Сырым Датұлы


Датұлы Сырым (1712—1802) — Ресей патшасының отарлау саясатына қарсы күрескен Кіші жүз қазақтары көтерілісінің көрнекті басшысы, атақты батыр, әйгілі шешен.
Шыққан тегі — Кіші жүздің Байұлы тайпасының Байбақты руынан. Өзінің асқан ақылдылығы арқасында өз ортасында тым ерте танылып, әділдігімен аты шыққан «Бала би» атанды.
Сырым Датұлы 1-ші көтерілісі
Жасы ұлғайған кезінде отарлаушылардың озбыр саясатына қарсы шығып, жерінен айырылып, жайылымсыз қалған, патша әкімшілігінің езіп-жаншуынан, тонауынан әбден титықтап біткен халқының наразылығына үн қосып, қарулы күреске шығады. Ол өзінің Орынбордың генерал-губернаторы Игельстромға жазған бір хатында былай деп жазады:
Сіздердің түрлі әдістермен алдап, қолға түсірген ноғай, башқұрттар сияқты бізге де бұғалық салып, езбекші екендігіңіз белгілі.
Бұдан Сырым батырдың қолына қару алып, көтеріліске шығып, басын бәйгіге тігудегі мақсатының айқындығы, халқының мойнына түскелі тұрған сол бұғауды үзуге ұмтылғаны анық аңғарылады.
1783 ж. Сырым бейқам жатқан қазақ ауылдарын шауып, кезекті тонауға келген казак-орыс атаманы Чагановтың отрядымен шайқасып, оны ойсырата жеңеді. Атаманның өзін тұтқындап, Хиуаға құлдыққа сатып жібереді. Бұл патша әкімшілігіне үлкен соққы еді. Соған орай Орал қаласындағы патша әскері түгел аттанып, осы жылдың күзінде Сырымды қолға түсіреді. Бірақ

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге




СЫРЫМ ДАТҰЛЫ
Сырым Датұлы ескерткіші, Орал қаласы

Датұлы Сырым (1712—1802) — Ресей патшасының отарлау саясатына қарсы
күрескен Кіші жүз қазақтары көтерілісінің көрнекті басшысы, атақты батыр,
әйгілі шешен.
Шыққан тегі — Кіші жүздің Байұлы тайпасының Байбақты руынан. Өзінің
асқан ақылдылығы арқасында өз ортасында тым ерте танылып, әділдігімен аты
шыққан Бала би атанды.

Сырым Датұлы 1-ші көтерілісі

Жасы ұлғайған кезінде отарлаушылардың озбыр саясатына қарсы шығып,
жерінен айырылып, жайылымсыз қалған, патша әкімшілігінің езіп-жаншуынан,
тонауынан әбден титықтап біткен халқының наразылығына үн қосып, қарулы
күреске шығады. Ол өзінің Орынбордың генерал-губернаторы Игельстромға
жазған бір хатында былай деп жазады:
Сіздердің түрлі әдістермен алдап, қолға түсірген ноғай, башқұрттар
сияқты бізге де бұғалық салып, езбекші екендігіңіз белгілі.
Бұдан Сырым батырдың қолына қару алып, көтеріліске шығып, басын бәйгіге
тігудегі мақсатының айқындығы, халқының мойнына түскелі тұрған сол бұғауды
үзуге ұмтылғаны анық аңғарылады.
1783 ж. Сырым бейқам жатқан қазақ ауылдарын шауып, кезекті тонауға
келген казак-орыс атаманы Чагановтың отрядымен шайқасып, оны ойсырата
жеңеді. Атаманның өзін тұтқындап, Хиуаға құлдыққа сатып жібереді. Бұл патша
әкімшілігіне үлкен соққы еді. Соған орай Орал қаласындағы патша әскері
түгел аттанып, осы жылдың күзінде Сырымды қолға түсіреді. Бірақ оны Нұралы
хан қыруар мал беріп, бірер айдан кейін босатып алады.

Сырым Датұлы 2-ші көтерілісі

Түрмеден босағаннан кейін Сырым Табын руының старшыны Тіленші
Бөкенбайұлының қолдауымен орал казак-орыс әскерімен күресін әрі
жалғастырады. Бірақ Нұралы хан бұл жолы Сырымды қолдамайды, қайта оған
қарсы шығып, шекаралық әкімшіліктен көтерілісшілерді басу үшін арнайы әскер
жіберуін талап етеді. Сөйтіп ол былайғы жерде Сырымға қарсы күресте шекара
әкімшілігімен бір болады.
Міне, осы кезден, яғни 1784 ж. бастап патшаның отарлау саясатына қарсы
күресте ханының да, қарашасының да ортақ ниеттестігіне ие болып келген
көтерілісшілер арасына жік түсіп, Сырым бастаған халық қозғалысының күресі
енді Әбілқайыр әулетінен шыққан хан мен сұлтандарға қарсы бағытталады. Кіші
жүздің көптеген рулары Нұралы ханға бағынбай көтерілісшілер жағына шығады.
1785 ж. күзінде болған старшындар жиналысы Нұралыны хан деп танудан бас
тартады. Келесі жылдың көктемі қарсаңында көтерілісшілердің қысымына
шыдамаған Нұралы шекаралық шептегі қамалға қашуға мәжбүр болады. Оның ақыры
сол жылы Екатерина ІІ-нің Нұралыны хандықтан түсіру жөніндегі жарлыққа қол
қоюына әкеп соғады.
Хан тағына Нұралы кетіп, Ералы отырғанымен де жағдай түзелмейді.
Халықтың наразылығы одан сайын күшейе түседі. Сырым бастаған көтерілісшілер
енді ашық соғыс қимылдарына көшіп, патша қамалдарына шабуыл жасай бастайды.
Бірақ олар пәлендей нәтижеге жете алмайды. Елек қамалына жасаған шабуылдың
сәтсіздігінен кейін Сырым соғыс тәсілін өзгертіп, партизандық әрекеттер
жасауға көшеді. Шекаралық бекіністерге, сұлтандар мен оларды қолдаушылардың
ауылына тұтқиылдан шабуылдап, адамдарын тұтқынға алады.
1797 ж. көтерілісшілердің үлкен бір тобы Ералыдан кейін хан тағына
отырған Есімнің ауылына тұтқиылдан шабуыл жасап, ханды өлтіреді. Есім
ханның өлтірілуі Сырымға тілектес билер мен старшындардың одан ірге ашуына
себепші болады.

Хиуаға ығысу

Есімнің орнына Айшуақ хан сайлағаннан кейін, ол Есімнің кегін алмақ
болып, арнайы отряд жасақтап, Сырымға қарсы аттанады. Соңынан індете қуып,
маза бермеген патша экспедициясынан ығысып, Сырым Хиуа хандығының жеріне
өтіп кетеді.
Ел арасына атағы кеңінен тараған батырдан қауіптенген Хиуа ханы оның
көзін жоюдың амалын жасайды. Ақыры оның есебін тауып улап өлтіреді. Бұл
жөнінде халық ауызында түрлі әңгімелер айтылады.
Сырым серті
Дара тұлғаның 265 жылдығы Жайық өңірінде кеңінен аталып өтті

Газетімізде бұған дейін хабарланғанындай, Ақжайық атырабында үш күнге
созылған Сырым тойы өзінің бай да, терең мазмұнымен ерекшеленді. Ең
бастысы, ол елге берері азырақ, ас ішіп, аяқ босатар жағы көбірек
әншейіндегі көп жиынның бірі болып қалған жоқ. Сырым Датұлының 265 жылдығы
аясында өткізілген мерекелік шаралар ә дегеннен құлашты кеңге сілтеп, ол
осы бір ірі тарихи тұлғаның жан-жақты бітім-болмысы мен осы кезге дейін
беймәлім болып келген кейбір қырларын ашуға бағытталды.
Бұл шаралар бір-бірімен қоса қабат жүріп жатты. Оның қай-қайсысы да
тартымды. Қай-қайсысы да қажет. Дегенмен, осындай бір сәтте алда бір ғана
таңдау тұрды. Оның біріншісі – Сырымның 265 жылдығына арналған
республикалық ақындар айтысы мен шешендер сайысы да, екіншісі осы датаға
орай өткізілетін халықаралық ғылыми-практикалық конференция. Бір уақытқа
белгіленген осы екі шараның қайсысына барған жөн. Таңдау конференцияға
түсті.
Мұнда Ресейдің, Өзбекстанның және Қазақстанның белгілі ғалымдары мен
тарихшылары, осы мемлекеттердегі архив жетекшілері мен мамандары отаршылдық
езгіге қарсы шығып, жаңа саяси тәртіп орнатып, қазақ мемлекеттілігін сақтап
қалуға ұмтылған, жәй ұмтылып қана қоймай, осы жолда аяусыз күрескен Сырым
Датұлының сан қырлы қызметін ашып көрсетті.
Ғылыми-практикалық конференцияның басты мақсаты – осы қайталанбас
тарихи тұлғаның мол мұрасы мен ол басшылық еткен ұлт-азаттық қозғалыстың
мәні мен маңызын жан-жақты зерделеу, – деді аталған тойды ұйымдастырушылар
атынан сөз алған Батыс Қазақстан облыстық мәдениет басқармасының бастығы
А.Батырханов. Сырымның өмірі мен қызметі, өмірден өтуі, ол өмір сүрген
дәуірдің ерекшелігі мен көп жықпылдығы жөнінде әлі де айқындай түсетін
тұстар аз емес. Бүгінгі конференция сол күмәндер мен болжамдарды сейілтуге
септігін тигізіп жатса – мақсатымыздың орындалғаны. Айдар Тапашұлы өз ойын
осылай қорытты.
Осы арада айтпай кетуге болмайтын тағы бір мәселе бар. Биылғы көктемде
С.Датұлының 265 жылдығын атап өту шаралары аясында Батыс Қазақстан облыстық
тарих және археология орталығының директоры, тарих ғылымдарының докторы,
профессор М.Сыдықов басқарған экспедиция Оралдан Өзбекстанға аттанды.
Құрамында еліміздің белгілі ғалымдары мен тарихшылары, археологтары мен
зерттеушілері бар аталған экспедицияның басты мақсаты – Сырым бабамыздың
қорымын анықтау еді. Бұл сапар жөнінде Мұрат Наурызғалиұлы конференция
кезінде былай деді:
– Экспедиция Өзбекстанның Нөкіс, Үргеніш, Хиуа қалаларында және Қыпшақ,
Бестөбе, Гүрлен ауылдарында болып, зерттеу жұмыстарын жүргізді. Айта
кетерлік жәйт, Өзбекстанның ресми ғылыми орындары бабамыздың мәңгілік тыныс
тапқан жері туралы ешбір ақпарат бере алмады. Сондықтан біз жергілікті
тұрғындар мен батыр ұрпақтарының айтқандары мен жорамалдарына ғылыми-тарихи
және археологиялық тұрғыдан талдаулар жасауды мақсат еттік.
Сөйтіп, көршілес елде Сырым Датұлының бейіті екі жерде болуы мүмкін
деген тоқтамға келдік. Оның біріншісі – Қарақалпақстандағы Ғыжық батыр
мазары. Этноархеолог мамандардың мұндағы зерттеулері бабамыздың бұл жерде
жатқанына негіз қаламады. Екіншісі – Хорезм облысынан 50-60 шақырым
қашықтықта, Майлышеңгел деген елді мекендегі Ғайып ата деген жер. Бұл мекен
жөнінде еліміздің бірқатар ғылыми әдебиеттері мен мерзімді басылымдарында
деректер бар болып шықты.
Біз сол деректер негізінде өзбекстандық ғалымдармен бірге зерттеу
жұмыстарын жүргіздік. Атап айтқанда, оған Ходжейлі ауданындағы Таза-База
ауылының тұрғыны Исағали Құдіретов, мешіт қызметкерлері Аллаяр Халлиев пен
Пулат Дәулетовтер көмек берді. Ғайып ата қорымның ең биік тұсында
орналасыпты. Осы мекендегі жұртшылық бұл мазарды қазақ елінен келіп, осы
жерде дүниеден өткен адамның зираты деп санайды. Бұған дейін ол биікке
жергілікті қазақтар жиі келіп, құран оқып жүреді екен.
Алайда, мұнда ешқандай белгі, не жазу жоқ. Әйтсе де мазардың күмбезі,
оның салыну ерекшеліктері ол Сырымның мәңгілік мекені екеніне негіз
қалайды. Сондықтан да Майлышеңгелдегі бейіт Сырым Датұлыныкі деуге
мүмкіндік береді.
Әрине, Қазақстаннан Өзбекстанға барып үлкен тарихи миссияны ойдағыдай
атқарып келген экспедиция мүшелерінің бұл сапары тек қолдауға ғана лайықты.
Әйтсе де осымен Сырым баба қорымын анықтаудың соңғы нүктесі қойылды деу
ертерек секілді. Бұл тұжырым көрші мемлекетке барып, ғылыми зерттеу
жұмыстарын жүргізіп, жергілікті тұрғындардың қисынды ой-пікірлеріне
талдаулар жасаған топтың іс нәтижелеріне күмән келтіру ниетінен туындап
отырған жоқ.
Аталған экспедицияның зерттеу нәтижелерімен таныс болды ма, болмады ма,
ол арасын дәл айту қиын, әйтеуір Сырым Датұлының 265 жылдығына арналған
Оралдағы салтанатты жиналыс үстінде сөйлеген терең мазмұнды сөзінің бір
тұсында заманымыздың заңғар жазушысы Әбіш Кекілбай: Сырым бабамыз жатқан
жер әлі анықталған жоқ, - деп қалды. Сондықтан бұл арада осынау ой-қисын
арналарын бір жерге тоғыстыру, анықталған орынды әлі де нақтылап айқындау,
сөйтіп оған нақты ғылыми дәлелдер арқылы көпшіліктің көзін жеткізу
қажеттілігі аңғарылады. Бұл болашақтың иығындағы жүк болмақ. Оның үстіне
экспедиция сапары мерзімінің шектеулілігі де кейбір жәйттерге асықпай назар
аударуға аздық қылғанын ескерген орынды.
Конференцияда “Сырым Датұлы – дала демократиясының негізін қалаушы”
деген тақырыпта баяндама жасаған Әль-Фараби атындағы Қазақ ұлттық
университетінің профессоры, тарих ғылымдарының докторы Серік ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Датұлы Сырым
Сырым Датұлы бастаған көтеріліс
Сырым Датұлы басқарған Кіші жүз қазақтарының көтерілісі
Сырым Датұлы баскдрған Кіші жүз қазақтарынын, көтерілісі
Сырым Датұлы бастаған ұлт- азаттық көтеріліс
Сырым Датұлы бастаған көтеріліс (1783-1797). 18 ғ. 30-ж
Кіші жүз қазақтарының Сырым Датұлы басшылығымен жасаған көтерілісі
Сырым Датұлының шешендік өнері
Сырым Датов бастаған Кіші жүз қазақтарының көтерілісі
Сырым Датов басшылығымен жасалған Кіші жүз қазақтарының көтерілісі
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь