Сырым Датұлы

Датұлы Сырым (1712—1802) — Ресей патшасының отарлау саясатына қарсы күрескен Кіші жүз қазақтары көтерілісінің көрнекті басшысы, атақты батыр, әйгілі шешен.
Шыққан тегі — Кіші жүздің Байұлы тайпасының Байбақты руынан. Өзінің асқан ақылдылығы арқасында өз ортасында тым ерте танылып, әділдігімен аты шыққан «Бала би» атанды.
Сырым Датұлы 1-ші көтерілісі
Жасы ұлғайған кезінде отарлаушылардың озбыр саясатына қарсы шығып, жерінен айырылып, жайылымсыз қалған, патша әкімшілігінің езіп-жаншуынан, тонауынан әбден титықтап біткен халқының наразылығына үн қосып, қарулы күреске шығады. Ол өзінің Орынбордың генерал-губернаторы Игельстромға жазған бір хатында былай деп жазады:
Сіздердің түрлі әдістермен алдап, қолға түсірген ноғай, башқұрттар сияқты бізге де бұғалық салып, езбекші екендігіңіз белгілі.
Бұдан Сырым батырдың қолына қару алып, көтеріліске шығып, басын бәйгіге тігудегі мақсатының айқындығы, халқының мойнына түскелі тұрған сол бұғауды үзуге ұмтылғаны анық аңғарылады.
1783 ж. Сырым бейқам жатқан қазақ ауылдарын шауып, кезекті тонауға келген казак-орыс атаманы Чагановтың отрядымен шайқасып, оны ойсырата жеңеді. Атаманның өзін тұтқындап, Хиуаға құлдыққа сатып жібереді. Бұл патша әкімшілігіне үлкен соққы еді. Соған орай Орал қаласындағы патша әскері түгел аттанып, осы жылдың күзінде Сырымды қолға түсіреді. Бірақ
        
        СЫРЫМ   ДАТҰЛЫ
Сырым Датұлы ескерткіші, Орал қаласы
Датұлы Сырым (1712—1802) — Ресей патшасының отарлау саясатына ... Кіші жүз ... ... ... басшысы, атақты батыр,
әйгілі шешен.
Шыққан тегі — Кіші жүздің Байұлы тайпасының Байбақты ... ... ... ... өз ... тым ерте ... ... аты
шыққан «Бала би» атанды.
Сырым Датұлы 1-ші көтерілісі
Жасы ұлғайған кезінде отарлаушылардың озбыр саясатына қарсы шығып,
жерінен ... ... ... ... ... ... әбден титықтап біткен халқының наразылығына үн қосып, қарулы
күреске ... Ол ... ... ... ... бір хатында былай деп жазады:
Сіздердің түрлі әдістермен алдап, қолға ... ... ... ... де бұғалық салып, езбекші екендігіңіз белгілі.
Бұдан Сырым батырдың қолына қару алып, көтеріліске шығып, басын бәйгіге
тігудегі мақсатының ... ... ... түскелі тұрған сол бұғауды
үзуге ұмтылғаны анық аңғарылады.
1783 ж. Сырым бейқам жатқан ... ... ... ... ... ... атаманы Чагановтың отрядымен шайқасып, оны ... ... өзін ... ... құлдыққа сатып жібереді. Бұл патша
әкімшілігіне үлкен соққы еді. Соған орай Орал қаласындағы ... ... ... осы ... күзінде Сырымды қолға түсіреді. Бірақ оны Нұралы
хан қыруар мал беріп, бірер айдан кейін босатып алады.
Сырым ... 2-ші ... ... ... Сырым Табын руының ... ... ... орал ... ... күресін әрі
жалғастырады. Бірақ Нұралы хан бұл жолы Сырымды ... ... ... ... шекаралық әкімшіліктен көтерілісшілерді басу үшін арнайы әскер
жіберуін талап етеді. Сөйтіп ол былайғы ... ... ... ... ... бір ... осы кезден, яғни 1784 ж. бастап патшаның отарлау саясатына қарсы
күресте ханының да, қарашасының да ... ... ие ... ... ... жік ... Сырым бастаған халық қозғалысының күресі
енді Әбілқайыр ... ... хан мен ... ... бағытталады. Кіші
жүздің көптеген рулары Нұралы ханға бағынбай көтерілісшілер жағына шығады.
1785 ж. ... ... ... ... ... хан деп ... ... Келесі жылдың көктемі қарсаңында көтерілісшілердің қысымына
шыдамаған Нұралы ... ... ... ... мәжбүр болады. Оның ақыры
сол жылы Екатерина ІІ-нің Нұралыны хандықтан түсіру жөніндегі жарлыққа ... әкеп ... ... Нұралы кетіп, Ералы отырғанымен де жағдай түзелмейді.
Халықтың наразылығы одан сайын күшейе түседі. Сырым ... ... ашық ... ... ... ... қамалдарына шабуыл жасай бастайды.
Бірақ олар пәлендей нәтижеге жете алмайды. Елек қамалына жасаған шабуылдың
сәтсіздігінен кейін Сырым соғыс ... ... ... ... ... ... бекіністерге, сұлтандар мен оларды қолдаушылардың
ауылына тұтқиылдан шабуылдап, адамдарын тұтқынға алады.
1797 ж. көтерілісшілердің үлкен бір тобы ... ... хан ... ... ... тұтқиылдан шабуыл жасап, ханды өлтіреді. ... ... ... тілектес билер мен старшындардың одан ірге ашуына
себепші болады.
Хиуаға ығысу
Есімнің ... ... хан ... ... ол ... ... ... арнайы отряд жасақтап, Сырымға қарсы аттанады. Соңынан індете қуып,
маза бермеген патша ... ... ... Хиуа хандығының жеріне
өтіп кетеді.
Ел арасына атағы кеңінен тараған батырдан қауіптенген Хиуа ханы ... ... ... ... Ақыры оның есебін тауып улап өлтіреді. Бұл
жөнінде халық ауызында түрлі әңгімелер айтылады.
Сырым ... ... 265 ... Жайық өңірінде кеңінен аталып өтті
Газетімізде бұған дейін хабарланғанындай, Ақжайық атырабында үш күнге
созылған Сырым тойы ... бай да, ... ... ... ... ол елге ... азырақ, ас ішіп, аяқ босатар жағы көбірек
әншейіндегі көп ... бірі ... ... жоқ. ... ... 265 ... ... мерекелік шаралар ә дегеннен құлашты кеңге сілтеп, ол
осы бір ірі тарихи тұлғаның жан-жақты ... мен осы ... ... ... келген кейбір қырларын ашуға бағытталды.
Бұл шаралар бір-бірімен қоса қабат жүріп ... Оның ... ... ... да ... ... осындай бір сәтте алда бір ғана
таңдау тұрды. Оның біріншісі – ... 265 ... ... ... ... мен шешендер сайысы да, екіншісі осы датаға
орай өткізілетін халықаралық ғылыми-практикалық ... Бір ... осы екі ... қайсысына барған жөн. Таңдау конференцияға
түсті.
Мұнда Ресейдің, ... және ... ... ғалымдары мен
тарихшылары, осы мемлекеттердегі архив жетекшілері мен мамандары отаршылдық
езгіге қарсы шығып, жаңа саяси ... ... ... ... сақтап
қалуға ұмтылған, жәй ұмтылып қана қоймай, осы жолда аяусыз күрескен Сырым
Датұлының сан қырлы қызметін ашып ... ... ... мақсаты – осы қайталанбас
тарихи тұлғаның мол мұрасы мен ол ... ... ... ... мен ... жан-жақты зерделеу, – деді аталған тойды ... сөз ... ... ... ... мәдениет басқармасының бастығы
А.Батырханов. Сырымның өмірі мен қызметі, өмірден ... ол өмір ... ... мен көп ... ... әлі де ... түсетін
тұстар аз емес. Бүгінгі конференция сол күмәндер мен болжамдарды сейілтуге
септігін тигізіп жатса – мақсатымыздың ... ... ... өз ... ... арада айтпай кетуге болмайтын тағы бір мәселе бар. Биылғы көктемде
С.Датұлының 265 жылдығын атап өту шаралары аясында Батыс Қазақстан ... және ... ... ... ... ... докторы,
профессор М.Сыдықов басқарған экспедиция Оралдан Өзбекстанға ... ... ... ... мен тарихшылары, археологтары мен
зерттеушілері бар аталған экспедицияның басты мақсаты – Сырым ... ... еді. Бұл ... ... ... ... ... былай деді:
– Экспедиция Өзбекстанның Нөкіс, Үргеніш, Хиуа қалаларында және Қыпшақ,
Бестөбе, ... ... ... ... ... жүргізді. Айта
кетерлік жәйт, Өзбекстанның ресми ғылыми орындары бабамыздың ... ... жері ... ... ... бере алмады. Сондықтан біз жергілікті
тұрғындар мен батыр ұрпақтарының айтқандары мен жорамалдарына ғылыми-тарихи
және археологиялық тұрғыдан ... ... ... ... ... елде ... ... бейіті екі жерде болуы мүмкін
деген тоқтамға келдік. Оның біріншісі – Қарақалпақстандағы ... ... ... ... мұндағы зерттеулері бабамыздың бұл жерде
жатқанына ... ... ... – Хорезм облысынан 50-60 ... ... ... елді ... Ғайып ата деген жер. Бұл мекен
жөнінде еліміздің бірқатар ғылыми әдебиеттері мен мерзімді басылымдарында
деректер бар ... ... сол ... ... өзбекстандық ғалымдармен бірге ... ... Атап ... оған ... ... Таза-База
ауылының тұрғыны Исағали Құдіретов, мешіт қызметкерлері Аллаяр ... ... ... ... ... ... ата ... ең биік тұсында
орналасыпты. Осы ... ... бұл ... қазақ елінен келіп, осы
жерде дүниеден өткен адамның зираты деп санайды. Бұған ... ол ... ... жиі ... ... оқып ... екен.
Алайда, мұнда ешқандай белгі, не жазу жоқ. Әйтсе де мазардың күмбезі,
оның салыну ерекшеліктері ол ... ... ... ... ... ... да Майлышеңгелдегі бейіт Сырым Датұлыныкі деуге
мүмкіндік береді.
Әрине, Қазақстаннан Өзбекстанға ... ... ... ... ... ... ... мүшелерінің бұл сапары тек қолдауға ғана лайықты.
Әйтсе де осымен ... баба ... ... ... нүктесі қойылды деу
ертерек секілді. Бұл тұжырым көрші ... ... ... ... ... жергілікті тұрғындардың ... ... ... ... іс ... ... келтіру ниетінен туындап
отырған жоқ.
Аталған экспедицияның зерттеу ... ... ... ма, ... ма,
ол арасын дәл айту қиын, әйтеуір Сырым Датұлының 265 жылдығына арналған
Оралдағы салтанатты ... ... ... ... ... ... ... заманымыздың заңғар жазушысы Әбіш Кекілбай: Сырым бабамыз жатқан
жер әлі анықталған жоқ, - деп ... ... бұл ... ... ... бір жерге тоғыстыру, анықталған орынды әлі де ... ... оған ... ... дәлелдер арқылы көпшіліктің көзін ... ... Бұл ... ... жүк болмақ. Оның үстіне
экспедиция ... ... ... де ... ... ... назар
аударуға аздық қылғанын ескерген орынды.
Конференцияда “Сырым Датұлы – дала демократиясының ... ... ... ... ... ... ... Қазақ ұлттық
университетінің профессоры, ... ... ... ... ... ... ... реформаторлық қырларына тоқталды.
Ол кезде Ресей империясы қазақ даласы мен қазақтарға қатысты “бөлшекте
де билей бер” деген зымиян саясат ұстанып, оларды ... ... ... ... ... салып, әлсірету мақсатын ... Бұл ... ... ... кезі еді. Сол кезде кіші жүздің бас старшыны
Сырым Датұлы халық кеңесі деген ел ... ... ... ... ... оның үш отырысын өткізді.
Сырым бастаған ұлт-азаттық қозғалыстың басты мақсаты – елде ... ... Осы ... ... жері мен жайылымы тым тарылып
кетті. Ал мұнсыз олардың өмір сүруі мен ... ... ... ... де мүмкін емес еді. Сондықтан да Сырым дипломатиялық жолмен Жайықтың
оң ... ... ... ... қол ... ... ... ісінің нәтижесі. Мәселеге осы тұрғыдан келгенде, Сырым Датұлы
тәуелсіздіктің іргетасын қалаушылардың бірі деп ... ... ... ... ... ... ... байланысты әр қырынан
ғылыми түйіндер жасап, оның күрделі бейнесін толықтырып, одан әрі жаңғырта
түсті. Мәселен, Шоқан ... ... ... және ... ... ... Саттар Мәжитов Сырым бастаған ұлт-азаттық ... ... ... ... ... ... институтының бөлім меңгерушісі Болат Жанаев Сырым жөнінде
көпшілікке беймәлім дерек көздеріне ой ... ... ол ... мен ... архивтерінде Сырымның өмірі мен
қызметі жөнінде жаңадан табылған архивтік ... ... ... ... бірі – оның ... жылдары Нұралы ханға жазған хаттары.
Онда негізінен Сырымның хан мен екіарадағы жеке ... ... ... – деді ол.
Сырым жөніндегі көптеген құнды құжаттар ... ... ... ... ... ... белгілі. Ал оның бәрін көтеріп,
қопара зерттеуде осы кезге дейін белгілі бір ... орын алып ... ... ... ... осы ... ... сыпырып”
екіжақты архивтік байланыстарды тереңдете алуымен де ерекшеленді.
Сырым Датұлының 265 жылдығына арналған Жайықтағы ... ... ... ... басты қазығын қазақ сөз өнерінің хас шебері Әбіш ... ... ... ... ... Қобыланды батыр тойынан
оралып, тікұшақ арқылы Оралға түскен ол сөзінің басында сол тойдың әсерінен
әлі де айыға алмай ... ... ... ... соң ... тілдей тілігі жоқ Әбекең Сырым жөніндегі ... ... ... ақ ... төгіп кеп берді дейсіз. Сол сәтте үнтаспаға жазылып
немесе қағазға ... ... да оның ... ... ... ой ... ... төмендегідей болып шықты.
Сырым батыр тарихтың абақтысында көп отырған кісі. Оны сол абақтыдан
шығаратын уақытымыз әлдеқашан жетті. ... ... ... өтіп ... ... ... ... басы болғай. Мұндайда аруаққа табынып ... оның ... ... істер тындырғанымыз жарасар. Батырлар тек
бірөңкей күші көп жуанбілектілерден шықпайды. Батырды ... ... ... ... ... ұлт туады. Оны тарих ғасырлап толғатады. Сырымды да
көпті көрген ... ... екі ... ... ... үшін еңкілдеп жауға қарсы шаба бергендердің бәрін батыр деп санауға
тағы да болмайды. Қазақ тарихында Сырым ... Ол жай ... емес ... ... Ресей империясының генерал-губернаторларын ғана ... ... ... мен Хиуа ... қазақтың
геосаясатына жүгіндіре білген батыр.
Сырым барша ... ... ... ... Ол ұлт-азаттық қозғалыс
делінетін биік ... ... ... ... ... ... дәл мұндай мәселемен Сырымға дейін ешкім шұғылданып көрмеген.
Тіпті мұндай күрес күні бүгінге дейін жалғасып келеді десек, ... ... ... ... ... алып ... болашағы бұлдыр болып қалады. Сырым есімі бізге сонысымен де
қымбат.
Оны көсем еді, шешен еді деп ... беру де ... ... ... көпірме, лепірме сөздің адамы емес. Бұлай төгілдіре беру
оның бітім-болмысы мен табиғатына, жаратылысына жат. Сырым ... ... ... саясат күрт өзгеріп кетті. Тарих өрнегін ... ... ... Сырым нағыз рыцарь, ноян, пайғамбардай адал,
құдіретті тұлға. Дегенмен, одан періште жасауға да болмайды. ... ... ... мәңгілік жатқан жері әлі ... ... ... жаза баспайтын жан жоқ.
Адами тұрғыдан қарағанда Сырымның мәкілігі — халықтық мемлекет жасаймын
деген утопияға берілуінде, – деді бұдан әрі ойшыл. Осы ... жету ... ... жоқ. ... патша сарайымен ымыраласқан, ауыз ... де ... Ел қамы үшін өзге де ... ... ... ... барды.
Орыстың бір білгірі Панкин: Сырым Датов – не только бунтарь степной. ... же ... ... ... ... движение деген екен.
Бұл тектен-тек айтылмаған пікір. Мұнда шындықтың сәулесі бар. ... ...... ... ... жұту ... хандық тәртіпті құру,
болмаса құрту емес, қайткенде де қазақ мемлекеттілігін сақтап қалу, жаңа
тұрпаттағы ... ... ... Оның ойы ... ... қымбат.
Сонысымен қастерлі. Оның дипломатиялық қасиетінің толыса түскен жылдары да
осы кез. Ол ... Хиуа ... ... империясымен жақсы қарым-
қатынастар орната алды.
Сырымнан басқа оған иық тірестіре алатын қандай батырымыз бар? ... ба? ... ... ... ше? Ол бар ... ... ғана ғой. Әрі ол өз ... емес, иісі ислам дүниесіне, тағдырға
қызмет еткен кісі. Сырымның деңгейіне бір ... ... ... ... ... Ел, ... ұлт қамын биліктен де, байлықтан да биік қоя
білген, өзінің барлық саналы ғұмырын ... ... мен ... ... қазақ жерінің тұтастығына арнаған, тек осы мақсатты ғана жанына
жалау етіп ... ... ... халықтың адал ұлының тойы, құтты болсын,
ағайын!
Міне, Әбіш аға осылайша тебіреніп, осылайша ... тойы ... ... күні оның кір ... ... ... жері ... жалғасты. Бұл арада осыдан он бес жыл бұрын Сырым Датұлының 250
жылдығы Орал өңірінде алғаш рет ... сол жылы ... ... ... бұрын Жымпиты деп аталып келген аудан атауы Сырым болып
өзгергенін де айта ... ... Ол ... бен ... ... ... жаңа ғана ... жатқан кез болатын. Сондықтан да ол
шақта Сырым сынды ірі тарихи тұлғаға ... ... өзі ... түсе
бермейтін. Осы олқылықтың орны енді толды деп ... ... ... ... Сырым ауданында жалғасқан мерекелік шаралар
кезінде Шолақаңқаты ауылдық аумағы тұсындағы Сырым ... төбе ... ... ... Ол Сырым батыр бастаған ұлт-азаттық көтеріліске
қатысқандардың өшпес рухына ... Оған ... ... ... ... ... облысы, Гүрлен ауданы, Майлышеңгел мекеніндегі
қорымнан топырақ салынып әкелінген капсул қойылды.
Тағы бір ... ... ... облыстың жаңа басшысы Бақтықожа
Ізмұхамбетов баба тойына жаңаша бір леп қосуға, оның ... мен ... ... жасай алды.
Батыс Қазақстан облысы.
Мәңгілік туған жерде атың қалды
Тұтамыз жанға медеу осы күнді,
Айтқаның ақ қағазға көшірулі,
Біз тағы той жасаймыз, Сырым баба,
Ант етіп ... ... ... ... ... ... топырағы бұйырмаған,
Мәңгілік туған жерде атың қалды.
Кеудеңде ар-намыс пен сезім ... ... ... ... жер ... екі ... ... тапқыр сөзің қалды.
Шаруаң жоқ алтын, күміс, жақұтпенен,
Түсіңе ... емес ... ... пен ... ... бар ... және ... деген.
Өзіңді өтіп кеттің ұлысынбай
Айбарлым, ат үстінде тұрысыңды-ай.
Өткір тіл жоқ бұл ... ... ... қылшылдаған қылышыңдай.
Жарқылдап намыс оты жанарыңда
Жөңкілтіп жау қусаң да ала қырда.
Өзіңнің ауылыңда өскен күшік
Сенің де жармасты ма балағыңа.
Елім де ... ... ... ... аз ... жағып үзеңгіңе сені өлтірген
Шет елден келген жау жоқ, өз қазағың.
Қызбай тұр ... жоқ сөз ... отын ... ... ... ... кейін Махамбеттің
Қылышпен басын шапты өз қазағы.
Білмеймін, сол ... жоқ па ... ... мақтамайды.
Күресі әділет пен зұлымдықтың
Үстінде жұмыр жердің тоқтамайды.
Ақұштап БАҚТЫГЕРЕЕВА.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Датұлы Сырым5 бет
Кіші жүз қазақтарының Сырым Датұлы басшылығымен жасаған көтерілісі15 бет
Сырым Датұлының шешендік өнері 10 бет
18-19 ғғ. Қазақстан территориясындағы ұлт-азаттық қозғалыс14 бет
Алашорда10 бет
Ақтабан шұбырынды40 бет
Ақтан батыр12 бет
Сырымбет Датыұлы8 бет
Сырымда әлі сыр бар8 бет
Тарихи әңгімелер арқылы елжандылыққа тәрбиелеу5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь