысты жұмбақтар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7

ІІ тарау. Қазақ жұмбақтарының жасалу негіздері. ... ... ... ... .8
2.1 Жұмбақ обьектілері. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..8
2.2. Жұмбақ баламасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .8
2.3. Жұмбақ мотиві ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .9
2.4. Жұмбақтың тәрбиелік мәні ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 12
2.5. Жұмбақ айтыс ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 12
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .16
2.6. Қосымша жұмбақтардың тақырыптық топтары ... ... ... ...18

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .39
Кіріспе

Зерттеу жұмысының өзектілігі. Қазақ тілінің бай ауыз жанрының бірі- жұмбақтар. Жұмбақ та, мақал- мәтел, сықақ, өлең, өтірік өлең, нақыл сөз, бәдік т.б. салттық, дәстүрге байланысты дүниеге келген кіші жанрдың ең көне әрі байырғы түріне жататын рухани мұраларымыздың бірі. Ұрпақтан- ұрпаққа ауысып, жалғасып келе жатқан жұмбақтар түркі халықтары, соның бірі қазақтар үшін көне мұра екендігін дәлелдейтін деректер, ең алдымен, сол жұмбақтардың өз табиғатынан табылады. Мәселен, ұлы ғұлама ғалым- филолог Махмуд Қашғаридың «Дивану луғат- ит түрік» атты еңбегінде қыпшақ тілінің сөздігі- «Кодекс куманикс» т.б. көне жазба ескеркіштерде де жұүмбақтар көптеп кездеседі. Мәселен, «Кодекс куманикус» сөздігіндегі «отырғаны- оба жер, басқаны- бақыр шанақ» (ер мен үзеңгі), «Көк лағым көгенде жатып семіреді» («қарбыз), «жол үстінде үйлі қайыс» (жылан), «аузын ашсаң өкпесі көрінеді» (есік және үй ішіндегі жанған от) т.б. жұмбақтардың нұсқалары қазіргі қазақ және басқа түркі тілдеріндегі жұмбақтардан еш айырмашылығы жоқ.
Қазақ жұмбақтарының зерттелу тарихы сөз болғанда, олардың алғашқы үлгілерін жүйелі түрде жинау, түзеу, баспасөзде жариялау ісіне көп еңбек сіңірген орыстың тамаша ғалымдары: В.В.Радловты, А.Люшты, П.М.Мелиоранскийді, Э.А.Диваевты т.б. атауға болады. 1940 жылы белгілі ғалым С.Аманжоловтың тақырыптық топтарға жіктелген жұмбақтары жарық көрді. Бұл жинақ 1959 жылы Т.Жанұзақтың көмегімен толықтырыылып, қайта басылды. Оған үш мыңнан астам халық жұмбақтары енді. Жұмбақ табиғатына дәйекті ғылыми пікір айтқан ғалым- жазушылар М.Әуезов пен М.Ғабдуллин, С.Мұқанов, Ә.Марғұлан болды.
Жұмбақтардың зерттеу тарихын жүйелі түрде қарастырған профессор Т.Жанұзақов.
Қазақ халқының жұмбақтарын арнайы зерттеуші әдебиетшілердің бірі- М.Әбжанов. бұл жанрдың шығу тарихын, даму бұлақтарын, дәстүрлі өзгерістерін, басқа әдеби жанрларға қатыстығын тақырыптық, мазмұн- мағыналық топтарын т.б. ерекшеліктерін сөз еткен. Жұмбақтардың көркемдігі бұл еңбекте сөз болғанмен, олардың тіл ерекшелігі қаралмайды. Жұмбақтар тілші ғалымдар тарапынан әлі де жан- жақты зерттелмей келеді. Бұл салада қазақ жұмбақтарының әдеби- стильдік және тілдік қолданыстарын бағышталған. Ж.Адамбаеваның диссертациясын ғана атай аламыз. Халық жұмбақтары туысқан түркі халықтары ауыз әдебиетінде біршама зерттелген. Бірақ таза тіл тоғысынан зерттеулер өте аз. Тақырыптың өзектілігі, біріншіден, қазақ жұмбақтарының ауыз әдебиетінің кіші жанры ретінде әдебиетші ғалымдар тарапынан қарастырылғанымен, тіл обьектісі ретінде, тілдің күрделі мағыналық бірлігі (единицасы) ретінде күні бүгінге дейін тіл мамандарының зерттеу обьектісі болмай келуінде, екіншіден, жұмбақтар қара сөз не өлең түріндегі қысқа да нұсқа кіші жанр этюдтері ретінде сол жанрдың басқа түрлерінен (қара өлең, бәдік, мысал, нақыл сөз т.б.) өзіндік композициялық, модельдік және мотивтік ерекшеліктері мен оқшау тұратын көркем сөз көріністеріне жататындығы, үшіншіден, жұмбақтар шығармашылықтардың нәтижесінде ғана дүниеге келген, ұлттық болмыстың барлық саласына қатысты, ұлттық дүниетанымның тілдегі бір көрінісі болып келеді. Көркем сөз санатына жататын фразеологизм, мақал- мәтел, нақыл сөз, теңеу салыстыру т.б. тұрақты тіркестер сияқты жұмбақтардың да өзіне тән жасалу модельдері, даму заңдылықтары бар. Диссертацияның актуалдығын арттыра түсетін тағы бір фактор қазақ жұмбақтарының жасалуындағы мотивтік негіздердің этнолингвистикалық бағытта зерттелуі.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері: Қазақ жұмбақтарының тілдік табиғатын айқындау, атап айтқанда олардың кіші жанр ретінде қалыптасып, жұмбақ болса да, мағынасы айқын міндетті түрде жұмбақ обьектісінен оның мотивті баламасынан тұратын, белгілі бір композицияға құрылатын, құрамы жағынан күрделі мағыналық бірлік ретінде өмір салтымыздың барлық саласынан табиғатқа қатысты табиғатпен тығыз байланысты құбылыс екендігін дәлелдеу. Ол үшін диссертацияда мына мәселелердің шешімін табуға тырыстық:
- Қазақ жұмбақтарының жанрлық, сюжеттік, тұлғалық, тақырыптық, мағыналық түрлерін айқындау; Жұмбақ түрлерінің ішінде зертеу обьектісі ретінде тек 1-2 жолдық қара сөз түріндегі және 2-4-6 жолдық өлең сөз түріндегі негізінен көне де байырғы халықтық жұмбақтарды таңдап алып, олардың жасалу заңдылығын сөз ету;
- Жалпы жұмбақ негізін құрушы төрт фактордың (жұмбақ обьектісі, жұмбақ баламасы, мотивтік негізі және мәтін- тексі) өзіндік ерекшеліктері мен өзара байланысын айқындау;
- Жұмбақ жасаудың демек, сол жұмбақты шешудің де көркем сөзбен бейнеленген, логикалық бірлікке сүйенген мотивация процесінің ұлттық негізін, яғни этонолигвистикалық жүйесін айқындау т.б.
Зерттеуге негіз болған материалдар. Зерттеу обьктісі етіп, тіліміздегі ұлан ғайыр жұмбақ байлығын бірден алу мүмкін емес. Сондықтан да, негізінен байырғы да көне халықтық жұмбақтар мен кейбір авторы белгілі жаңа жұмбақтарды ғана алуға тырыстық. Бұл жұмбақтардың бәрі арнайы жұмбақ жинақтаында топталып, әр кезде жарық көргендер.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1. Оңғарбаева Н.Б. «Қазақ жұмбақтарының тілі»
Алматы 1997ж.

2. Қазақ жұмбақтары Алматы, 2006 «Ана тілі»
3. Әлем балалар әдебиеті Жұмбақтар Қадыр
Мырза Әли. Алматы «Балауса» баспасы 2004ж.

4. Қазақ жұмбақтары. Алматы, 1993ж «Ана тілі»
5. Қазақ жұмбақтары. Алматы, 2003ж. «Ана тілі»
ЖШС

6. Қазақ тілі лексикологиясы Ә. Болғанбаев
7. Қазақ әдебиеті энциклопедиялық анықтамалық
«Аруна» баспасы Алматы, 2005ж.
8. Қазақтың халық жұмбақтары. Алматы,1959;
9. Қазақ жұмбақтары Алматы,1993;
10. Әбжанов М. Қазақ халқының жұмбақтары, Алматы,1966.
11. Ә.Табылдиев «700 жұмбақ» Алматы, 1985
12. Қазақ жұмбақтары Алматы,1993
13. «777 жұмбақ» Алматы,1994
14. Қазақ халқының жұмбақтары Алматы, 1966 Мектеп 15. Т.Қоңыров Қазақ тілінің тұрақты теңеулер сөздігі. Алматы, 1990 Ғылым
16. Т.Жанузаков Загадки/ История казахской литературы Алма- ата,1968
17. Қазақ тілі энциклопедиясы Алматы,1998
18. қазақ әдебиеті энциклопедиясы «Аруна» баспасы, Алматы,2005
        
        Мазмұны:
Кіріспе---------------------------------------------------------------------
-----3
І тарау. Қазақ жұмбақтарының жанрлық және тақырыптық топтары.--6-7
1.1. Адамға қатысты жұмбақтар.-----------------------------------------
--7
1.2. Қоғамға қатысты жұмбақтар-----------------------------------------
--7
1.3. Табиғатқа қатысты жұмбақтар---------------------------------------
-7
ІІ тарау. ... ... ... негіздері. -----------------8
2.1 Жұмбақ обьектілері. -----------------------------------------------
-------8
2.2. Жұмбақ баламасы---------------------------------------------------
------8
2.3. Жұмбақ мотиві-----------------------------------------------------
--------9
2.4. Жұмбақтың тәрбиелік мәні.-----------------------------------------
--12
2.5. ... ... ... ... ... ... әдебиеттер-------------------------------------------------39
Кіріспе
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Қазақ тілінің бай ауыз жанрының ... ... та, ... ... ... ... ... өлең, нақыл сөз,
бәдік т.б. салттық, дәстүрге байланысты дүниеге келген кіші жанрдың ең көне
әрі байырғы түріне ... ... ... ... ... ұрпаққа
ауысып, жалғасып келе жатқан жұмбақтар түркі халықтары, соның бірі қазақтар
үшін көне мұра екендігін ... ... ең ... сол жұмбақтардың
өз табиғатынан табылады. Мәселен, ұлы ғұлама ғалым- ... ... ... ... ит ... атты еңбегінде қыпшақ тілінің сөздігі-
«Кодекс куманикс» т.б. көне ... ... де ... көптеп
кездеседі. Мәселен, «Кодекс куманикус» ... ... оба ... ... ... (ер мен үзеңгі), «Көк лағым көгенде жатып семіреді»
(«қарбыз), «жол үстінде үйлі қайыс» (жылан), «аузын ашсаң ... ... және үй ... ... от) т.б. ... нұсқалары қазіргі қазақ
және басқа түркі тілдеріндегі жұмбақтардан еш ... ... ... ... ... сөз ... олардың алғашқы
үлгілерін жүйелі түрде жинау, түзеу, баспасөзде жариялау ісіне көп еңбек
сіңірген ... ... ... ... ... ... т.б. атауға болады. 1940 жылы ... ... ... ... ... ... жарық көрді.
Бұл жинақ 1959 жылы Т.Жанұзақтың көмегімен ... ... ... үш ... ... халық жұмбақтары енді. Жұмбақ табиғатына дәйекті
ғылыми пікір ... ... ... ... пен М.Ғабдуллин, С.Мұқанов,
Ә.Марғұлан болды.
Жұмбақтардың зерттеу тарихын ... ... ... ... ... ... ... зерттеуші әдебиетшілердің бірі-
М.Әбжанов. бұл ... шығу ... даму ... ... ... әдеби жанрларға қатыстығын ... ... ... т.б. ... сөз ... Жұмбақтардың
көркемдігі бұл еңбекте сөз болғанмен, олардың тіл ерекшелігі ... ... ... ... әлі де жан- ... ... ... Бұл
салада қазақ жұмбақтарының әдеби- стильдік және ... ... ... диссертациясын ғана атай аламыз. Халық
жұмбақтары туысқан түркі халықтары ауыз ... ... ... таза тіл ... зерттеулер өте аз. Тақырыптың өзектілігі,
біріншіден, қазақ жұмбақтарының ауыз ... кіші ... ... ... ... ... тіл обьектісі ретінде,
тілдің күрделі мағыналық бірлігі (единицасы) ретінде күні бүгінге дейін ... ... ... ... келуінде, екіншіден, жұмбақтар қара
сөз не өлең ... ... да ... кіші жанр ... ... сол
жанрдың басқа түрлерінен (қара өлең, бәдік, мысал, нақыл сөз т.б.) өзіндік
композициялық, модельдік және ... ... мен ... ... сөз ... ... ... жұмбақтар
шығармашылықтардың нәтижесінде ғана дүниеге келген, ұлттық болмыстың барлық
саласына ... ... ... ... бір ... ... ... сөз санатына жататын фразеологизм, мақал- мәтел, ... сөз, ... т.б. ... ... сияқты жұмбақтардың да өзіне тән ... даму ... бар. ... ... ... тағы бір ... қазақ жұмбақтарының жасалуындағы мотивтік
негіздердің этнолингвистикалық бағытта ... ... мен ... ... ... тілдік
табиғатын айқындау, атап айтқанда олардың кіші жанр ... ... ... да, ... ... ... түрде жұмбақ обьектісінен оның
мотивті баламасынан тұратын, белгілі бір композицияға құрылатын, ... ... ... ... ... өмір ... барлық саласынан
табиғатқа қатысты табиғатпен тығыз байланысты құбылыс екендігін дәлелдеу.
Ол үшін диссертацияда мына мәселелердің шешімін ... ... ... ... ... ... ... тақырыптық, мағыналық
түрлерін айқындау; Жұмбақ түрлерінің ішінде зертеу обьектісі ретінде
тек 1-2 ... қара сөз ... және 2-4-6 ... өлең сөз ... көне де ... ... жұмбақтарды таңдап алып, олардың
жасалу заңдылығын сөз ету;
- Жалпы ... ... ... төрт ... (жұмбақ обьектісі, жұмбақ
баламасы, мотивтік негізі және мәтін- ... ... ... ... ... ... ... жасаудың демек, сол жұмбақты шешудің де көркем ... ... ... ... ... ... ұлттық
негізін, яғни этонолигвистикалық жүйесін айқындау т.б.
Зерттеуге негіз болған материалдар. Зерттеу обьктісі ... ... ... ... ... бірден алу мүмкін емес. Сондықтан да, негізінен
байырғы да көне ... ... мен ... ... белгілі жаңа
жұмбақтарды ғана ... ... Бұл ... бәрі ... ... топталып, әр кезде жарық көргендер.
Зерттеу методологиясы мен тәсілдері. Жұмбақ ... ... ... ... ... ... ... түсіндіру мақсатымен біз
жұмысымызда бірнеше тәсілді: ... ... ... ... ... тарихи- салыстырма тәсілін, жұмбақ құрамындағы ... ... әр ... сөз ... ... ауыс ... ... табиғатын ашу үшін этимологиялық семасиологиялық,
этнолингвистикалық талдау әдістерін де жиі ... тура ... ... ... ... ... ... көркем сөз өнерінің
көрнекті үлгілерінің бірі ретінде де тіл ... ... ... ... ... табиғатының міндетті түрде төрт түрлі құрамдық элементтен:
- Жұмбақ объектісі, ол өзінің шешімімен сәйкес келеді.
- ... ... ол ... ... ... ... ... мен
перифразаға ұқсас тілдік құбылыс;
- Жұмбақ объектісінің мотивтік негізі;
- ... ... ... ... Жұмбақтардың жасалуында сөз таптарының (зат есім, сын ... ... ... ... сөз т.б.) әр ... ... қатысуымен қатар,
көркем сөз арсеналындағы метафора, ... ... ... ... салыстыру, т.б. осы тәрізді тәсілдердің де көптеп
қолданылуын айқындау.
Жұмбақтар тілдік бірлік ретінде алғаш рет этнолингвистикалық ... ... ... жұмбақтарын құрауға ұйытқы болатын 4 компоненттен
тұратындығын ... ... ... ... көрсетіп, бай фактілік
материал ... ... ... бар ... ... екендігі
айқындалды.
Жұмбақ жанрын жалпы филологиялық тұрғыдан да, таза тіл тұрғысынан ... ең ... ... қалың жұртшылыққа, әсіресе жас ұрпаққа рухани
қазына, ... ... ... беру. Жұмбақ тіліне тән ерекшеліктерді
терең білу деген сөз- тек көркем сөз ... ғана ... ... ... ... дүниетанымын кеңейту үшін де аса қажет.
Жұмбақтың жасалу негіздерін мотивтік негіздерін қазақ мектептеріндегі
жұмбақ сабағы етіп ... ... ... ... ... балалар
бағдарламаларында викторина, сөзжұмбақ т.б. түрлі қызықты ойын- шоу
түріндегі хабарларға арқау ету- ... тіл ... ой- ... ... ... ... үшін өте ... тәсілдің бірі болады деп
ойлаймыз.
І тарау. Қазақ жұмбақтарының жанрлық және тақырыптық топтары.
1) Қазақ жұмбақтарының жанрлық ... және ... ... ... ... топтары деп екі салаға бөліп қарастыруға болады.
Қазақ тіліндегі жұмбақтардың жанрлық тұрғыдан үш топқа бөліп, оларды
өз ретінде ... ... ... ... Қара сөз сөз ... ... Өлең (сөз) түріндегі жұмбақтар;
3) Жеке сөз түріндегі жұмбақтар;
1. Қара сөз ... ... сөз ... ... ... жанрлық, сюжеттік, құрамдық,
сондай- ақ ... ... ... ... ... ... жөн ... Қара сөз түріндегі сұрақ- жауап жұмбақтар;
2) Қара сөз түріндегі ... ... Қара сөз ... есеп жұмбақтар;
4) Әзіл- ойын жұмбақтар;
5) Қара сөз түріндегі ең қысқа жұмбақтар.
2. Өлең (сөз) түріндегі жұмбақтар.
Өлең (сөз) түріндегі жұмбақтарды ... ... ... Өлең ... жай ... Айтыс жұмбақтар.
3. Өлең түріндегі сұрақ- жауап жұмбақтар.
4. Өлең түріндегі есеп- шешім жұмбақтар.
3. Сөзжұмбақтар.
Бүгінгі таңда қазақ тілінде жеке дара ... ... ... ... айқындау принципіне негізделген жұмбақ жанрының бірнеше жаңа
түрлері пайда болып ... ... а! ... ... ә) ... ... ... б) «Ұйқас сөздер жұмбағы», б) «Метеграммалар»,
г) «Шарадалар» д) «Ребус», е) «Чанворд», ж) ... ... ... және оның ... топтары. Жұмбақ түрлерін
тақырыптық тұрғыдан мынадай үлкен үш салаға бөліп қарауға ... ... ... ... «Табиғат». Бұл салалар өзара тығыз байланысты.
Адам болмаған жерде Қоғам да жоқ. Біз зерттеп ... жай өлең ... ... объектісі осы үш саланың үшеуіне бірдей қатысты.
Міне, ... да ... өмір ... ... оны қоршаған
Табиғатқа қатысты барлық дүниені этнолингвистикалық дәстүр бойынша табиғи
бірлікте қарастыра ... ... өз ... ... ... ... және макро
топтарға бөліп, жіктеп, зерттеуді тиімді деп есептедік.
1. Адамға қатысты ... ... ... ... ... ... алдымен үлкен екі топқа бөліп
алып, оларды ... кіші ... ... ... ... ... адамның дене мүшелері мен ағзалары;
Қарағай басына қатық ұйыттым.
(
Адамның миы)
Қалың қамыс, қалың қамыс,
Астында қия қамыс,
Пысылдауық, пысылдауық
Астында сақылдауық
( Қалың қамыс- шаш, қия ... ... ... ... тауда қара орман
( ... ... ... ... тән ... ... объектісі- адамның жасерекшелігі
4. Жұмбақ объектісі- адамның кәсібі, мамандығы
5. Жұмбақ объектісі- ... ... ... ... Жұмбақ объктісі- киім- кешек.
7. Жұмбақ объектісі- үй- жай
8. Жұмбақ объектісі- үй- тұрмыс ... ... ... ... ... ... Бұл саланың өзі де іштей жіктеліп, әр
алуан топтардан тұрады.
1) Шаруашылыққа қатысты құрал- саймандар;
2) Әскери қарру- жарақтар
3) ... ... ... ... ... ... ... жұмбақтар. Табиғат саласындағы мыңдаған қазақ
жұмбақтарын біз 5 топқа бөліп қарастырдық. Айта кету ... ... ... ... көбінде- ақ қолданылып келеді. Олар:
1. Аспан денелері;
2. Табиғат құбылыстары;
3. Жан- жануарлар дүниесі,
4. Өсімдік ... Жер ... келе ... ... ... жанрлық жағынан 18 кішігірім
топтардан тұратын үш үлкен топқа бөліп, жұмбақ обьектілеріне ... 17 ... ... ... ... үш ... ... бөліп,
диссертациямызда нақтылы деректер келтіре отыра, бұларды жүйелі түрде
толығырақ қарастырдық.
Бұлардың бәрі ... ... ... ... жан- ... ... тілдік және этнолингвистикалық тәсілдері болып саналады.
ІІ тарау. Қазақ жұмбақтарының жасалу негіздері.
Жұмбақ табиғаты- өте күрделі құбылыс. Оның күрделі ... ... ... ... ... сөз ... ғана ... сонымен қатар ол этностың
дүниетанымына, өзі жасап отырған қоғамдық қарым- қатынастардың, ... даму ... ... де, жан- ... ... ... ... ерекшеліктері мен мәдениет, өркениет деңгейіне тікелей байланысты.
Кез- ... ... ... ... ... санасына сіңіп, жадында
жатталып, қалыптасуы ең алдымен ... ... мен оны ... ... ... ... ... ортақ түсінік, ортақ дүниетанымда
болса керек.
Жұмбақтың шын мәнісіндегі жұмбақ болып қалыптасуы төрт бірдей негізге
сүйенуіне байланысты. ... ... ... ... ... Жұмбақ мотиві
4. Жұмбақ тексі жатады. Олар өзара тығыз байланысты және бірінен-
бірі туындап отырады.
Енді ... ... ... осы 4 ... ... жеке- жеке
тоқталып өтеміз.
2.1. Жұмбақ обьектілері. ... ... деп ... заттар мен құбылыстардың атауы не атаулары, басқаша айтқанда:
ЖО- сол ... ... үшін ... ... ... ... не ... Демек,
«Жұмбақ обьектісі», «Жұмбақ обьектісінің атауы» және «Жұмбақтың шешуі»
дегендеріміздің бәрі- бір- ақ ұғым, ... ... ... ... ... мен
сөз тіркестері.
Олай болса, жұмбақ обьектісін- атауын- шешуін лексика- семантикалық
единица деп ... ... ... ... ... ... етуге болады. Жұмбақ обьектісін тұрмыстағы
мән- маңызына, нақтылығы мен бейнелілігіне, табиғи ерекшелігіне, тәрбиелік
қажеттілігіне байланысты таңдап ала білу ... ... ... ... Кез- келген жұмбақтың жұмбақ ... ... ... ... төрт ... ... жұмбақ баламасы. «Жұмбақ
балакмасы» дегеніміз ... ... ... ... бейнелеу,
бүркемелеу, астарлау, әсірелеу, теңеу т.б. тәсілдер ... ... ... Өзара тығыз байланысты, біріне бірі туындап отыратын осы төрт
фактордың ішінде жұмбақ ... ... ... ... ... жұмбақ
баламасының мәнісі аса зор. ... ... ... ... «автордың»
шығармашылық қабілетіне, яғни жұмбақталып отырған зат пен ... тән ... ... тап ... дәл ... шеберлігіне,
тапқырлығына байланысты. ЖБ атауға тыйым салынған табу сөздерінің орнына
қолдану үшін ойлап ... ... ... өте ... ... мен перифраздар үшін негізгі принцип- бірде ат тергеуге наным-
сенімге, бірде этностық салт- дәстүрге байланысты тыйым салынған, өз ... ... ... мен ... ... ... екінші баламасымен
атау болып саналса, енді сол сияқты жұмбақталған заттар мен ... ... ... орағытып, тұспалдап, бейнелеп таныстыру тәсілдері-
әсіресе жасөспірімдердің ... мен ... ... ... ... ... болғанда да бұл екі түрлі тілдік құбылыс өзара ұқсас. ... ... ... ... ... жүйесінде, тәрбие-
тағлым мәнінде.
Балама сайлау проблемасын кеңірек алып қарасақ, ол тіл ... ... ... ... ... ... жатады. Балама сйлау тілімізде
бар сөздер мен ұғымдарды екінші рет ... ... ... эвфемистік
сөзжасам, перифраз, салытырма- теңеу, метафора, метонимия т.б. тәсілдерінің
бір көрінісі болып саналады.
Жұмбақ ... ... ... біз мына төмендегі жұмбақ
обьектілерінің ең қысқа баламаларын ұсынамыз:
Жеті қарақшы- «Жеті үйрек» ( ... ... ... ... Шолпан-
«Бір бөдене» ( ҚЖ,13), Ұршық- «Жалғыз аяқты кемпір» ( ... ... соза ... ... Қызығушыларды дссертацияның қосымша
материалына сілтеп, баламалар тізімін ұсынып отырмыз.
Кейде ... ... ... ... ... бір ... баламасы бола береді. Оның екі түрлі себебі бар. ... ... зат пен ... сан ... қасиеттерге ие болса, екіншісі-
оны көретін көзде, субьект ... оған ... баға да сан ... ... ... жұмбақ қазақшасында көптеген түрлі баламасы
бар. Шығармашылықтың шарықтауын осы ... ... ... болады.
«Шудасы желпілдеген бура», ... көк ... ... ... көк ... «Ұзыннан ұзақ,көкке тұзақ», «Мүйізі көк ... ... ... ... ... көк ... ... сайлап,қалыптастырудың тетігі ... ... ... Кез ... ... ... келуіне, қалыптасуына
негіз болатың төрт құбылыстың бірі-жұмбақ, мотивтері. ... ... ... ... ... заттар мен құбылыстарға тән сан алуан
қасиеттері мен ерекшеліктері ішінен ең бастыларын ... ... ... ... ... ... Басқаша айтқанда,мотивация процесі ЖО
мен ЖБ арасындағы сәйкестікті айқындайтын көпір іспеттес құбылыс.Мотивация
бұл көп ... ... ... ұлттық менталитетке,яғни этностың
салт-дәстүрі мен дүниетанымын, әрбір жұмбақ ... ... ... ... ... ... ... ОРӘН бағышталған бірнеше
жұмбақта мына төмендегі жұмбақ, ... ... ... ... Есекті құлағына қыстырған (777,29); 2)Жол үстінде қу
құдық, Мергеншіге жол азық ... 3) ... ... Итті мінген, Ешкіні
жетектеген, Есекті басына көтерген (ҚСЖ); 4)Жусаннан аласа, ... ... ... тіркеп,түйе аулаған.Осы келтірілген бес ... бір ... ... үшін оның жылқының
қарнына,түйенің ерніне,есектің құлағына,иттің ... ... ... қоян мүшелеріне ұқсастығына байланысты.Бұл-
мәселенің бір жағы ғана,ол «автордың»шығармашылық қабілеті мен тапқырлығына
байланысты ... ... ... ... және бұл ... мен ... шешушіге бірдей ортақ түсінік болуы
шарт.Әйтпесе қазақтан өзге ұлт өкілдеріне бұл аталған ... ... ұзын ... ... ... ... ... іздеп табу оңайға түспеген болар еді.Міне,ЖО мен ЖБ
арасындағы ... ... ... ... ... ... қажеттігіосында.
Сөзжасамша,яғни кез келген сөздің дүниеге келуіне ұйытқы болатың
мотивтік фактор ЖБ сайлауда да ... орын ... ... ... ... ... ... әлдеқайда күрделі.
Мәселен,байырғы қазақ,жұмбақтарының біразы «Қазан» деген объектіге
бағышталған: «Қара сиырым қарап тұр,Қызыл сиырым ... ... ... ... ... ... ... тілімен жалап тұрған
от.Сонда жұмбақ объектісі «қазан» мен оның ... ... ... ... қандай себеп?Осыларды анықтасақ біз
баламаның мотивін де анықтаған ... ... ... ... ... болса да,бұларды шендестіріп
тұрған белгі,мотив- «қазан»менен «қарасиырдың»түр-түсінің қаралығы.Енді,дәл
осы «кдзанды»объект етіп ... ... жуан ... ... қалқиған»-
деген(700,15)жұмбақта мотив болып саналатын ұқсастық екеу:біреуі-«малдың
қампиған қарны»мен «қазанның дөңгелеген аумағы»да,екіншісі-«малдың қалқиған
екі ... мен ... да ... екі ... бітім-тұлғасына,түр-түсіне,қызметіне,т.б.ерекшеліктеріне
қарай шешдестірілген ... аз ... бір ... ... етіп ... шөгіп жатқан қара бура» деген бейнесі,екіншісінде-
«шалқиған құдық»,үшінсісіңде –«төңкерілген ... ... ... ... ... ... бар.Мәселен,жар сияқты
етін жерден қазылған ошақтың үстінде тұратың қара қазанның ... ... қара ... ... ... ... жатуы-ішінде суы бар аузы ашық құдықты ... ... бәрі ... ... ... ... отырған мотивтер.
Бұлардың бәрі мотивация факторының жұмбақ табиратына тән ... ... бірі ... дәлелдей түседі,мотивация факторы жұмбақ жанрын
зерттеуші едебиегшілер тарапынан да,тілдік ... ... ... ... да әлі ... ... ... зерттеліп,ішкі тетігі
айқындалған емес.Сондықтан да біз ... ... осы ... ... ... ... ... факторыныңерекше мәні
бар екендігін шама-шартымызша дәлелдегіміз келеді және осы ... ... ... тетігін айқындаудың бірден-бір тиімді де нақтылы ... ... ... ... отырмыз.
Үлгі-кестенің құрылымы мен мазмұны.Ол төрт ... ... ... ... ... ... ... негіздері.
Бірінші деп отырғанымыз жалпы үлгі-кестені тақырыбы-жұмбақ
объектісінің ... ... ... ... етіп ... ... мәлімет
түсініктемелер»деген сөз жазылған сол ... ... ... ... жұмбақ объектісі ... ... ... ... ... болғаны жөн.Ал кітап оқулықтардан оқып білген терең де жан-
жақты ... ... ... ... жоқ,өйткені жұмбақтың барлығы
халықтық үғымға,дүниетанымға негізделеді де, ... ... ... ... ... тақырып жазылған оң жақтары
екінші бағанаға орналасады.Ол бағанада үлгі ... ... ... бағышталған тіліміздегі жұмбақ текстерінен ... ... ... ... жоғарда (1 және ... ... ... ... ... жұмбақ,баламаларының мотивтік негізі айқындалады.Мұны
«үлгі –кестенің»қортынды бөлімі десе де болады.
Сонымен, «үлгі –кестенің» жалпы мақсаты ... ... ... етіп алатың заттар мен құбылыстардың ... ... ... ... ... ... ... байланысты
қалыптасатындығын көрнекі түрде дәлелдеп шығу.
«Үлгі –кестеге» байланысты екі ... ... ... ... ... өз ... ... (оң бағанадағы) біз тіліміздегі сол объектіге қатысы бар
жұмбақтардың текстерімен ... ... ... тізіп шығуымыз керек.Мектеп
оқушыларына бұл текс ретінде біз әрбір тақырыпты топтап (І тарау қаралсын)3
-4 атаудан ғана алып отырмыз.Ал ... бұл ... кез ... ... ... ... ... «Киіз үй» объектісіне сайланған баламаларға ... ... көп және әр ... ... ... 6 ... мотив көрсетілген:1)Киіз үй сүйегінің тор шабакзган тұратындығы
–«керегесі»деген сөз(1), «бакдіа –бақша» ... «уық ... ... ... ... «Терісін сындырып,бұзса да шаңы шықпауы», «сойса да
қаны шықпауы» - ... ... ... ... ... ... ... жаюы» - «үзік,туырлық,түндіктерінің жабылуы», «үйрекше мойнын
созуы» -«шаңырақтың көтерілуін», «қусша қонуы» -«жаңа ... ... ... ... киіз үйді ... «өзі жүкті,сырты
түкті»(2)деп,жандыға баласа,енді бірде «жаны жоқ ... етіп ... ... ... ... үй ... қазақ өміріне етене таныс заттар мен бейнелер негізінде
беріліп,ұлттық дүниетанымымызбен тығыз байланысып тұр.
Диссертациямызда дәл осы ... ... ... ... ... 46 ... кесте тесті берілген.
2.4.Жұмбақ тексі.Жұмбақ табиғатын тануға қажетті төрт «тағанның» бірі
-жүлябақ ... ... ... кең ... жұмбақтың
өзі,яғни белгілі бір жұмбақ ... ... және оның ... бір тілдік тәсілдер арқылы баяндалып,суреттеліп,бейнеленіп
тұрған баламасы ... зат пен ... ... ... ... түгел бас қосып тұратың
жинақы да бір тұтас мағыналық единицаны біз «жұмбақ,текс»(мәтші)деп атадық.
Жұмбақтардың бір ғана ... ... ... сөз ... және көп
жолды(шумақты)талдау,шұбыртпа жыр түрінен тұратындары да бар.
Диссертациялық жұмысымызда біз ... ... ... ... ... ... бір жайт,біз жұмбақ тексіне байланысты жұмысымызда тек өлең ... сөз ... ... ... ... ой -өрісін,алғырлығын,білімін
сынау мақсатында нақты бір зат немесе құбылыс түспалдап ... ... ... ... жүзі халықтары әдебиетінің көпшілігінде
бар.Жұмбақ.әдебиеттің ежелгі үлгілерінде,ауыз ... ... ... ... ... ... поэзияның шағын
түрі» деп ... ... ... ... ... ... ... жие кездеседі.
Сондықтан оны тек фольклорлық жанр ... ... ... ... ежелгі дәуірде туып, қазіргі кезеңге дейін ұзақ даму жолдарынан
өтті. 13 ғасырдың ІІ-жартысы мен 14 ... ... ... қыпшақ
тілінің сөздігі «Кодекс Ку-маникусте» көптеген Жұмбақтар берілген. Ондағы
Жұмбақтардың ... ... ... ... ... ... ... Қазақ халқы жұмбақты адамдардың білім деңгейін, парасатын
аңғартатын үлкен өнер деп ... ... жар ... ... ел ... ... би, т.б. ... қадірменді адамдар бір-біріне
Жұмбақтарды жолдап, ақыл-ой санасып, таным салыстырған. Жұмбақтар қара ... де, өлең ... де, ... айтыс түрінде де кездеседі. Жұмбақтар
бейнелі суретпен айтылады. Мыс: ... ақ ... Аузы ... жоқ ... «Отқа жанбас, суға батпас» (мұз). Қазақ ... ... ... көп ... (мыс: Жігіт пен қыздың жұмбақ айтыстары,
Сапарғали мен Нұржанның, ... пен Шәді ... ... ... ... ... ... келеді,бірінші бөлікті
Жұмбақтың байлау,екінші бөлікті Жұмбақ тың ... деп ... ... түр ... қатар,оның атқаратын қызметі немесе
қимыл –әрекеті де айтылады.Жұмбақ та ... бір ... ... ... ... құрылымы сан алуан ... ... ... тән ... ... ... шағын,құрылымы жұп
–жүмыр,шымыр болып,аз сөзбен көп нәрсені айта ... ... ... қысқа,жинақы келеді,кейде образбен өрілген
кішкене ғана ұғымды ... ... не сөз ... ... ... ең басты поэтикалық құрлы –метафоралық тәсіл. Жұмбақ нысанасына
айналған байламдар, өмірдің барша құблыстарын тақырып ете ... ... ... ... ... жер, хайуанаттар, құстар, жәндіктер,
адам, үй жабдықтары киім –кешек, тамақ ... ыдыс ... ... ... ... жол, ... техника, оқу –білім, ойын –сауық, ән –күй,
уақыт, дін, т.б. Cонымен қатар ... ... ... тар ... ... ... мен ... дамуына байланысты толыға түсті.Қазақ
жұмбақтарын жинау 19 ғ –дың ... да ... 20 ғ –да одан ... ... ... өз шығармашылығында. Жұмбақтарға арнайы
тоқталған.Ауыз әдебиетін ... орыс ... ... сондай–ақ
қазақ ғалымдары С.Аманжолып, Т.Жаңұзақов, Қ.Саттаровтардың құрастыруымен
қазақ. Жұмбақтар жинағы бірнеше рет ... ... ... ... ... қойнауынан алатын. Жұмбақ қазақ жазба әдебиетінде жалғасын
тапты.Жазба ... ... ... ... ... С.Торайгыров,
т.б.Жұмбақ –жанрына қалам тартты.Қазақ әдебиеті жұмбағының ... ... ... М.Әімбаев, К.Мырза Әлі,
К.Баянбаев, ... ... ... ... үлес ... Қазіргі
уақытта .қазақ әдебиеттану ғалымының ... ... ... ... ... –айтыс жанрының бір түрі. Онда табиғат құбылыстары, адам,
жан –жануар, қоғам ... ... ... ... ... ... ... бір –біріне тосынан сұрақ қойып,оған ... ... ... ... еткендіктен, көбінесе олардың
жауаптасулары барынша ... ... ... ... ... ... бір топ ... (аты –жөні белгісіз көптеген қыз бен жігіт
қайымдасулары, «Ұлбике мен Күдері қожа айтысы»,т.б.) ... бір ... ... ... ... үзілді - ... ше ... ... ... ... көп ... ... Қыз бен жігіт қайымдасуларының енді бір тобында «Қыз Болық пен
Елентай ... ... мен ... ... ... мен Асан ... қыз бен Жарылқасын қожа айтысы», «Жүсіпбек қожа мен ... ... ... ... ... ... шешімдеріне келіп тіреледі.
Мұнда жұмбақты қыз жағы бастап, жігіт шешуімен шектеледі де, ... ... жол ... (жүзік,сақина, ... ... ... ... ... кемелденіп, өзінің
шырқау шыңына жеткен. Бұлардың бір сыпырасы («Рахметжан мен Ыбырайдың ай-
тысы»,т.б.) ғылым білім, өнердің пайдасын паш ... енді бір тобы ... ... ... ... пен Шәдінің жұмбақ айтысы»,т.б.)
деректі ... мен ... ... ... ... ... әдебиетінің ең байыргы шағын жанрларының бірі. Сонымен
бірге ол жазба әдебиетте де құлашын кеңге ... ... ... ... ой ... ... Алғырлығын арттырады, ... ... ... ... ... қоса мол өмір ... жан
–жақты білім қажет. Әркелкі шамада болса да бұл қасиеттер ... де ... ... атамзаманнан ерекше мән берген, ұрпақтан ұрпаққа жеткен
айтулы аңыздарда атақты билер, әйгілі хандар өздеріне мұрагер таңдауда ... ... ... мән ... ... ... да ұтымды жұмбақтарды
ортаға салып, соны әрі тез, әрі ... шеше ... ... ... бүкіл дүние жүзіндегі үлкенді-кішілі барлық халықтардың көркем
әдебиетінде елеулі орынға ие. Бір ғана жер ... өмір ... ... ... ... бір болғаынмен,оны жұмбақ ету әдістері
әрқайсысының ұлттық ерекшелігіне,тұрмыс-тіршілігіне, өмірге ... ... әр ... ... негізін сол еңбекке байланысты
болған іргесіне, торкшше қарап талдау керек.
Көп елдің жұмбақтарына ... ... түрі бар. Ол ... өткен
шақтағы шаруашылық, қоғамдық құрылыстары ұқсас болатын. ... ... жаңа ... ... ... ... ... кеп
отыратыны тағы бар. Мысалы: жаңа жұмбақтарда трактор мен паравозды өгізге,
тұлғаларға ... ... құс деп ... ... ... іргелерінің бір негізге құрылғандығынан.
Қай елдің тарихын алсақ та, жұмбақтың бұрынғы кездерде, өзінше үлкен
орын алғанын байқаймыз.
Кейде ... бір ... ... ... ... әсем жыр, дастан
атаулының талайының ... сошл ... ... Ертеде ердің даналығын,
жүйріктілігін жұмбақпен сынау машық болған. Ескі жат ... ... ... қайғылы дастаны сфинкстің жұмбағынан басталады.
Жұмбақтың сөз қылығын жайларын алсақ, ол бірдей нәрсені анықтап атап
айтады, ... ... ... ... ... ... оның ... айтады, болмысының диалектикасын баяндайды және жұмбақ нәрселерді
қосып, парлап, бір-біріне жасайтын қарым-қатынасы арқылы ... ... ... ... ... ... салыстырумен келтіреді.
Жалпы жұмбақ деген фольклор түрі қай жұртқа болса да оншалық терең
зерттеліп жете ... түр ... ... да ... ... ... ... толық бағалаған еңбектер жоқтың қасы.
Ал, анығында ескі жұмбақтың ... ... та, ... көпшілігін
шығаруын, айтушы, еңбек иесі екені ап-айқын тұр. Бақташы, егінші, неше
алуан кәсіпкерлер өздерінің күндегі ... ... ... сөз қылады.
Жұмбақ өлең-қазақтың жұмбақтары көбінесе өлең түрінде айтылады.
Тақпаққа тән ... ... ... ... суреттеу
құралы ретінде жұмбақ өлеңде ... ... ... орын ... ... обьект өзіне сәйкес басқа
нәрсемен теңеліп, салыстыру арқылы ... ... ... ... ... бір ұлы бар және ... ... ол екеуін дүние жүзі.
Ұйықтайды ұлы ... қызы ... ... ... ... ... ай ). «Кілемнің түрлеріндей жүндері бар, Айбатты, жан ... бар, ... бой, сұлу ... ... ... Кететін зиян қылып бір
жері бар» (жолбарыс)
ҚОРЫТЫНДЫ
Жұмбақтар – тәлім – ... мол, ... ... құрылған кіші
жанырдағы көркем шығарма ғана емес, сонымен қатар олар өз ... ... ... тілі ... ... ...... бар,
көркем сөз үлгісі, жұмбақ болса да мағынасы айқын, міндетті ... ... оның ... ... ... ... ... да күрделі
мағыналық бірлігі (единицасы) санатына жатады.
Жұмбақ-ауыз әдебиетінің ең байырғы шағын жанрларының бірі.Сонымен
бірге ол ... ... де ... ... жайып, өркендеп, өсуде. ... ой ... ... Алғырлығын арттырады, байқағыштыққа баулиды.
Жұмбақты шығарушыға табиғи ... қоса мол өмір ... не ... ... Әр ... ... ... да бұл қасиеттер жұмбақты шешушілерге де
ортақ..
Жұмбаққа халық атамзаманнан ... мән ... ... ... аңыздарда атақты билер, әйгілі хандар өздеріне мұрагер таңдауда не
бір құрылысы күрделі, мән-мағынасы ... ... да ... ... ... соны әрі тез, әрі ... шеше білуіне қарай таңдалған.
Жұмбақ бүкіл дүние жүзіндегі үлкенді-кішілі барлық халықтардың көркем
әдебиетінде елеулі орынға ие. Бір ғана жер ... өмір ... ... ... нысаналары бір болғанымен, оны жұмбақ ету әдістері әрқайсының
ұлттық ерекшелігіне, тұрмыс-тіршілігіне, ... ... ... әр ... ... ... білімін сынау мақсатында нақты
бір зат немесе құбылыс тұспалдап ... ... ... жанр. Жұмбақ
жанры дүние жүзі халықтары әдебиетінің көпшілігінде бар. Жұмбақ әдебиеттің
ежелгі үлгілерінде, ауыз ... жиі ... ... жан», «халықтық поэзияның шағын түрі» деп саналады.
Алайда, ... ... ... ... әсіресе, балалар әдебиеті
авторларының шығармашылығында жұмбақтар топтамасы жиі ... ... тек ... жанр аясында шектеуге болмайды. Қазақ жұмбақтары ежелгі
дәуірде туып, қазіргі кезеңге дейін ұзақ даму ... ... 13 ... ... мен 14 ... ... құрастырылған қыпшақ тілінің ... ... ... ... ... ... ... табиғаты қазіргі қазақ жұмбақтарына ... ... ... ... ... де қазіргі қазақ жұмбақтарының алғашқы
үлгілері кездеседі. Қазақ халқы жұмбақты адамдардың ... ... ... ... өнер деп ... ... жар ... ақындар, ел ішіндегі шешен, би, т.б. ... ... ... ... ... ... ... таным салыстырған. Жұмбақтар
қара сөз түрінде де, өлең ... де, ... ... ... де
кездеседі. Жұмбақтар бейнелі суретпен айтылады. Мысалы: ... ... ... жоқ ... ... ... ... суға батпас»
(мұз). Қазақ әдебиетінде ақындардың жұмбақ айтыстары көп ... ... пен ... ... ... Сапарғали мен Нұржанның, Тұрмағамбет пен
Шәді Төренің ... ... ... ... әдетте, екі
бөлікті болып келеді, бірінші ... ... ... ... ... деп атайды. Жұмбақта заттың түр-түсі, көлемі, қасиетімен
қатар, оның атқаратын қызыметі немесе қимыл-әрекеті де ... ... бір ... ... сақталмайды. Оның ырғақтық-ұйқастық құрылымы сан
алуан жолдармен өрнектеледі. Ж.ұмбақтар жанрына тән басты ерекшелік-көлемі
шағын, құрылымы ... ... ... аз ... көп ... айта білуге
бейімділік. Жұмбақ сөйлемдері ... ... ... ... ... ... кішкене ғана ұғымдары білдіретін ... не ... ... кездеседі. Жұмбақтың ең басты поэтикалық құралы-
метафоралық тәсіл. Жұмбақ ... ... ... ... барша
құбылыстарын тақырып ете алады. Мыс: аспан әлемі, ... ... ... құстар, жәндіктер, адам, үй жабдықтары киім-кешек, тамақ-
сусын, ... ... ... ... жол, қатынас, техника,
оқу-білім, ойын-сауық, ән-күй, уақыт, дін, т.б Сонымен қатар кейінгі кезде
Жұмбақтар тақырыбы ... ... мен ... ... байланысты толыға
түсті. Қазақ Жұмбақтарын жинау 19 ғ-дың ... ... 20 ... ары ... ... ... өз ... арнайы тоқталған. Ауыз әдебиетін зерттеуші орыс ... ... ... ... ... ... құрастыруымен қазақ Жұмбақтары жинағы бірнеше ... ... ... ... бастау көзін фольклор қойнауынан алатын жұмбақ
қазақ ... ... ... ... ... ... ... Абай, Шәкәрім, С.Торайғыров, т.б. жұмбақ ... ... ... ... жұмбағының өсіп ... ... ... Қ.Ыдырысов, Қ.Мырза Әлі, К.Баянбаев, І.Шұғаев, Ә.Ысқабаев, т.б.
ақындар қомақты үлес қосты. Қазіргі уақытта ... ... ... ... нысаны ретінде зерттеліп келеді.
Қосымша жұмбақтардың тақырыптық ... ... ... және оның ... ... ... де өлмейді.
(Адамның есімі)
Суға салсаң батпайды,
Отқа салсаң жанбайды,
Жерге көмсең кірмейді.
(Еңбектеу, жастық, кәрілік)
Ел ішінен келді, аты ... оған ат ... жаны ... екі қой береді
Еті бар, сүйегі жоқ.
(Жаңа туған бала)
Аппас жұмбақ, адам басын таппас жұмбақ,
Қыз ... ... ... ... батпас жұмбақ.
(Адамның тәрбиесі)
Сақыр – сақыр сақасы,
Ішіндегі бақасы.
Екі торсақ азығы,
Діңкілдейді қазығы.
(Бесіктегі бала)
Қарағай басына қатық ұйттым.
(Адамның миы)
Қалың қамыс, қалың қамыс,
Астында қия ... ... ... ... қия ... пысылдауық мұрын,
сақылдауық ауыз)
Асқар тауда қара орман.
(Шаш)
Қараша тауым қарлы болды,
Бір дауса кетпейтұғын зәрлі болды.
(Шаштың ағаруы)
Кішкене ғана ... ... ... ... ... шыны да ... ... де емес.
Кезінде өзі ашылып – жабылады,
Мағынасы қымбат нәрсе, ... ... ... ғана ... ... ... бала қатар тұрса да,
Бірін – бірі көрмейді.
(Көз)
Күмбір – күмбір қарағым,
Қартайғанша тарадың.
(Құлақ)
Бір тауды ... ... отыз ... ... ... жұмыскері.
Сол таудың ортасында болған қозы,
Масайрап секіреді әрі – бері.
(Отыз бөрі отыз тіс,
он жұмысшы-он саусақ,
қозы-тіл)
жиырма баласы бар ... ... бірі ... ... істі қоссаң ерінбейді,
Білімпаз иаиандығы болған сара.
(аяқ , қол, саусақ)
Жағалай – жағалай тас қойдым,
Жирен атты бос ... ... ... ... ой,
Кіші ойдың ішінде,
Балуан би.
(Үлкен ой – ерін, кіші ой – тіс, би – тіл.)
Айдын көлде алтын тас,
Ау ... ... ... таза ... ... ... шықты кетпейтұғын.
Алтыннан соққан қола бұзылыпты,
Бар ма жан оны ... ... ... ... түсуі)
Бір табақта жеті жыртың
(Екі танау, екі құлақ, екі көз, бір ауыз)
Ти ... ... ... тиеді.
(Ерін)
Сәле астында жүз ине
(Кірпік)
Он айд мен аламын он жаңа айды,
Он жаңа айды ... да, ол ... ақ ... ... жоқ тотым.
(Түлірік)
Топ етті
Тоға орнады
(Топыраққа түскен түкірік)
Еңкейсем еңкейеді
Шалқайсам шалқайады
(Көлеңке)
Ойланға келісімді шешуі бар,
Ойланбаса мұны да кім білер.
(Адамның ұйықтағаны, оянғаны)
Көзге түсіп көріне жүрмейді,
Сөйтсе де ... ... ... – түні ... ... ...... бір сағат кідірмейді.
(Өмір)
Алпыс кісі аяқтасты,
Ертеменен таяқтасты.
(Кірпік)
Бір таудың алпыс екі саласы бар,
Он екі жанында қаласы бар.
Бау - ... ... ... ... тұрған анасы бар.
(Адамның 62 тамыры, 12 мүшесі)
Атқа мінбейді, жаяу жүрмейді
Күніне мың шақырым жерге,
Барып қайтып келеді.
(Көңіл)
Бір дария жерде де ... ... де ... түбі терең аузы кемеш,
Ішіне ит түссе де арам емес.
(Адамның көзі)
Тамақ және ішімдік туралы
Есікте жасауы бар екі қатар,
Барғанда ұлып – соғып қан ... адам ... ... кеп ар ... әрі ... ... онан соң қинап жанын,
Кездіріп талай өзен сайдың бәрін,
Мәзәтін сол сайлары алып қалып,
Шығарып тастайды екен ғазиз тәнін.
(Тамақ, асқазан)
Үсті тас, асты ... ... ... ... ... салса өледі.
(Тұз)
Алыстан қарасам аппақ,
Татып қарасам тәтті-ақ.
(Қант)
Ақ отаудың есігі де жоқ,
Тесігі де жоқ.
(Жұмыртқа)
Ақ сандық айналадан тауып алдым,
Ішінде не бар, не жоқ таба ... ... су ... ... ... ... да қар емес,
Шешуін кім табады.
(Сүт)
Қолымда бір құдық бар суы батпан,
Сол суы ... күні мұз боп ... ... боп ... ... ... ... жатқан.
(Айран)
Киім – кешек жайында.
Ашамайды арта салдым,
Айыл – жібін тарта салдым.
(Тымақ)
Сұлу – сұлу құнаным,
Сылдырлаған жүгенім
Аяз күнде ... ... ... ... ... ... бар
(Жаулық, кимешек)
Ерте тұрдым,
Екі айыр жолға түстім.
(Шалбар)
Тұл бойы тыста,
Екі құлағы іште.
(Белбеу)
Ерте тұрдым,
Алып ұрдым.
(Етік)
Күндіз толды,
Түнде солды.
(Шалбар)
Бес ін, бес ... бір ... ... ... ... ... аузы бар.
(Үй)
Қазша қанатын жаяды,
Үйрекше мойнын созады,
Құсша қонады.
(Киіз үй)
Жарқылдар жалғыз көзі төбесінен.
(Киіз үй)
Әкесі баласын көтеріп,
Баласы бөркін көтеріп тұр.
(Кереге, уық, ... ... ай ... ... бір құшақ.
(Кереге)
Әрі лап-лап, бері лап-лап,
Киіз қаптап, сүңгі саптап.
(Есік)
Есік ашады,
Есіктің артына қашады.
(Топса)
Алыстан ...... ... ... ... ерінеді,
Нәрсеге өз-өзінен темнеді.
Адамға қашан да болса пайдасы бар,
Бір мезгіл жарық болып көрінеді.
(Терезе, әйнек)
Дүниеде бір ... бар өзі ... оны ... ... ... ... қылу жайында.
Қара сиырым қарап тұр,
Қызыл сиырым жалап тұр.
(Қазан, от)
Қара бием қалт етті,
Қабырғасы жалт етті.
(Жалын , қазан)
Жұмбағым жұты ... ... ... беті ... ... ... ... кіреді,
Тесіктен шығады.
(Оттың жануы)
Бір жансыз, бір жансыздың жанын алар
(От)
Жалт – жұлт етеді,
Жалмай – жалмай жұтады.
(От)
Ұзын ... үйге ... ... итім ... ... ... ... әділ етті,
Әділ етті де өліп кетті.
(Шам)
Тап – тап, тап балшық,
Тап – тап ... сор ... ... ... сұлу ... таяқ ... соғысар,
Ортасында бөдене, қырғи келіп қағысар.
(Шақтақ тас)
Ыдыс аяқ туралы.
Қабақта қара бурам шөгіп бара жатыр.
(Қазан)
Қара тайым мықты,
Қара бием ... ... аяғы үш ... ... ... ... ... жантайған.
(Темір ошақ)
Жансызда төрт аяғын басып тұрған,
Аузынан гауһар отын шашып тұрған.
Айналып машинасы келгенінде ,
Өзіме көп адамды асық қылған.
(Самалдық)
Бір ... өзі ... іші ... қолы ... ... ... бір аузы бар, бір ... аяғы жоқ, табаны жалпақ.
(Шәйнек)
Өзі жаңа,
Өзі тесік.
(Елеуіш)
Кішкені ұлым бар,
Кірген шыққан сүйеді.
(Кесе)
Он екі ... бір ... ... ... ... ... қос ... екен адамзатпен ынтымағы.
Жүрмейді өздігінен сүйремесең,
Мекені отыратын тамақ жағы.
(Кастрюль)
Үй жабдықтары.
Қам ... ... ... ... кемер,
Бұл қамқам тоқсан алты толып семер.
Құмырсқа қисық жолын түзетеді,
Бар ма екен ... да ... ... ... ... киіз ... бием қаллт етті,
Қабырғасы жалт етті.
(Шалғы)
Салдыр – салдыр жүргенім,
Сұлу қара құнаным.
(Кілт)
Жалпақ бетті ... буып ... басы ... ... екі ... ... көк мұз түсе ... жанды, біреуі жансыз.
(Айна)
Өзі кірді ашады,
Суға салсам қашады.
(Сабын)
Кіруге адам батпайды,
Аман – есен ... ... ... де емес, көкте де емес,
Төрт тіреу төрт ... ... ... түрлі ғалам жеміс шашып,
Бірнеше үйрек келіп қонады емес.
(Үстел, ... ... ғана ... ... қыса ... мүсәпір болмаса,
Елдің бәрі мүсәпір.
(Сіріңке)
Кірбигенді күлдірер,
Көңіліне күн кірер.
Өз еркіне жіберсең,
Дүниені білдірер.
(От)
Көк итім көкке мойнын созады.
(Түтін)
Қабақта қара ... ... ... ... ... ... ... ашық қорам,
Асты толған боран.
(Елеуіш)
Ана беттен урды,
Мына беттен бір ... ұра ... ... ... ... ... қос ... –жіп).
Міндім қайық,
Көз корілеге кетеді болып ғайып
(Аэроплан)
Топтанып келе жатыр қара қабан,
Ойлаған жерлеріне тынбай барған
Аузынан қара кобік бұрқ –бұрқ ... ... ... ... неше ... ... ... неығып құлағынан бұрқыратқан
Ысқырып ыңыранса азан –қазан,
Қос көзін маңдайында жылтыратқан
(Поезд)
Қара азбан дем алыс жоқ ... көп ... ... ... қара ... быт ... қылып,
Жер үстін борандатып шарқұрады
(Трактор)
Өздігінен жүрмейді,,жарыспайды,
Кісі мінсе жарыстан ... екеу ... ізі ... ... ... ... құс бар өзі үлкен көп аяқты,
Қанаты,жүні әдемі салтанатты
Адамды қиқу салып шақырады,
Қанатын су үстіне шыпылдатты
(Пароход)
Шаруашылық құрылысы жайында
Өзі ... ... ... сауысқан,
Бір көлдің суын тауысқан
(Қауға)
Бір нәрсе асты –үстілі алты қақпақ,
Бар пенде ырызығын анан таппақ
Бұлт алып ... ... ... ... ... аппақ
(Жел диірмен)
Қария күркірейді көбік атып,
Әркім –ақ іздеп барар ... ... ары ... ... ... ... емес тірі ... кез оқ,
Қарағаш садық,
Қырық дуадақ
Бір арықтан су ішеді
(шығыр)
Дүниеде бір ... ... ... көзі ... төбесінде
Өзіне барған мақлұқ құр қайтпайды,
Жаны жоқ қимылдауға денесінде
(құдық,су алу)
Үй артында ... ... кісі ... тізе қу ... ... сегіз тісім жылмақтаймын
Бірін мініп,біреуін қостап алып,
Үстінде анда –санда ырғықтаймын
(иалқы)
Сабы бар екі қарыс басы қуыс,
Істейді адамзатқа ... ... жан ... ... ... ... етпес бұрыс
(литр,өлшеуіги)
Жылдам барып қайтады,
Не айжам соны айтады
Жатырқамайды ешкімді,
Бекер деп кім айтады
(телефон)
Бір нәрсе қуыс –қуыс ... ... ... ... ... аңқ боп ... ... көзі
(радио)
Жапанда бір жолаушы аузын ашып,
Аяғын келе жатыр жылдам басып
Жарқырап маңдайында екі ... ... ... ... ... ... торғай ұшты
(мылтықтың дауысы)
Белі қайқы,жоны тайқы
(қылыш)
Сүмбелі теректі,
Қызыл желекті.
Ерден қалмайды,
Жауда керекті
(Найза)
Базардан келген бір таймақ,
Басын қойдым байлап
Байласам да тұрмады,
Ортекеше ойып
(Іс ... ақ ... ... ... ... аты ... боған қымбат,
Ықшамды әдемілік сондай сымбат
Мақсатың көңілдегі табылады,
Адамзат зор санайды етіп құрмет
(Ақша)
Бір үйде бір құс отыр мекен еткен,
Он жігіт кезек –кезек ... ... ... ... хат ... тұр ... әріп ... шеттен
(Баспа машина)
Бар екен бір азырақ іште суы,
Бұл өзі бір талайдың екен ... –ақ ... ... ... ... ашуланып сыртқа буы
(примус)
Байласаңыз жүре бастайды,
Шешкенде тұрып қалады,
Мұным да жұмбақ,
Кім ойласа,сол ... ... қаңқ ... Бұхараға жетте
(Мылтықтың дауысы)
Өмір –өмір өмірден,
Жаққан оты көмірден
Шыңырау деген бір қус бар,
Жұмыртқасы темірден
(мылтық,оқ)
Екі аяқты кеулейді басын созған,
Мойнында жалын ... ... ... ... келте келген,
Тиіп кетсең бұрқылдап сыртылдаған
(пулемет)
Қатар –қатар қоздаған,
Бірінен –бірі озбаған
Ботасы өлген ... ... ... ... ... ... ... қара шойын шыға қашар,
Әкесі ашуланса баласына
(Мылтық)
Ұзын құйрық сауысқан,
Сырттан ішке ауысқан,
Іштен сыртқа ауысқан,
Сөйтіп көлді тауысқан.
(Насос)
Тұрса түйедей,
Жатса төбеттей
(Ер –тоқым).
Сіздің терек,біздің терек,
Саясы жоқ ұзын ... ... ... ... ... ... ... табылар.
(Жол)
Үстінде көк сорпаның тұрған түнып
Қояды анда –санда ырғатылып,
Жаз болса көк шалапты сапырады
(қол)
Бес жанды бір жансызға мінгеседі,
Басқалар сол арқылы тілдеседі.
(Бес ... пен ... ... бар тілі ... берсе міні жоқ.
(Хат)
Қайық мініп биікте жолығайық.
Көз көрімде кетеді ... ... ... ... ... ... және ... ақ көлдің
Қара көлге тап болдым.
(Көздің ағы мен қарасы)
Тізіле өскен тісі бар,
Тыңдырған көп ісі ... ... тік ... ... бір түсте.
(Шырша)
Тарсылдатып түседі,
Жер бетіне жетеді.
Жер бетіне жеткен соң,
Ғайып болып кетеді.
(бұршақ)
Қанаты жоқ ұшады,
Аяғы жоқ желеді.
Аузы жоқ ... ... тұр ... ... кір ... жайнап көз тартар.
Иың құбылып бұл...
(Көктемгі дала)
Ұзақ күнге толмайды,
Шар тарапты шарлайды.
Гүлдің бәрін жияды,
Бір ыдысқа құяды.
(Бал арасы)
Тұмсықты мықты,
Кедір –бүдырдың бәрін
Тегістеп ... ... ... ... ... ... да,
Таң қаламын бұл аңға.
(Піл)
Бір түкті кілем,
Бір түксіз кілем.
(Аспан және жер)
Біреудің бір ұлы бар және ... бұл ... ... ... ұлы ... күндіз,
Жүргенде білінбейді басқан ізі.
(Күн,ай)
Ақ қойым тұрып кетті,
Қара қойым жатып қалды.
(Қар,жер)
Көтеріліп ... биік ... мен ... ... ... ... ... жоқ,тістеп алады.
(Аяз)
Тау бауырын сағалап,
Киік кетіп барады.
Қол –аяғын бауырына,
Жиып кетіп барады.
(Тұман)
Төмен қарай өседі,
Күн жылынса өтеді.
(Мұз сүңгі)
Кішкентай ғана бойы ... ... тоны ... - тышқан,
Шешесі – құстан.
Күндіз ұйықтап,
Түнде ұшқан.
(Жарқанат)
Ат басты, ... ... ... ... ... ... келеді.
Жауырында таңбасы,
Күйіп жанып келеді.
(Күн)
Тісі жоқ – тістеп алады,
Ісі жоқ – сурет ... ... күбі ... түбі ... ... ... кепкен бауыр,
Кесіп алсаң таусылмас неткен бауыр.
(Ай)
Тақия толы сөк,
Таң атқанда жоқ.
(Жұлдыздар)
Бір орында тұрмайды,
Қусаң мойнын ... ... ... ... ... ... ... қарауыл қарайды,
Біреуі нан илейді.
(Түйенің аяғы, өркеші, күйсеуі)
Ұзын сабалақ есік ашты,
Қара ... тұра ... ... ... ... ... ... барады.
(Жылқының тезектері)
Бір тұтам, екі тұтам
Басы айыр жүнді тұтам.
(Сирақ, бақайшық)
Жапанның желдей жүйрігі,
Жеті көктің ... ... ... бере ... қоян ... ... ... кетер малды.
(Қасқыр)
От басында құмған,
Екі көзін жұмған.
(Мысық)
Ши түбінде шұбар кездік,
Бары-жоғын өрен сездік.
(Кесіртке)
Бауырын жазып шаба алмас,
Озып бәйге ала ... ... ... бойы ... ... ... арттым текшелеп томашаға,
Домалағы жазылар оңашада.
(Кірпі)
Жел-жел бием, жел бием
Желіндесе кім білер?
Жау ... ... кім ... – жылт ... ... ... көзден,
Барлық адам безген.
(Жылан)
Дүниеде бір қарбыз бар солмайтұғын,
Жаз шіріп, қыста ... ... ... ... кең ... ... ... түкті кілем,
Бір түксіз кілем.
(Аспан, Жер)
Екі тері, екеуі де кең ... ... тең, тең ... ... кең ... ... жиекті шай табақта,
Алтын алма тербеледі.
Кейде бүркер алма жүзін,
Ұлпа мақта перделер.
(Күн)
Ақ сандығым ... ... ... ... бір ... бар ... ... дейін дамыл таппай.
(Күннің көзі)
Керегенің басында кетпен жаулық,
Кет десем де кетпейді неткен жаулық.
(Күннің кереге басына ... ... ... ... ... Н.Б. ... жұмбақтарының тілі»
Алматы 1997ж.
2. Қазақ жұмбақтары Алматы, 2006 «Ана тілі»
3. Әлем балалар ... ... ... Әли. ... ... ... ... Қазақ жұмбақтары. Алматы, 1993ж «Ана тілі»
5. Қазақ жұмбақтары. Алматы, 2003ж. «Ана ... ... тілі ... Ә. ... ... ... энциклопедиялық анықтамалық
«Аруна» баспасы Алматы, 2005ж.
8. Қазақтың халық жұмбақтары. Алматы,1959;
9. Қазақ жұмбақтары Алматы,1993;
10. ... М. ... ... ... ... Ә.Табылдиев «700 жұмбақ» Алматы, 1985
12. Қазақ жұмбақтары Алматы,1993
13. «777 ... ... ... ... ... ... 1966 Мектеп
15. Т.Қоңыров Қазақ тілінің тұрақты теңеулер ... ... ... ... ... ... казахской литературы Алма-
ата,1968
17. Қазақ тілі энциклопедиясы Алматы,1998
18. қазақ әдебиеті энциклопедиясы ... ... ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 27 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Организмнің арнайы және арнайы емес қорғаныш реакциялары. Қан топтарының түрлері және оның сипаттамасы6 бет
Қан топтары және оның қызметі, ағзаның қорғаныш қызметтері3 бет
Қылмыстарды тергеудегі іздеу тактикасының теориялық және қолданбалық мәселелері87 бет
Қыпышақ мемлекеті8 бет
Әр түрлі жас топтарында жүргізілетін мүсіндеуге үйрету жолдарының ерекшеліктерін анықтау20 бет
"қазіргі қазақ прозасындағы тақырыптық, жанрлық ізденістері"26 бет
Антикалық әдебиет:түрлі жанрлық салаларының қалыптасуы11 бет
Арнау өлендерінің жанрлық табиғаты7 бет
Астық дақылдарының бірінші және екінші топтарын ажырату белгілері5 бет
Астық дақылдарының бірінші және екінші топтарын ажырату белгілері жайлы мәлімет7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь