Балалар мен жасөспірімдерді еңбекке және политехникаға оқытып, тәрбиелеудің гигиеналық негіздері

жоспар
Балалар мен жасөспірімдерді еңбекке және политехникаға оқытып, тәрбиелеудің гигиеналық негіздері
Еңбек жағдайына қойылатын гигиеналық талаптар
Еңбек деп - адамдардың өз қажеттіліктерін өтеу үшін табиғи заттардың түрін өзгертіп, өз қажеттіліктерін өтеу үшін ыңғайлап, көзделген мақсатқа сәйкес жасалған іс-әрекеттерін айтады. Еңбек тек қана әлеуметтік емес, сонымен қатар биологиялық категория болғандықтан, ол адамдардың интеллектуалдық және мәдени дамуына жағдай жасайды. Ол организмдегі биологиялық процесстердің дұрыс жүруіне қажетті адам өмірінің құрам бөлігі және өсіп келе жатқан жасөспірімдердің әлеуметтік іс-әрекетке толық қабілеттілігі болып табылады. Бірақ, төменде көрсетілген шаралар: еңбектің көлемі мен негізі организмнің функционалдық мүмкіндіктеріне сәйкес келуі; еңбектік іс-әрекеттердің қолайлы санитарлық-гигиеналық жағдайы; организмге түсетін жүктемелерді ақырындап, "баспалдақты" түрде жоғарылату ережесінің қатал сақталуы; еңбектік іс-әрекеттердің қарқыны мен әсер ету уақытының қатал регламенттелуі сияқты белгілі шаралар сақталғанда ғана адам еңбегі организмнің дамуының ең мықты факторы болып табылады.

Дұрыс ұйымдастырылған еңбек организмнің жаттығуын, дағдылану механизмін жеделдетіп, төзімділігін арттырады, қызмет қабілетін жоғарылатады, жүйке жүйесінің қызметін жақсартып, жалпы денсаулықты нығайтады. Еңбек процессі дұрыс қойылса, жұмыс ритмінің жақсаруына әсер ететін жоғарғы жүйке орталығының динамикалық стереотипі қалыптасады. Уақыт тығыздығы организмнің ритмділігіне сәйкес, дұрыс ұйымдастырылған жұмыс, күнделікті уақыттың дұрыс пайдаланылуын және соған сәйкес ми қыртысындағы қозу және тежелу процесстерінің дұрыс алмасып тұруын қамта-масыз етеді. Мұндай жағдайда жұмысты өте жоғары қарқынмен орындағанның өзінде қажу басталмайды. Керісінше, жұмыс уақытының тығыздығының төмендегі, организмнің ритмділігінің жоқтығы, жұмыс қарқыны төмен болғанның өзінде қажу дамуын жеделдетіп, организмнің қызмет қабілетін азайтып, физиологиялық көрсеткіштерін төмендетіп жібереді.
Әдебиеттер
Неменко Б.А. Оспанова Г.К Балалар мен жасөспірімдер гигиенасы(Оқулық).- Алматы 2002.344б.
Кучма В.Р. Гигиена детей и подростков., М., Медицина, 2004.,
        
        Балалар мен жасөспірімдерді еңбекке және политехникаға оқытып,
тәрбиелеудің гигиеналық негіздері
Еңбек деп - адамдардың өз қажеттіліктерін өтеу үшін ... ... ... өз ... өтеу үшін ... ... мақсатқа
сәйкес жасалған іс-әрекеттерін айтады. Еңбек тек қана әлеуметтік ... ... ... ... ... ол ... және ... дамуына жағдай жасайды. Ол организмдегі
биологиялық процесстердің дұрыс жүруіне қажетті адам өмірінің ... ... өсіп келе ... ... ... іс-әрекетке толық
қабілеттілігі болып табылады. Бірақ, төменде көрсетілген шаралар: еңбектің
көлемі мен негізі организмнің функционалдық мүмкіндіктеріне сәйкес келуі;
еңбектік іс-әрекеттердің қолайлы ... ... ... ... ... ... ... жоғарылату ережесінің
қатал сақталуы; еңбектік іс-әрекеттердің қарқыны мен әсер ету уақытының
қатал регламенттелуі сияқты белгілі шаралар сақталғанда ғана адам ... ... ең ... ... ... табылады.
Дұрыс ұйымдастырылған еңбек организмнің жаттығуын, дағдылану
механизмін жеделдетіп, төзімділігін арттырады, қызмет қабілетін
жоғарылатады, ... ... ... ... ... ... Еңбек процессі дұрыс қойылса, жұмыс ритмінің жақсаруына әсер
ететін жоғарғы жүйке орталығының динамикалық стереотипі ... ... ... ... сәйкес, дұрыс ұйымдастырылған жұмыс,
күнделікті уақыттың дұрыс пайдаланылуын және соған сәйкес ми ... және ... ... ... ... тұруын қамта-масыз етеді.
Мұндай жағдайда жұмысты өте жоғары қарқынмен орындағанның өзінде қажу
басталмайды. ... ... ... тығыздығының төмендегі, организмнің
ритмділігінің жоқтығы, жұмыс қарқыны төмен болғанның өзінде қажу дамуын
жеделдетіп, организмнің қызмет қабілетін азайтып, физиологиялық
көрсеткіштерін төмендетіп ... ... ... жас ... ... ... ... жетілуіне, олардың дұрыс реттелуіне сәйкес
қалыптасады. Жұмыс процесстерінің ауысып ... оның ... ... ... ... ... пайда болатын тежелу әсерін жойып отырады.
Еңбек пен демалыстың дұрыс тәртібі, гигиеналық ережелер мен нормаларды
сақтау, жүйке жүйесіне аса көп ... ... ... стереотипті
қалыптастырады. Бұл жағдайдың өсу мен даму процесстері әлі жетілмеген
балалар мен жасөспірімдер үшін маңызы өте зор.
Еңбекке ... ... ... ... бақылау 3 бағытта:
еңбектің мазмұнына, еңбектің тәртібіне және еңбектің жағдайына жүргізіледі.
Мұнда ... ... ... ... ... туа ... Мысалы,
металлды ыстық өңдеуден және механикалық өңдеуден өткізетін шеберханалардың
жұмыс зонасының ауасында зиянды химиялық заттар жоғары ... ал, ... ... ... ... ... көбінесе жасөспірімдерге есептелмеген және шуыл деңгейі
жоғары болып келеді.
Бұл жағдайлардың балалар организміне әсерін анықтау үшін жүргізілген
терең зерттеулер әлі де аз. Фармокологияда ... ... ... оның ... ... болғызбау үшін, дене салмағының әрббір
килограммына есептелгені алынады. Осыған байланысты жасөспірімдерге
өндірістік химиялық заттардың әсері ере-сектерге қарағанда анағұрлым
қауіптірек екені туралы қортынды ... ... ... ... ... негізі бар. Жасөспірімнің салмағы
аз, сондықтан дене салмағының әрбір бірлігінің ... ... ... ... ... ... ... келеді. Балалар мен
жасөспірімдердің тыныс алу көлемі мен тері қабатының көлемі дене салмағы
бірлігімен алғанда салыстырмалы түрде үлкен болып келеді, ал, ... ... ... жеңіл сіңеді. Сонымен қатар, балалар организмінде улы заттарды
детоксикациялау механизмі әлі ... ... ... ... ... ... химиялық заттардың әсерін нормаландыру шаралары
жұмыс істейтін жасөспірімдер үшін жарамайды. Осы сұрақ төңірегіндегі
мәліметтердің барлығын біріктіріп ... ... ... ересек адамдарға қарағанда үштен он есеге дейін жоғары екен.
Бұл проблеманы гигиеналық ... шешу ... 2 ... ... организмдер үшін химиялық заттарға нормалар енгізу;
Жасөспірімдерді улы заттардан аулақтату. Балалар мен жасөспірімдерді
еңбекке және политехникаға оқытып, ... ... ... деп - адамдардың өз қажеттіліктерін өтеу үшін табиғи заттардың
түрін өзгертіп, өз қажеттіліктерін өтеу үшін ыңғайлап, көзделген ... ... ... ... ... тек қана ... емес,
сонымен қатар биологиялық категория болғандықтан, ол адамдардың
интеллектуалдық және мәдени дамуына жағдай жасайды. Ол организмдегі
биологиялық процесстердің дұрыс ... ... адам ... құрам бөлігі
және өсіп келе жатқан жасөспірімдердің әлеуметтік ... ... ... ... Бірақ, төменде көрсетілген шаралар: еңбектің
көлемі мен негізі организмнің функционалдық мүмкіндіктеріне сәйкес келуі;
еңбектік ... ... ... ... организмге
түсетін жүктемелерді ақырындап, "баспалдақты" түрде жоғарылату ережесінің
қатал сақталуы; еңбектік іс-әрекеттердің қарқыны мен әсер ету ... ... ... ... ... ... ғана адам ... дамуының ең мықты факторы болып табылады.
Дұрыс ұйымдастырылған еңбек организмнің жаттығуын, дағдылану
механизмін жеделдетіп, төзімділігін арттырады, қызмет қабілетін
жоғарылатады, жүйке жүйесінің қызметін ... ... ... ... ... ... ... жұмыс ритмінің жақсаруына әсер
ететін жоғарғы жүйке орталығының ... ... ... ... ... ... сәйкес, дұрыс ұйымдастырылған жұмыс,
күнделікті уақыттың дұрыс пайдаланылуын және соған сәйкес ми қыртысындағы
қозу және тежелу процесстерінің ... ... ... ... етеді.
Мұндай жағдайда жұмысты өте жоғары қарқынмен орындағанның өзінде қажу
басталмайды. Керісінше, жұмыс уақытының тығыздығының төмендегі, организмнің
ритмділігінің жоқтығы, ... ... ... ... өзінде қажу дамуын
жеделдетіп, организмнің қызмет қабілетін азайтып, физиологиялық
көрсеткіштерін төмендетіп жібереді.
Балалардың қызмет қабілеті жас мөлшеріне байланысты, организмдерінің
функционалдық жүйелерінің жетілуіне, ... ... ... сәйкес
қалыптасады. Жұмыс процесстерінің ауысып тұруы, оның әртүрлілігі, ұзақ
уақыт бірыңғай жұмыс іс-тегеннен пайда болатын тежелу әсерін жойып отырады.
Еңбек пен демалыстың дұрыс ... ... ... мен ... ... ... аса көп ... түсірместен, динамикалық стереотипті
қалыптастырады. Бұл жағдайдың өсу мен даму процесстері әлі жетілмеген
балалар мен ... үшін ... өте ... ... жағдайына қойылатын санитарлық бақылау 3 бағытта:
еңбектің мазмұнына, еңбектің тәртібіне және еңбектің жағдайына жүргізіледі.
Мұнда еңбектің қолайсыз ... ... ... туа бастайды. Мысалы,
металлды ыстық өңдеуден және механикалық өңдеуден өткізетін ... ... ... ... ... заттар жоғары концентрацияда
болады, ал, токарьлық, фрезерлік шеберханаларда жұмыс орнының
жарықтандырылуы көбінесе ... ... және шуыл ... ... ... ... ... организміне әсерін анықтау үшін жүргізілген
терең зерттеулер әлі де аз. Фармокологияда балаларға арналған дәрілердің
дозасы, оның улану реакциясын ... ... дене ... әрббір
килограммына есептелгені алынады. Осыған байланысты жасөспірімдерге
өндірістік химиялық заттардың әсері ере-сектерге қарағанда анағұрлым
қауіптірек ... ... ... ... ... қарасаңыз, мұндай тұжырымның негізі бар. Жасөспірімнің салмағы
аз, сондықтан дене салмағының әрбір бірлігінің химиялық заттарды қабылдауы
ересектерге қарағанда ... ... ... ... ... мен
жасөспірімдердің тыныс алу көлемі мен тері қабатының көлемі дене ... ... ... ... ... ... ... ал, өндіріс улары
тері арқылы жеңіл сіңеді. Сонымен ... ... ... улы ... ... әлі ... ... арналған Денсаулық
сақтау Министрлгі бекіткен химиялық заттардың әсерін нормаландыру шаралары
жұмыс істейтін ... үшін ... Осы ... төңірегіндегі
мәліметтердің барлығын біріктіріп қарағанда жасөспірімдер организмінің
сезімталдығы, ересек адамдарға қарағанда үштен он есеге дейін жоғары екен.
Бұл проблеманы ... ... шешу ... 2 ... ... ... үшін химиялық заттарға нормалар енгізу;
Жасөспірімдерді улы заттардан аулақтату.
Еңбекке тәрбиелеу тәртібіне қойылатын гигиеналық ... ... ... ... еңбекке тәрбиелеудің негізгі түрі-
еңбек сабағы, оның саны әр сыныптарда оқу жоспары бойынша 2 сағаттан
қарастырылған: 5-7- сыныпта аптасына бір рет екі ... ... 8-9- ... ... ... үшін аптасына 3 сағат, 10-11-
сыныптар үшін 4 сағат бөлінеді.
5-10 ... ... үшін жыл ... ... іс- ... ұзақтығы 5-7- сыныптар үшін күніне 3 сағаттан, 8-9 сынып
оқушылары үшін 4 ... 10-11 ... 6 ... аспауы керек. Еңбек
бірлестіктерінде болу уақыты 3-4 аптадан аспауы керек.
Еңбек сабақтары түске дейінгі кезеңдерде 3-4 сабақтарда және ... ... 1-2 ... ... ең тиімдірек уақыттарға қойылған
болып саналады. Апта ішіндегі күндерден еңбек сабағына сәрсенбі және
бейсенбі күндерін алған дұрыс. Осындай тәртіп ... ... ... ... ... алудың ең тиімді жолы болып табылады.
Мектеп шеберханаларының ... ... ... ... ... оқу жағдайлары қиын сыныптар үшін ұсынылады (жаңа тәртіптерді
бастайтын, соңғы емтихандар тапсыратын т.б.)
Балалар организмі қозу, зат алмасу процесстерінің ... ... ... ... ... ... еңбектің
ұзақтығы бірінші сы-ныптарда 5 минут, 2-ші сыныпта 5-7 минут, 4-ші сыныпта
10 минут, 5-7 сыныптарда 15 минут болуы ... Егер ... ... ... онда ... ... одан да ... қысқарады. 1-2 сыныптарда
практикалық жұмыстардың жалпы ұзақтығы 20-25 минуттан, ал, 3-4 ... ... көп ... ... ... ... жеңіл операцияларды
қоса есептегенде еңбек сабағының тығыздығы жалпы ... ... ... ... ... ... ... қойылатын негізгі гигиеналық
талаптар:
Мектеп оқушыларының еңбек сабағынан алатын тапсырмалары 3-5
операциядан кем болмауы керек;
Операцияларды жасау арасында, құрал-саймандарды ауыстыру үшін ... ... ... ... және ... үзілістер жақсы демалыспен
қамтамсыз етілуі керек;
Бастауыш мектептерде екі ... ... ... ... ... қалыптасқан стеротипті бұзып алмау үшін, денешынықтыру үзілісі
бірінші сабақтың соңында немесе екінші сабақтың басында жүргізілуі керек,
ал, қосалқы емес жеке сабақтарда 15-20 ... ... ... ... ... ... түрде 10 минуттық үзіліс жасалуы керек.
Сабақтың тығыздығы, оның жалпы ұзақтығының 60-80% мөлшерінде ... ... ... одан ... болса динамикалық стереотип
қалыптаспайды.
Денсаулығында кемшіліктері бар мектеп оқушылары ерекше бақылауға
алынады.
8-11 сыныптағы мектеп оқушыларын еңбекке тәрбиелеу үшін 6-7 ... ... 1 күн ... оның 3-4 ... ... ... өтуге, ал,
қалған 2-3 сағаты міндетті түрде өткізілетін қоғамға пайдалы еңбекке
арналады. Мұндай еңбекке тәрбиелеу тәртібінің күнделікті оқу ... жоқ. ... 45 ... ... 10 ... ... ... ал,
түс кезінде тамақтануға 30минут уақыт берілді. Алғашқыда 1-2 теориялық
сабақ, одан соң 3-5 ... ... ... ... жыл сайынғы іс-тәжірибесі еңбек күнінің бірінші
жартысында, ал, өндірістік жұмыс орнында өтетін ... ... ... ... ... ... ... қоюға тиым салынады. Жұмыс істеген
кезде, дене тұлғасы амалсыздан ыңғайсыз жағдайда ... және ... ... ... ... ... 45-60 ... кейін міндетті түрде 10
минуттық үзіліс жасалады. Барлық мектеп оқушыларына, ... ... ... ... ... ... кезекпен жүргізу керек, құрал-
саймандар балалардың жасына сәйкес болуы керек.
Балалардың да, ... де ... ... ... қарағанда төмен болады. Оларда жұмысқа үйреніп, дағдылану кезеңі
ең ... ... ... ... ... және жұмысқа қабілетін қайтадан
қалыптастыру кезеңі ұзағырақ болады. Сондықтан, ... ... ... ... ... өзінде, әрбір 2,5-3 сағат жұмыстан соң
үзіліс қажет етеді. Сол үзіліс өндірістегі ... ... ... ... үшін, мектеп оқушыларының жұмыс күнін жұмысшыларға қарағанда 1 сағат
кейін бастау керек. Жұмыс ... ең ... ... әрбір мамандықтың
өз ерекшеліктеріне байланысты болады.
Мектеп оқушыларына міндетті түрде өткізілетін қоғамға пайдалы
еңбектердің тәртібі, оның өзіндік ерекшеліктеріне байланысты. Мысалы,
сыныпта немесе асханада кезекші ... оқу ... ... күндері өткізіледі,
ал, бөлме жинау, табиғатты қорғау, екінші шикізат жинау өндірістік еңбекке
оқыту уақытынан тыс жүргізіледі. Мұндағы ең ... ... ... ... үлкен жүктеме түсірмеу және денсаулықтарының
қауіпсіздігін сақтау. Сонымен қатар, олардың ынтасын жойып, қажытатын және
тәрбиелеу сапасын кемітетін ұзақ уақыт біржақты ... ... ... ... ... ... ... болуы керек.
Жазғы каникул кезіндегі пайдалы еңбек оқушылардың күн ... ... ... және тек қана ... уақыттарға жоспарлануы керек.
Оқушыларға кешкі және түнгі жүмыстарды істеуге мүлде болмайды. Түнгі
ұйқының уақыты қысқармауы үшін оларды таңертең өте ерте ... ... ... ... орындарында жұмыс істеген кезде, өздері тапқан
есеп ақы есебінен ыстық тамақпен қамтамасыз етіледі.
Еңбек жағдайына қойылатын гигиеналық талаптар
Еңбектің салауаттандырудағы әсері көбінесе оның ... ... ... және ... ... ауа және жылу ... ... қолайсыз факторлардың әсеріне, жұмыс орнының рационалды
орналасуына т.с.с қатысты болады.
1-7- сынып оқушылары үшін еңбекке баулу мектеп кабинеттерінде,
шеберханаларда жүргізіледі. Еңбектің сипаты ... ... ағаш ... ... ... қолайсыз өндірістік факторларымен әсер етпеуі
керек. Бірақ мұндай жұмыстарда темір және ағаш шаңдары, үлкен деңгейде шуыл
бөлінуі ... Осы ... ... үшін ... ... ... қабырғаны дыбыс өткізбейтін затпен қаптау т.с.с. гигиеналық
талаптарды орындаса да жеткілікті.
Өсіп келе жатқан организмге еңбектің жақсы әсер етуі және ... ... ... жетістігі - еңбекке оқытуға арналған
бөлмелердің дұрыс жабдықталуына байланысты болады. Мұнда, жабдықтардың
жиыны, орналасуы, жұмыс орнының ... ... ... ... ... және ... талаптарға сай болуы
керек. Жабдықтар жиыны еңбекке оқытудың ... ... ... етуі керек. Шеберханалардың негізгі жабдықтары верстак,
станоктар, тігін машиналары, құрал-саймандар және ... ... - ... ... ... болып табылады.
Жабдықтарды орналастыруда көру жұмысына, жұмыс кезіндегі дене
тұлғасының дұрыстығына және жарақаттанудың алдын алуға қолайлы жағдай
туғызу ... Егер ... сол ... ... ... ағаш ... ... кезде көлеңке пайда болмайды, сондықтан верстактар мен ... ... сол ... түсетіндей етіп терезеге перпендикуляр
орналастырған дұрыс. Верстактарды 450 бұрыш жасай отырып орналастыруға
болады.
Еңбекке оқытуға арналған бөлмелер қабырғадан ... ... ... ... шкафтармен, сөрелермен, қоқыс салуға арналған ыдыстармен,
арнаулы киімдерді ілетін ... қол ... және ... сүлгілерімен
жабдықталады. Жабдықтар құрамында алғашқы медициналық көмек көрсетуге
арналған таңғыш заттар, дәрі-дәрмектер сақталатын ... ... ... ... ... ... дене тұлғаның дұрыстығы, энергияны
үнемдеу, еңбекті дұрыс ұйымдастыру, жұмыстың қауіпсіздігі ескерілуі керек.
Оқушының дене ... ... ... жеке ... ... ет күші мен
қимыл-қозғалыс амплитудасына байланысты болады. Егер тепе-теңдік
тұрақтылығы жүрек, қан-тамыр және тыныс алу ... көру және ... ... ... ... еттерге қосымша статикалық
жүктеме түспесе жұмыстағы дене тұлғасы дұрыс деп табылады (сурет)
Дұрыс дене тұлғасы ең алдымен құрал, жабдықтардың өлшемдері
оқушылдардың дене ... ... ... ... ... ... биіктігі, оқушының бой ұзындығына сәйкес келуіне байланысты болады.
Жұмыс орнының ... ... ... үшін ... верстактың
сырт жағына қырынан тұрады да, оның бетіне алақанын тіреп, қолын бос қояды.
Егер жұмыс ... ... ... ... ... ... оның иығы ... түзу тұрып, білек пен қолдың басында тік бұрыш пайда болады.
Тұрақты түрде тұрып жұмыс ... ... ... ... ... алу үшін ағаш ... ... темір ұстасына арналған шеберханалардың
әрбір жұмыс орны орындықтармен (бүктеліп-жазылатын, ... ... 40-42 см ... ... ... Сонда оқушылар мезгіл
сайын дене тұлғасының жағдайын алмастыра алады.
Дене еңбегіне берілетін жүктемелер жоғары жылу бөлінумен қатар жүреді,
сондықтан шеберханалардың ауасының ... ... ... ... ... керек (темір ұстасының шеберханасында 14-160С, ағаш ұстасы
шеберханасында 16-170С, бастауыш сыныптардың еңбек кабинеттерінде ... ... ... ... ... ашық болуы керек.Жел ағынынан
сақтану үшін осы жұмыстар кезінде есіктер жабық тұруы керек.
8-11 - сынып оқушыларының оқу-өндірістік комбинаттардағы еңбек
жағдайы, өзінің сипаты ... ... ... ... ... ... ... қолайсыз факторларымен араласу қауіпі туа бастайды. Мысалы,
металлды ыстық өңдеуден және механикалық өңдеуден өткізетін шеберханалардың
жұмыс аймағында зиянды ... ... ... ... ... ал
токарьлық, фрезерлік шеберханаларда жұмыс орнының жарықтандырылуы көбінесе
жасөспірімдерге есептелмеген және шуыл деңгейі ... ... ... ... ... ... ... үшін жүргізілген
терең зерттеулер әлі де аз. Фармокологияда балаларға ... ... оның ... ... болғызбау үшін дене салмағының әрббір
килограммына есептелгені алынады. Осыған байланысты жасөспірімдер үшін
өндірістік химиялық заттардың ересектерге қарағанда анағұрлым қауіптірек
екені туралы қортынды ... ... ... ... тұжырымның негізі бар. Жасөспірімнің салмағы
аз, сондықтан дене салмағының әрбір бірлігінің химиялық заттарды қабылдауы
ересектерге қарағанда ... ... ... ... ... ... тыныс алу көлемі мен тері қабатының көлемі дене ... ... ... ... ... ал өндіріс улары тері арқылы
жеңіл сіңеді. Сонымен қатар балалар организмінде улы заттарды
детоксикациялау механизмі әлі жетілмеген. Жұмыскерлерге арналған Денсаулық
сақтау Министрлгі ... ... ... ... нормаландыру шаралары
жұмыс істейтін жасөспірімдер үшін жарамайды. Осы ... ... ... біріктіріп қарағанда жасөспірімдер организмінің
сезімталдығы, ересек адамдарға қарағанда үштен он есеге дейін жоғары
екенін. Бұл ... ... ... шешу ... 2 ... болады:
Жас организмдер үшін химиялық заттарға нормалар енгізу;
Жасөспірімдерді улы ... ... ... мақсатқа сәйкес келмейді және оны практикада қолдану
мүмкін емес. Өйткені 1500 -ден ... ... ... ... ... ондаған жылдар мен өте үлкен экономикалық шығын қажет болады.
Дүниежүзінде жыл сайын бірнеше жүздеген жасанды ... ... ... ... гигиеналық бағалаудың өзі бірнеше жылдарға кешігіп
жүргізіледі. Сондықтан, жасөспірмдерге улы химиялық ... ... ... ... және ... ... ... шектелуі түрде ғана рұқсат етіледі.
Мектеп шеберханалары үшін химиялық және физикалық өндірістік қолайсыз
факторларға қарсы ... ... ... ... ... жағдайына қойылатын санитарлық бақылау
Еңбекке тәрбиелеу жағдайына қойылатын санитарлық бақылау 3 бағытта:
еңбектің мазмұнына, еңбектің тәртібіне және ... ... ... ... ... санитарлық бақылау жұмысына:
оқушылардың еңбектің іс-әрекеттерінің барлық түрінің ... ... мен ... ... ... ... ... жоғарғы сынып
оқушыларының өндірістік тәжірибеге өтуіне арналған жұмыс орындарын таңдап
алу;
еңбектің денсаулық жағдайына әсерін анықтау; мектеп оқушыларын терең
медициналық тексеруден ... баға ... ... ... ... және ... ... туралы қорытындылар берілу жағдайын
анықтау;
еңбекке тәрбиелеудің бекітілген оқу бағдарламасына сәйкестігін анықтау
т.с.с. жатады.
Еңбекке тәрбиелеу және оқытуға арналған тәртіп уақыттарын санитарлық
бақылау ... ... ... ... ... ... мектеп уақыттарын (5-10 - сынып оқушыларының оқу және
тәжірибелік сабақтарының кестесі, қоғамдық пайдалы еңбекті орындаудың жұмыс
кестесі, жазғы ... ... ... ... күн тәртібі т.б.)
тереңірек зерттеу, осындай арнаулы бөлінген уақыттардың қолданылып жүрген
еңбекке тәрбиелеп, оқыту жөніндегі бағдарлама мен оқу ... ... ... ... сәйкес келетіндігін зерттеу; бекітілген
еңбек тәртібінің орындалуына бақылау (хронометраж) жүргізу; еңбек сабағының
құрылымына гигиеналық баға ... ... ... жеке ... ... ... кабинеттердегі және лабораториялардағы
еңбек жағдайына санитарлық бақылау жүргізу жылына екі реттен кем болмауы
керек. Бірінші тексеру -осы бөлмелердің дайындығын анықтау ... ... ... ... ... Сабақ жүргізуге рұқсат беру актісі әрбір
шеберханаға жеке жасалады. Екінші тексеру - жылдың ... ... ... ... ... үшін жүргізіледі, анықталған кемшіліктерді
жою үшін жоспар-тапсырма жасалады.
Оқу жылы бойына оқушылардың еңбек жағдайы ... ... ... ... үшін, жоспарлы түрде күнделікті санитарлық бақылау
жүргізіледі. Мұнда, жарық жеткіліктілігін, ауадағы газ, шаң мөлшерін,
желдеткіштің тиімділігін, шуыл ... ... үшін ... ... ... қолданылады. Бақылаудың нәтижесінде
санитарлық тексеру актісі жазылады. Еңбек сабағының ... ... ... ... ... ... ... жасалады.
Мектеп оқушыларын мамандыққа бағыттаудың медициналық-физиологиялық
аспектілері
Мамандыққа бағыт беру - мектеп оқушыларының тілегін, денсаулық
жағдайын, жеке басының ерекшеліктерін, сонымен қатар, қоғамға ... ... ... ... ... ... көрсету үшін ғылыми
негізделген көп аспектілі жүйе.
Біздің қоғамда жасөспірімдерге ... ... ... ... сол ... ... тізімі 50 мыңнан астам атаулардан тұрады.
Мұнда, мектеп оқушыларының кейбіреуі денсаулығына байланысты, немесе
организмінің жеке ерекшеліктеріне байланысты ... ... ... ... болады. Сондықтан, мамандық таңдау ерікті болып қана
қоймай, сонымен ... ... ... ... ... керек.
Мектеп оқушылары өздерінің жас ерекшеліктеріне (күші мен мүмкіндігін
артық бағалау, әртүрлі мамандықтардың организмге қоятын талаптары туралы
білімнің болмауы, денсаулық ... ... ... ... мамандық таңдау үшін медициналық қызметкерлердің бағыт
беруін қажет етеді.
Оқушылар мұндай сұрақтарға көмекті мектеп педиатрларынан, балалар
емханасының ... ... ... ... ... ... ... мен жасөспірімдер гигиенасы бөлімінің санитар
дәрігерінен алады.
Егер таңдап алынған мамандық, оқушылардың жеке бас ... ... онда ол ... ... тіпті соматикалық
ауруларға ұшыратуы мүмкін. Мамандыққа жарамсыздық өндірістердегі апаттардың
және жарақаттанулардың себептерінің бірі ... ... ... ... ... кадрлардың тұрақтамауы, соның салдарынан қоғамға материалдық
зиян келтіру сияқты кемшіліктер ... ... ... ... болып саналады.
Осындай жағдайларға байланысты, мамандыққа бағыт беруде бірнеше
аспектілерді бөліп ... ... ... - ... жеке ... оның қаблеті, жеке психофизиологиялық ерекшеліктері
ескеріледі;
Медициналық аспект - оқушының денсаулық жағдайы ескеріледі;
Әлеуметтік экономикалық ... - ... әр ... ... ... ... бұл аспекті жасөспірімдердің мектеп шеберханасындағы
және мектеп аралық оқу-өндірістік комбинаттардағы ... ... Елді ... ... ... ... және ... оқытып, даярлау үшін база барлығына байланысты еңбекке оқытудың
бағыты құрылады.
Жасөспірімдерге ... ... беру ... ... ... ... бастап құрылды, бірақ, қазіргі уақытқа дейін бұл сұрақта шешілмеген
мәселелер өте көп. Солардың біреуі - мектеп оқушыларының жас мөлшері, ... ... ... ... ... бастау керектігі.
Жалпы алғанда, 15-18 жастағы жасөспірімдерді мамандыққа бағыттау
жұмысы негізгі үш кезеңнен тұрады:
Жасөспірімдердің мамандыққа жарамдылығын анықтау үшін, арнаулы
мақсатпен ... ... ... көрсеткіш бойынша, мамандыққа іріктеп алу.
Дәрігерлік мамандық консультация - ... ... және ... ... байланысты мамандық
таңдауға көмек көрсетуге арналған.
Мамандыққа маңызды немесе "кілттік" функциялар өзінің
психофизиологиялық негізіне байланысты 4 түрге бөлінеді:
Қимыл-қозғалыс - ... ет ... ... ... - ... ... иіс ... дәм сезу, вестибулярлық тұрақтылық;
Жүйке қызметінің жеке типологиялық ерекшеліктері - оның күші,
жылдамдылығы, біркелкілігі;
Аттенциондық-мнемикалық - көңіл аудару, есте сақтау.
Мектеп оқушыларына мамандыққа бағыт ... ... ... ... ... ... ... отырып, мектеп
оқушыларының денсаулық жағдайына, жеке бас ерекшеліктеріне байланысты,
мамандыққа ... беру ... ... қалыптастыруы керек. Бұл саладағы
санитарлық дәрігердің негізгі міндеттері:
Мектеп оқушыларын еңбекке дайындайтын мамандықтардың санитарлық
сипаттамасын (профессиограммасын) жасау;
Таңдалған ... өсіп келе ... ... ... ... ... қорғау туралы заңдардың сақталуын бақылау;
Мектепте дәрігерлік-мамандық консультацияның толық және ... ... ... ... олардың ата-аналары және педагогтардың арасында
мамандыққа бағыт берудің ... ... ... ... ... жүргізу болып табылады.
Дәрігер жасөспірімдердің жас ерекшеліктері және функционалдық
мүмкіндіктері туралы мәліметтермен ... ... ... ... тигізетін әсері және мамандықтың түрлеріне байланысты
жұмысшылардың функционалдық ... ... ... ... таныс
болуы керек. Ол үшін, өсіп келе жатқан организмге өндіріс орындарының
тигізетін әсерін болжап, білуге мүмкіндік беретін, мамандықтардың
санитарлық сипаттамасы ... ... ... ... беру ... ... ... сұрақтардан тұрады:
Өндірістің және жеке мамандықтың аталуы;
Жұмыс процессін және жеке операцияларды бейнелеп жазылуы;
Материалдардың, құрал-жабдықтардың, саймандардың ... ... ... дене ... сипаттамасы (отырып,
түрегеп тұрып, амалсыздан біржақты ұстау ...) статикалық жүктеме және
бірыңғай ... бар ма ... ... ... көтеру және орнынан тасымалдау жұмыстары (массасы,
қашықтығы); Мұндай жұмыстардың ұзақтығы;
Жеке анализаторларға (есту, көру, иіс сезу) және орталық жүйке-
жүйесіне ... ... есте ... ... координациясы) жоғары
талаптар қойылуы;
Өндірістік жарақаттану қауіптілігі;
Өндірістік зиянды заттардың әсері:
а) жұмыс зонасының ауасының ластануы (сандық және ... ... ... шуыл ... деңгейі, ұзақтығы);
в) вибрация (жалпы, жеке, ұзақтығы);
г) электромагниттік өріс (жиілігі, күші);
д) метеорологиялық қолайсыз ... ... ... ... бір ауысымдағы ұзақтығы;
Медициналық куәландыру кезінде, қандай органдар мен функцияларға
ерекше көңіл аударылуы ... ... ... ... пен организмдегі ауытқулар.
Едәуір тәжірибе жинақтай отырып, балалар мен жасөспірімдер бөлімінің
санитарлық дәрігері еңбек гигиенасы бөлімінің дәрігерімен бірге бірыңғай
типтегі өндіріс ... ... ... ... ... жасауына
болады. Бірақ, әрбір нақты жағдайларда, міндетті түрде сол объектіге
қатысты ерекшеліктерді ескеру қажет.
Организмге тигізетін әсеріне байланысты барлық мамандықтарды шартты
түрде 4 топқа ... ... топ - (ең көп ... ауыр ... ... ... ... мамандықтар. Оларға: кеңсе жұмыстары, халыққа қызмет ету саласы, прибор
(аспаптар) құрастыру объектілері, электрлі-есептегіш машиналармен ... ... т.б. Бұл ... мамандықтарға медициналық қарсы көрсеткіштер
қойылмайтындықтан, оларды денсаулығында және дене бітімінде, психикалық
дамуында ауытқулары бар жасөспірімдерге ұсынуға болады.
2 топ - қолайсыз ... ... ... және ... әсер ... Мысалы, аспазшылардың жұмысы жоғары температура мен жоғары
ылғалдылықтың әсер етуіне байланысты болады. Мұнда, көп ... ... ... қан ... ... ... соғуының жиілеуі (кейбір
жағдайларда 1 мин. 140 ретке дейін) байқалады, яғни, тыныс алу, ... ... ... ... ... қойылады. Сондықтан, организмінің осындай
негізгі функцияларында ауытқулары бар жасөспірімдерге мұндай мамандықты
ұсынуға болмайды.
3 топ - әртүрлі өндірістік қолайсыз факторлар тұрақты түрде әсер
ететін ... ... ... ... ... ... шаң-тозаң, шуыл тұрақты түрде әсер етеді.Бұл жұмыста дене
тұлғаның амалсыздан бірқалыпта болуы да орын ... ... ... алу, жүрек, қан-тамыр жүйелерінде, есту органдарында, тірек қозғалыс
аппараттарында аурулары бар жасөспірімдерге ұсынуға болмайды.
4 топ - ауыр және ... ... бар ... ... ... мен жұмыстар). Жасөспірімдердің денсаулығына қойылатын
талаптардан басқа, мұндай жұмыстарға орналасу үшін 18-ге ... ... тиым ... және ... ... ... ... күніне 3
сағаттан артық болмауы тиіс.
Денешынықтыру тәрбиесінің физиологиялық-гигиеналық негіздері
Еліміздегі ... мен ... ... ... ... - қандай да бір спорттық нәтижелерге жету емес, жоғары
деңгейдегі денсаулық ... ... ... табылады. Бұл мақсат жеке
адамдармен қатар, жалпы қоғамның ... де ... ... ... ... ... ... талаптануына тиым сала алмайды, бірақ оны
денсаулығына әсер ететін қауіптен қорғауға міндетті.
Көрсетілген мақсатқа жету үшін, денешынықтыру тәрбиесінің міндеттері
оның ... ... ... ... және әлі де ... әлеуметтік іс-әрекеттерге жарамдылығы негізінде жүргізілген
есептеулер бойынша бұл өзгертулердің тиімділігі өте ... ... ... ... ... денсаулықты нығайту,
функционалдық мүмкіндіктер мен дене бітімі дамуының үйлесімділігін
жетілдіру; қимыл-қозғалыс дағдыларын, бұлшық ет күшін дамыту; жылдамдық,
төзімділік, ептіліктің негіздерін ... ... ... пен ... ... гигиеналық дағдыларға тәрбиелеу; т.с.с. жатады.
Денешынықтыру тәрбиесін салауттандырудың тиімділігін төмендегі
жағдайлардан көруге болады: ... ... ... ... ... өсу мен даму ... жақсаруына жағдай жасайды;
жылуреттеуші механизмдер жетіледі; организмнің салқын тигеннен пайда
болатын ауруларға қарсы төзімділігі жоғарылайды т.б.;
Адам ... ... ... ... байланыста
болады. Қимыл-қозғалыс тіршіліктің белгісі және организмнің биологиялық
қажеттілігін ... ... ... ... ... ... Қимыл-
қозғалыс белсенділігі дегеніміз - белгілі уақыт аралығындағы дене
қозғалыстарының жиынтығы.
Қимыл-қозғалысқа биологиялық қажеттілік, баланың өмірге ... ... ... ... ... бірақ, ол әлеуметтік факторларға байланысты
өзгеріп отырады. Тіршілік жағдайы мен тәрбие жүйесі тәуліктік ... ... ... ... не ... ... жіберуі
мүмкін. Ол ерте жаста биологиялық (генетикалық) механизммен ал одан
кейінірек, ересек жастарда әлеуметтік механизм ... ... ... кезде денешынықтыру тәрбиесінің өсіп келе жатқан
жастардың тілегі мен мүмкіндіктерін ескеретін, көптеген жаңа түрлері пайда
болып жатыр. Бұлар, спорт-тық ... ... ... ... ... "ушу" және т.б. Олардың көбі, өзінің жаңалығымен,
қолайлылығымен арнаулы бөлмелер мен арнаулы құралдарды қажет етпейді.
Сондықтан денешынықтыру ... ... ... ... ... да ... ... Олардың негізі еркін таңдау, қолайлылық және
формалды түрде болмауы керек.
Балалар мен жасөспірімдердің денешынықтыру тәрбиесінде ... ... ... қолданылып жүр: қатал регламентация тәсілі, ойындар және
жарыстар ... мен ... ... ... ... ... және мекемелердің типтеріне қарай бөлінген мемлекеттік
бағдарламасы бар. Бағдарламалар балалар мен ... ... ... типтеріне арнап өңделген: балалар бақшасы; жалпы білім
беретін мектеп; кәсіпттік - техникалық білім беретін мекеме; балалар мен
жасөспірімдердің спорттық мектебі.
Санитарлық ... ... ... дейінгі балалардың денешынықтыру
тәрбиесіне баға беру үшін төмендегі үлгі бойынша тексеру жүргізеді:
Балалардың жасына, денсаулығына және дайындығына байланысты
денешынықтыру тәрбиесінің ... мен ... ... ... және жеке бөлімдерінің ұзақтығы,
моторлы тығыздығы, сабақ жүргізу жағдайы, құралдары);
Таңертеңгілік гимнастика ... ... ... ... ... мен көңіл көтеру уақыттары (күн тәртібіндегі
уақыты, ойынның сипаты, жабдықтары, құралдары);
Серуендер мен экскурсиялардың ... (ара ... ... ... киімдері);
Балалардың денсаулық жағдайының мәліметі (аурушаңдығы, дене бітімінің
дамуы).
Санитарлық дәрігер, мектептегі денешеынықтыру тәрбиесінің
ұйымдастырылуына төменде көрсетілген үлгі бойынша ... баға ... ... ... ... ... ... денсаулық топтары, оның динамикасы);
Денешынықтыру сабағының мазмұны (сабаққа қатынасуы, сабақ босатудың
себептері, сабақтың ... ... ... ... ... ... ... дұрыстығы,
реттілігі, сабақ жүргізу жағдайы);
Сыныптан тыс спорттық-қоғамдық жұмыстар (секциялардың және спортпен
шұғылданатындардың саны, экскурссиялар мен жорықтар, денсаулық және спорт
күндерінің реттілігі);
Денешынықтыру ... ... ... ... жағдайы;
Сабақтың жабдықталуы;
Денешынықтыру тәрбиесінің ұйымдастырылуына талдау жасау;
Денешынықтыру сабағының тиімділігі туралы қорытынды және орындау
уақыты көрсетілген нақты ұсыныстар беру.
Кәсіптік-техникалық білім беру ... ... ... өз ... бар. ... ... тәрбиесінің
бағдарламасы мектептегіге ұқсас келеді, ерекшелігі - денешынықтыру
сабағының ... және ... деп ... ... спорт мектептеріндегі денешынықтыру тәрбиесінің мақсаты - кәсіпкер
спорт шеберлерін даярлау болып саналады. ... ... - ... жеке ... ... ... шеберлерін даярлауға арналған.
Балалар мен жасөспірімдерді шынықтыру
Шынығу деп организмнің қоршаған орта факторларына, әсіресе,
метеорологиялық факторларға ... ... ... қарсы тұру
мүмкіндігін арттыратын процедуралар жүйесін түсінеді. Сонымен қатар шынығу
организмнің қызмет ... ... әр ... ... ... тұру ... емес ... дәрежесін арттырады.
Жеке әсерлердің ұзақтығы мен күшінің жүйелі ... ... ... жаттығулардың жеке түрі деп қарауға болады. Бұл жағдай
шынығудың ... ... ( ... ... ... және ... анықтайды.
Балаларды ерте жастан метеорологиялық факторларға шынықтырудың маңызы
өте зор. Дене температурасының тұрақтылығы химиялық және ... ... ... процесі арқылы сақталады. Біріншісі- жылу бөлінуін
(зат алмасу) реттеу, екіншісі- жылу беруді реттеу болып табылады. Сыртқы
ортаның ... ... ... ... ... әсер етеді. Бұл рецепторлар дененің барлық аймақтарында біркелкі
таралмаған. Оның ең көп ... бет ... ең аз ... иық, ... ... ... ... терідегі жүйке жүйесінің еркін
аяқталуы туралы - салқындаған ... ... жиі соға ... импульс
яғни салқын сезгіш жіпшелер туралы айтыла бастады. Импульстер рецептордан
гипотала-мусқа (организмнің жылу реттеу ... ... Жылу ... өз ... зат алмасу және қаңқа бұлшық еттерінің моторлы
ортасымен, яғни жылу ... ... ... ... ... реттеуде перифериялық қан айналысының жылдамдығы
мен көлемі, тері бетінің жылу беру мөлшерін өзгертеді. Температуралық
тітіркендіргіштер әсер еткенде қан ... ... ... ... ... ... ... Салқын әсер еткенде,
рефлекторлық реакциялар жылу бөлінуді 15-30% кемітіп, қан тамырларының
тарылуын қамтамасыз етеді. Сонымен ... жылу ... ... ... де іске ... мүмкін.
Бала организмі туған күнінен бастап, термореттеуші жүйемен реттеледі,
бірақ ол толық жетілмеген, ... ... ... ... ... ... жұқалау және капиллярларға бай келеді. Тері
бетінің көлемі де ... ... ... ... зат ... процессі
ересектерге қарағанда үдемелі түрде жүретіндіктен, жылу берілуіне қолайлы
жағдай туады, сондықтан олар ... ... ... болатын ауруларға бейім
келеді.
Жылу реттеу жүйесінің дұрыс жетілуі үшін, организм шынығуды қажет
етеді және осы жүйелерге кейбір жүктеме түсіру бала организміне ... ... ... ... келеді. Сондықтан, организмнің шынығу
процесі термореттеу аппаратының жаттығуына негізделген.
Балалық шақта әсіресе, сәбилік шақта және мектепке дейінгі кезеңдерде
химиялық жылу ... ... өте ... ... ... ... ... тері-тамыр реакциясының жылдамдығы жас өскен
сайын арта түседі, бірақ аздаған шынығу процедурасы болуы да мүмкін.
Рецепторлық аппараттар мен қан-тамыры ... ... ... ... қызметін жетілдіре түседі және термореттеу жүйесінің
функционалдық мүмкіндіктерінің жетілуін жылдамдатады. Белгілі шартсыз
рефлекстерден ... ... ... ... ... ... термореттеу жүйесін саналы түрде іске қосатын
шартты рефлекстер пайда болады.
Шынығудың тиімділігі төменде көрсетілген принциптердің сақталуына
байланысты:
Процедураларды қолданудың жүйелілігі;
Тітіркендіргіштердің күшін ... ... ... және шынығу дәрежесіне байланысты шынығуды
бастаған кезде, жеке бас ерекшеліктерін ескеру;
Балалардың ең жақсы жылулық жағдайда болуы;
Баланың көңіл-күйінің дұрыстығы.
Балаларды шынықтырудың құралдары ... ... ... ... ауа, су, күн ... ... шынығуға пайдалану үшін, белгілі
гигиеналық талаптар қойылады. Ауа мен су таза және белгілі температурада
болуы қажет. Сонымен қатар ауаның ылғалдылығы мен ... ... ... ... Күн сәулесінің түсетін бұрышы, әсер ету үстемдігі және
ұзақтығы белгілі мөлшерде болуы қажет.
Жалпы алғанда, денешынықтыру ... ... ... негізгі принципті сақтағанда ғана дұрыс болады: тәуліктік қимыл-
қозғалыс белсенділігіне гигиеналық нормаларға сәйкес түзетулер жүргізілуі
және денешынықтыру тәрбиесінің гигиеналық негізделген ... ... ... ... ... нормасы негізгі үш
талаптың орындалуын: организмнің барлық жүйелерінің үнемді қызмет етуін,
олардың сенімділігін және қоршаған ортаның өзгеруіне ... ... ... етуі ... динамикада баланың жеке басының және ұжымның денсаулық
көрсеткіштерінің жақсы жаққа өзгеруі, жас кезеңдерінің гигиеналық
нормасының критерийі ... ... ... ... ... келе ... организмнің жеке бас ерекшеліктеріне байланысты қолдануға
мүмкіндік береді.
Дәрігерлік бақылаудың негізгі формалары:
Балалардың функционалдық мүмкіндіктерін анықтай отырып, ... ... ... ... ... ... ... отыру;
Денешынықтыру тәрбиесі жүргізілетін орындарға санитарлық бақылау
жүргізу;
Мектепке дейінгі ... ... ... мен ... ... ... санитарлық ағарту жұмысын жүргізу.
Денешынықтыру тәрбиесін дұрыс ұйымдастыру үшін міндетті түрде бала
организмінің өсу және даму ерекшеліктері ескерілуі керек
Балалар мен ... ... ... ... келе ... организмдердегі энергия және зат алмасуының
ерекшеліктері. Балалар организмі үнемі өсіп, даму үстінде болатындықтан
олардың зат ... ... ... ... ... ... Мұнда
төмендегідей ерекшеліктерді бөліп қараған дұрыс:
Балаларда өсу, даму процесі өте қарқынды ... зат ... ... ... ... ... жүреді және жас ұлғайған сайын
баяулай бастайды. Бала организміндегі зат алмасу процесі клеткаға қажетті
заттар мен жоғалтқан энергия ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етуі керек. Сондықтан, балаларда
ассимиляция процесі диссимиляция процесінен жоғары, яғни анаболизм
катаболизмнен жоғары болып келеді;
Балалар ... ... мен ... ... ... ... ... түзіледі. Өсіп келе жатқан организмге белок
қажеттілігі ересектерге қарағанда біршама жоғары және бала ... ... ... ... ... ... болады. Белок жетіспеуі өсу
процесінің тежелуіне ұшыратуы мүмкін;
Көмірсулар бала ... ... ... ... (клетка қабығының, дәнекер тіндерінің қалыптасуы және т.б.)
қызмет атқарады. Өсіп келе ... ... ... ... жоғары
болғандықтан көмірсулардың ыдырауы өте қарқынды жүреді, сондықтан, ... ... ... өте жоғары қажеттілікті сезінеді;
Май алмасу процесі балалар организмінде тұрақсыз болып келеді. Тамақта
көмірсулар жетіспеген кезде, май ... тез ... ... ... бастама көзі болумен қатар, организмді жылу жоғалтудан,
органдарды жарақат алудан қорғайды;
Ересектерге қарағанда балалар гидролабильді болып келеді, яғни,
олардың ... суды тез ... тез ... ... ... ... су алмасу процесі жылдам бұзылады және бала неғұрлым
жас болса, соғұрлым суды көп қажет етеді, бұл ... қыз ... ер ... ... ... ... үдемелі өсіп-дамуына байланысты балаларда кальций
қажеттілігі ересектерге қарағанда 1,5 есе жоғары. Калций сүйектерде
негізінен фосфор қышқылды тұздар түрінде ... ... ... ... қатар түсіп отыруын қажет етеді;
Сүйектегі фосфор қышқылды тұздар "Д" витаминінің қатысуымен ғана
түзіледі. Бұл витаминнің жетіспеушілігі рахит ... ... ... ... темір жеткіліксіз болғандықтан, емшектегі
кезеңдегі сәбилердің осы микроэлементке (әртүрлі жеміс-жидек шырындарына)
қажеттілігі жоғары болады;
Балалар организміндегі органдар мен жүйелердің дамып жетілуі
аяқталмағандықтан, зат алмасу ... ... ... ортаға, әсіресе,
дұрыс тамақтануға бағынышты болады;
Балаларда негізгі зат алмасу көлемі ересек адамдарға қарағанда
салыстырмалы түрде ... ... ... бұл ... ... ... қарқынмен жүретіндігін көрсетеді.
Негізгі зат алмасудың мөлшері баланың жасына, жынысына, өсу қарқынына,
олардың ... ... ... зат ... ... жоғары
болады), қимыл-қозғалыстарына, жыл мезгіліне (көктем, жаз мезгілдерінде
жоғары), туып, өскен мекеніне (биік таулы ... ... ... және т.б. ... ... ... тамақтануының рационалды болуы, тамақтанудың тәртібін дұрыс
ұйымдастырғанда ғана мүмкін. Ол үшін төменде көрсетілген шаралардың
орындалуы қажет:
Тамақтану ... және ... ... ... ... ... ... рационалдылығы;
Жеке тамақтану уақыттарына сәйкес, тағамды мөлшері мен сапасына
байланысты дұрыс бөлу;
Балалардың ... ... және ... ... ... ... ас-мәзірін құрастырған кезде мынадай негізгі
қағидаларды білуі керек:
Тамақ рационы балалардың жас мөлшеріне сәйкес дене еңбегінің
жүктемесіне, жыл ... ... ... ... ... ... ... қажет-тілігіне сәйкес болуы қажет. Жаз мезгілінде энергия
шығыны ұлғаятындықтан, тағам колориясын 10%-ға жоғарылату қажет;
Ас ... ... ... қызметінің ұзақтығына байланысты 3-5
ретке есептелінеді;
Ас мәзірі әрбір типтегі балалар мен жасөспірімдер мекемелері үшін
бекітілген негізгі тағамдардың түрлеріне байланысты жасалады. Ет ... ... ... ... және түскі асқа ал, кешкі асқа сүт,
көкөніс және жармадан жасалатын тағамдар ұсынылады. Рационның құрамында
күнделікті міндетті түрде ет, балық, сүт, сары май, ... нан ... ... әр түрлі тағамдардан құралады. Бір күндегі тағамдардың
түрлері қайталанбауы тиіс;
Барлық балалар мекемелерінде, Медициналық Ғылым Академиясының тағам
институты жергілікті жағдайларға ... ... үлгі ас ... ... отырып, екі апталық ас мәзірі жасалады. Сонымен қатар "жазғы" ... ... тағы екі ас ... ... ... ... ... химиялық құрамын анықтау, арнаулы кестелер мен балалар тамақтануына
арналған нұсқаулар бойынша жүргізіледі;
Күнделікті үлгі ас ... ... ... ... ... тамақтардың тізімі және осы тағамдардың барлығының массасы мен
жеке түрлері көрсетілген сұрыптама ас мәзірі жасалады. Сұрыптама ас
мәзірінде тамақтанатын балалар мен қызметкерлердің де саны ... ... ... ... ... тек қана түсте, ал
мектеп интернаттарында 3 мезгіл ... ... ... ... тағамдар жоқ болған кезде, оларды
бірін-бірі алмастыра алатын ... ... ... отырып, химиялық
құрамы жағынан сәйкес келетін тағамдармен ауыстыруға болады;
Балалар рационында, ас қорту органының қызметін жақсарту үшін күрделі
тағамдар (қара бидай ... ... В ... ... бай ... болу
керек);
Рациондағы белоктардың меншікті үлесі, жылдың барлық мезгіліне тұрақты
түрде болады.
Балалар мекемелерінің асхана ... ... ... ... ... ... ... сапасы мен олардың тасымалдануын бақылау;
Тағамдардың сақталу жағдайын ... ... ... ... ... дайындау технологиясын бақылау;
Дайын тағамдардың сапасын бақылау;
Асхананың санитарлық, індетке қарсы жүргізілетін тәртібін және ыдыс-
аяқтарды тазалау тәртібін бақылау;
Асхана қызметкерлерінің жеке бас ... ... ... ... құрамын бақылау.
Балалар мен жасөспірімдерге арналған мекемелердің жоспарлануы мен
құрылысын ... ... ... ... бақылаудың кезеңдері. Балалар мен жасөспірімдер
гигиенасы бөліміндегі санитарлық дәрігердің жаңадан салынатын нысандарға
ескертпелі сани-тарлық бақылау жүргізуі маңызды орын алады. Бұл ... - өсіп келе ... ... ... беріп, тәрбиелеуге арналған
мекемелердің құрылысын салуда және олардың жобасын жасау кезеңдерінде
жіберілетін гигиеналық қателіктерден сақтандыруға арналған.
Ескертпелі санитарлық ... ... ... ... ... басшылыққа алынады:
Қазақстан Республикасының Конституциясы (1995, 2011 толықтырулар
еңгілілді);
ҚР «Халықтың денсаулығы және ... ... ... ... кодексі
(18.09.2009);
Приемка в эксплуатацию законченных строительных объектов. Основные
положения. СНиП 3.01.04- 87;
ҚР "Еңбекті ... ... ... ... ... мен ... (ГОСТ, ҚНмЕ, ВСН, ОСТ,
СанНмЕ т.б.);
Кәсіпорындар, ғимараттар мен имараттар құрылысының жобалау –сметалық
құжаттарын әзірлеу, ... ... ... мен құрамы туралы нұсқау ҚР ҚНмЕ
1.02.01- 2001;
Қазақстан Республикасының аумағындағы тұрғын ғимараттарда бөлмелерді
қайта құрылымдауға (қайта жоспарлауға, қайта жабдықтауға) арналған рұқсат
ететін ... өту ... ... ЕР 1.03.01 - ... және құрылыс жағдайына ескертпелі санитарлық бақылау жүргізу
жұмыстары төменде көрсетілген кезеңдермен ... ... ... ... ... ... ... есептеулерін (ТЭЕ) қарастыру;
Құрылыс объектлерін салуға арналған жер учаскесін таңдап алу;
Құрылыс жобасына санитарлық сараптама жасау;
Құрылыс жұмыстарының барысына бақылау ... ... ... ... ... адамдар өзінің қоғамға көзқарасын және
орындаушылардың заң алдында ... ... ... ... ... сақтағанда ғана ескертпелі санитарлық бақылау мен
инженерлік-жобалық жұмыстардың сапасы жоғары болады.
Негізгі жағдайлар:
Жобаның берілген уақытта дайын болуына, оны қажетті сапамен ... және ... ... дұрыс анықтауға жоба жасаушы жауап береді.
Тапсырыс берушінің қойған талабы бойынша ол жобада көрсетілген барлық
кемшіліктерді өз есебінен жоюы ... ... ... ... беру ... созып жібергеніне
жобаға тапсырыс беруші жауап береді;
Жобалық жұмыстың орындалу уақытының бұрмалануына жоба жасаушы жауап
береді.
Құрылыс салу үшін, құрылыс алаңдарын таңдау және ... ... ... жасалған шешімдердің келісімге салынуының толықтығына тапсырыс беруші
жауап береді;
Жоба құжаттарының қолданылып жүрген мемелекеттік санитарлық нормалар
мен ережелерге сәйкестігін ... үшін оның ... ... ... жобаның бас инженері (архитектор) жауап береді. Ең ... ... ... жобаны қорғау, құрылысқа авторлық бақылау жүргізу т.с.с.
жұмыстары да осы бас ... ... ... ... ... ... ... мамандар сараптаманың
дұрыстығына және жобаның бекітілуіне тікелей жауап береді. Жер учаскесін
бөліп алу, жобаны талдау туралы қорытындылар, санитарлық тексеру актлері
заңды құжаттар болып ... ... ... ... ... қате ... беру, құрылысқа
негізсіз тиым салу немесе рұқсат ету, комиссия мүшесінің объектіні қабылдау
актісіне қол қоюдан негізсіз бас тарту т.б. іс-әрекетті ... ... ... ... ... бас тарту, құрылыс жұмыстары жүріп жатқан кезде
объектіні тексеруге бармау т.с.с.) болып табылады. Бұндай
бұрмалаушылықтарға байланысты жауапкершілікке тартудың ... ... ... кейбір ерекше жағдайларда қылмысты іс деп қарауға да болады.
Жалпы білім беру мектептерінің жоспарлануы
Жалпы білім беру мектептері оқу-тәрбие беру мекемелерінің ең ... ... Бұл ... ... ... 9-11 жылының күніне 4-тен
10 сағатқа дейін уақыттары ... ... ... ... оқу
үрдісіне байланысты қызмет қабілетінің өзгеру динамикасы мектеп ғимаратының
бөлмелер жиынтығының сапасына, олардың гигиеналық нормалар мен ... ... ... ... ... беру ... жоспарлаудың гигиеналық регламенттері
тұрақты емес, оле гигиена мен жас физиологиясының ғылыми ... ... ... жаңа ... ... ... елдегі құрылыс салу үрдісіне байланысты қайта қаралып,
жетілдіріліп отырады. Жалпы білім беру мектептеріне:
1 дәрежелі бастауыш мектептер (1-4 ... ... ... ... негізгі мектептер (1-9 сынып оқушылары үшін),
2 дәрежелі негізгі мектептер (5-9 сынып оқушылары үшін),
1,2,3 дәрежелі орта мектептер (1-11 (12) ... ... ... ... орта ... (5-11 (12) ... оқушылары үшін),
3 дәрежелі орта мектептер (9(10)-11(12) сынып оқушылыры үшін),
Әртүрлі ... және ... оқу ... бар ... ... ... ... әртүрлі дәрежедегі мектептер жеке
орналасуы немесе мектеп кешендері ретінде құрылуы мүмкін. Мысалы, тығыз
орналасқан көп қабатты үйлері бар үлкен ықшамаудандарда жеке автономды ... ... ... кешені құрлысын салу ұсынылады. Ауылды жерлерде
1 дәрежелі бастауыш мек-тептер салынады.
Гигиеналық тұрғыдан алғанда мектепті елді мекеннің территорияларында
дұрыс ... ... өте зор. ... ... ... шуыл сипаттамасы, көшеде жарақаттану болуы мүмкіндігінің
профилактикасы есепке алынуы керек. Мұнда көшеде жарақаттанудың үлкен
пайызы мектеп жасындағы балаларға келетіні, ал онаң ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар автокөлік жарақаттарына
байланысты болған қайғылы оқиғалар мектеп оқушыларының мүгедектігі мен
қайтыс болуының ең негізгі себептері болып ... ... ... және одан ... бақылаулардың нәтижелері
төмендегі жағдайларды ескеруге мүмкіндік берді:
Мектептерді орналастырудың негізгі варианты - тұрғын үйлердің ... ... 100м ... ... ... ішінде
орналастыру болып табылады;
Мектептерді квартал ішіндегі (бір сағатта 90 машинаға дейін жүретін)
кішкене жолдардың бойына салуға болады. Квартал аралық (бір сағатта ... ... ... ... ... ... ... салуға
болмайды.
Мектептерді квартал ішіне орналастыру - ауа құрамының және шуыл
тәртібінің дұрыстығын қамтамасыз етеді.
Мектептің жер учаскесінде төменде көрсетілген функционалдық ... ... ... ... ... ... демалыс,
әскери дайындық және шаруашылық алаңдары; Спорттық және әскери-дайындық
алаңдарын сынып бөлмелерінің терезе жағына орналастыруға болмайды. Снаряд
лақтыруға және доп ... ... ... оқу ... ... ... ... орналасуы керек, ал егер бұл алаңдар
3м биік қорғанмен қоршалған болса оның терезелерден ара ... 15м ... ... ... ... ... жақта, оқу-тәжірибе алаңына жақын
орналасуы керек. Метеорологиялық және географиялық алаңшалар мектеп
ғимаратынан, оның 2,5 есе биіктігінен есептелген қашықтықта орналасады.
Мектеп ... ... оның ... ... 40% кем болмауы
керек, ал ІҮА климаттық аудандарда - 50% кем болмауы керек.
Учаскеде мектеп ғимаратына өрт сөндіргіш машиналардың жақын келуі және
олар ... ... жүре ... ... ... ... ... территориясы биіктігі 1,2 м кем емес қорғанмен қоршалуы керек.
Ықшам аудан ішінде мектеп қорғанын жасыл ағаштар отырғызу арқылы жасауға
болады, егер, учаске ... және ... ... ... ... биік
қорған орнату арқылы бөледі.
Жалпы білім беру мектептерінің ғимараттарының құрлысын 4 қабаттан,
арнаулы мектептерді 3 қабаттан жоғары етіп салуға болмайды. Бірінші сыныпқа
арналған ... ... ... ... болмайды, ал қалған оқу
бөлмелерінің алатын орны қабат ауданының 25%-нан аспауы керек. ... ең ... ... ... ... ... ... қарай
45о, солтүстік кеңістікке қарай 1200-тан 2000 -қа дейін деп алынады.
Қазіргі ... ... ... ... оның ... қарай бағытталуымен сипатталады. Яғни, қазіргі қала салу
ерекшелігі халық тығыздығының өсуі, ... ... көп ... ... ... болып келеді. Халық тығыздығының өсуі мектептегі
балалар санының көбеюімен және ірі ықшамаудандарда оқушылар санына
байланысты мектеп жүктемесінің ұлғаюымен ... ... ... бес ... бар ... ... 40га ... 1400 халық тұрады, оның 2520
мектеп жасындағы балалар, ал тоғыз ... ... ... ... ... 3480 болады.
Сонымен қатар, оқу бағдарламасының өзгеруі, сабақ жүргізудің жаңа
құралдары мен әдістерін қолдану, салауаттындыру шараларын күшейту т.с.с.
жағдайлар бөлмелерді көбейтуді қажет ... ... ... экономикалық жағдай-дың да маңызы бар, яғни, бір орынның құны
мен оны пайдалану шығындары ... ... ... 640 орынға
есептелген мектептің, бір оқушы орнына арналған құны 320 ... ... ... 30%-ға ... ... түседі. Бұл айтылғандар, мектеп
ғимараттарының құрылысын үлкен сиымдылықпен салудың артықшылығын ... бір ... өте ... ... мен жасөспірімдер ұжымын біріктіру:
аурушаңдықтың көбеюінің алдын-алу; шуыл деңгейінің ... ... ... ... арналған бөлмелердің коммуникациялық байланысын
қамтамасыз ету;
мектеп ғимаратының архитектуралық-жоспарлану композициясын
ыңғайластыру т.с.с. гигиеналық талаптарды жоғарылатуды ... ... ... көлемдік-жоспарлану шешімі оқушыларды жекелеген
жас топтарына бөлуге бағытталған. Мектеп жобасы төмендегідей секциялар мен
топтарды ... ... ... ... ... оқу ... ... бөлмелері,
ұйықтау-ойнау бөлмесі, рекреация, санитарлық бөлмелер);
Екінші-төртінші сынып оқушыларына арналған оқу ... ... ... оқытуға арналған шеберханалар, ұзартылған күн тәртібіне
арналған бөлмелер, рекреация, санитарлық ... ... ... ... ... оқу ... (оқу
кабинеттері, лабораториялар еңбекке және мамандыққа бағыттауға арналған
бөлмелер, рекреация, санитарлық ... ... және ... ... дайындыққа арналған бөлмелер;
Мәжіліс залы, кітапхана және үйірме ... ... ... көрсететін бөлмелер (тамақ ішетін зал, асхана, әкімшілік,
шаруашылық, медициналық бөлмелер, шешінетін жері бар вестибюль).
Балалардың топтануын және әр түрлі жастағы балалардың бір-бірімен
араласуын ... үшін ... ... сақталу керек:
Бірінші сыныптарға арналған секцияларда сынып бөлмелерін 3-тен артық,
екінші-төртінші сыныптарға арналған ... 6-дан ... ... ... ... ... ... оқу секцияларын басқа жас
топтарындағы секцияларға өтетін жол қалдырмай оңашаландыру керек;
Рекреациялық бөлмелерге бірыңғай жастағы ... (бір ... ... ... ... ... сыныптар саны 4 және одан көп болғанда ғимаратты әрбіреуі
бірнеше оқу секцияларын біріктіретін автономды оқу блоктары түрінде жобалау
қажет;
Гигиенистер ... ... ... осы ... ... болса, жұқпалы аурулардың азаюымен қатар, мектеп оқушыларының
оқу іс-әрекетінің өнімділігінің жоғарылайтындығын ... ... ... ... павильонды құрылымды мектеп ғимараттарын салу жолға
қойылып келеді.
Балалар мекемелерінің ауа-жылуымен қамтамасыз етілу тәртібінің
гигиенасы
Адамдардың ұзақ уақыт болатын бөлмелері күні бойғы ... ... ... яғни дем ... ішкі ауалар, ішек газдары,
тері арқылы бөлінулер, антропотастандылар арқылы ластанып тұрады. Сонымен
қатар ауа ... ... ... ... бөлінулер (жеке жұмыстарға
қолданылған полимерлік материалдар, залалсыздандыру заттары,
желдеткіштердің дұрыс болмауы т.с.с.) арқылы ластанады.
Осындай ... ... ... биологиялық қасиеті жедел
өзгеріп, тотығуы жоғарылап, бактериямен ластануы өсе түседі. Оның электрлік
қасиеті де, иондық ... да ... - ... ... ... әсер ... ... оң зарядталған бөлшектердің саны
өседі. Адамнан бөлінетін жылу, ... ... ... ауасының температурасы
мен ылғалдылығы жоғарылайды.
Ауаның ластануы бала организміне өте қолайсыз әсер етеді. Химиялық
ластанулар аллергиялық тітіркендіргіш ретінде ... ... ... ... әсер ... ... пен ацетон сияқты антропотастандылар тыныс алу
функциясына кері әсер ... ... ... азаюына, оның
бактерицидтік қасиетінің төмендеуіне әкеліп соғады. Мұндай жағдайлар
орталық жүйке-жүйесінің өзгерістеріне, қызмет қабілетінің төмендеуіне, бас
ауруына, әлсіздікке, қатты қажуға ... ... ... ... өзгеруі организм мен қоршаған ортаның
арасындағы жылу алмасуға әсер етіп жылу-реттеу жүйесінің күрделі қызметіне
жүктеме түсіреді.
Балалар мен жасөспірімдердің термореттеу ... ... олар ... және ... жылулық өзгерісіне өте
сезімтал келетіндіктен, оларға ауа-жылу комфортын қалыптастырып,
термореттеу механизмдерін жаттықтыруға жағдай жасау қажет.
Балалар бөлмелерінің микроклиматын нормалау бөлменің функционалдық
жағдайына, баланың ... ... ... ... ... және ... оның жаттықтыру әсерін ескере отырып жасалған, яғни тек ... ғана ... ... ... ... ... ... көрсеткіші (климат ерекшеліктерін ескерместен) 30-
50%, рұқсат етілген деңгейі 25-60 %; Ауа ... ... ... ... ... м/с, рұқсат етілген деңгейі 0,3 м/саралықта
болады.
Бөлме микроклиматының ... ... ... жылу ... ... ... мен ... мекемелерінің жылу қондырғылары шартты
түрде конвективті (конвекторлар, радиаторлар) және сәулелі (панельдер) деп
бөлінеді.
Ғимараттың жылу жүйесімен қамтамасыз етілуі орталық жылу электр
жүйесінен (ОЖЭЖ) немесе ... от ... ... ... мен ... ауа ағынына жылу бөлінуі тұрақты түрде
айналып отырады, мұнда қабырға салқын күйінде ... Жылу көзі ...... ... ... жылу ... сыртында МДМ үшін
850С, мектеп және басқа оқу орындары мен ... ... ... ... ... жүйелер (еденде немесе төбеде) көлденеңінен орналасқан
болса, оны сәулелі жүйе деп, ал ... ... ... ... панельді
жүйе деп аталады.
Ауа соратын желдеткіштердің жеке жүйесі сынып бөлмелеріне, оқу
кабинеттеріне, лабораторияларға, мәжіліс залына, дәріс аудиторияларына, оқу
шеберханаларына, спорт залдарға, асхана мен ... ... ... ... ауа ... ... бөлінетін жылы ауаның
сорылу көлеміне есептеледі.
Оқу бөлмелерінің терезелерінің жоғарғы жақтауының ашпалы көздері
еденнің 1/50 бөлігіне тең болуы керек. Олар ... ... ... ... ... бөлмелері үзіліс кезінде, ал рекреация бөлмелері сабақ өту кезінде
желдетіледі. Сабақ басталуға дейін және сабақтан соң екі ... ... ... жылы ... сабақты терезенің жоғарғы жағын ашып қойып
өткізуге болады.
Денешынықтыру сабағы жақсы желдетілген залда өткізіледі. Ол үшін
даладағы ауаның температурасы +50С, онда жел ... ... ... ... ашып ... дұрыс. Одан төмен температурада, жел ағыны жоғары
болғанда терезенің жоғарғы жағын ашып ... ... ... екі ... ... ... 15-140С ... залды желдетуді
тоқтатады.
Желдеткіш - бөлмедегі лас ауаны әкетіп, таза ауа әкелу арқылы, бөлмеде
нормаға сәйкес метеорологиялық жағдай мен ауа ... ... ... Табиғи желдету - таза ауа есік, терезелер ... ... лас ... орнатылған ауа сорғыш каналдар арқылы әкетіледі. Механикалық
желдеткіш - ауаны механикалық соруға арналғандықтан, ауа алмасуды
күшейтеді.
Жергілікті ауа ... ... лас ауа ... ... ... олар ... ... оқу-өндірістік шеберханаларда,
асханаларда, т.с.с. орналастырылады.
Балалар мекемелерінде балаларды салқын тигеннен сақтандыру үшін,
бөлмелердің желдетілуі мен желдеткіштердің жұмысына бақылау жасалады.
Терезенің жоғарғы жақтарының, терезе ... ... ... екі ... ... балалар жоқ кезде жасалады. Желдету кезінде
дәретхана есіктері жабық тұрады.
Мектептерде үзіліс кезінде сыныптар желдетіліп, ал, сабақ кезінде
рекреация ... ... ... ... тек ауа сорғыш
каналадар арқылы жасалады.
Желдеткіштердің қызмет етіп тұрғандығын ... ... оның ... тұрған шырақты немесе жеңіл қағаздың қиығын апарады. Егер ... ... ... оты ... ... бір жаққа қарай қозғалады. Ауаның
жағдайын анықтау үшін лабораториялық зерттеулер жүргізіледі.
Бөлмелердің жарықтандырылуы
Балалар мен жасөспірімдер ... ... ... барлық
бөлмелердің, әсіресе негізгі бөлмелердің сандық және сапалық ... ... ... ... мекемелерінің жарықтандыру тәртібін
көру қызметінің дұрыстығын сақтау проблемасынан бөліп қарауға болмайды.
Негізгі ... ... ... ... ... жалпы және
көру қызмет-қабілетінің сақталуына жағдай жасап, көздің қажуының алдын
алып, соған ... ... ... ауытқулардың, жеке алағанда алыстан
көрмеушіліктің дамуына жол бермеу керек.
Табиғи жарық. Балалар мен жасөспірімдер мекемелерінде табиғи жарық
көптеген нормалық ... ... ... ... ең
негізгілері: ғимараттың учаскесінің дұрыс орналасуы, негізгі бөлмелердің
бағыты, табиғи ... ... ... ... ... ... Негізгі бөлмелердің табиғи жарықтануына
қойылатын талаптар: жеткіліктілігі, біркелкілігі, жұмыс орнының
жарқырамауы, көлеңке түспеуі, бөлменің ысымауы.
Бұл жағдайлардың орындалуы мекеменің құрылысы (қайта ... ... ... ... ... ... ... күннің өзінде көптеген
жағдайлар кері әсер етіп, табиғи жарықты сандық және сапалық жағынан
біршама төмендетуі мүмкін. Бұндай жағдайларға бөлме интерьерінің ... мен ... ... ... мен орналасуы, терезенің
өлшемі мен конфигурациясы, санитарлық жағдайы, терезе алдының биіктігі
т.с.с. жатады.
Күнделікті санитарлық бақылауда бөлменің жарықтандырылу жағдайын
тексерген кезде бөлменің бағыты, ... ... ... ... ... мен ... оның ... жағдайы,
есіктердің, терезе жақтауларының түр-түсі, әйнектелуі, терезе алдының
биіктігі, қараңғылайтын заттар (перде, гүлдер т.б.) қабырғаның, төбенің,
құрал-жабдықтардың бояуының түсі, оның ... ... ... ... ... ... ... нормаландыру құжаттарының
талаптарымен салыстырылады. Қажетті жағдайда ұсыныс, нұсқаулар беріледі.
Негізгі бөлмелердің терезелерінің бағыты барлық климаттық аудандарда,
барлық оқу-тәрбие мекемелері үшін оңтүстік, ... ... ... ... өлшемдері мен конфигурациясы және саны - жарық
коэффициентін, яғни оның жеткіліктілігін анықтап біркелкілігін сипаттайды.
Стандартты типтік терезелердің биіктігі 2-2,5м, кеңдігі ... ... ... ... ... ... жақсы өткізуі керек. Сондықтан
терезенің жоғарғы жағы мейілінше төбеге жақын (0,15-0,3м) орналасқаны
дұрыс. Екі терезенің аралығы 0,5м көп ... ... ... ... ... жобамен салынған оқу орындарында 0,7-
0,8м, мектепке дейінгі мекемелерде 0,5-0,6м. Терезе алдына гүлдер,
өсімдіктер өсіруге күндізгі мезгілде, перделерді ... ... ... шаң ... ... ... ... 40%-ға дейін төмендетеді.
Сондықтан оларды мектепке дейінгі мекемелерде аптасына 1 рет, орта оқу
орындарында айына 1-2 рет ішкі ... ... ... қажет, сыртқы жағынан
тазалануы жылына 3 реттен кем болмауы керек. Қыста ... ... ... ... ... ... төмендейді.
Бөлмелердің бояуы, жиһаздардың түр-түсінің жоғары шағылысу
коэффициенті мен жарқырауы оның ... ... ... ... ... ... мекемелеріне арналып ұсынылған бояулар түрлерін
қолданған дұрыс.
Балалар мен жасөспірімдер мекемелерінде таңертеңгі, кешкі ... күз, қыс ... ... жарықпен қатар, жасанды жарықтандыру
жүйесі де қолданылады.
Жасанды жарық - негізгі бөлмелердің жасанды жарықтандырылуына
санитарлық бақылау жүргізген кезде “жарықтандыруды өлшеу хаттамасы”
толтырылады, сонымен қатар оның ... және ... ... да сипатталады.
Ол үшін бөлменің жасанды жарықтандырылуы табиғи жарық спектріне жақын ба,
біркелкілігі қандай, ... ... ... емес пе сияқты сұрақтар
анықталады. Бұл сұрақтарды анықтау үшін жасанды жарық көздерін
(люминисцентті шам, қыздырғыш шам), жарықтандыру жүйесін (жалпы, ... ... ... ... ... ... іліну биіктігі,
орналасу тәртібі, шамдардың электрлік қуаты (жалпы Вт, меншікті үлесі-
Вт/м2) анықталады.
Жасанды жарықтың нормасы ҚНменЕ беріледі. Қолданылатын жарық көздері
үнемді, әрі ... ... ... ... ... қойылатын талаптарға
сай келеді деп есептеледі. Олардың жарықтандыруы қыздырғыш шамдарға
қарағанда жоғары, және ... ... ... ... табиғи жарықтың
спектріне жақындау келеді. Қыздырғыш шамдарға қарағанда люминисцентті
шамдар жылу көзі ... ... яғни ... ... ... ... олар ... беті кең, түзу жарық көзі болып табылады. ... ... ... Қолданылуы 2-2,5 есе арзанға түседі.
Оқу-тәрбие мекемелерінде люминисцентті шамдардың ЛЕ (люминисцентті
табиғи жарық), ЛБ ... ақ түс), ЛТБЦ ... ... түсті)
түрлерін және т.б. жарықтандыру сипаты табиғи жарыққа жақын келетіндерін
пайдалану ... ... ... ... ету
Жалпы білім беру мекемелері СанНменЕ сәйкес залалсыз таза ауыз сумен
қамтамасыз етілуі керек. Химия, физика, биология кабинеттерінің
лабораторияларына, санитарлық тораптарға, бірінші-төртінші сыныптардың
әрбір ... және ... күн ... ... міндетті
түрде суық су жүйесі қосылуы керек. Сызу және ... ... және ... ... техникалары, техникалық модельдеу, жас
натуралистер, сурет салу, скульптор жасау үйірмелеріне арналған бөлмелерге
тігін және ас пісіру шеберханаларына, ... ... ... ... жеке бас ... ... ... фото- және кино
лабораторияларына т.с.с. суық сумен қатар, ыстық су жүйесі қосылуы керек.
Ыстық судың температурасы 600С ... ... ... ... ... ... ... жайлы кездерде сода, сабын немесе жасанды
жуғыш заттарды пайдалану арқылы күнделікті жуып-тазарту жұмыстары
жүргізіледі.
Сынып бөлмелерін және т.б. оқу және ... ... ... ... ... ашып ... ... Мектеп 2 ауысымды болса, тазартуды
күніне 2 рет жүргізеді.
Айына бір рет тазалық заттарымен бірге залаласыздандыру заттарын
пайдалана отырып жалпы тазарту жасалады.
Жалпы ... ... ... ... ... мед. кабинеттер және
дәретханалар) күнделікті залаласыздандыру заттарын пайдалану арқылы
тазартылады.
Мектеп учаскесінің территориясы да күнделікті тазартылып отыруы керек.
Қоқыс-қалдықтарды беті жабылатын металл қоқыс ... ... ... 25м ... бетон немесе асфальтпен қапталған арнаулы
орындарда орналастырады. Қоқыс салғыштарды аптасына 2 рет ... ... ... ... ... ... ... т.б. жануарлар жүруіне тиым салынады.
Мектеп жиһаздарына қойылатын гигиеналық талаптар
Балалардың дене тұлғасының ... ... ... ... , ... жиһаздармен қамтамасыз етудің және оны тиімді
пайдаланудың өсіп келе жатқан балалардың денсаулығын сақтауда, барлық ... ... ... ... ... өте ... мен ... мекемелерінің негізгі бөлмелерінің
жиһаздарына қойылатын гигиеналық талаптар, антропомерия, гигиена,
физиология ғылымдарының жетістіктеріне негізделеді және жиһаздардың
әрқайсысының қолданылуына қарап анықтайды.
Негізгі ... бірі – ... ... мен ... ... бой
ұзындығы мен дене пропорциясына міндетті түрде сәйкес келуі.
Бұл талаптардың сақталуы балалардың дене бітімі дамуының үйлесімді
болуына, дене тұлғасының ... ... ... қабілетінің ұзақ уақыт
жоғары болуына жағдай жасайды; Сонымен қатар, көз анализаторы мен ... ... ... профилактикалық шаралары ретінде де өте
маңызды роль атқарады. Бұл талаптар ... ... ... жағдайының
қолайсыздығы арта түседі: дене кейіпінің еңкіштігі ұлғаяды, оның
ассиметриясы ... ... ... ... ... ... ... ауырлық орталығы ауысып, дене тұлғасының тұрақсыздығына әкеліп
соғады, балалар сабақта тыныш ... ... ... ... және т.б. ... дене ... дамуы мен ақыл-ой қызмет
қабілетінің дұрыс қалыптасуы үшін сабақта ... дене ... ... ... бойынша бас пен дененің кеуде бөлігінің алға қарай
біраз еңкіш болып келгені дұрыс. Дененің еңкіштігі аздаған немесе орташа
болып келеді. Аздап еңкіштік ... ... ... қарағандағы бұрышы 1700-
қа жуық, ал орташа болғанда бұл бұрыш 1600-қа жуық болып келеді. Статикалық
және биомеханикалық тұрғыдан дене ... ... ... ауырлық
орталығының амплитудасын онша көп ауыстырмайтындықтан дұрыс болып саналады.
Орташа және одан көбірек еңкіштік ауырлық ортасының алға ... ... ... амплитудасын кеңейтіп жібереді. Мұндай жағдайда арқа, мойын бұлшық
еттеріне жүктеме түсетіндіктен, тыныс алу қозғалыстарының амплитудасы
тарылып, пульс жиілігін біршама жоғарылатып, көз ... ... ... ... қызметін төмендетіп, омыртқа аралық шеміршектердің алдыңғы
жағының жаншылуына әкелетіндіктен бірқатар ... ... ... ... ... дене ... дұрыстығын анықтау үшін
дене кейіпінің жағдайына әсер ететін бірнеше мағлұматтарды ескеру қажет
және осыған байланысты физиологиялық, патофизиологиялық, психофизиологиялық
белгілерді бөліп ... ... ... ... баға беруге арналған физиологиялық
белгілерге дене қалпын сақтауға қатысатын бұлшық еттердің белсенділігінің
дәрежесі жатады. Дене тұлғаның дұрыстығы қан ... мен ... ... де анықталады.
Түрегеліп тұрғаннан көрі, отырған жағдайдағы дене тұлғасы энергия
шығыны тұрғысынан алғанда ... ... ... ... ... ... ауырлық орталығының біршама төмендеу келетіндігімен, соған
сәйкес дене тұрақтылығы гемодинамикалық ыңғайлылығымен сипатталады.
Дененің тепе-теңдігі мықты, жүрек, қан-тамыр, тыныс алу, ас қорыту,
есту және көру ... ... ... ... ... ... дұрыс деп саналады.
Патофизиологиялық белгілерге дене тұлғасының ассиметриясы және соған
сәйкес бұлшық ет белсенділігінің ... мен ... ... ... ... жұмыс істеген кезде дененің кеуде бөлігінің еңкіштігі
жатады.
Сүйек-бұлшық ет жүйесінің шартты түрдегі ыңғайсыздығы организмде қажу
дамуын жеделдетіп, соған байланысты әр ... ... ... ... ... иық пен ... ... т.с.с.) дамуына
әкеліп соғады.
Психофизиологиялық белгілерге дене тұлғасының құймшақ маңайы және
санның артқы бөлігімен субъективті ... ұзақ ... ... ... ... көзден жұмыс бетіне дейінгі қолайлылық жпғдайына баға беру
жатады. Оқу процесінде техникалық оқу ... ... ... белгілердің маңызы арта бастады.
Баланың сабақ кезінде столға дұрыс отыруы, ... ... ... ... еңкеюінен пайда болады, мұнда еңкею бұрышы 25-510, кеуде жағы
41-620, бүкіл дене 85-1000 ... ... Ол үшін ... ... ... - стол мен ... биіктіктерінің қатынасының дұрыстығы
міндетті түрде сақталуы қажет.
Бұл қатынастар ... ... ... ара қашықтығы және
орындықтың ара қашықтығы көлемдері арқылы анықталады (сурет)
Дифференция - столдың артқы қырынан ... ... ... ара ... Бұл ... ... шынтаққа дейінгі ұзындығына 5-6см
қосқанға тең болуы керек. Дифференцияның 2см өзгеруі мүмкін. Одан жоғары
болуы оқушы жазу жазғанда оң жақ иығы ... ... ... ... ассиметриясы дамып, омыртқа бағанының қисаюына жағдай жасайды. Одан
төмен болуы дененің еңкіштенуіне, көздің дәптер немесе кітаптан дұрыс ара
қашықтығының бұзылуына ... ... ... ара ... - ... ... ... орындық арқалығына дейінгі аралық, бұл аралық көкірек
қүысының алдыңғы-артқы диаметрінен 5см жоғары болмауы керек. Орындық
арқалығының ара қашықтығы жоғары болса оқушы орындықтың ... ... ... ... ... ... ... алдыға қарай
ауысады, төмен болса стол беті көкірек қуысына тіреліп, тыныс алу, қан
айналу қызметі бұзылып, жұмыстағы дене ... ... ... ... жоғарылап, қажудың басталуы жеделдеп, қызмет қабілеті төмендейді.
Орындықтың дистанциясы - столдың артқы қыры мен (көлденеңінен)
орындықтың ... ... ... ... ... - ... болуы
керек, яғни орындықтың отырғышы столдың астына 4-8см кіріп тұруы ... ... «оңң ... оқушы столға қарай еңкейіп, алдына
қарай созылып отыруға мәжбүр болады. Жұмыстағы дене тұлғасы қолайсыздыққа
ұшырап, статикалық жүктеме жоғарылап, ... ... ... «оңң
дистанция оқушы орнынан тұрып, столдан шығуы үшін ғана қажет. «Терісң
дистанцияның «оңң дистанцияға ауысуы стол қақпағын ашу ... ... ... ... мен ... жиhаздары
Жиhаздардың өлшемі баланың бой ұзындығына сәйкес болуы үшін балалардың
бой ұзындықтары белгілі топтарға бөлінген, яғни жиhаздар баланың белгілі
бой ұзындықтарының топтарына сәйкес ... ... Сәби ... ... мен
мектеп жасына дейінгі балалардың бой ұзындықтарының 6 тобы - 80 ... ... ... 10 см аралықпен бөлінген, соған сәйкес, жиhаздардың әріптермен
белгіленген 6 тобы ... ... ... төрт жасқа дейінгі сәбилер тобының бөлмесі төрт орынды
столдармен жабдықталады. Столдарды бөлмеде жарық көзі сол ... екі ... етіп ... Стол ... 0,45см ... ... ... 2 түрлі болады: үш жасқа дейінгі сәбилерге жан-
жағы қоршалған ... ... ... және үш жастан жеті жасқа
дейінгі балаларға арналған кереуеттер. Олардың функционалдық өлшемдері
арнаулы СанНменЕ құжатында беріледі.
Жұқпалы аурулардың ... алу үшін ... ... 0,3м ... ... сыртқы қабырғадан ара қашықтығы 0,7-1,0м болуы керек.
Мектепке дейінгі топтарға төсеніші қатты ... ... мен ... ... бір, екі ... ... қолдануға болады.
Қазіргі білім беру мекемелерінің жиһаздарын төмендегідей ... ... ... жиһаздар: оқушының бір немесе екі орынды
столдары; оқу кабинеттеріне ... ... ... ... ... ... оқу ... арналған шкафтар, техникалық
құралдарын сақтауға, тақта астына қоюға арналған тумбалар, әртүрлі
модификациядағы сынып тақталары;
Кітапханаға арналған жиһаздар: кітапханаға арналған бір, екі ... ... ... ... жинағы;
Асханаға арналған;
Оқу шеберханаларына арналған;
Шешінетін орынға арналған;
Мәжіліс залдарына арналған жиһаздар.
Мектептердің негізіг жиһаздары (парталар, стол мен ... ... ... ... әр ... өлшемде жасалады. Әрбір оқушы өзіне
қолайлы, бой ұзындығына, көру, есту жағдайына сәйкес ... ... ... және бала партаға аяқ киімімен бірге өлшенген бой
ұзындығына сәйкес отырғызылады.
Мектеп ... үшін бой ... (130 см ... 15 см ... 5 тобы бар және олар үшін жиhаздардың (әріптермен белгіленгін
А,Б,В,Г,Д) 5 тобы жасалады. ... ... ... сандар арқылы немесе
әртүрлі бояулар арқалы белгілер салынады. Сандық белгілер бөлшекпен
көрсетіледі (бөлінгіште жиhаз топтары, бөлгіште бой ұзындығы) және ол
жиhаздың төменгі бетіне ... ... ... ... ... ... 25 мм ... арқылы, жиhаз өлшеміне сәйкес түрмен бояп
жасайды.
Оқу кабинеттерінің жабдықталуы
Оқу кабинеттері белгілі талаптарға сәйкес болуы керек. Шет тілін
оқытуға ... ... ... үшін ... ... мен проекциялық
аппараттарға арналған тумбасы бар столдармен, магнитофон мен күйсандықты
орнатуға арналған орындармен, ... ... мен ... ... ... ... сақтауға арналған секциялық
(қабырғамен бірге жасалған немесе қабырғаға жапсыра салынған) шкафтармен
жабдықталады.
Химия және физика кабинеттері проекциялық аппаратты, су, электр,
канализация ... ... ... бар ... ... столдармен
жабдықталады. Оқу-көрнекті құралдар жақсы көріну үшін демонстрациялық
столды биіктеу етіп ... ... үшін су, ... жүйесі, ауа қысымы (физика лабораториясы
үшін) қосылған екі орынды столдармен жабдықталады. Химия лабораториясы
шкафы сыртқы қабырғаға жақын, ... ... ... ... ... ... желдеткішпен қамтамасыз етілуі керек.
Осы кездерде мектептерде әр түрлі ... ... ... ... ... ... ноталық дыбыс арқылы (әуенді) жазатын,
хабарландыруларды ілу үшін кеуекті тақталар) пайдаланылады.
Негізі құрыштан жасалып, эмальмен қапталған тақталар пайдалануға
қолайлы ... ... ... ... байланысты тақталар бормен (жасыл
түсті) және фломастермен (ақ түсті) жазуға арналады.
Негізі дыбыс жұтылтатын заттардан қоса отырып, ... ... ... ... ... бар тақталар ақпаратты жеңіл, дыбыссыз
жазуға мүмкіндік береді, жазылған хабарды жоғары контрастылықпен жеткізеді,
және жазуларды арнаулы ... ... ... оңай ... ... ... ... мұнда магнит арқылы суреттер, сызу, диаграммаларды
орналастыруға болады.
Шыныэмальды тақталар - 1-ден 7-ге дейін жұмыс беті бар, жылжымайтын,
жылжымалы, біріңғай түсті немесе ... ... және ... ... ... ... арқылы қолданылатын тақталар әуен мектептері мен
сыныптарына арналады. Олар қара түсті анодталған алюмин қаңылтырға нота
сызықтарын орналастыру арқылы жасалады.
Әр түрлі хабарландырулар мен ... ... ... ... ... жапсыра салуға ыңғайлы, табиғи немесе
жасанды кеуекті заттан жасалған тақталар қолданылады.
Бөлме жабдықтарын ... ... ... ... ... да өте ... ... столы (бір орынды немесе екі орынды)
аудиториялық, сызу және ... ... оқу ... ... алынады. Столдарды орналастыру негізінен үш қатар етіп
орналастырады, бірақ, ... ... ... екі ... ... болады.
Оқу бөлмелерін жабдықтаған кезде төменде көрсетілген аралықтар
сақталуы керек: екі орында столдардың қатарларының аралығы - 60см төмен
емес; столдар қатары мен ... ... ... - ... ... мен ішкі қабырғаның (немесе сол қабырғада орналасқан шкафтардан)
аралығы - 50-70см; ең артқы столдан қабырғаға дейін, қарсысындағы сынып
тақтасына ... ... - 70см; ... столдан оқу тақтасына
дейін - 100см; бірінші партадан, оқу тақтасына дейін - 2,4-2,2м кем болмауы
керек.
Оқушының оқу ... ең алыс ... 860см көп ... ... Оқу
тақтасының еденнен биіктігі - 80-90см болуы керек. Мектеп дәрігері сабаққа
қатысып, оқушылардың жұмыс кезіндегі дене тұлғасының жағдайын бақылап,
олардағы дене ... ... ... бұл жағдайдың себебін ашып,
профилактикалық шаралар жүргізуі қажет.
Оқушыны дұрыс ... ... ... ... пайда
болатын бұрыштарға (39 сурет), қажетті жағдайларды таңдау арқылы (20 ... ... 22 ... Оқушыларды дұрыс отырғызуға қажетті
гониометриялық көрсеткіштер.Көрсеткіштер Бұрыштардың көлемдері,см
Бастың еңкіштігі ... ... иілу ... ... еңкіштігі 85-100
Тізе бұрышы 75-105
Балтыр-табан бұрышы 75-105
Парта (столдардың) размері, онда отырған баланың бой ... ... ... дене ... ... болмауы да мүмкін, сондықтан баланың
дұрыс отыруға дағдыланбағандығын көрсететін мұндай жағдайларға да ерекше
көңіл бөлінуі керек.
Балалардың кітаптарына ... ... ... ес ... ... ... ... ақпаратты қабылдап,
түсіне білуі қажет. Білімді меңгерудің жаңа жолдары мен хабар алудың жаңа
құралдары пайда бола бастағанымен ақпарат алудың негізгі көзі кітап ... ... ... ... ... дамуы көптеген факторларға
байланысты болатынын, әсіресе, оқулықтар мен балалар әдебиетінің сапасының
төмендігінен болатынын өз заманында Ф.Ф.Эрисман атап көрсеткен болатын. Бұл
жағдай офтальмологтар мен ... ... да ... ... өзі де, оқу ... де ... ... етеді.
Жаңадан басылып жатқан оқулықтарға санитарлық бақылау екі бағытпен
(басылып шыққанға дейін және басылып шыққаннан кейін) жүргізіледі:
Әрбір оқулықтардың басылымын, олар көптеп ... ... ... ... тексеруі (жағдайлары толық көрсетілген
техникалық құжаттар);
Басылымнан шыққан оқулықтарға гигиеналық сараптма жасау үшін, таңдап,
іріктеп ... ... ... ... ... талаптар,
балалардың көз анализаторларының ерекшеліктеріне негізделген. Оқыған кезде
көзге түсетін жүктеме негізгі екі жағдайдан тұрады: көріну жағдайы және
оқуға ... ... ... ... бен ... сапасына байланысты
болады, оқуға қолайлылығы - баспа белгілерінің ... ... ... ... ... және теріп алынған әріптердің орналасу жағдайына
байланысты болады.
Сонымен, оқулықтың гигиеналық сипаты - қағаздың, баспаның, шрифтің,
баспа жиынтығының, форматтың және ... ... мен ... сапасына
баға беруден тұрады.
Оқулықтарға арналған қағаз - баспа белгілері мен фонның арасындағы
қарама-қарсы түстердің жеткілікті ... ... ету үшін ақ ... ... ... ... керек. Сөйлем мәтіндері қағаздың екінші беттегі
сөйлем жолдарынан көрініп ... ... ... беті ... және ... ... ... өте жылтырамауы керек. Кедір-бұдырлы
жұмсақ қағаз ылғалды тез сіңіреді және ұзақ уақыт бойы сақталатын патогенді
микроорганизмдерді, органикалық лас заттарды ... ... ... Арнаулы
жүргізілген зерттеулер арқылы туберкулез таяқшаларының кітап беттерінде 5
айға дейін, дифтерия қоздырғыштары 3 айға дейін, гемолитикалық
стрептококктар бір ай бойы өмір сүре ... ... ... және №1, №2 ... ... ... тұрғысынан ең
жақсы болып есептеледі. №2 тифографиялық қағазды қолдануға болмайды.
Оқулықтарды №3 типографиялық қағазда және газетке арналған қағаздарға басып
шығаруға тиым са-лынады.
Оқулықтардың басылымы ... ... анық ... қою қара ... керек. Тақырыптар, қортындылар мен ережелерді, жеке сөйлемдерді бөліп
көрсету және формулалардың элементтерін жазу үшін түрлі-түсті баспа
әріптерін ... ... ... ... ... ... жас ... оқып, білуге арналған зерттеулердің нәтижесінде әліппе оқулығына
белгілі психологиялық-педогогикалық талаптарға сәйкес, арнаулы шрифт:
келбетінің қарапайымдылығы, әріптердің анықтығы, әріптер аралығының
өлшемдерінің жеткіліктілігі, түр ... ... ... ... Осы талаптарға ең жоғарғы дәрежеде, рубленная (кертік) гарнитура
сәйкес ... ... ... ... ... айырмашылығы штрихтары өте жуан
және әріптер аралықтарының жақын орналасуында. Бірінші сынып оқушыларының
оқулықтары мен әліппесі үшін, ... ... ... ... алған жөн. Кейінгісін бірінші сыныптан он бірінші сыныпқа
дейін арналған оқулықтарға да қолдануға болады.
Екінші сыныптан бастап оныншы сыныпқа дейінгі ... ... ... ... гарнитура қолданылады. Оның кертіктік
гарнитурадан айырмашылығы штрихтарының жіңішкелігінде және әріптердің аяқ
жағында онша анық емес ... ... ... ... ... ... жіңішкелеу келеді.
Үшінші сыныптан бастап және одан жоғары сыныптарға арналған
оқулықтарда қосымша мәтіндерді (ескертпе, түсініктеме, көрсеткіштер,
сөздіктер және т.б.) басу үшін ... ... ... ... ... етіледі. Өрнектелген шрифтерді оқулықтардың мәтінін басуда
(жазу үлгісінен ... ... ... ... де ... ... ... бар. Мұнда оқушы жас
болған сайын, шрифт ірілеу болуы керек деген заңдылық ... ... ... әріптерді бөлшектеп қарастырады, сондықтан, оның жеке
элементтерінің өлшемі және ... ... ... ... ... жеткілікті
болуы керек. Сонымен қатар, жылдам көз жүгіртіп оқыған кезде әріптердің
биіктігі 4 мм-ден жоғары ... ... ... ... жағдайда оның өлшемі
көздің торлы қабатының сары дағының орталық нүктесінен асып ... да ... ... ... ... ... ... соң, үлкен
шрифтерден кішісіне қарай көшу керек, өйткені ... ... оқу ... ... ... жүргізілген зерттеулер, шрифтің биіктігін жас
мөлшеріне байланысты бөлу қажеттігін көрсетті, және бұл ұсыныстардың бәрі
ересектерге де арналатындығы анықталды. ... ... мм ... кегльмен
белгіленеді (кегль типографиялық пунктпен өлшенетін литер ауданының
биіктігі)
Әріп штрихтарының биіктігі сөйлем жолындағы "Н" - әрпінің биіктігімен
өлшенеді. Әліппеде ол 48 бен 20 ... ... ... ... 8 ден 3,5 мм
дейін, бірінші сынып оқушыларының оқулықтарында - 16 кегль (2,8 мм), екінші
сынып ... 16-14 ... (2,3 мм) ... және ... сыныптар үшін 14-
12 кегль (2,0 мм). Бесінші сыныптан ... ... ... ... ... ... 10 кегль (1,75 мм) болып келеді. Көзге үлкен жүктеме
түсіретіндіктен және ... тез ... ... ... ... ... жоғарғы сынып оқушыларының өзіне 10 кегльден
төмен шрифті ... ... деп ... ұсақ шрифтермен - петитпен (8 кегль) орта және жоғары сынып
оқушыларының оқулықтарында қосымша мәтіндерді басуға ... ... ... ... ... ... ... басқанда кеңінен
қолдануға болады. 7-8 сыныптардағы тақырыптарға арналған мәтіндерді петит
қолдану арқылы 4 жолдан ар-тық басуға болмайды; ал 9-10 ... ... бір ... 16 жолдан артық болмауы керек. 8-9 сыныптарға арналған
оқулықтарға сұрақтар мен тапсырмаларды, әрбір сұрақтың ... екі ... ... барлық мәтіні - 16 жолдан аспаған жағдайда баспаға петитті
қолдануға рұқсат етіледі.
Сондықтан оқу дағдысы аз төменгі ... ... үшін 20, 16, ... ... ірі шрифтармен басылған оқулықтарда сөйлем жолдарының
ұзындығының ең қолайлы мөлшері 126-130 мм болып есептеледі, 5 сыныптан
бастап 10 ... ... ... ... ... ... жолдарының
ұзындығы 113 мм бастап, 98-95 мм дейін азайтылады.
Осыған ... ... және орта ... ... ... ... екі ... тұратын текст жиынтықтарын қолдануға
рұқсат етілмейді. Бір сөйлем жолынан екіншісіне жиі көңіл аудару мектеп
оқушыларында жылдам қажу пайда болғызады. Екі ... ... тек қана ... ... ... және олардың ішінде, негізінен ұзақ уақыт
үзіліссіз оқуды қажет етпейтін (анатомия, физиология, география және т.б.)
оқулықтарға ғана ... ... ... ... үш ... баспамен
басуға тиым салынады.
Қолайлы оқу үшін сөйлем жолдарының және ... ... ... да ... және ... маңызы өте зор. 1-4 сынып
оқулықтарында интерлиньяж 2,8 мм, жоғары сынып оқулықтарында апрош 4-11 мм,
3-4 ... - 3 мм, 5 ... ... ... ... - 2 мм ... ... Кон
пластинкасымен өлшенген баспа жиынтығының тығыздығы шрифтің биіктігіне
байланысты 1 см2 орында 10-15 ... көп ... ... ... өңдеудің санитарлық ережелері" оқулықтардың
эксперименттік және сынамаға арналған түрлерінен басқа ... ... Оның ... ... бақылап отыру, оқулықтар басып
шығаратын баспасы бар территорияға қызмет ететін санитарлық-
эпидемиологиялық ... ... ... ... ... ... ... сәйкес келмесе СЭС сол оқулықтардың
басылып шығуы мен таралуына тиым сала алады, немесе кемшіліктерді жойғанша
өндірістің жұмысын тоқтатады. Балалардың кітаптарына ... ... ес ... ... ... ... ... қабылдап,
түсіне білуі қажет. Білімді меңгерудің жаңа жолдары мен хабар алудың жаңа
құралдары пайда бола ... ... ... негізгі көзі кітап болып
қала береді.
Мектеп оқушыларында жақыннан көргіштік дамуы көптеген факторларға
байланысты болатынын, ... ... мен ... ... ... ... өз заманында Ф.Ф.Эрисман атап көрсеткен болатын. Бұл
жағдай офтальмологтар мен ... ... да ... ... өзі де, оқу ... де ... қажет етеді.
Жаңадан басылып жатқан оқулықтарға санитарлық бақылау екі бағытпен
(басылып шыққанға ... және ... ... ... ... оқулықтардың басылымын, олар көптеп шығарылғанға дейін
өндірістік мамандардың іріктеп тексеруі (жағдайлары толық көрсетілген
техникалық ... ... ... ... сараптма жасау үшін, таңдап,
іріктеп алу;
Оқулықтардың мұқабасын өңдеуге қойылатын гигиеналық ... көз ... ... ... ... ... түсетін жүктеме негізгі екі жағдайдан тұрады: көріну жағдайы ... ... ... көрінуі қағаз бен баспаның сапасына байланысты
болады, оқуға қолайлылығы - баспа белгілерінің размеріне, олардың түсіне,
баспа бояуларының суретіне және ... ... ... ... ... ... ... гигиеналық сипаты - қағаздың, баспаның, шрифтің,
баспа жиынтығының, форматтың және кітаптың салмағы мен мұқабасының сапасына
баға беруден тұрады.
Оқулықтарға арналған қағаз - ... ... мен ... арасындағы
қарама-қарсы түстердің жеткілікті болуын қамтамасыз ету үшін ақ немесе
аздап сарғыш ... ... ... ... ... ... ... беттегі
сөйлем жолдарынан көрініп тұрмауы керек. Қағаз беті тегіс және жарықтың
шағылысуына кедергі келтірмейтіндей өте жылтырамауы керек. ... ... ... тез ... және ұзақ ... бойы ... патогенді
микроорганизмдерді, органикалық лас заттарды өзінде ұстап қалады. Арнаулы
жүргізілген зерттеулер арқылы туберкулез таяқшаларының кітап беттерінде 5
айға дейін, дифтерия қоздырғыштары 3 айға ... ... бір ай бойы өмір сүре ... ... ... және №1, №2 ... қағаздары гигиена тұрғысынан ең
жақсы болып есептеледі. №2 тифографиялық қағазды қолдануға болмайды.
Оқулықтарды №3 типографиялық қағазда және ... ... ... ... тиым са-лынады.
Оқулықтардың басылымы айқын, біркелкі, анық көрінетін, қою қара түсті
болуы керек. Тақырыптар, ... мен ... жеке ... ... және ... ... жазу үшін ... баспа
әріптерін қолдануға болады.
Оқу процессі кезінде шрифтардың гарнитурасының жас ерекшеліктеріне
әсерін оқып, білуге арналған зерттеулердің нәтижесінде әліппе оқулығына
белгілі психологиялық-педогогикалық талаптарға ... ... ... ... ... ... ... аралығының
өлшемдерінің жеткіліктілігі, түр түсінің қанықтығы қажет екендігі
анықталды. Осы талаптарға ең ... ... ... ... ... ... екен.
Азбука әріптерінің әліппе әріптерінен айырмашылығы штрихтары өте жуан
және әріптер аралықтарының жақын орналасуында. Бірінші ... ... мен ... үшін, әліппелік немесе журналдық кертіктік
гарнитурасын алған жөн. Кейінгісін бірінші сыныптан он ... ... ... ... да ... болады.
Екінші сыныптан бастап оныншы сыныпқа дейінгі оқушыларға арналған
оқулықтарға мектептік (школьная) гарнитура қолданылады. Оның кертіктік
гарнитурадан айырмашылығы штрихтарының жіңішкелігінде және әріптердің ... онша анық емес ... ... ... ... шрифтері
мектеп гарнитурасынан жіңішкелеу келеді.
Үшінші сыныптан бастап және одан жоғары сыныптарға арналған
оқулықтарда қосымша мәтіндерді (ескертпе, түсініктеме, көрсеткіштер,
сөздіктер және т.б.) басу үшін ... ... ... (курсивті)
қолдануға рұқсат етіледі. Өрнектелген шрифтерді оқулықтардың мәтінін басуда
(жазу үлгісінен басқа) қолдануға болмайды.
Шрифтердің биіктігінің де гигиеналық үлкен ... бар. ... ... ... ... ... ірілеу болуы керек деген заңдылық байқалады. Балалар
оқыған кезде әріптерді бөлшектеп қарастырады, сондықтан, оның жеке
элементтерінің ... және ... ... ... ... ... ... керек. Сонымен қатар, жылдам көз жүгіртіп оқыған ... ... 4 ... ... болуы керек, өйткені бұндай жағдайда оның өлшемі
көздің торлы қабатының сары дағының орталық нүктесінен асып тұрады да анық
көру мүмкіндігін төмендетеді. Оқуға ... ... соң, ... ... ... көшу ... ... үлкен шрифтер оқу жылдамдығын
азайтады.
Бірақ, бұдан кейінірек жүргізілген зерттеулер, шрифтің биіктігін жас
мөлшеріне байланысты бөлу қажеттігін көрсетті, және бұл ... ... де ... ... ... ... мм ... кегльмен
белгіленеді (кегль типографиялық пунктпен өлшенетін литер ауданының
биіктігі)
Әріп штрихтарының биіктігі сөйлем жолындағы "Н" - әрпінің ... ... ол 48 бен 20 ... ... ... немесе 8 ден 3,5 мм
дейін, бірінші сынып ... ... - 16 ... (2,8 мм), екінші
сынып оқулықтары 16-14 кегль (2,3 мм) үшінші және төртінші сыныптар үшін 14-
12 кегль (2,0 мм). Бесінші сыныптан бастап ... ... ... ... шрифтері 10 кегль (1,75 мм) болып келеді. Көзге үлкен жүктеме
түсіретіндіктен және оқушылардың тез қажуына әкеліп соғатындықтан,
гигиенистердің ... ... ... ... ... ... 10 ... шрифті қолдануға болмайды деп есептеледі.
Одан ұсақ шрифтермен - петитпен (8 кегль) орта және ... ... ... ... ... ... ... етіледі. Петитті
оқулықтар тізімін жазғанда, сөздіктер, нұсқауларды басқанда кеңінен
қолдануға болады. 7-8 сыныптардағы тақырыптарға арналған мәтіндерді петит
қолдану арқылы 4 жолдан ... ... ... ал 9-10 сыныптарға арналған
оқулықарда бір бетте 16 жолдан артық болмауы керек. 8-9 сыныптарға арналған
оқулықтарға сұрақтар мен ... ... ... ... екі ... ... ... мәтіні - 16 жолдан аспаған жағдайда баспаға петитті
қолдануға рұқсат етіледі.
Сондықтан оқу дағдысы аз төменгі сынып оқушылары үшін 20, 16, ... ... ірі ... басылған оқулықтарда сөйлем жолдарының
ұзындығының ең қолайлы мөлшері 126-130 мм болып есептеледі, 5 сыныптан
бастап 10 кегльден тұратын шрифтармен басылған кітаптарда сөйлем ... 113 мм ... 98-95 мм ... азайтылады.
Осыған байланысты бастауыш және орта сыныптардағы мектеп оқушыларына
арналған оқулықтарға екі бағаннан тұратын текст жиынтықтарын қолдануға
рұқсат етілмейді. Бір ... ... ... жиі көңіл аудару мектеп
оқушыларында жылдам қажу пайда болғызады. Екі бағанды баспаны тек қана 8-10
сынып оқушыларына қолдануға және ... ... ... ұзақ ... ... ... ... (анатомия, физиология, география және т.б.)
оқулықтарға ғана рұқсат етіледі. Оқулықтардың мәтінін үш бағанды баспамен
басуға тиым салынады.
Қолайлы оқу үшін ... ... және ... ... ... да (интерлиньяж және апрош) маңызы өте зор. 1-4 ... ... 2,8 мм, ... ... ... ... 4-11 ... сынып - 3 мм, 5 сыныптардан бастап жоғары қарай - 2 мм ... ... ... ... ... ... ... шрифтің биіктігіне
байланысты 1 см2 орында 10-15 белгіден көп болмауы керек.
"Мектеп оқулықтарын өңдеудің санитарлық ережелері" оқулықтардың
эксперименттік және сынамаға ... ... ... ... ... Оның ... ... бақылап отыру, оқулықтар басып
шығаратын баспасы бар территорияға қызмет ететін санитарлық-
эпидемиологиялық станцияға міндеттеледі. Баспадан шыққан оқулықтар
"санитарлық ереженің" талаптарына сәйкес келмесе СЭС сол ... ... мен ... тиым сала ... ... ... жойғанша
өндірістің жұмысын тоқтатады.
Мектептің жазуға арналған құралдарына қойылатын талаптар
Мектептің жазу құралдары (қалам, қарындаш, дәптер, сия) ... ... мен ... ... сәйкес өте әлсіз келетін қолдарының
ұсақ бұлшық еттеріне өте көп жүктеме түсірмеуі керек. Сондықтан, жуан
немесе өте ... ... ... ... ... ... кедергі
келтіреді.
Өзегі шариктен тұратын немесе сиясы автоматты түрде берілетін
қаламдардың ұзындығы 142-150 мм, ... 8-10 мм, ... 10 ... ... ... ... қаламдарды қолдану ыңғайлы болып келетіні
гигиенистік зерттеулер нәтижесінде дәлелденген. Гигиеналық тұрғыдан алғанда
қаттылығы ... ... ... 170-180 мм, ... 7-8 мм қарындаштар
мақсатқа сәйкес келеді. Мектеп жасына дейінгі және мектеп жасындағы
балаларға ... ... ... ... ... ... нормалық құжаттар бойынша мектеп дәптерінің
ені 170 мм, ұзындығы 250 мм болып келеді. Дәптердің беттеріне түзу ... және ені 25-30 мм ... ... ... ... ... сызықтар қолдың ұсақ бұлшық еттерінің қызметін
жеңілдетеді және жазу жылдамдығының азаймауына мүмкіндік жасайды деп
есептелінеді. Дәптердің қағазы тығыз, кедір-бұдырсыз жазық, ақ ... ... ... ... ... тұрмайтындай болуы керек. Оның бетіне жазғанда
сия жайылып кетпейтіндей болуы керек. Сияның түсі күңгірт-күлгін түсті
немесе қара түсті ... ... мен ... тасу үшін ... портфельдер мен папкаларды
пайдаланады, бірақ, гигиеналық тұрғыдан ранецтер (арқаға асылатын сөмке)
дұрыс болып есептеледі. Ранецтерды пайдаланғанда жүктеме біркелкі түсіп,
оқушының қолы бос ... және ... ... ... ... мектептің бала-лары міндетті түрде ранецтерды пайдаланғаны дұрыс.
Олар, материалдарына, өлшеміне, өңделуіне қойылатын гигиеналық талаптарды
ескере ... ... ... ... - 500 гр, ені - 360 мм, ... - 85 см және ... ... бөлігінің кеңдігі 35 мм кем болмауы
керек.
Балалардың киімдеріне қойылатын гигиеналық талаптар
Адамды қоршаған ортаның қолайсыз әсерінен қорғайды, терінің бетін
механикалық зақымданудан, ... ... Киім ... адам ... ... орта ... ... айырмашылығы бар, жасанды,
киім астындағы микроклимат қалыптасады. Оның температурасы 280С- 340С
мөлшерінде, салыстырмалы ылғалдылығы 20-40%, ауа қозғалысы өте төмен ... ... ... ... Киімдер киім асты микроклиматын
қалыптастыра отырып, организмнің жылу жоғалтуын біршама төмендетіп, дене
температурасының тұрақтылығының сақталуына жағдай жасайды, терінің
термореттеу қызметін жеңілдетіп, тері арқылы газ ... ... ... ... ... ... жетілмегендіктен, организмнің
салқындауы немесе ыстықтауы денсаулық жағдайының жедел бұзылуына ... ... ... жылу ... 3-4 ... дейін жоғарылайтын
өте жоғары қимыл-қозғалыс белсенділігінде болатындықтан, балалар терісі өте
нәзік, жылдам жарақаттанғыш келетіндіктен, зат ... ... ... меншікті үлесі ересектерге қарағанда үлкен болатындықтан киімнің
қорғаныштық қасиетінің балалар үшін маңызы өте зор.Балалар киімі өзінің
конструкциясы және материалының ... ... ... ... анатомиялық-физиологиялық ерекшелігіне, іс-әрекеттің түріне және
метеорологиялық жағдайға сәйкес болуы керек, және оңай ... ... бала ... ... ... ... ... жасауы
керек.
Балалар киіміне баға беру үшін, санитарлық-гигиеналық экспертизаға
балалар киімін даярлауға ... - ... ... қабатына, ортаңғы
қабатына және ішкі астарына арналған маталардан әрқайсысының размері 1м2
алынған бір бумасын және даяр болған өнімдерді жібереді.
Мата ... ... ... ... ... ... жүн ... немесе синтетикалық болуы мүмкін. Талшықтардан жасалған жіптер
иірілген, қатты немесе бос, үлпілдек болуы мүмкін. Маталар құрылысы ... және ... ... ... ... ... киімінің өндірісінде пайдалану, олардың
физикалық-гигиеналық көрсеткіштеріне: қалыңдығы, массасы, көлемдік массасы,
кеуектілігі, ауа- және буөткізгіштігі, ... ... және ... және ... ... ... - ... өлшенеді және негізінен матаның
жылусақтағыштық қасиетіне тікелей әсер етеді. Қалыңдығы жоғары маталардың
құрамында жылу өткізгіштік ... өте ... ауа көп ... Яғни, мата
неғұрлым қалың болса, соғұрлым жылы болады (мыс. бәтес-0,1мм, драп-5мм,
табиғи ... ...... ... ... (1м2 немесе 1см2) алынған
грамм көлемімен өлшенеді. Өзіне қажетті қасиеттердің бәрі (мыс. ... ... ... жүн-1000,0г/м2) сақталған және массасы төмен
болып келетін маталар гигиеналық тұрғыдан ең дұрысы деп саналады.
Көлемдік масса - матадағы тығыз заттар мен ауа ... ... 1см3 ... ... ... массасы. Бұл көрсеткіш төмен болған
сайын, матаның массасы жеңіл болады. Көлемдік масса сонымен қатар,
қалыңдығы бірдей ... ... ... критерийі болып табылады,
яғни, көлемдік массасы төмен маталар жылылау болып келеді (мыс. жүн
трикотаж-0,07г/см3, брезент-0,6-0,7г/см3).
Кеуектілік - кеуектілік көлемінің берілген матаның жалпы көлеміне
пайызбен ... ... ... анықталады және ол көлемдік масса
көрсеткішімен тығыз байланыста болып келеді. Матаның кеуектілігі оның
жылылық қасиетін анықтайды (мыс. ... жүн ... ... ... ... мақта мата-99%, мақта матадан жасалған ватилин-
99%).
Ауа өткізгіштік - дециметр кубы (дм3) арқылы өлшенеді және 1м2 матаның
кеуектілігінен сүзу арқылы секундына ауа ... ... ... киімдерді өңдеуге арналаған маталардың, ауа өткізгіштігі әртүрлі
болады. Мысалы, салқын ауадан сақтану үшін күз және қыс ... ... ауа ... ... ... ... ... киімдер жақсы
желдетілетін, яғни, ауа өткізгіштігі барынша жоғары болуы керек (мыс. мақта
матадан жасалған жеңіл маталардың ауа өткізгіштігі секундына 111дм3/м2,
табиғи ... ... ... ... ... - 1м2 ... ... өтетін су буының көлемі,
граммен өлшенеді және матаның киім астында тұрақты түрде пайда ... су ... ... ... ... ... өткізу қабілетін
анықтайды. Әсіресе, жылу беруі, негізінен булану арқылы жүретін ыстық
климаттық аймақтарға арналған киімдердің бу өткізгіштігі өте жоғары ... (мыс. ... ... ... жеңіл маталар сағатына-16,2г/м2, табиғи
жібек сағатына-4,62г/м2, капрон сағатына-1,09г/м2 бу ... - ... су ... ... ... пайызбен
алынады. Жақсы гигроскопиялылық іш киімдерге арналған маталардың жақсы
қасиетіне жатады. Тері сыртына пайда ... тер ... ... ылғалдылықтан, жылу жоғалту қасиетінен сақтану үшін, қыс және
күз киімдерінің сыртқы қабатына арналған маталардың гигроскопиялылығы төмен
болғаны дұрыс (мыс. ... ... ... матадан жасалған мадополам->18%,
жеңілдетілген драп->17,2%, табиғи жібек->16,5%, репс->7-8%, су өткізбейтін
заттармен қанықтырылған репс->1,2%, капрон->5,7%, лавсан->0,5% т.с.с.).
Су ... - ... суға ... ... су сіңіргіштігі,
пайызбен алынады. Ылғалдық әсер еткен кезде ауаөткізгіштікті белгілі
деңгейге жеткізіп, ... ... ... ... ... ... бөлігінің бос болуының маңызы өте зор.
Гидрофильділік - матаның суды ... және ... ... алу ... ... Дененің тері қабатына тиіп тұратын және тері бетіне пайда
болатын су буларын сіңіретін маталардың гидрофильділігі жоғары болғаны
дұрыс .
Гидрофобтық (суланбайтын) - гидрофильділікке ... ... ... ... қар, ... ... ... арналған
киімдердің гидрофобтығы жоғары болуы керек.
Липофильділік - матаның тері бетіндегі майларды өзіне сіңіріп алу
қасиеті, пайызбен алынады. Әсіресе синтетикалық ... тән ... ... ауа ... ... ... ... физикалық-
гигиеналық қасиеттері төмендейтіндіктен, олардың нашар қасиеті болып
табылады. Жылуөткізгіштік - матаның жылусақтау қасиетін сипаттайды; бұл
көрсеткіш ... ... ... ... жылылық қасиеті жоғарылайды.
Жылулық қарсылық - жылуөткізгіштікке қарама-қайшы ... ... 10С ... ... 1м2 ... ... жылу өтетін уақытпен
(сағатпен) өлшенеді және жылу өткізгіштікке кері шама болып табылады.
Балалар киімін дайындау үшін табиғи талшықтардан жасалған маталар ... ... ... ... ... ... талшықтар қосылған маталар
алынады. Балаларға арналған басқадай заттарға жасанды жүндер мен
синтетикалық жылу сақтағыштарды ... ... ине ... ... ... сәбилер мен сәбилер жасындағы балалардың (28 размерге
дейін) іш киімдеріне химиялық жіп ... ... ... бастауыш мектеп
жасына дейінгі жастағы балалардың киімінде ол 30%-ға, одан жоғары жастағы
балалардың киімінде 50%-ға дейін рұқсат етіледі. 30 ... ... ... арналған костюмдер мен спорт киімдері тек қана табиғи жіптерден
жасалуы керек.
Іш киімдер - тері ... ... ... ... ... аралықта пайда болып отыратын зат алмасу заттарынан (ылғалдылық,
май, ... ... ... ... және олар ... кең, киім ... желдетілуіне, терінің “тыныс алуының” қамтамасыз етілуіне жағдай
жасауы керек. Іш киімдер үшін ауа-, ылғал-, буөткізгішітігін,
гигроскопиялылықтың және гидрофильділіктің жоғары болуын қамтамасыз ... ... ... ... ... ... Жаңа туған
нәрестелер мен 3 жасқа дейінгі сәбилердің киімінің ішкі қабаты тек ... ... ... ... немесе вискозадан жасалуы керек.
Мектепке дейінгі жастардағы балалардың іш киімдерін дайындауға мақта-сиблон
маталарын (70% мақта және 30% ... ... ... ... ... ... ыңғайсыз тігістер, қатты, тар резеңке
баулар болмауы керек. Жазда климаттық және метеорологиялық жағдайларға
байланысты балалар бір немесе екі қабат киім ... ... ... - ... ... ...... жейде, шолақ шалбар, юбкалар. Жаздық
жейде, көйлектерге арналған маталардың да қасиеті, іш киімдікі сияқты
жұмсақ, ауа-, буөткізгіштігі, гигроскопиялылығы, ылғалсіңіргіштігі,
гидрофильділігі, жылуөткізгіштігі жоғары болуы ... ... ... ... және киім асты ... ... желдететін болуы керек. Жаз киімдеріне
қысып тұратын белбеулер, резеңкелер, биік жағалар салуға болмайды.
Қыс кезінде ауа ... 200С ... жылы ... балалар жаз
киімдеріне қойылатын талаптарға сәйкес келетін 2 қабат киім киіп жүреді.
Егер бөлме температурасы 190С төмен болса, үй киімі үшін ... ... ... ... ... жоғары маталар алынады.
Мұндай жағдайда киімдер үш қабатқа дейін киінуге болады.
Сыртқы жылы киімдер - олардың негізгі міндеті денеге қажетті жылуды
сақтау және оны ... жел мен ... ... ... ... 3 ... ... Сыртқы, жабын қабаты ауа-, буөткізгіштігі,
гигроскопиялылығы және ылғал сіңіргіштігі төмен, яғни, суық атмосфералық
ауаның киім ... ... ... өтіп ... ... қар мен ... сақтайтын, жылу қорғау қасиеті жоғары матадан тігіледі. Балаларға
арналған қыстық киімдердің сыртқы қабатын су өткізбейтін заттармен
қанықтырылған табиғи талшықтардан ... ... ... ... ... ... ... болады. Ортаңғы жылусақтағыш қабаты
кеуектілігі жоғары, ауаны ұстап қалатын ... ... ... ... табиғи, жасанды немесе синтетикалық талшықтардан жасалған маталардан
тігіледі. Бұл қабаттың жылусақтағыш қасиеті жоғары болуы үшін және ол
денеге тиіп ... ... ... талшықтардан жасалған
маталарды қолдануға болады. Ішкі қабат (астары) - ауа-, буөткізгіштігі,
ылғалсіңіріуі және гигроскопиялылығы жоғары, яғни, киім асты ... ... ... ... қажетті маталардан даярланады.
Балалардың қыс киімдерінің конструкциясы киім асты аралығындағы ауа
айналымын және қоршаған ортамен ауа алмасуын ... ... ... ... Бұл ... киім асты ... - ... манжет, белбеулермен
бекіту арқылы жасалады. Бала үшін ең жақсы қыстық киім белі биіктеу
жасалған шалбар, етегі ... ... ... бар ... ... ... ... конструкциясы жылу қорғау тиімділігін жоғарылатады, жылуды
денеге бірқалыпта ұстап тұрады және баланың қимыл-қозғалысына кедергі
жасамайды.
Киімнің жылу ... ... ... баға ... Киімнің жылу сақтау қасиеті туралы толығырақ мәліметті энергия
шығынын, тері температурасының көлемін, жылу ағынының тығыздығын - радиация
және ... ... ... ... ... белгілі уақытта жоғалатын
жылу санын анықтау арқылы алуға болады. Киімнің жылу қорғағыш қасиеті
дегеніміз, оның жылу ... ... ... ... Жылу ... ... ... өзгеруіне және киімнің жылу қоғағыш
қасиетіне байланысты болады. Жылу беру ... ... ... ... ... ... жағдайға байланысты
киімнің организмінің жылу беруіне “қарсыласуына”, яғни, ... ... ... баға ... ... аяқ ... киім - киім ... негізгі бөлігі болып табылады. Ол
организмдерді салқын тиюден, ыстық ... ... ... ... ... ... аяқтың бұлшық еттері мен буындарына табан құрамын
дұрыс ұстау үшін көмектесу арқылы аяқтардың рессорлық, амортизаторлық
функциясын атқаруға жағдай ... Аяқ киім ... ... ... белсенділігіне әсер етеді, табанның көптеген
ауруларының және деформациясының себебі болып табылады. Балаларға арналып
әр түрлі аяқ киімдер шығарылады: жыл бойы киюге болатын, ... ... ... ... ... киетін, сәндік, үйде киіп жүретін,
жолға киетін, ұлттық, спорттық т.б.
Гигиеналық тұрғыдан аяқ киім - бала организмін метеорологиялық
қолайсыз әсерлерден және механикалық жарақаттанудан ... ... ... анатомиялық-физиологиялық ерекшеліктеріне (әсіресе табанның)
сәйкес болуы керек; табанға қажетті қолайлы микроклимат қалыптастырып,
қоршаған ортаның микроклиматтық жағдайларына қарамастан, қажетті
температуралық-ылғалдылық ... ... ... жасауы керек.
Балалар мен жасөспірімдердің аяқ киімдеріне арналған гигиеналық
талаптар өсу кезеңіндегі табан ... ... ... ... ... ... талаптардан және аяқ киім жасалатын
материалдарға қойылатын талаптардан тұрады.
Балалардың табаны бақайларының басы өте кеңейіп келетін, доғалдау
формамен ... ... ... өкше мен ... басына қарай
алынған қатынас ересектердікіне қарағанда басқаша, яғни, өкше жағы ұзындау
болып келетіні, аяқ киімін жасаған кезде (әсіресе балалар аяқ киімі үшін
қалыптар ... ... ... ... ... қаңқа сүйектері,
негізінен шеміршектен тұрады. Сүйектенуі бой өсуінің ... ... ... табанына берілетін механикалық әсерлер оны жылдам
деформацияға ұшыратуы мүмкін. Сондықтан, аяқ киімнің қалыңдығын,
иілгіштігін, сапасы мен жылу сақтау қасиетін гигиеналық ... ... ... аяқ ... ... ... ... анықталатын
өлшем арқылы (өкшенің ең дөңестеу келген шетінен ... ең ұзын ... ... ... алынады Өлшем бірлігі ретінде миллиметр алынған,
нөмірлер арасындағы айырмашылық 5мм болуы мүмкін.
Аяқ киімнің негізгі элементіне аяқ киімнің үсті (басы, ... және асты ... ... ... ... Балалар аяқ киімнің
бас жағы, бақайларға дейінгі буындардан кеңірек болуы керек. Табанының
(ұлтарақ, табан, өкшелері) ... ... ... ... керек, қарсыласуы
(килограммен алынған) І және Ү- бақайға ... ... ... ... ... пайда болған бұрыш, 250 - қа дейін жетуі керек.
Ұлтарақ - аяқ киімнің табан терісімен тығыз байланыста болатын және
аяқ киім ішіндегі ... ... ... ... ішкі ... болып табылады. Ол жұмсақтау иілгіш, жылу, және
ылғалдан қорғау, ... және ... ... ... ... ... ... керек.
Табан - аяқ киімнің төменгі бөлігінің негізгі элементі болып табылады
және оның иілгіштігі, қалыңдығы, массасы және жылу сақтау ... ... ... ... Аяқ ... ... регламенттеледі және сәбилерге
арналған аяқ киімдерге - 7H/см, мектепке дейінгі жастағы балаларға ... ... - ... ұл ... арналған мектептік аяқ киімдерге - 9-
13H/см, қыз балалардың мектептік аяқ киіміне 8-10H/см есебінен алынады.
Табанның ... ... ... мен аяқ киім түріне байланысты
алынады. (25 кесте).
Балалар аяқ киімдерін бекіту үшін, бас жағының улкен ... аяқ ... ішкі ... ауа өткізгіштігі мен желдетілуін
қамтамасыз ету үшін арнаулы жіптерді және аралас тәсілдерді қолдануға
болады.
Кеуекті ... ... және ... ... ... ... ... және біртұтас құю тәсілдерін қолдануға болады.
Табан материалдарының жылу сақтағыш қасиеті олардың жылу
өткізгіштігіне ... ... ... жылу ... төмен
болған сайын, олардың жылу сақтағыштық қасиеті жоғары болады. Қазіргі
кездерде қолданылып жүрген материалдардың ... ... ... ... ... ... тері мен ... құйма резеңкеден
жоғары. Мұнда қоршаған ортаның ылғалдылығы жоғарылаған сайын табиғи тері
мен жүннің (пималар) жылу ... ... ... ал ... жылусақтағыштық қасиеті өзгермейді. Бұл жағдай тек
жылусақтағыштық қасиеті үшін ғана емес, сонымен қатар қажетті қалыңдықты,
иілгіштікті және аяқ ... ... ... қасиеті болғандықтан да,
балалар аяқ киімінің табанын кеуекті резеңкеден ... ... - ... ... жағын жасанды түрде көтереді, оның рессорлығын
жоғарылата отырып, өкшенің жерге соғылып ауыруынан сақтайды және аяқ
киімнің жылдам тозбауына жағдай жасайды. Тек ерте ... ... ... ... ... биіктігі: мектепке дейінгі жастардағы балалар үшін - 5-10мм, 8-
10 жастағыларға - 20мм ... ... 13-17 ... ұл ... үшін ... 13-17 ... қыз балалар үшін - 40мм дейін жасалуы керек. Бой
жеткен қыз балаларға күнделікті биік өкшелі (4см-ден жоғары) аяқ киім киіп
жүру, ... ... ... ... ... жүруді қиындататындықтан,
зиянды болып табылады. Өйткені, мұндай жағдайда бел омыртқасының иіні
ұлғайып, жамбас аймағының орналасуы өзгеріске ұшырауы мүмкін. Биік өкшемен
жүргенде ... ... ... өкше ... ... жылжиды, аяқ
басындағы бақайларға жүктеме түсетіндіктен жұмылып, табан жалпақтынып,
бақайлар деформацияланады.
Аяқ киім табанды қысып, қан және лимфоайналуын бұзып, ... ... ... ... ... Аяқ ... ... оның түріне
байланысты нормаланады.
Қоныш - аяқ киімнің формасын сақтау үшін өкше жағына орналасқан, аяқ
киімнің ... ... ... деталі. Аяқ киім қонышы өкшенің
деформациясының алдын алып, табанның алға ... ... ... ... ... ... үшін ... табиғи теріден жасайды.
Аяқ киімнің бас жағы- бақайлар мен бақайларға дейінгі ... ... ... ... ... Аяқ киімнің бас жағында оның формасын сақтау
үшін астары мен сыртқы қабатының аралығына арнаулы қаттылау келген деталь
салынады және ол бақайларды ... ... аяқ ... ... ... ... етіп, аяқтарына
мықтап бекітуге арналған бекітпелері болуы керек. Ол үшін әр түрлі
бекіткіштер: аяқ киімнің бауы, жылжымалы ... ... ... ... ... ... жастағы балаларға бекітпесі жоқ, жылдам
шешіліп қалатын үсті ашық аяқ киімдер жасауға болмайды.
Аяқ киімнің ... ... ... конструкциясына және
пайдаланылған материалдарына байланысты болады. Бәтеңкелердің массасының
нормасы шолақ бәтеңкеге қарағанда - 10гр., сәбилер аяқ киімдеріне
қарағанада - 15гр., ... - 20гр., ... аяқ ... - ... - 25гр., ұл ... - 30гр. ... ... мезгілінде киілетін балалар аяқ киімі табиғи теріден
жасалғаны дұрыс. Жаздық аяқ киімге теріден басқа, әртүрлі тоқыма
материалдардың өзі немесе олардың терімен араласқан ... ... аяқ ... ... жағы ... ... жартылай жүн, жүн материалдардан, киізден т.б. жасалады. ... тері және ... ... пайдаланылады.
Балалар аяқ киімін жасау үшін полимерлік материалдар немесе химиялық
талшықтар қосылған табиғи материалдар қолданылуы мүмкін. Соңғысы санитарлық
нормалар мен ережелерде регламенттеледі.
СанНменЕ көрсетілген ... ... тек қана ... ... ... ... ... берілгеннен кейін ғана
пайдалануға болады. Ол үшін зерттеу жүргізетін мекемеге өнімнің саны 10-нан
кем болмайтындай үлгісі, зерттелетін материалдардың ғылыми-техникалық
құжаты (3 м2 ) және ... ... ... ... ... тиіс.
Балалар мен жасөспірімдердің жазғы салауаттандыру мекемелерінің
гигиенасы
Санитарлық-эпидемиологиялық қызмет жазғы салауаттандыру мекемелеріне
ескертпелі және ағымды санитарлық бақылау жүргізеді.
Ең ... ... ... ... ... ... орындары
тізімге алынады. Ол үшін әрбір лагерьдің нақты ... ... ... ... ... Ескертпелі және ағымды
санитарлық бақылау жүргізген кездерде қажетті өзгертулер мен толықтырулар
енгізілді.
Жыл сайын әрбір салауаттандыру мекемесіне, балалардың ... ... ... ... ... ... ету ... жоспар-тапсырма
жасалады. Оның негізінде:
а) қажетті нормалық құжаттардың мәліметтері;
б) объектінің санитарлық төлқұжаттары;
в) объектінің ескертпелі және ағымды санитарлық бақылау мәліметтері;
г) мекемеге қызмет ететін ... есеп ... т.б. ... ... қаржы бөлінуін қажет ететін, үлкен көлемдегі жұмыстарды
(тұрғын корпустар, жүзу бассейндерін салу т.с.) бір жылға немесе одан да
көбірек уақытқа ... ... ... ... ... ... ... талқыланады. Мұндай жоспар-тапсырмалардың дұрыс жасалуы
үшін, санитарлық дәрігерлер күнделікті санитарлық бақылау жұмысы кезінде
анықталған кемшіліктерді, әсіресе сумен қамтамасыз етілуі, канализация,
жылу жүйесі және ... ... ... ескерілуі керек.
Мұнда белгілі деңгейдегі мәліметтерді педиатрлардың есеп берулерінен
алуға болады. Есеп беру ... ... ... онда ... ... ... ... қатысты сұрақтарды,
денешынықтыру тәрбиесіне, тамақтану жағдайына және т.б. сұрақтарды ... ... ... ... үлгі ... ... ... беріледі.
Комиссия лагерьдің даярлық дәрежесін тексеріп, "Балаларға арналған
сала-уаттандыру лагерін қабылдау актісін" жазады.
Әрбір маусым ашылар алдында, СЭС бас дәрігерінің қолы қойылған
балаларды ла-герьге ... ... ... беріледі. Әрбір маусым ұзақтығы
21-26 күн. Лагерьге қосымша бала қабылдау жұмысы да СЭС ... Екі ... ... ... ... ... ... үшін 2 күндік үзіліс болуы керек.
Салауаттандыру лагерінің өзіне арналған - құрғақ, таза, жақсы
желдетілетін және күн сәулесі жақсы түсетін жер ... ... ... ... мен ... жайлардың ара қашықтығы 500м кем болмауы
керек. Учаскеге баратын ыңғайлы ... ... ... ... ... ... ... және қызмет ететін
ғимараттарға (инженерлік құбырлар, шаруашылық, қызметкерлердің тұрғын үйі,
жеке көлік тоқтайтын автоаялдамалар) арналған учаске бөлінеді. Негізгі
құрылыс учаскесі төмендегідей функционалдық ... ... ... ... ... ... ... құрылыс учаскесі биіктігі 0,9м кем емес қорғанмен
қоршалып, оған кіретін екі жол - ... және ... ... ... асхана блогында сыйымдылығына қарамастан, тағам даярлауға
арналған цехтардың толық жиынтығы болуы керек. Асхана блогына ... ... ... орындарына арналған санитарлық ережелерге
сәйкес болуы керек.
Денсаулық және салауатты өмір ... ... ... өмір салты - белгілі популяцияның денсаулығын сақтап,
нығайтуға, салауаттандыруға арналған мінез-құлқы, тәрбиесі. Салауатты өмір
салты - тек ... ... ... ... ... пен өндірістік
қатынастардың дамуына байланысты болып келетін әлеуметтік-экономикалық
категория. Салауатты өмір ... жеке ... ... ... ... таңдауы, яғни жеке әлеуметтік топтар мен жалпы қоғамның жоғары
гигиеналық мәдениеті.
Организмнің қорғаныш ... ... ... ... ... организмге зиянын тигізетін әдеттерге қарсы тәртіптер - гигиеналық
дұрыс тәртіп ... ... ... ... қабілетін жоғарылатуға әр
түрлі іс-әрекеттер мен демалысты дұрыс пайдалану, рационалды тамақтану,
жақсы қимыл-қозғалыс белсенділігі, денешынықтыру, шынығу, жеке бас
гигиенасын сақтау, өзінің ... ... ... ... бөлу, жақсы
экологиялық жағдай т.с.с. әсер етеді.
Бұл жағдайда балалардың өзіне қажетті тіршілік ортасын ... ... ... Сондықтан бұндай жағдайларды қалыптастыру
негізінен ата-аналарға, ағарту жұмыстарын ұйымдастырушыларға, педагогтарға
байланыстыі. Яғни, баланың болашақтағы ... оның сәби ... ... ... байланысты болады.
Салауатты өмір зиянды әдеттермен үйлеспейді. Алкоголь және басқадай
маскүнемдікке әкелетін заттар, анаша, шылым шегу салауатты өмір ... ... ... ... ... ... ... қауіптілік факторы болып саналады және балалар мен
жасөспірімдердің денсаулық жағдайына кері әсер ... ... ... ... ... жүргізілген эпидемиологиялық
тексерулер шылым шегу, шарап ішу, анаша пайдалану жастардың арасында
кеңірек таралып бара жатқанын көрсетеді. Әсіресе маскүнемдік бірінші орынға
шығады екен.
Маскүнемдікке бейім ... ең қиын ... - ... ... ... ... ... бірқатар маңызды өзгерістер болып
жатады. Біріншіден, организмнің психо-эндокриндік қайта құрылуы
қалыптасады, екіншіден жаңа ... ... ... ... ... ... дискамфорттық жағдайлардың пайда болуының
себебінен қиын қалыптасады. Жасөспірімдердің мінез-құлқы тұрақсыздықпен,
жылдам жәбірленгіш, өкпешілдікпен сипатталады. Осы кезеңде жолдастар тауып,
топ құрып жүру ... ... ... Сонымен қатар, жасөспірімдер
тобында өздерінің бағалайтын бағыт, пікірлері, демалыс уақыттарын өткізу,
көптеген қиын жағдайларды шешу тәсілдері қалыптасады. Сондықтан бұл ... ... ... ... ... артып, ата-аналары мен
педагогтардың ескертпелері оның еркіндігіне, құқығына қарсылық көрсету
сияқты қабылданып, көбінесе олардың мінез-құлқына кері әсер етуі ... ... бір ... ... ... ету ... ... туғызып,
өз бетімен кетуіне әкеліп соғады.
Бұл жағдайлардың бәрі алкогольдік ішімдіктерді оңай табуға
болатындықтан және алкогольдік әдет-ғұрыптар мен дәстүрлердің кең
таралуынан туындайды. ... ... жаңа ... ... өте ... ... ... жылдам шеше білетін, өжет бастығы бар
алкогольдік топтарға, жылдам үйір болады.
Шынайы өмірдің ... қашу да ... ... ... ... ... негізгі іс-әрекеттеріне (оқу-жұмыс) қанағаттанбау,
істеген жұмыстардың нәтижесінің шықпауы т.с.с. Осындай жағдайлардан өте
маңызды психологиялық механизм жасауға болады: ... ... ... ... жете ... ... топтарға «ауысуң арқылы қалыптасқан нормалар мен құндылықтарға
өзінің қарсылығын көрсетеді. Сонымен қатар, ішімдікке қойылған қарсы
талаптарды да бұзады.
Зиянды әдеттердің алдын алудағы ... ... - ... жеке
адам болып қалыптасуына, оның қажеттілігінің, сұраныстарының жоғарылауына,
адамзат баласының қастерлейтін мәдени құндылықтарына көзқарасын, яғни
жасөспірімнің рухани денсаулығын ... ... ... бөлінуі тиіс.
Жасөспірімдер арасында алкогольге қарсы ағартушылық, тәрбиелік
жұмыстар жүргізу - ішімдікке ... ... ... ... ... ... қарсы тәрбие жүргізген кезде төмендегі принциптерді
басшылыққа алған дұрыс:
- Мектеп оқушыларын ерте жастан алкогольге қарсы тәрбиелеп,
қалыптастыру. Алкогольге жеке көзқарас 9-10 ... ... ... ішімдікке қарсы тәрбиені бастауыш сыныптардан басталғаны
жөн;
- Алкогольге қарсы тәрбие мен ағартушылық бір бағытта, бірізділікпен
жүруі қажет; мұнда оқушының жас мөлшеріне ... ... ... ... ... ... да, ... де келтіретін зор кесапатты
түсінідіру арқылы ішімдіктің зиянын ашып беру керек;
- Ішімдікке қарсы жұмысты балалар арасында қойылған ... ... ... ... ... ... ... жұмыстарда оқушылардың әр түрлі жас
топтарының психикалық ерекшеліктерін ескеру;
- Оқушыларды ішімдікке қарсы тәрбиелеп, қалыптастыру жұмыстары
гигиеналық және әдет-ғұрыптық, эмоционалдық және ... ... ... ... ... ... пайдалы белсенділігін жоғарылату,
толыққұнды демалыстар ұйымдастыру;
- Алкогольге қарсы жұмыстарды кешенді жүргізу. Педагогикалық ұжымдар
мұндай жұмыстарды ... ... ... ... ... мемлекеттік емес ұйымдармен бірлесіп жүргізгені тиімді.
- Жоғарғы сынып ... ... ... ... белсене
араластыру. Оларға ішімдікке қарсы ағарту жұмыстарын жасату. Мұндай
жұмыстар жоғарғы сынып оқушыларымен қатар бастауыш сынып оқушыларына ... ... ... ... ... ... ... ата-анасымен,
мұғалімдерінен гөрі жоғарғы сынып оқушыларына көбірек сенеді.
Жасөспірімдер аудиториясында ... ішкі ... ... туралы дәрістер онша тиімді емес. Мұндай орталарда алкогольге қарсы
жұмыстар балалар мен жасөспірімдер үшін қажетті құндылықтарға, яғни оның
қабілетін, мүмкіндігін ашу, ... ... ... ... ... ... ... бағытталғаны дұрыс.
Ішімдікке қарсы жұмыстың мазмұны мәнді, түсінікті, адамзат баласының
қажеттіліктерін дұрыс қамтитын терең ұғымға негізделуі керек. Балалардың
салауатты өмір ... ... ... ... өзі ... ... байланысты болып келеді.
Балалар мен жасөспірімдердің салауатты өмір салтын қалыптастыруды,
олардың ... ... ... ерекшеліктерін ескере отырып жүргізген
тиімді болады.
Балалар мен жасөспірімдерге гигиеналық тәрбие беру
Әлем халықтарының үлкен бөлігі балалар мен ... ... ... ... көңіл бөлу сол қоғамның маңызды міндеті болып
табылады. Балаларға дұрыс тәрбие беру, ... ... ... бөлу деп ... ... ... 90% өте ерте жаста қалыптасады.
Гигиеналық білім мен гигиеналық ... ... ... ... ... сонымен бірге баланы әдептілікке, саналылыққа баулиды. Баланы
жеке бас гигиенасының талаптарын сақтауға ... ... ... ... ... ... ережелерді сақтап жүруін қалыптастырады. Балаға
гигиеналық тәрбие берудің негізі бала-бақшада басталады, одан ары ... ... ... ... Оның ... бөлімдері:
Оқу үрдісінде гигиена негіздерінен сабақ беру;
Мектеп оқушыларының мектептен тыс санитарлық ерікті жұмыстарын
жүргізу;
Оқушылармен мектептен тыс санитарлық ... ... ... ... ағарту жұмыстарын жүргізу т.с.с. болып
табылады.
Сонымен қатар, балалар мен жасөспірімдерге гигиеналық тәрбие ... - ... оқу ... ... түрдегі құрамды бөлігі
болып табылады.
Гигиеналық тәрбиенің бағдарламасы. Жалпы алғанда оқушыларға гигиеналық
тәрбие беру ... ... ... ... мен шынығудың салауатандырудағы маңызы;
Мектеп оқушыларының ақыл-ой еңбегінің гигиенасы;
Тағам тану гигиенасы;
Қоғамдық және жеке бас гигиенасы;
Жарақаттанудың алдын алу;
Политехникалық оқытудың ... ... ... ең маңызды мәселе қажетті тақырыптарды мектеп оқушыларының
жас мөлшеріне қарай бөліп алу болып ... ... жас ... ... 3 топқа бөлінеді:
7-9 жастағы балалар (1-3 сыныптар);
10-14 жастағы балалар (4-7 сыныптар);
15-17 ... ... (8-11 ... ... жас ... ... келетін бөлімдерге
гигиеналық баулу - тәрбиенің негізгі принципі. Балалардың жасы өскен сайын
гигиеналық тәрбие ... ... ... ... ... ... ... тақырыбына дене тұлғасының дұрыстығы туралы
мәліметтер кіреді. Мұнда олар іс-әрекеттің дене тұлғасының қалыптасуына
әсерін, де-нешынықтыру жаттығуларының, қимыл-қозғалыстың, демалыстың
организмнің қалыптасуына тигізетін пайдасымен ... ... ... ... ... ... де ... дағды болып табылады.
Ақыл-ой еңбегі гигиенасы тақырыбына күн тәртібі, үйдегі және
мектептегі сабақ оқу гигиенасы, демалыс тәртібі мен ұйқы гигиенасының
мәселелері кіреді. ... жас ... ... ... күн
тәртібінің элементтерінің ең дұрыс ұзақтығын білуі оны өмірде дұрыс
пайдалана ... ... 10 ... ... мектеп оқушылары өздеріне ыңғайлы
күн тәртібін құрастыра алуы тиіс.
Жоғарғы сынып оқушылары қажу мен қатты ... ... ... ... алып, бір күндегі, аптадағы, жыл бойындағы ақыл-ой қызмет
қабілетінің динамикасы туралы түсінігі болуы керек. Барлық жастағы оқушылар
түнгі ұйқының ... мен ... ... бағалай білгені дұрыс.
Кішкене жастағы балалардың тамақтану гигиенасы дастарқан басында
отыру, салфетка, ыдыс-аяқтарды пайдалана білуден тұрады. ... ... ішу, ... ... ... ... алаңдамай отыру дағдыларына
үйренеді. Одан ересек жаста мектеп оқушылары ... ... және ... ... ... мен витаминдер, тамақтану тәртібі, астың
қорытылу механизмі туралы ақпарат алады.
Жарақаттану - балалар мен жасөспірімдер өлімінің ... ... ... ... осы ... ... дұрыс гигиеналық
тәрбиенің профилактикалық маңызы өте үлкен. Бұл ... ... ... және орта ... жол ... ережелерін оқытып,
таныстыру - басты мақсат. Мектепте және тұрмыста жарақаттанудың алдын алу
үшін оның тал, бұталардан, баспалдақтардан, балкондардан құлау жағдайлары,
асхана пышағын, қайшыны, газ ... ... ... ... болатын қателіктер талқыланады.
Мектеп оқушылары төменгі сыныптан бастап жеңіл-желпі жарақат алғанда,
кесіп алғанда, тырналғанда, сырылып кеткенде, күйікте, мұрны ... ... ... ... ... ... ... үйренеді.
Көптеген зерттеушілер салауатты өмір сүру - рационалды тамақтану, күн
тәртібін және жеке бас гигиенасын сақтау және зиянды әдеттерден бас ... сүру ... 7-10 ... ... деп ... Жеке бас ... сақтамау, тек өзінің жеке басына ғана емес, сонымен қатар
маңайындағы қарым-қатынастағы адамдарға да қолайсыз әсер етуі (мыс. ... ... ... Мектеп оқушылары жеке бас гигиенасы туралы білім
мен дағдыларды меңгеруі тиіс.
Мектеп жасына дейінгі балалар мен бастауыш ... ... мына ... ... ... ... қолдарын уақытында (тамақ ішер алдында, әжетханаға барғаннан кейін
және жануарлармен ойнағаннан соң т.б.) мұқият жуу;
- денені ... ... және ... ... тісті күту;
- шаш пен тырнақтардың тазалығын сақтау;
- бөлмелерді дұрыс жиыстырып, желдетіп отыру;
Орта және жоғарғы сынып оқушыларына инфекциялық аурулар жөнінде ... ... ... ... шараларын оқытады. Кәсіптік
мамандыққа оқытудың гигиеналық тәрбиесінің негізі, оқушыларға еңбек
сабағында өндірістік процестер кезіндегі қауіптілікті түсіндіру болып
табылады. Балалар мен ... оқу ... ... ... ... ... ... Жоғары сыныптарда өндірістік
жарақаттану профилактикасы түсіндіріледі. Мектеп оқушылары верстактың өз
жастарына сәйкес келетін биіктіктерін, арнаулы киімдерді таңдап алуы, құрал-
саймандарды дұрыс пайдалана ... ... Қыз ... ... өнімдерін
даярлау және сақтау жағдайына қойылатын гигиеналық талаптарды, іс тігу
машинасын қолдану дағдыларын меңгереді. Барлық жастарда техника
қауіпсіздігіне ... ... ... ... ... оқушыларына жыныстық тәрбие беруде де гигиеналық сұрақтарға
тоқталады. Соның ішінде, балаларда физиологиялық өзгерістер пайда болардың
алдында жыныстық тәрбие жөнінен хабарлар беріледі. ... ... ... ... қыз ... үшін 12 жаста, ал ер балалар
үшін 13 жаста өткізіледі. Жоғарғы сыныптардағы жасөспірімдерге медициналық
және моральдық қарым-қатынас жағынан да ... ... ... ... тәрбие жұмыстары жүргізіледі.
Зиянды әдеттердің алдын алу
Темекі шегудің кең ... және осы ... ... ... ... - ... ең ... мәселелерінің бірі. Осы мәселе бойынша
санитарлық ағарту орнының ғылыми-зерттеу институтының жан-жақты ғылыми
зерттеулері негізінде бірқатар заңдар мен ... ... ... шығарылған болатын. Сонымен қатар, Бүкілодақтық Денсаулық сақтау
ұйымының Еуропалық аймақтық бюросы темекі ... жасы ... бара ... көрсетті. Осыған орай, егер бүгінгі күні шылыммен
танысу ... ... ... ғана емес, 10-12 жаста, тіпті одан да
ертерек басталатындықтан, балалар мен жасөспірімдерге ... ... ... ... ... ... беру - ... шара. Темекі түтінінің адам
денсаулығына әсері туралы мәліметтермен өсіп келе жатқан ұрпақтар ғана
емес, сонымен қатар ересек адамдардың өздері де ... ... ... ... адам денсаулығына зиянды әсерлері:
Темекі шегетіндер қан айналу жүйесінің ауруларымен (атерсклероз,
стенокардия, гипертония, миокард ... ... ... ... ... шегеді. Әрбір тартылған темекі қан тамырларының 20-30 минутқа
дейін тарылуына әкеліп соғады;
Никотин адамның жүйке жүйесін зақымдайды. Алғашқыда орталық ми
қыртысын қоздырады, ... ... ... шегу зат алмасуды және организмдегі витаминдердің сіңуін
бұзады. Темекі ... ... ... авитаминоз байқалады;
Никотин асқазанның кілегей қабатының қабыну процестерін шақырып, ас
қорыту жолдарының қабынуына ықпал етеді. Асқазан жарасы ... ... ... ... ... ... ... және жыныстық белсенділікті
төмендетеді;
Темекі түтінінде концерогенді заттар табылған. Өкпе және асқазан рагі
темекі шегетіндерде темекі шекпейтіндерге қарағанда ... есе ... ... ... мәселесі де шындап көңіл бөлерлік
мәселелердің бірі болып отыр. Алкогольдік ... ... ... ерте ... ... ... ал қазіргі
кездері ол көптеген ғылыми зерттеулер жүргізу арқылы дәлелденген. ... ... ... ... ... оның даму ... барлық
кезеңдерінде организмге кері әсерін тигізеді:
Ақыл-ойының дамуы төмен 100 баланың ішінде 90-ны алькогольдік
маскүнемдік жағдайында ұрықтанғандығы дәлелденген;
Жүкті ... ... ... туа ... ... ... туа ... болған ақауы, аяқ-қолдардың анамалиясы, қылилық және
т.с.с.) санының өсуіне әкеліп соғады;
Алкоголь орталық жүйке жүйесін, ... ... ... ... ... ... ... қабілетін және ақыл-есін кемітіп,
адамның жеке басын аздырады;
Автомобиль апатының 30% көбінің себебі алкогольдік маскүнемдік болып
табылады;
Маскүнемдер арақ ішпейтіндерге қарағанда екі есе жиі ... ... де, ... ... да ... ... әр түрлі шектеулер мен
заңдылықтар қабылданған. Зиянды әдеттердің алдын ... ... кең ... және осы ... ... ... болуы - медицинаның ең маңызды мәселелерінің бірі. Осы мәселе бойынша
санитарлық ағарту орнының ғылыми-зерттеу институтының жан-жақты ғылыми
зерттеулері ... ... ... мен ... ... шаралар
өңделіп, шығарылған болатын. Сонымен қатар, Бүкілодақтық Денсаулық сақтау
ұйымының Еуропалық аймақтық бюросы ... ... жасы ... бара ... ... ... орай, егер бүгінгі күні шылыммен
танысу балаларда жасөспірім жаста ғана ... 10-12 ... ... одан ... ... ... мен жасөспірімдерге темекі шегудің зиянды
әсері жөнінен гигиеналық тәрбие беру - м3ндетт3 шара. Темекі ... ... ... туралы мәліметтермен өсіп келе жатқан ұрпақтар ғана
емес, ... ... ... ... өздері де толық хабардар емес.
Темекі түінінің адам денсаулығына зиянды әсерлері:
Темекі шегетіндер қан ... ... ... ... ... миокард инфаркті) темекі шекпейтіндерге қарағанда
жиі зардап шегеді. Әрбір тартылған темекі қан тамырларының 20-30 минутқа
дейін тарылуына әкеліп соғады;
Никотин адамның ... ... ... Алғашқыда орталық ми
қыртысын қоздырады, соңынан тежейді, әлсіретеді;
Темекі шегу зат алмасуды және организмдегі витаминдердің сіңуін
бұзады. Темекі ... ... ... авитаминоз байқалады;
Никотин асқазанның кілегей қабатының қабыну процестерін шақырып, ас
қорыту жолдарының қабынуына ықпал етеді. Асқазан жарасы ауыруының 98%
темекі шегетіндер ... ... ... ... және ... ... түтінінде концерогенді заттар табылған. Өкпе және асқазан рагі
темекі шегетіндерде темекі ... ... ... есе ... ... ... ... де шындап көңіл бөлерлік
мәселелердің бірі болып отыр. Алкогольдік ішімдіктерді нысапсыз
пайдаланудың қауіптілігін ерте ... ... ... ал ... ол ... ... зерттеулер жүргізу арқылы дәлелденген. Алкоголь
нәрестенің құрсақта жатқан кезінен бастап, оның даму жолдарының барлық
кезеңдерінде организмге кері әсерін тигізеді:
Ақыл-ойының дамуы төмен 100 ... ... 90-ны ... ... ... дәлелденген;
Жүкті әйелдердің алкогольді интоксикациясы, туа пайда болған ақаулар
(жүректің туа пайда болған ақауы, аяқ-қолдардың анамалиясы, қылилық және
т.с.с.) ... ... ... ... орталық жүйке жүйесін, бауырды, бүйректі, жүректі зақымдайды,
дәрілердің әсерін бұрмалайды, ... ... және ... ... жеке ... ... апатының 30% көбінің себебі алкогольдік маскүнемдік болып
табылады;
Маскүнемдер арақ ішпейтіндерге қарағанда екі есе жиі ... ... де, ... ... да ... ... әр түрлі шектеулер мен
заңдылықтар қабылданған.
Балалар мекемелерінің қызметкерлерін және ата-аналарды ... мен ... ... ... және ... санитарлық сауаттылығы төмен болған жағдайда, өсіп келе жатқан
ұрпақтарға гигиеналық ... ... ... ... өзі қажетті
тиімділікті бере алмайды. Бұл сұрақты дұрыс шешу, балалар мен
жасөспірімдерді ... ... - ... ... яғни ... ... да әсер ету ... жүзеге асады.
Бұл жұмыс бала өмірге келісімен, алғашқы патронаж жасаған кезден
бастап жүргізілуі керек. Бала бала-бақшаға ... ... ... қабылдау кезінде топтық және жалпы ата-аналар жиналыстарында
әңгіме немесе инструктаж түрінде жүргізіледі. Санитарлық сауаты төмен ата-
аналармен жеке ... ... ... зор. ... ... ... ... жедел ішек аурулары пайда болған кезде бұл жұмыстың
маңызыдылығы жоғары болады.
Ата-аналар үшін дәрістер оқып, ашық есік ... ... ... ... және ... ... ... әңгімелер
өткізу. Балалар мен жасөспірімдер мекемелеріндегі қызметкерлер:
директорлар, меңгерушілер, педогогтар, мектепке дейінгі мекемелердегі
тәрбиешілер, салауттандыру лагерьлерінің бастықтары, асхана қызметкерлері
және техникалық қызметкерлер міндетті түрде ... ... ... ... жұмыстарын жүргізудегі іс-әрекет
Балалар мен жасөспірімдер бөлімінде гигиеналық оқыту және тәрбиелеу
жұмысы негізгі үш бөлімнен тұрады: ұйымдастыру, әдістемелік және ... ... ... ... ... ... ... мен жасөспірімдер гигиенасы бөлімі санитарлық дәрігерлерінің
халықтар арасында гигиеналық оқыту мен тәрбие жұмыстарын ... ... ... ... қатысуы. 2.Бақылаудағы және МСЭҚБ қарамағындағы
объектлерді гигиеналық тәрбиелеу жөнінде оперативтік, жылдық жоспарларды
қарап, бекіту;
Балалар мен жасөспірімдер гигиенасы жөніндегі жекелеген сұрақтарды
жоғарғы ұйымдардың қарауына ... және ... ... ... ... ... ... болатын кемшіліктерді анықтау
қажет.
Гигиеналық оқыту мен тәрбиелеу жұмысының қойылуын және тиімділігін
бақылау;
Әдістемелік ... ... ... ... ... ... деңгейін негізгі үш көрсеткіш арқылы
(ортаның санитарлық жағдайы, санитарлық салауаттылық деңгейі, халықтың
гигиеналық тәртібі) зерттеу.
Ортаның санитарлық жағдайын лабораториялық бақылау көрсеткіштерінің
динамикасы арқылы анықтайды. ... ... - ... ... тәртіп сақталмауынан болатын санитарлық кемшіліктердің
пайызы бойынша анықтайды. Ұйымның санитарлық деңгейін гигиеналық оқытудан
өткен адамдардың арасындағы жіберілген кемшіліктердің пайызы ... ... ... ... ... ... ... түсер алдында инструктаж жүргізіліп, соңынан жұмысқа түсетін
адамның санитарлық кітапшасына белгі қойылады. Одан ... ... ... ... қызметкерлері жалғастырады.
- Сонымен қатар, санитарлық дәрігерлер балалар мен жасөспірімдер
гигиенасы бойынша білімді насихаттауға баспаға материалдар дайындауға
қатысады.
Әдебиеттер
Неменко Б.А. ... Г.К ... мен ... ... ... В.Р. ... детей и подростков., М., Медицина, 2004.,

Пән: Медицина
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 74 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"тірек-қимыл жүйесі,жас ерекшелігі.баланың жеке басына қойылан гигиеналық талаптар"9 бет
12 жылдық жалпы орта мектептің базалық білім мазмұнын анықтау әдістері55 бет
Ішкі секрециялық бездер. Жыныстық жетілу. Оқушыны медициналық – гигиеналық және жыныстық тәрбиелеу12 бет
Аурудың алдын алу туралы4 бет
Балалар және жасөспірімдердің өсуі мен дамуының жалпы заңдылықтары. Тұқым қуалаушылық және ортаның ролі22 бет
Балалар мен жасөспірімдер гигиенасының мазмүны, міндеттері, даму тарихы5 бет
Балалар мен жасөспірімдерді физикалық тәрбиелеуде медициналық бағалау.21 бет
Балалар мен жасөспірімдердің жалпы өсу мен даму заңдылықтары3 бет
Балалардың тамақтануы6 бет
Мұғалімдер мен мектеп қызметкерлерінің мектептегі бірлесе жүргізетін жұмыстары12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь