М.Әуезовтің қазақ тілі туралы ойлары

Мазмұны:

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 3

І тарау. М.ӘУЕЗОВ АБАЙ ТІЛІ ТУРАЛЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 6
1.1 М.Әуезов Абай қара сөздері мен поэзиясының тілі туралы ... ... ... ... ... . 6
1.2 М.Әуезов Абай аудармалары хақында ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9

ІІ тарау. М.Әуезовтің қазақ тілі туралы ойлары ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 11
2.1 М.Әуезов көркем әдебиет тілі туралы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 11
2.2 М.Әуезов терминология мен диалектология туралы ... ... ... ... ... ... ... ... . 17
2.3 Мақал.мәтелдер мен жұмбақтар құрылымы жайында ... ... ... ... ... ... ... .. 21

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 29
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 30
Кіріспе

Мұхтар Әуезов - әлемге әйгілі жазушы. Оның әдебиет теоретигі, тарихшысы және сыншысы екенін ғылыми жұртшылық мойындап қана қоймай, ондаған жылдар бойы ғұламаның зерттеулерін әдебиетшілер басшылыққа алып келе жатыр.
М.Әуезов тек қазақ әдебиетінің ғана мұратын ойлаған бір бағыттың ғалымы емес. Оның данышпандығының өзі сол – ұлттық мәдениетіміздің көптеген салаларының көкейтесті мәселелеріне дер кезінде көңіл бөлуінде жатыр. Сондай еңбектерінің бірқатары әр жылдарда жазылған сан-алуан үлкенді-кішілі еңбектеріндегі тіл туралы толғаныстары мен ой-тұжырымдары болып табылады. Олар да көрнекті тілші ғалымдардың еңбектерінде қарастырылып, жалпы жұртшылықтың назарынан тыс қалмай келеді. Бұл, әрине, тіл мәселелеріне қатысты ойларының да құндылығын көрсетеді.
«Шын мәнінде М.Әуезов – барынша кең ауқымдағы, зор тынысты, мол эрудициялы ғалым болғанын оның талай ой-пікірлері айқындайды.
Осы тұрғыдан келгенде, ұлы жазушының тілге қатысты толғамдарын арнайы әңгіме етудің әбден реті бар» [1, 160].
Тақырыптың өзектілігі. М.Әуезовтің лингвистикалық көзқарастарына қатысты академик І.Кеңесбаевтың, профессорлар Р.Сыздықованың, М.Серғалиевтің, Д.Ысқақовтың, А.Алдашеваның т.б. еңбектері сияқты ізденістерді атап айтуға болады. Бірақ елеулі мәселе көтеріліп, көңіл бөлерлік пікірлер қозғалғанымен, күні бүгінге дейін ұлы жазушының тілге байланысты ойларын жүйелеп, талдап, монография түрінде жүргізілген зерттеулердің жоқ екендігі де шандық.
Аталған авторлардың және басқаларының ой-тұжырымдары көп жағдайда мүшелтой, мерекелер мен айтулы күндерге байланысты ғалымның бір қырына назар аударту мақсатында жазылғаны белгілі.
Шындығына келсек, М.Әуезовтің әдеби шығармалардың бітім болмысына қатысты түйіндері, ұсыныстары мен ескертпелері, қазақ тілі мәселелеріне қатысты әр түрлі көзқарастары іргелі зерттеудің нысаны болуға әбден лайық. Әдебиет жасаушылардың басым көпшілігі тек шығарма жазумен ғана шектелетінін ескерсек, екінші жағынан, өркенниетті елдердегі сөз зергерлерінің қаламынан классикалық көркем дүниелер туындап жатуымен бірге, өз ана тіліне деген үлкен жанашырлығының көрінісіндей ұлағатты ойларының да кейінгілерге мұра болып қалып жатқанын ескерсек, М.Әуезовтің де дүниежүзілік ұлылардың игі дәстүрін жалғастырғанын сезінбеуіміз мүмкін емес. Ендеше, осы бағыттағы ізденісіміздің өзектілігіне күмән бола қоймас деп ойлаймыз.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. М.Әуезовтің лингвистикалық көзқарастарын жүйелеп сипаттау, әуезовтанушылардың ой-ұсыныстарын ретке келтіру, ортақ түйін жасау, белгілі бір мәселелер бойынша басқа авторлар мен М.Әуезов пікірлерін салыстыра қарастырып, өз ұғымымызша қорытындыға келу жұмыстың басты мақсатын құрайды.
Аталған мақсатты орындау үшін мынадай мәселелерге қатысты міндеттерді атқару көзделеді:
- Абай лирикасы мен поэмаларының, қара сөздерінің тілі;
- Батыс, орыс классиктерінен Абай аударған шығармаларының тілі;
- Қазақ фольклоры мен ауыз әдебиетінің тілі;
- «Манас» эпосының тілі;
- Қазақ әдебиеті туындыларының тілі;
- Көркем аударманың тілі;
- Терминология және орфография мәселелері;
- Диалектология мәселелері.
Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Серғалиев М. Сөз сарасы. Алматы: Жазушы, 1989.
2. Сыздықова Р. Абай тілінің зерттелуі // Абай тағылымы. Алматы: Жазушы, 1986.
3. Серғалиев М. Сөз сарасы табылар іздегенге // Жұлдыз, № 7, 1977, 39-б.
4. Мұқанов С. 16 томдық шығ.жинағы. 16-т. Алматы: Жазушы, 1980.
5. Әуезов М. Таңд.шығармалар жинағы. 20-т. Алматы: Жазушы, 1985.
6. Әуезов М. Абай Құнанбаев. Алматы: Ғылым, 1967.
7. Сыздықова Р. Абайдың сөз өрнегі. Алматы: Санат, 1994.
8. Әуезов М. Шығармалар жинағы. А., 1979, 19-том.
9. Әуезов М. Уақыт және әдебиет. А., 1959.
10. Әуезов М. Шығармаларының елу томдық жинағы. 10-т. Алматы: Ғылым, 2003.
11. Шалабай Б. Көркем проза тілін зерттеудің ғылыми-теориялық негіздері. Филология ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін жазылған диссертациясының авторефераты. Алматы, 1997.
12. Дүйсенбаев Ы. Мұхтар Әуезов. Алматы, 1974.
13. Жұмалиев Қ. Стиль - өнер ерекшелігі. Алматы: Жазушы, 1960.
14. Қабдолов З. Әдебиет теориясының негіздері. Алматы: Мектеп, 1970.
15. Ахметов З. М.О.Ауезов, 80 – лет со дня рождения. Алма-Ата: Наука, 1977.
16. Байтұрсынұлы А. Тіл тағылымы. Алматы: Ана тілі, 1992.
17. Әуезов М. Шығармаларының елу томдық толық жинағы. Алматы: Ғылым, 1997.
18. Әуезов М. Қазақ әдебиетінің тарихы. 1-т. 1-кітап. Алматы, 1960.
19. Әуезов М. Әдебиет туралы. Алматы: Санат, 1997.
        
        Мазмұны:
Кіріспе
............................................................................
...................................... 3
І тарау. ... АБАЙ ТІЛІ ... ... ... Абай қара ... мен поэзиясының тілі ... ... ... Абай ... ... ... ... ... ... тілі ... ойлары
...................................... 11
2.1 ... ... ... тілі ... 11
2.2 М.Әуезов терминология мен ... ... ... ... мен жұмбақтар ... ... ... 29
Пайдаланылған ... ... ... - ... ... ... Оның әдебиет теоретигі,
тарихшысы және ... ... ... ... ... қана ... жылдар бойы ғұламаның зерттеулерін әдебиетшілер басшылыққа алып
келе жатыр.
М.Әуезов тек ... ... ғана ... ... бір ... ... Оның данышпандығының өзі сол – ұлттық мәдениетіміздің көптеген
салаларының көкейтесті ... дер ... ... ... ... еңбектерінің бірқатары әр жылдарда жазылған сан-алуан үлкенді-кішілі
еңбектеріндегі тіл туралы толғаныстары мен ... ... ... да көрнекті тілші ғалымдардың еңбектерінде қарастырылып, жалпы
жұртшылықтың назарынан тыс ... ... Бұл, ... тіл ... ... да құндылығын көрсетеді.
«Шын мәнінде М.Әуезов – барынша кең ауқымдағы, зор тынысты, мол
эрудициялы ғалым ... оның ... ... ... ... келгенде, ұлы жазушының тілге қатысты толғамдарын арнайы
әңгіме етудің әбден реті бар» [1, ... ... ... лингвистикалық көзқарастарына
қатысты ... ... ... ... Д.Ысқақовтың, А.Алдашеваның т.б. еңбектері ... атап ... ... Бірақ елеулі мәселе көтеріліп, көңіл
бөлерлік пікірлер қозғалғанымен, күні бүгінге ... ұлы ... ... ... ... ... ... түрінде жүргізілген
зерттеулердің жоқ екендігі де шандық.
Аталған авторлардың және ... ... көп ... ... мен айтулы күндерге байланысты ғалымның бір қырына
назар аударту мақсатында жазылғаны белгілі.
Шындығына келсек, ... ... ... бітім болмысына
қатысты түйіндері, ұсыныстары мен ескертпелері, қазақ тілі мәселелеріне
қатысты әр ... ... ... зерттеудің нысаны болуға әбден лайық.
Әдебиет жасаушылардың басым көпшілігі тек шығарма жазумен ғана шектелетінін
ескерсек, екінші жағынан, ... ... сөз ... ... көркем дүниелер туындап жатуымен бірге, өз ана ... ... ... ... ұлағатты ойларының да кейінгілерге мұра
болып қалып жатқанын ескерсек, М.Әуезовтің де ... ... ... ... ... ... емес. Ендеше, осы бағыттағы
ізденісіміздің өзектілігіне күмән бола қоймас деп ойлаймыз.
Зерттеудің мақсаты мен ... ... ... ... ... ... ... ретке
келтіру, ортақ түйін жасау, белгілі бір мәселелер бойынша басқа ... ... ... ... ... өз ұғымымызша қорытындыға
келу жұмыстың басты мақсатын құрайды.
Аталған мақсатты орындау үшін мынадай ... ... ... ... Абай ... мен ... қара сөздерінің тілі;
- Батыс, орыс классиктерінен Абай аударған шығармаларының тілі;
- Қазақ фольклоры мен ауыз ... ... ... ... ... Қазақ әдебиеті туындыларының тілі;
- Көркем аударманың тілі;
- Терминология және орфография мәселелері;
- Диалектология мәселелері.
Жұмысты орындаудың әдістері. ... ... ... ... Ғ.Мұсабаев, Н.Сауранбаев, М.Балақаев, Ә.Қайдаров, Қ.Өмірәлиев,
Р.Сыздықова, Е.Жанпейісов, М.Серғалиев сияқты ... ... ... ... ... ... ... жүйелеу, сипаттау, талдау т.б.
қолданылды.
Жұмыстың құрылымы. Жұмыс кіріспеден, үш тараудан және ... ... ... ... ... ... тарау. М.ӘУЕЗОВ АБАЙ ТІЛІ ТУРАЛЫ
1.1 М.Әуезов Абай қара сөздері мен ... тілі ... ... өмірі мен шығармашылығына бүкіл өмірін арнаған, Абай
мұрасын жинап, зерттеп, ол туралы классикалық, ... ... ... ... оның ... қалдырған мұрасы туралы да алғаш рет арнайы дәріс
беріп, абайтанудың ... ... ... ... ... белгілі.
Сонымен қатар, ол – тіліміздің әр түрлі ... де ... ... ... ... бірі – Абай тілі туралы айтқандары.
Бұл жөнінде профессор Р.Сыздықова «Абай ... ... ... ұлы ... ... ... зерттелуі мен ол туралы
алғаш рет пікір айтқан зерттеуші-ғалымдарды айта келе, «Абайтанушылардың ... ... ... ұзақ ... бойы ұлы ... өмір ... жолы ... мұрасына үңілген ұлан-асыр еңбегінде Абайдың тілі жөнінде ... әрі ... ... ... айтып отырды», - деп жазады және Абай
шығармаларының тілі ... ең ... ... ... бірі ... баса ... [2, 326].
Р.Сыздықова дұрыс атап көрсеткендей, Абай шығармаларының тілі, Абайдың
сөз ... ... мен ... ... ... ... ой
М.Әуезовтің Абайдың өмірі мен шығармашылығына арналған әр түрлі мақалалары
мен көлемді зерттеу ... ... Атап ... ... ... ... ой ... терең пайымдаулары мен шымыр түйіндеулерін,
тың топшылауларын М.Әуезовтің әр жылдарда жазылған «Қазақ әдеби ... ... ... (1951), ... ... тілі» (1954) атты
мақалалары мен «Абай Құнанбаев» (1959) деген монографиясынан және ... ... ... ... профессор М.Серғалиев «Сөз сарасы табылар іздегенге» деген
мақаласында: «Абайдың қазақ әдеби тілін ... ... ... тән ... ... дейтін мәселелер арнайы еңбектерінде болсын,
М.Әуезовтің қаламына жиі ілігіп жүрді», - деп ... [3, ... ... ақын ... ... мен ақындық биік деңгейге
жетуін ақынның сонау бала кезінен бастайды, соны Абай ... ... ... әрі ... ... ... бұл ... дәлелін
басқа да абайтанушы ғалымдардың ... ... ... ... ... әдебиетінің ірге тасын қалаушылардың бірі С.Мұқанов ұлы Абай
туралы еңбегінде осы ... ... ... ... ... орыстың халық
әдебиетінсіз, Державинсіз, Жуковскийсіз, Батюшковсыз Пушкин ... ... ... ... ... ... Шортанбайсыз Абай да
болмас еді» [4, 302]. Ал ... ... ... ... ... ... ... осы пікірді растайды.
М.Әуезов Абайдың ақын болып ... ... ... ... ... оның тіл байлығының жетілуі, орнығып ... және ... баюы ... маңызды топшылаулар жасайды. Және Абайдың шығармалары
тілінің әдеби тіліміздегі орны мен оны ... ... ... ... ... ... туралы құнды пікірлер мен тартымды ойлар айтады. Ал
ғалымның сол ғылыми пікірлерінің күні бүгінге ... өз ... ... ... ... арта ... ... уақыт көрсетіп отыр.
Ғалымның тағы бір аса көңіл аударған мәселесі – Абайдың қазақ халқының
сол замандағы сөздік ... мол әрі ... ... ... ... ... үлгісін көрсетуі және тіл тазалығы үшін күресі мен өнегесі.
Осыған орай ғалымның мына бір ... ... ... ... ... ... өз ... жазды. Бар қасиетті, қадірлі
нәрді, ажар кестені, толық сипатты өз халқының тілінен ... Бұл ... ... ... ... ... еді» [5, 250].
М.Әуезовтің әі де өз ... ... ... бір ...... қазақ әдеби тілінің даму тарихындағы орны мен рөлі туралы ой-
тұжырымдары. М.Әуезовтің осы бағыттағы ... ... ... да ... ... ... ғалымдары тарапынан қолдау тапқан еді.
Мәселен, ондай пікірлерді ... ... ... ... т.б. ... ғалымдардың еңбектерінен көреміз. Ал М.Әуезовтің
осындай ой-тұжырымдарын қазақ әдеби ... ... ... ... ғалымдар
да қолдап, қазақ әдеби тілінің қалыптасу кезеңін сипаттауда басшылыққа
алған еді. ... ... ... ... т.б. ... ... бұл жайт – М.Әуезовтің әдеби тіл ... ... ... ... дәлел.
М.Әуезов Абай өлеңдерінің тақырыбына және мазмұнына сөздігі үнемі ... ... ... кей ... тақырыбына лайық қолданылған кәсіби
сөздер мен сөз тіркестерді теріп көрсетіп, ұлы ... ... ... ... шеберлігін нақты деректермен айқындап береді. Өлеңдерінің
кімдерге арналуына байланысты ақын өз ... ... ... ... ... деп, ... парсы және орыс тілдері сөздерінің
жұмсалу ... ... ... Бұл ... ... «Иузи-рәушан»,
«Физули, Шамси», «Әліфби», «Интернатта оқып жүр», «Ғылым таппай мақтанба»,
«Жігіттер, ойын арзан, күлкі қымбат», «бір ... ... ...... т.б. ... ... ... мән береді.
Ұлы Абай әрбір сөзді теңеумен, эпитетпен айтуда, көркем сөз образын
жасауда ... ... ақын ... баршамызға мәлім. Ол мұнымен қоса, жеке
сөздің мағынасын кеңейте, ... ... ... бұрынғы қолданылып
жүрген дәстүрлі ұғымнан өзгеше ұғымда жұмсаудың да нағыз шебері. М.Әуезов
ақынның ... ... ... баса ... отырады.
1.2 М.Әуезов Абай аудармалары хақында
Ұлы ақын шығармашылығынан елеулі орын алатын туындылардың бір саласы –
оның поэмалары мен қара сөздері. Абайдың осы ... ... ... тілі ... де айтқан ойларын ұшыратамыз. Мысалы, ... ... ... «Ал ... құрылысына, кейбір сөз кестелерінің,
ұйқастарының оншалық Абай шығармаларына лайықты шеберлікке сай келмейтініне
қарағанда, бұл поэманы ... ... ... ... ... деуге
келмейді», - деп бағалайды және оның себебін де айқындап, түсіндіре кетеді
[6, 184].
Бұдан біз ғалымның ақын сөздігін, сөз ... ... ... ... ғана тән ... ... ... білген бірден-бір зерттеуші ... ... қара ... тілі туралы айтқан пікірлерін көп
деп айтуға ... ... де, ... аз ... ... ... ... бүкіл қара сөзінің тіліне берілген үлкен бағадай аса маңызды.
Мәселен, ғалым ол ... ... ... ... поэзиялық мұрасына қоса
қара сөздері беретін әр заманда ... ... бір ... ... бар. ... ... қара сөзді жазған тілі» [6]. Ғалымның осы пікірінен кейін ... ... ... қажеттілігін де сезінеміз. Мәселен,
белгілі абайтанушы ғалым, профессор Р.Сыздықова «Абайдың сөз ... ... ... қара ... тілі жөніндегі зерттеу ... ... ... ... сөзі «қамшы болғанын айтады [7].
М.Әуезов Абай шығармаларының үлкен бір бөлігі, ерекше бір ... ... ... атап ... ... ... үңіле қарасақ, көптеген асыл дүниелерге
кездесіп, қазақтың бай сөздік қорын қалай ... ... ... Тіліміздің орамдылығына қайран қалып, орысша небір қиын
ұғымдарды, егер Абайдай сөз саптай білсек, ... ... ... етіп ... ... көзіміз жеткендей. Осыны ескерген М.Әуезов
Абайдың аудармалары туралы ой қозғағанда, ең ... ... ... мазмұн мен ойдың толық берілуі, көркемдік шеберлігі және осыларға
қатысты Абай ... тіл ... ... ... Абайдың Лермонтовтан жасаған аудармаларына М.Әуезов өте жоғары баға
беріп, былай дейді: «Абайдың осы Лермонтовтан ... ... ... әлі ... ... ... жте алмаған тұрғысында тұр.
Қазақтың әдебиет тілі ... ... ... ... шығып, орыс әдебиетінің
ең шебер нұсқасы Лермонтов жырын, өз ... өз ... етіп ... ... шеберлігі үшін дәлел» [6].
Сонымен, М.Әуезовтің Абай тіл туралы айтқан пікірлерін түйіндей келе,
Ұлы Абайдың көңілдегі ... де ... ... ... шығару үшін
тіліміздегі көптеген үйреншікті сөздер мен ... ... ... ... ... жаратқан деп білеміз. Сондай-ақ өзінен бұрын халық ... ... жеке ... ... ... ... ... сөз тіркестеріне тың мағына үстеп, жаңа рең ... те көп ... ... Абай ... ... тұрғыдан талдау жасағанда,
міне, осы жақтарын әрдайым еске салып, ескертіп отырады.
ІІ тарау. М.Әуезов қазақ тілі ... ... ... ... ... тілі ... ... әдебиет тілін зерттеумен арнайы шұғылданбаса да, әдеби
туынды тілінің өзіндік қырларын, табиғи болмысын жақсы ... ... ... ... бір сөйлемінде тұрған сөз бір-ақ ұғым,
түсінік ... Соны ... ... ол әр ... қосымша ассоциация
тудырып, оқушыға қосымша елес-емеурін танытып тұрады. Бұндай қатарда, жеке
сөз өзінің орны мен ... ... ... ... ... ... [8, ... «Манас» жырының баяндау құрылымына байланысты айтқан
пікірлері өзінің сонылығымен, жаңаша талдау ... ... ... «Егер
«Көкетай асында» сипаттау мен баяндау басым болса, - дейді ғалым, - ал ... ... сөзі де мол ... ... жан ... ... ... қақтығыстары көбіне оқиғаны өрбітетін батырлардың
сөздері арқылы ... ал ... ... ... ... ... ... ғана жорық жырының шеңберінен асып түсіп, көп
мезеттерде дастанға ... ... ... ... ... кемел дастан
қалпына жеткен шығарманың стилін ... үшін сол ... ... ... барлау қызғылықты да...» [9, 220].
Ғалымның келесі тұжырымы да осы ойға ... ... «... ... ... ... перерастающего рамки дружинной песни,
интересна еще ... этих ... В ... ... они передаются
дословно, повторяются как прямая речь. Если в этом ... мы ... ... ... то в ней же наряду с этим ... ... и ... ... ... ... речей, то есть
косвенная речь, например, авторская передача речи ... ... ... ... ее перед Манасом и др.» [10, 137].
М.Әуезов «Манас» жырындағы дауысты дыбыстар жөнінде де сөз қозғайды.
Қырғыз тіліндегі ... ... ... ... мына пікірін
келтіріп кетсек: «...но тут нужно иметь в виду один специфический момент в
фонетическом ... ... ... ... ... ... особо
подчеркивающиеся в стихе. Они имеют особо выделяющееся ритмическое значение
в тактовом делении времени в ... ... ... ... ... при сопровождении их напевом, но и при обычной декламации....» [10,
144].
М.Әуезов эпикалық кең ... ... ... ... ... оның ... ... зор рөл атқаратынын пайымдап отыр.
Жоғарыдағы сөздері сол құрылымды зерттеуге жөн ... ... ... бұл ... мынадай пікір білдіреді: «50-
жылдары М.Әуезов тарапынан негізі ... бұл сала ... ... тіл жұмсау ерекшеліктерін сараптап, көркем әдебиет тілі мен
әдеби ... ... ... ... ... қолға алынса,
кейін салмақты жалпы теориялық және ... ... ... [11, 10]. ... ... ... ақын, жазушылардың
әдеби тілге қосқан үлесі, сөз ... ... ... қырлары,
өзіндік стильдік ерекшеліктері талданады. Сондай-ақ көркем шығарма тілін
зерттеудің ... ... ... көріктеу құралдарының тілдік,
көркемдік сипаттары қарастырылады. Бұл еңбектердің қай-қайсысы да қазақ
көркем ... ... ... зор үлес қосқан, қазақ көркем ... ... ... ... ... ... ат ... болды.
«Қазақ фольклоры, әдебиеті тарихы ... ... ... ... ... ... парасатты ойлары, ғылыми
топшылаулары біздер үшін қашан да үлгі-өнеге бола ... - деп ... ... ... [12, 181], ... ауыз ... және ... зерттеуде М.Әуезовтің сол еңбектеріндегі бірқатар тілге ... ... ... мәні өте ... ... ... әдеби мұраның тілі сол тілді пайдаланып отырған
халықтың өткен ... мол ... ... ... тұрмыстық, рухани
мәдениетімен тығыз байланысты материал ... ... ... тілінің осындай өте құнды жағын жақсы білген М.Әуезов
оларды көне дәуір тарихынан көп елес ... «аса мол, ... және ... ... деп тниды. «Әсіресе, фольклорды зерттеуде бұл күнге шейін
өте аз ескерілген ... тіл, ... ... ... ... ... проблемасымен байланыстыра ұғыну
қажет», - деп ... ... ... ... ... «Қыз Жібек» жырларының тілі туралы
да аса құнды пікір айтқан. Сондай-ақ, М.Әуезовтің «Қырғыз ... ...... деген зерттеу еңбегіндегі тіл туралы ойлары да ... ... ... ...... деген мақаласында М.Әуезовті
атақты тюрколог деп атап көрсетсе, бір жағынан, осы «Манас» жырына ... орай ... ... жыры ... тарихи оқиғаларға толы, қырғыз хылқының өткен
өмірінен мол мағлұмат білдіретін, өте көлемді ... ... ... Соны ... М.Әуезов жыр бойынан ұшырасып қалатын ұлт, ... ... ... ... ... ... сырларына мән береді.
аталатын тайпалардың кімдер екенін түсіндіреді. Сөзіміз ... болу ... ... бір ... ... аздаған үзінді келтірейік: «Сағымбай
нұсқасындағы жырлардың бірі ... ... ... - ... туыс ... ... ежелгі заманда көмендер
(кумандар) деп қыпшақтарды (половцыларды) атаған. Олар Европаның оңтүстік
шығысына ХІ ғасырда ... ... ... ... ... ... ... сүргендігі айтылуы эпос шыққан кезде қыпшақтар-көмендер ... ... ... ... ... - деп ғалым сонау
бір ... ... ... бой ... бір ... аты ... ... шығу
уақытына болжау жасайды [5]. Ел-жұрт, тайпа атаулары жырда ... еске сала ... оған ... ... ... ... айтумен «Манас» жырының өте ежелгі уақытта
туғандығын ... Оған ... ... ... ... табуға болатынын баса айтады.
М.Әуезовтің тіл туралы пікірлерінің бірқатары көркем ... ... ... ... қатысты ой-тұжырымдар болып ... Оның ... ... ... ... ... ... бір жүйеге
келтіріп, мән-мағынасын ашып, ... ... ... ... ... ... оны ... танып-білу үшін былай қарастыруды
ұсынады: «М.Әуезовтің көркем ... ... ... ... ... үш ... қараған жөн сияқты: көркем әдебиет тіліне қойылатын негізгі
талаптар, Абай тіліне қатысты мәселелер, ... ... тілі ... ... [1, ... ... тілі дегенде, М.Әуезовтің сөзі орынды да тиімді,
барынша әдемі етіп шебер қолдануға аса мән ... ұлы ... ... ... Ол, ... ... белгілі.
М.Әуезов өзімен қатар қалам тартып жүрген замандас ... ... ... ... ... ... жетістіктеріне қуанса,
кемшілігіне қынжылып отырады. Ғалымның ... ... ... ... ... мәселелері жайында», «Көркем әдебиеттің тілі туралы», «Мәлік
Ғабдуллинге жауап жат» және тағы ... ... ... ... ... аталған алғашқы мақаласы тек өз елімізде ғана жарияланып
қоймай, сол кездегі ... ... да ... ... талқысына
түскен еді. Мәселен, М.Әуезовтің сол мақаласы 1951 жылы «Литературная
газетада» ... ... ... ... ... ... ... сол мақалаға «Вопросы языкознания» журналы үш ... ... ... деп атап ... ... көркем
әдебиет тілін аса күрделі мәселелердің біріне жатқызады [5]. Оған ... ... ... ... ... ... ... бірі де
– осы көркем әдебиет тілі дейді. Ғалымның бұл ... ... ... ... Мәселен, осыған ұқсас келелі ойды ... те ... – өнер ... ... ... айтады [13].
М.Әуезовтің сол пікірінен бері бірталай жылдар өтті. ... ... ... ... ... зерттелуі біршама қолға алынып, сүбелі зерттеу
еңбектерінің саны көбейіп, оның ... ... ... өз ... ... ... рас. Оған мысал ... ... ... ... ... С.Қасқабасов,
М.Серғалиев, Б.Шалабаев секілді тағы ... ... ... ... тілі ... ... атап-атап айта аламыз.
М.Әуезовтің «Тағы да көркем әдебиет тілі ... ... ... ... ... ... тіліне қатысты көп дүниелер қамтылған.
Сондықтан болар, бұл мақала ... ... ... ... ... ... ... өзегі болғандығы байқалады. Мәселен,
М.Әуезовтің сол мақаласында қарастырылған мәселелер ... ... ... ... ... мен М.Серғалиев. Олар, негізінен, Абай
тілі мен ... ... ... ... ... ... ... ой-
пікірлері түрткі болғандығын, өзімен қатарлас немесе кейінгі ғалымдарға
біраз ой ... ... ... ... «мұрындық» болғандығын еске
салады.
Ал, ғалым-жазушы, академик З.Қабдолов осы мақаладағы талас мәселее
көңіл аударған [14, ... тіл ... ... ... ... ... және әр ақын-
жазушының оны пайдалануда өзіндік қолтаңбасы, яғни стилі ... ... ... те көп, оны ... ... да керек. Бар жазушының стилін
бір қалыпқа салуға болмайды, бар көркем шығармаға ... ... ... да ... әр ... әр ... ... жазады», - деп тұжырым
жасайды [5].
Осыған ұқсас пікірді «Мәлік Ғабдуллинге жауап хат» ... ... ... Онда ол – ... Т.Бердияровтың поэмасына берген бағасы
мен ақын қолданған бір теңеуді сынауын орынсыз деп есептейді.
Көркем әдебиет тілінің әдеби ... ... және одан ... орны ... ... ... ... ол «оқыс» сөзін өз шығармасында
орысша ... ... ... ... ... ... жоқта», «шұғыл
өзгеріс» мағынасында қолданғанын, «жұрт тегіс жым-жырттыққа ауысқанда ғана»
деген сөйлемдегі тосын сөз ... орыс ... ... ... ... төрт ... бірдей иін сүйесіп тұрған көрікті кітаптар екен» деген
сөйлеміндегі сәл өзгеше тірескен «иін ... ... ... «иін ... гөрі ... де ... ... көңіл аударып барып алғанын айтып,
олардың солай жұмсалуының мән-мағынасын, ерекше сырын ашып береді.
М.Әуезов ендігі бір кезекте ... ... ... ... тіркеске
түсіп, өзгеше эстетикалық қуатқа ие болып жұмсалуына Абай тілінің бойынан
табылатын ерекшеліктерді ... ... «Ең ... - деп ... ол, ... қазақтың халықтық, салттық және өзінен бұрынғы ауыз әдебиетіне көрік
берген шебер сөздік қорынан мол ... ... ... ... қалай
жасаудың жолын көрсетті»[5]. Осылайша, әдеби тіліміздегі Абай ... ... енді бір тіл ... сонымен қатар, көркем әдебиет
тіліне қатысты көзқарастары көркем аударма мен оның ... ... ... жатыр. Оның осы саладағы атқарған еңбегі қыруар.
М.Әуезовтің қазақ әдебиетіне көркем аудармашы ретінде сіңірген зор
еңбегі және аудармашылық ... ... ...... ... ... классики» деген еңбегінде де ... кең ... ... Ол ... ... М.Әуезов тамаша
шебер аудармашы ретінде танытылса, екіншіден, қазақтың аударма өнеріне
көптеген жаңалықтар ... ... ... ... Ал, біз бұл
жұмысымызда, негізінен, М.Әуезовтің көркем ... ... ... ... ... М.Әуезовтің 80 жылдығына арналған конференциядағы
сөзінде: «Важно отметить что воздействие творческой личности писателя ... ... ... ... не ... в ... но и ... гуманитарных – ... ... и ... - деп ... ... ... ... атайды [15]. Ал, көрнекті ғалым, профессор
Р.Бердібаев М.Әуезовтің энциклопедист ғалымдығы жайында ... деп ... ... ... ... туған халқымыздың мәдени, көркемдік
дамуына қосқан сыбағасы ұшан-теңіз. Оның кез ... ... ... ... соны ... тұжырым, көркемдік тәсіл кездесіп отырады».
2.2 М.Әуезов терминология мен диалектология туралы
М.Әуезов ... ... ... ең ... бірі ... көркем прозаның үлгісін әкелсе, сонымен қатар, ХХ ... жас ... ... да ... ... ... ғалымдарымыздың бірі.
Әдебиеттану ғылымы саласында атқарған ... ... мен ... ... зор ... ... өз ... бөлек әңгіме болса, тіл білімі, оның
ішінде ғылым тілі – қазақ ... ... ... де ... ... осы саладағы «Қайсысын қолданамыз» деген мақаласы ... ... ... ... ал 1918 жылы ... ... атты екінші
мақаласы «Абай» журналының №11 санында жарияланған. Бұл екі мақаланың да
негізгі тақырыбы жаңа туып, қалыптасып келе ... жас ... ... ... ... және оның ... ... оның тілі де сол мақалалардың
негізгі арқауы. ... ... ... М.Әуезовтің осы мақалаларында
айтылған жайлар мен ... ... ... профессор
М.Серғалиевтің, доцент А.Алдашеваның еңбектерінде қамтылып, ... ... ... ... ... игеруде жатқанын жете аңғарған
жас М.Әуезов сол ... ... ... ... ... ... аса қажеттілігіне үлкен мән ... ... ой, ... ... Ол бел ... қоғам өміріне араласқан ғасырдың басында
қазақ жұрты ұйқысынан енді оянған, ... ... ... ... еді. ... ... осындай хал-ахуалын дер кезінде байқаған М.Әуезов:
«жұрт ... ... ... ... ... ... ... мұқтажы табылып
көбеймек. Осы күнгі біздің көп мұқтаждарымыздың ішінде ең ірісі – ... ... ... ... ... еткізіп отырған көкейтесті мәселесін дөп басып
көрсетеді.
Ғалым М.Әуезов осыны сонау ... ... ... ... ... қазақ қауымын ұшпаққа жеткіземіз десек, қалайда ғылыми ойды ... ... сай, ... ... ... етіп, қазақша ғылым тілін
жасау қажет екендігін ... ... ... ... ... атты мақаласы тікелей осы тақырыпқа арналады,
яғни автор бұл мақаласында ғылыми терминдерді ... ... ... Ол: ... тілі – бұл уақытқа шейін қазақ оқығанының бір ... бір ... құра ... келе ... мәселенің бірі...», - дей отырып,
мынадай тұжырымды да айтып өтеді: «...Туысқандық дегенді қолмен аз да ... ... ... көтермейтін болса, бірбеткей ғылым жолы туысқан едім
деп бұрауға ... ... ... ... ... ... ... илей бергенге
көне беретін ғылым жолы – терінің пұшпағы ... ... ... ... ... ... сол ... жол болып бекіп қалады. Сол себепті қазақ оқуының
бетіне қандай жаңалық кіргіземіз десек те, әуелі кеңінен толғап, ... ... ... талай аурулы мәселе туып кетуін ұмытпау керек» [16,
103].
Ғалым басқа тілдерден терминдерді қабылдау ... ... ... өз ойын білдірген. Оның пікірінше: «...әуелі ғылым ... ... ауыз ... аудару керек. Қазақ тіліне аударуға болмаған
тілдерге ғана ... алу ... [17, ... тілі ... ... ... ... қолданамыз?» атты
мақаласында да жалғасын тапқан [17, 51]. ... ... ... ... ... ... қалыптаса қоятын құбылыс емес. «Ғылым тілі
деген мәселе - өз мектебіміз, өз ... ... бола ... «шеш» деп, дікілдеп қысатын мәселе. Сондықтан бар ... ... ... білімін біріне жанастыра, бір жолмен оқытуы ... ... ХХ ... ... ... ... тарихи-әлеуметтік жағдайы
ерекше болуына байланысты заман ағымына сәйкес қазақ тұрмыс-тіршілігінде әр
түрлі ғылым түрлері ... бола ... ... бірге тілімізге жаңа
сөздер, соны ұғымдар ене бастағаны белгілі. Әрине, бұл кезде сол ... ... ... ... ... ... үшін ... төл ғылыми
аталымдарын дер кезінде қалыптастыру өзекті мәселе ... ... Ол ... бар мүмкіншілігін мейлінше сарқа пайдалану да, қазақ тілінің
заңдылығына бағындырып уақытша ... ... сөз ала тұру да ... ... ... ... А.Байтұрсынұлының басқа тілдерден
сөз алу туралы айтқан ойларына жақын.
Қазақ тілі мен әдебиет ... ... ... ... үшін ... ... – еш өзгеріссіз еніп ... ... ... ... бірі ... Бірақ, ол
мәдениеті мен ғылымы дамыған елдерден ғылыми ... ... ... ... дыбысталуы мен айтылуын қазақша етіп ... ... ... ... [16].
М.Әуезов басқа тілден енген кірме сөздерді таза қазақша жазып-айтуымыз
керек дегенді ашып ... да, ... ... тілімізге еш өзгеріссіз өз
тұлғаларын бұзбай еніп ... ... ... ... Осы ... ... ... тиіп кетпеуін ойлаған білгір
саясаткер, данышпан ғалым ... орыс ... өз даму ... ... сөйлейді.
Сондықтан М.Әуезов орыс тіліндегі бір ғана «род категориясын» айту
арқылы орыс тілінен өзгеріссіз еніп ... ... жөні ... ... ... ... ... бітіміне сай келмейтіндігін
көрсеткен. «Орыс тілінен алынатын сөздер жөнінде тілдің осы ... ... ... ... ... қажет», - деп айтқан. Тағы да орыс тілінің
өзін алға тарта сөйлеп: «орыс тіліне қазақ ... ... ... ... ... ... сөздер көп. Сонда: джайлау, акын тәрізді сөздер орыс
тілінің ... ... ... ... ... отырған
жоқ па?» [5, 264] – деп нақты мысалдарды ... ... ... бөтен сөздерді орыс тілінің өзі өз ... ... ... ... ... ... де неге ... етпеске деген ой
тастайды.
Қазір заман басқа. Саяси жағдай да ... ... ... ... ... пейіл де мүлдем өзгерді. Олай болса, қазіргі ғылыми
аталымдарға деген ... та ... ... ... қазақ
орфографиясына қатысты мәселелерді осылайша сөз ... ... ... уақыт
тілші-ғалымдар тарапынан сол пікірлердің жалғасын тауып жатқанын көргендей
боламыз.
М.Әуезовтің терминологияға қатысты бірқатар ... ... ... ... ... ... ... М.Әуезов аталған мақаласында тіл
байлықтарын жинау, ... ... ... ... бүгінгі күн талабы дей
отырып: «Арменияда тек медицинаның өзінен ғана қалыптасқан атаулардың саны
18 мың сөз ... ... ... ... ... 13 мың боп
тоқталыпты. Латвияда ғылымдық атаулардың сөздігі 40 мың ... ... ... ... біз де неге ... ... ... деп отырғанын түсінеміз. Және
бұл еш ... бір ... ... ... ... ... ... болмаса керек, қазақтың өз тіл ... мен ... ... ... ... туралы айтқан ойы болар. Міне,
осы ... ... өз ... өз төл ... тілі бар ... ... ... сөздік жасау тәжірибесін әдейі мысалға келтіретіндей.
Жалпы қазақ ғылымының жай-жапсарына, жағдайына үнемі көңіл бөліп, жете
бақылап отыратын зерделі ... ... енді бір ... ... ... тілі өз ... еместігін аңғарып, ол салаларда еңбек етуші
оқымысты-ғалымдардың өз еңбектерін қазақша ... сөз ... ... ... мына бір ... ... ... мәнді: «қазақтан
шыққан инженерлер, дәрігерлер, биологтар, ... өз ... ... ... ... ... немен ақтауға болады?», «Қайта олардың кейбір
диссертациялық еңбектерін алдымен қазақ тілінде жазуды шарт етіп қою ... ... ... ... бірі ... ... жоғарыдағы пікірлерінен осының аяғы қалай болар екен деген
алаңдаушылық пен жанашырлығы ... ... сол ... ол ... ... орай осы мәселелерге арнайы қалам тартқандай.
М.Әуезов аталым сөздерді жасауда да, іске асыруда да зор еңбек ... ... ... 1972 ... ... ... газетінің 29 қыркүйектегі
санында Е.Көшербаев «Техникалық термин бастамасы» деген мақаласында қазақ
тілінде ... ... ... ... бірі – ... дейді.
М.Әуезов осы жұмысты аудару барысында бірқатар қазақша терминдер жасап,
оларды тілімізге ендіре ... ... ... ... бір ... жаңа ... ... деп көрсетеді.
2.3 Мақал-мәтелдер мен жұмбақтар құрылымы жайында
Мақал-мәтелдердің жалпы мағынасы оның құрамындағы компоненттердің тура
мағыналарынан туындаса, мәтелдердің жеке ... оның ... ... ... ... негізінде қалыптасады. Мақал мен мәтелдің
айырмашылығын ажыратудың да бір ... осы. ...... ... ... ... ғалымдардың бірі. Бұл турасында ол өз ойын
былайша ... ... ...... ... ... бір ойды ... түрде ұтымды өткір етіп айтып беретін кестелі сөз»,
- дей ... ... ... ол: «Мақал толық тұлғалы болады,
ойы тұтас келеді, әдетте, ол бір ... ... ... ... ... ... ... сияқты толық түрінде құрылмай, сөз тіркесі, ... ... ... ... ... [18, ... – халық шығармаларының ішіндегі ең ескі ... бірі ... ... ... ... түр. ... туысы арғы, ерте заман
болғанымен, жұмбақ бергі замандарда да, тіпті бүгінгі біздің ... ... ... жойған жоқ. Мұхтар Әуезовше айтсақ, «жұмбақты халықтың
өзге тапқырлық сөздігі қатарында саяси құрал ... ... ... ... ... [19, ... ... соңғы уақыттарда жазба әдебиет күшеюімен қатар жұмбақ
азайған шығар деген ойлар болушы еді. Анығында бұл ... боп ... ... халқының арасында да және басқа барлық халықтардың арасында да әлі
күнге тыңнан туып, молайып дамып ... Олай ... ... жұмбақ деген
фольклор қорын жинап басып, тексеріп тану, ғылымдық зор міндет болады.
Бұрынғы ... нені ... ... ... ... кезіне тартып,
көңілін бөлген заттар не? Осы жайларын салыстырып қарағанда, ... ... ... алуда үлкен мағына бар.
Жалпы жұмбақты – сөз образының кілті есебінде тануға болады. ... ... дәні ... бұл жақтарынан тексеріп, тану да ғылымдық
міндет. Жалпы алғанда, жұмбақ тақырыбы адамның дүниетану ... ... ... ... ... кіретін заттар: табиғат жайы, адамның денесі,
хайуанат пен ... ... ... ... ... ... еңбек құралы,
азын-аулақ техника жайы сияқтылар болады.
Осы аталған жайлар ... ... ... жанасатын жақтарына ғана
алынады. Жанды затты алса өзімен көп ... ... ... ... Малдың төрт түлігі бірдей көп айтылады. Ұсақ ... ... ... сияқтылар және солармен адамның алысуы айтылады.
М.Әуезов өзінің «Жұмбақ туралы» атты ... ... ... ... ... ар ... Сылдыраманың бер жағында
маңыраманы ұлыма жеп жатыр. Қынамадан жаныманы әкел, - деген ... ... ... ... ... ... ... қатар жұмбақ
өзенді, қамысты айтады.
Жұмбақтың осылайша бір емес, бірнеше нәрсені санап, ... ... де бар. ... бұл ... кездесетін жай емес. Көбінесе, ... ... ... бөлшектеп және дәлдеп ... ... ... түрлері мен заттарын бас-басына анықтап, атап айтқанда,
соның әрқайсысының ұсақ бөлім-бөлшектеріне де (детальный) ... ... [19, ... ... ойларын М.Әуезов мысалдармен төмендегіше
түсіндіреді.
Мысалға сиырды алсақ: жұмбақ ... өзін сөз ... ... ... ... де, ... де айрықша, жеке-жеке сөз қылады.
Төсек астында төрт бауырсақ.
(Сиырдың емшегі).
Жұмбақ өзге фольклорға қарағанда бітімі бөлек, ... ... ... Сол ... ... жұмбақ әр заттың жағдай, бөлім-
бөлшектеріне көбірек көз ... ... және ... ... керекті жақындығы
бар заттарды ... ... ... Мысалы, ауылдағы шаруаның қолына
ұстайтын аспап құралының ішінде жұмбақ етілмейтіні жоқ. Және неше ... неше ... етіп ... Сол ретте ер-тұрман, жегу-сайман,
қауға, құдық, арба, шана сияқтылар талай-талай жұмбақ етіледі.
Кішкене ғана ... мені ... бар, ... жоқ ... ұшы ... ... ... хайуанға арта салып,
Салады әуезіне баяғының.
(Арба).
Барлығы да өте деректі нәрселер.
Жұмбақ өзінің сөз қылған затын әр ... ... ... ... ... көзге көрінген көрінісіне қарап сипаттаса, кейде сол нәрсенің
құлаққа естілетін дыбысына қарай ... ... ... ... ... ... зәрлі болады.
Бұл түске қарап айтқаны. Ал:
Әуеден күбі түсті,
Күбінің түбі түсті.
дегені – күннің күркіреуін дыбыс белгісімен ... көп ... тағы бір ... заты ... ... парлап айту. Қол мен аяқ, қыс пен жаз, күн мен түн, күн мен ай
деген сияқты.
Біреудің бір ұлы бар және ... ол ... ... ... ұлы ... қызы ... ... басқан ізі.
(Күн мен ай).
Дүниетану жолдарын еңбегіне байланыстырып, осыдан барып қорытынды
жасайтын ... көп ... ... ... ... ... пайда
болғанын айтуға арнайды.
Өз елімде шөп едім,
Желкілдеген боз едім.
Қолға түстім қиылдым,
Он жерімнен буылдым.
(Ши).
Барлық ... ... ... ... айқын көрінетін бір
ерекшелік: нәрселерді қызметіне қарай сипаттауы болады.
Ә, керемет бір ит бар,
Үй бағады, үрмейді,
Аяғы жоқ ... ол ... үйге ... ... ... ... болғанын, неден істелгенін айтып және өзінің
не міндет атқарып, не ... ... ... арқылы жұмбақ сол
нәрселердің барлық жайын баян ... ... ... болмысының
диалектикасын білдіреді.
Есікте жасауыл бар екі қатар,
Барғанды ұрып-соғып, қан ... адам ... ... кеп ар ... әрі ... ... онан соң қинар жанын,
Кездіріп талай өзен, сайдан бәрін.
Ләззатын сол сыйлары алып қалып,
Шығарып тастайды екен ғазиз тәнін.
(Тамақ, асқазан).
Кейде осы ... ... бір ... ... ... ұзын ... баян ... Мысалы: адамның өмірін:
Таңертең төрт аяқпен,
Түсте екі аяқпен,
Кешке үш аяқпен жүреді, -
деп суреттейді.
Осымен жұмбақтың сөз қылған жайларын алсақ, ол, ... ... ... екінші – қайдан шыққан нәсілін айтады, үшінші – оның
атқаратын міндетін айтады, ... ... ... және ... ... ... бір-біріне жасайтын қарым-қатынасы арқылы
суреттейді. Осы жайлардың ... ... және де ... ... теңеу,
салыстырумен келтіреді.
Халықтың жұмбақ ішіндегі сөз қылған заттары әрдайым бір қалыпты қатып
тұрған зат болмайды. Бір нәрсені ... бір ... ... ... ... ... ... заттар болады. Мұнда да көп мағына бар
екені даусыз.
Дүниені еңбек арқылы танитын ... ... ... бұйым заттарында,
маңайдағы жанды-жансыз дүниені де осындай харекеті арқылы таниды. Сол
арқылы еске ... Бір ... ... ... ... ... тіршілік жөніндегі бұрынғы ескі түсінігі мен кейінгі замандардағы
өнерленген түсінігінің екі арасындағы айырмашылықтарды көрсетеді. ... ай, ... жер мен көк ... ертелі-соңғы жұмбақтарын
жалғастыра қарасақ, баяғы заманнан бері қарай адам ... ... ... өткен әлденеше шаруашылық-қоғамдық сатылардың ізін байқаймыз. Бір
кезде айды айғырына, жұлдызды үйіріне теңесе, тағы бір ... ... ... бір ... ... немесе:
Жабық астында жарты күлше, -
дейді. Кейде «айды» «сары поднос» деп те жұмбақтайды. Бұл бр мысалдың
өзі де ... ... ... ... сатыларын білдіреді.
Кейде осымен қатар табиғат көріністерін адамның өз тіршілігіндегі
туысқандық, қандастық жігімен салыстыру да кездеседі. ... әке мен ... мен қыз, аға мен ... ұл мен қыз ... сияқты егіз екі жайлар
қосарланып жүреді. Жоғарыда күн мен айды бір ұл, бір ... ... ... ... ... ... ... белгілеріне мысқыл, мазақ
сөздерді көп айтатын сыншыл, сергек ойлы ... ... дін ... ... ... ... адам айқайлайды» деп, азан айтқан мәзіңді
әжуалайды. Зат атаулының барлығын еңбек жағдайымен, еңбекке байланысты
бітім ... ... ... ... ... ... ... өзі
шешіп береді. Жұмбақтың қоғамдық, тарихтық, мәдениеттік негізін сол еңбекке
байланысты болған іргесіне, төркініне қарап талқылау керек.
Көп елдің жұмбақтарында ... ... ... де бар. Ол бұрынғы өткен
шақтағы шаруашылық, қоғамдық құрылыстарға ұқсас ... ... ... бүгінгі жаңа жұмбақтардың ішіндегі теңеу, салыстырулардың ... ... тағы бар. ... жаңа ... ... паравозды ат,
тұлпар деп теңестіру, аэропланды құс деп сипаттау ... ... ... бір ... ... елдің тарихын алсақ та, жұмбақтың бұрынғы кездерде өзінше үлкен
орын алғанын байқаймыз.
Кейде бүкіл бір ертек ... ... ... әсем жыр, ... ... ... соғып кететіні болады. ертеде ердің даналығын,
жүйріктілігін жұмбақпен сынау ... ... Ескі грек ... атақты Эдип
жайындағы қайғылы дастаны Сфинкстің жұмбағынан басталады.
Қазақта күйеу таңдаған дана қыз ... ... ... ... ... береді. Бертін келе жұмбақ қазақ ақындарының айтыс өлеңінен көп орын
алатын болған.
Жалпы жанның деген сөз ... ... ... сол халықтан шыққан
ақындардың көп пайдаланатынын көреміз. Жұмбақтың өзіндегі ... ... күші ... ... ... да ... өз ... жойған жоқ. Жұмбақты мектеп
балалары тілге ұстарту мақсатымен тексереді. Ата-ананың жас балаға беретін
тәрбиесінде баланың ойын ... ... үшін ... көп ... бар.
Қорытынды
Жоғарыда айтылғандардан төмендегідей қорытындыларды шығаруға болады:
- М.Әуезов – Абай тілін зерттеудің негізін ... ... ... ... әдеби тілін дамытудағы орны мен нақтылады;
- Ұлы ақынның төл шығармалары мен аудармаларының тілі ... ... мен оның ... ... жаңалықтарын, тигізген әсерін, игі
ықпалын, үлкен өнегесін дәл танып ... ... ...... ауыз ... мен ... әдебиет тіліне қатысты
құнды пікір айтқан ғалым.
- М.Әуезов – ... ... ... жанашырыжәне оның негізін
қалаушылардың бірі.
- М.Әуезовтің қазақ диалектологиясына деген көзқарастары да елеулі.
- М.Әуезовтің Абай тілі мен ... тілі ... ... ... кейінгі ізденістерде басшылыққа алынуға ... ... ... М. Сөз ... Алматы: Жазушы, 1989.
2. Сыздықова Р. Абай тілінің зерттелуі // Абай тағылымы. Алматы:
Жазушы, 1986.
3. ... М. Сөз ... ... ... // ... № 7, 1977, 39-
б.
4. Мұқанов С. 16 томдық шығ.жинағы. 16-т. ... ... ... ... М. Таңд.шығармалар жинағы. 20-т. Алматы: Жазушы, 1985.
6. Әуезов М. Абай ... ... ... ... ... Р. ... сөз өрнегі. Алматы: Санат, 1994.
8. Әуезов М. Шығармалар жинағы. А., 1979, 19-том.
9. Әуезов М. Уақыт және әдебиет. А., 1959.
10. ... М. ... елу ... ... 10-т. ... ... ... Б. Көркем проза тілін ... ... ... ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін
жазылған диссертациясының авторефераты. Алматы, 1997.
12. Дүйсенбаев Ы. ... ... ... ... ... Қ. ... - өнер ерекшелігі. Алматы: Жазушы, 1960.
14. Қабдолов З. Әдебиет теориясының негіздері. Алматы: ... ... ... З. ... 80 – лет со дня ... ... Наука,
1977.
16. Байтұрсынұлы А. Тіл тағылымы. Алматы: Ана тілі, 1992.
17. Әуезов М. Шығармаларының елу томдық ... ... ... ... ... М. ... әдебиетінің тарихы. 1-т. 1-кітап. Алматы, 1960.
19. Әуезов М. Әдебиет ... ... ... 1997.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 22 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"м. әуезовтың қазақ әдебиеті тарихына қосқан үлесі"6 бет
Қазақстанның ең ірі жазушыларының шығармасы6 бет
А.Байтұрсынов және халық педагогикасы7 бет
Абай Құнанбаев - "Қазақтың бас ақыны"11 бет
Абай Құнанбаев, Шәкәрім Құдайбердиев және Мұхтар Әуезовтің педагогикалық идеялары7 бет
Абдрахманов Сауытбектің аударма саласына сіңірген еңбегі10 бет
Алаштың бас шығармасы13 бет
Ахмет Жұбанов жайлы25 бет
Бала тәрбиесіндегі халықтық ұстанымдар (отбасы тәрбиесі)6 бет
Балалар тілін орфоэпиялық дыбыстау мәдениетіне тәрбиелеу5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь