Қазақ хандығының этномемлекеттік шекараларының өсуі

1.Қазақ хандығының этномемлекеттік шекараларының өсуі.
2.Тәуке хан және оның “Жеті жарғысы”.
3. XVI.XVII ғғ. Қазақ хандығының шаруашылығы мен мәдениеті.
Моңғол шапқыншылығынан кейін барлық қазақ рулары мен тайпалары Жетісуда алғаш рет бір мемлекетке біріктірілді. XVI-XVII ғ. қазақ хандығының шекарасы едәуір ұлғая түсті. Өз кезінде “Жерді біріктіру” процесін жедел жүзеге асырып, неғұрлым көзге түскен қазақ хандарының бірі – Жәнібек ханның ұлы Қасым. Қасым ханның тұсында (1511-1523) феодал ақсүйектердің қарсылығы әлсіреп, әскери қуаты артты. “Тарихи – Рашиди”, “Шайбанинама”, т.б. деректерге қарағанда, қазақтардың этникалық территориясының негізгі аудандары қазақ хандығына Қасым хан тұсында біріктірілген.
Хандықтың шекарасы батыста Жайыққа, оңтүстік – батыста Сырдың оң жағалауына, Аралдан Маңғыстауға дейінгі жерлерді алып жатты. Оған Сыр бойындағы қалалар қосылды, солтүстікте Қасым ханның қол астындағы қазақтардың жайлау қоныстары Ұлытаудан асты. Оңтүстік – шығыста оған Жетісудың көп бөлігі (Шу, Талас, Қаратал, Іле өлкелері) қарады.
Бастапқы кездерде қазақ хандығының саяси-әкімшілік және сауда экономикалық орталығы Сырдария бойындағы Сығанақ қаласы болды. Кейіннен Түркістан қаласы қазақ хандығына өткеннен кейін қазақ хандығының астанаы Түркістан қаласы болды. Қазақ хандығы Түркістандағы Ақ сарайда отырып билік жүргізген.
Қазақ хандығының нығаюы және оның күшеюі мемлекеттік беделін арттырып, сыртқы саясат пен дипломатиялық қарым-қатынас саласында белгілі табыстарға қол жеткізді. Қазақ хандығы өмір сүрген Орта Азия хандарымен, Еділ бойындағы елдермен, батыс Сібір хандығымен және орыс мемлекеттерімен сауда және дипломатиялық қатынас орнатты.
Қазақ хандығының негізін қалаушы Жәнібек, Керей, Бұрындық хандар – Ақ Орданың атақты ханы Ырыс ханның мұрагерлері, Алтын Орда мен Ақ Орданың 200 жыл ел билеген дәстүрін дамытушы, әскери-саяси және дипломатиялық күрес тәжірибесіне бай адамдар болды. Ал Қасым хан өте үздік шыққан мемлекет қайраткері болды.
Қазақ хандығы алғашқыда Моғолстан мемлекетімен достық қарым-қатынас орнатып, Әбілхайыр ханның Жетісуға төндірген қаупіне және ойрат- жоңғар тайпаларының Моңғолстанға жасаған шабуылына қарсы күресті. Жошы тұқымынан шыққан хандармен одақтасып Әбілхайыр ханның мұрагері Шаих Хайдарды жеңді.
Қазақ хандығы Қасым хан тұсында орыс мемлекетімен дипломатиялық қатынас жасап, батыс Европаға танылды.
Ұлы князь Василий III тұсында (1505-1533) Москва князьдығымен дипломатиялық байланыс орнатты.
Қасым хан алғашқы қазақ заңы – «Қасқа жолды» жарыққа шығарды. Бұл заң қазақ арасында бұрыннан қалыптасқан әдет-ғұрып ережелері негізінде жасалды. Бұл заң сол кезде мұсылман елдерінде жаппай қолданылып жүрген ислам дінінің (шариғат) заңынан өзгеше, көшпелі қазақ өміріне үйлесімді байырғы заң болды. Сол үшін, ол Қасым ханның атымен байланыстыры- лып: «Қасым ханның қасқа жолы» деп аталды. Әйгілі тарихшы Мұхаммед Хайдар Дулати Тарихи Рашиди кітабінда: «Қазақ хандары мен сұлтандары арсында Қасым хандай құдіретті ешкім болған емес» дейді. Қасым хан өлгеннен кейін сұлтандар мен феодалдардың өзара бақталасы, қырқысы күшейді. Сыртқы саяси жағдай қолайсыз болып тұрған кезде, өзара қырқысуының зиянды зардаптары хандықты әлсіретуге әкеп соқты.
1. Бартольд В.В. Очерк истории Семиречья. Фрунзе, 1943.
2. Валиханов Ч.Ч. Собрание сочинений в пяти томах. А., 1961.
3. Вельяминов-Зернов В.В. Исследования о касимовских царях и царевичах. СПб., 1864.
4. Жуковский С.В. Сношения России с Бухарой и Хивой за последнее трехсотлетие. СПб., 1915.
5. Казахско-русские отношения в ХVI-ХVІІІ вв. Алма-Ата, 1961.
6. Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих или киргиз-кайсацких орд и степей. СПб., 1832.
7. Макшеев А.И. Географические сведения Большого чертежа о киргизских степях и Туркестанском крае. СПб., 1880.
8. Масанов Э.А. Очерк истории этнографического изучения казахского народа в СССР. Алма-Ата.: Наука, 1966. -322 с.
9. Нефчина В.Н. К истории создания карты Средней Азии в России в первой четверти ХVІІІ в. М., 1961.
10. Савельев П.С. Средняя Азия. СПб., 1848.
11. Харузин А.Н. Степные очерки. М., 1888.
12. Ягмин А. Киргиз-кайсакские степи и их жители. СПб. 1845.
        
        XVI-XVII ғасырлардағы Қазақ хандығы
1.Қазақ хандығының этномемлекеттік шекараларының өсуі.
2.Тәуке хан және оның “Жеті жарғысы”.
3. XVI-XVII ғғ. Қазақ хандығының шаруашылығы мен ... ... ... ... қазақ рулары мен тайпалары Жетісуда
алғаш рет бір мемлекетке біріктірілді. XVI-XVII ғ. қазақ хандығының
шекарасы едәуір ұлғая ... Өз ... ... ... процесін жедел
жүзеге асырып, неғұрлым көзге түскен қазақ хандарының бірі – ... ... ... ... ... ... ... феодал ақсүйектердің қарсылығы
әлсіреп, әскери қуаты артты. “Тарихи – Рашиди”, “Шайбанинама”, т.б.
деректерге қарағанда, қазақтардың ... ... ... ... хандығына Қасым хан тұсында біріктірілген.
Хандықтың шекарасы батыста Жайыққа, оңтүстік – батыста Сырдың оң
жағалауына, Аралдан Маңғыстауға дейінгі жерлерді алып жатты. Оған ... ... ... ... ... ... қол ... жайлау қоныстары Ұлытаудан асты. Оңтүстік – шығыста оған
Жетісудың көп бөлігі (Шу, Талас, Қаратал, Іле өлкелері) қарады.
Бастапқы кездерде қазақ хандығының саяси-әкімшілік және ... ... ... ... ... қаласы болды. Кейіннен Түркістан қаласы
қазақ хандығына өткеннен кейін қазақ ... ... ... ... ... ... ... Ақ сарайда отырып билік жүргізген.
Қазақ хандығының нығаюы және оның күшеюі ... ... ... ... пен ... ... ... белгілі табыстарға
қол жеткізді. Қазақ хандығы өмір сүрген Орта Азия ... ... ... ... ... ... және орыс ... сауда
және дипломатиялық қатынас орнатты.
Қазақ хандығының негізін қалаушы Жәнібек, Керей, Бұрындық хандар – Ақ
Орданың атақты ханы Ырыс ханның мұрагерлері, Алтын Орда мен Ақ ... ... ел ... ... ... ... және дипломатиялық күрес
тәжірибесіне бай адамдар болды. Ал Қасым хан өте үздік шыққан мемлекет
қайраткері болды.
Қазақ ... ... ... ... ... қарым-қатынас
орнатып, Әбілхайыр ханның Жетісуға төндірген қаупіне және ойрат- жоңғар
тайпаларының Моңғолстанға жасаған шабуылына қарсы күресті. Жошы тұқымынан
шыққан хандармен одақтасып Әбілхайыр ... ... Шаих ... ... ... Қасым хан тұсында орыс мемлекетімен дипломатиялық қатынас
жасап, батыс Европаға танылды.
Ұлы князь Василий III тұсында (1505-1533) Москва ... ... ... хан ... қазақ заңы – «Қасқа жолды» жарыққа шығарды. Бұл заң
қазақ арасында бұрыннан ... ... ... ... ... заң сол ... мұсылман елдерінде жаппай қолданылып жүрген ислам дінінің
(шариғат) заңынан өзгеше, ... ... ... ... ... заң
болды. Сол үшін, ол Қасым ханның атымен байланыстыры- лып: «Қасым ханның
қасқа жолы» деп аталды. Әйгілі ... ... ... ... ... ... «Қазақ хандары мен сұлтандары арсында Қасым хандай құдіретті
ешкім ... ... ... ... хан ... ... сұлтандар мен
феодалдардың өзара бақталасы, қырқысы күшейді. Сыртқы саяси жағдай қолайсыз
болып тұрған кезде, өзара қырқысуының зиянды зардаптары хандықты әлсіретуге
әкеп соқты.
Өзара ... ... ... ... ұлы және мұрагері Мамаш қаза тапты.
XVI ғ. – II жартысында әлсіреген хандықты біріктірерде Қасым ханның баласы
Хақназар (Ақназар) (1538-1580) өз ... ... 42 жыл ... ... хан – ... ... соң ... үкіметінің
билігін нығайтуға қажырлы күш жұмсады. Өзінен бұрынғы Таһир хан мен Бұйдаш
хан тұсындағы бытыраңқылықты қайта қалпына келтірді.
Ол билік құрған ... ... ... аса ірі ... оқиғалар болды. Бұл
кезде батыста күшейе түскен орыс мемлекеті шығысқа қарай іргесін кеңейтіп
1552 жылы ... ... 1556 жылы ... хандығын Россияға бағындырды.
Осыған байланысты, Еділ мен Жайық ... ... ... ... ... ... ... Ноғай ордасын билеген маңғыт мырзаның арасында
үкімет билігіне таласқан феодалдық қырқыс күшейді, бұл халық бұқарасын
күйзелтті.
Хақназар тұсында Қазақ хандығының күшеюі Ноғай ордасындағы ... ... ... тартты, кейіннен келіп қосылды.
Хақназар хан қаза болғаннан соң, оның орнына Жәдік ... ... ... ... ... ... хан ... билік құрған кезінде Хақназарды өлтірген Бұхар ханы Абдолла II (1557-
98) тұсында Ташкент маңын билеген Норазахмет (Барақ) ханның баласы Баба
сұлтаннан өш ... ... Сол ... кезінде қайтыс болды.
Шығай ханның орнына отырған Тәуекел хан (1586-1598) тұсында Ресей
мемлекеті мен қазақ хандығы арасында дипломатиялық қатынас ... ... ... ... Қазақ хандығымен одақтасып, Сібір ханы Көшімге
қарсы күресу, осы ... ... Орта Азия ... ... еді. ... хан Орта Азияның сауда орталықтарына шығу үшін белсене
күресті.
1583 жылы ол бұрынырақ Бұқарамен жасалған шартты ... ... ... ... Ташкент, Андижано, Акси, Самарқанд сияқты қалаларды қазақ
хандығына қаратты. Бұқара қаласын қоршауға алған кезде Тәуекел хан
жараланып қайтыс болды. ... ... рет 1594 жылы ... достық қарым-
қатынас орнату мақсатында Құлмұхаммед бастаған қазақ елшілігін жіберді.
Одан соң ... Есім хан ... ... билік етті. Ол 1598 жылы
Бұқарамен бітім шарттын жасасты, – шарт бойынша өзбектер бұрын тартып алған
Сыр бойындағы қалалар мен ... ... ... ... ... Ол ... бір орталыққа бағынған мемлекет етіп құруды көздеді. Есім ханның
бұл саясатына қарсы болған сұлтандар ... ... ... ... ... қазақ хандығына қараған соң, оны Жәнібек ханның ... ... ... ... ... сұлтан басқарған еді.
Екеуінің арасында билік үшін саяси күрес болды. Есім хан елді жуасытып
бағындыру саясатын жүргізді. Сондықтан ол ... кек алу, құн ... ... зекет, ұшыр жинау, айып салу, діни патриархалдық екі
салтқа арқа тіреу және т.б. уағыздады. Халық Есім хан заңдарын «Есім хан
салған ескі жол» деп ... ел ... ... бойлы – Ер Есім деген атпен белгілі болды. ... ... ... ... ... ... ... (орталығы Түмен
) шектесті. 1563 жылы Шайбани әулеті мен Тайбұғы руы арасындағы ұзақ жылғы
күрестен кейін Сібір хандығы Шайбани әулеті ... ... ... ... хандығының халқы түркі тілдес қырық рудан құрылған және угар
тайпаларының ала-құла ... ... еді. ... ... ... ... ... далалық бөлігінде, Есіл, Тобыл және Тура өзендерінің
орта ағысын, Ертіс пен Обь өзендерінің алқаптарында қоныстанған түркі
тілдес «Сібір ... ... ... ... жылы Есім хан ... ... ... орнына Жәңгір хан болған. Ол
басы үлкен, кеудесі кең, аласа адам ... ... Сол ... ... ... ... ... деп атаған.
Оның тұсында ойрат-жоңғарларының көсемі батыр Хұнтайшының күшейген кезі
еді. Олар қазақ хандығына бірнеше рет жорық ... ... хан ... ... ... ... шабуылына қарсы күресті.
«Қазақ- ойрат қарулы күресінің тууына мынадай жағдайлар себеп болған ... ... мал ... ... екі ... ... көшіп-қонатын жерді кеңейту керек болды;
Екіншіден Жоңғар феодалдары Сырдария бойындағы сауда ... ... ... хан ... ойрат жоңғарлары арасында үш ірі шайқас – бірін- шісі
1635 ж., екіншісі 1643 ж., үшіншісі 1652 ж. ... жылы ... ... ... жеңіп шықты. Осы жылдың қысында батыр
Хұнтайшы қазақ жерлеріне шабуыл жасайды, ол сәтсіздікпен аяқталады. ... ... 600 ... ... хан екі таудың арасындағы тар жырауда ор қазып, бекініс жасайды.
Өзі екінші бөлігімен таудың екінші бетіне жасырынады. Хұнтайшы ор қазып
алып, ерлікпен ... ... ... ... ... Осы ... ... ту сыртынан соққы береді. Сөйтіп, жоңғарларды қатты жеңіліске
ұшыратып, 10 ... адам ... Ұрыс ... ... 20 ... ... билеушісі атақты Жалаңтөс батыр Жәңгірге көмекке келеді.
Хұнтайшы шегінуге мәжбүр болады. Одан кейін ол жан-жақты ... ... ... ... ... ... Осы шайқаста Жәңгір қаза табады.
Бұл дәуірде қазақ хандығының ішкі саяси ... ауыр еді. ... ... ... мен бақталастық өршіді.
Ал Жәңгірдің баласы Тәуке хан (1680-1718) тұсында қазақ хандығының ... ... ... ... «Әз Тәуке», «адамзаттың данасы» деп аталды. Ол бір
орталыққа бағынған қазақ хандығын құруға күш жұмсады.
Феодал шонжарларының өкілдері мен ... ... ... ... ... ... рөлін арттырды. Жыл сайын Ташкент қаласының түбіндегі
Күлтөбеде үш жүздің ... ... ... ашып отырды. Тәуке хан беделді
билерге арқа сүйеп, феодал ақсүйектерді, сұлтандарды әлсіретуге ... мен ... ... ... ... ... ... Төле би,
Қазыбек би, Әйтеке билер алдында шешілетін болды.
Тәукенің тұсында «Жеті жарғы» деген ... ... ... ... құрастырылды. Мұнда феодалдық құқық тәртібі мен мемлекеттік
құрылымның негізгі шарттары белгіленді. Сөйтіп, қазақ халқының тарихында
ірі құқықтық өзгерістер енгізді. «Жет жарғы» сол ... сай ... ... ... сонымен қатар көшпелі қазақ халқының этникалық, шаруашылықты
ұйымдастыру және жағрафиялық ерекшеліктеріне сай келетін аса құнды
ескерткіш. Бұл ... ... ел ... заңы ... табылады. Онда
әкімшілік, қылмысты істер, азаматтық құқық өлшемдері, сондай-ақ салықтар,
діни көзқарастар туралы ережелер ... ол ... ... өмірінің барлық
жағын қамтыды. Оның жоңғар шапқыншылығына қарсы күресте қазақ қоғамында
заңдылықты, тәртіпті нығайтудағы рөлі де зор.
Қазақ хандығы – ... және ... ... мал ... ... феодалдық мемлекет болды.
Оның көшпелі және жартылай көшпелі далалық өңірінде патриархалдық –
феодалдық қатынас басым болды, ал отырықшы, ... ... ... ... ... ... облыстық басқару жүйесі емес, ұлттық
(ру-рулар бойынша) басқару ... ... ... ... ... сақталып отырды. Туыстығы жақын он шақты түтін бір ауыл, ал жеті
атадан тараған бірнеше ауыл бір ата (аймақ) ... 13-15 ... ... бір ру ... Осы ... тайпа құралды. Қазақ қауымы үш жүзге
бөлінді. Ол қазақ хандығына бағынды. Хан – ... ... ... ... және сот құқын қолына ұстады.
Жүздерді кіші хандар, ұлыстарды сұлтандар, тайпаларды билер, руларды ру
басылары, аймақтарды (аталар) ақсақалдар, ауылдарды ауыл ағалары басқарды.
Бұл жеті ... ... ... ... екінші қазақ қоғамында тым ертеден
келе жатқан тәртіп болатын.
Мал шаруашылығымен айналысқан қазақтар далалық өңірлерде қой, жылқы, түйе
және сиыр ... Мал – ... төрт ... табиғи жайылымдарда бағылды.
Талай ғасырлық тәжірибеден туған шаруашылық басқару тәсілі жайылымдарды
маусымға қарай пайдалану тәртібін қалыптастырды.
Бұл: жаздағы жайлау, ... ... ... ... ... ... өрісі түрліше болды, малы көп, әсіресе түйесі мен жылқы- сы бай
малшылар алысқа көше алды ... және орта жүз ... ... ... ... жерге көшіп отырды), 200-300 шақырым жерде әр түрлі жайылым
жерлер кездесіп отыратын Жетісу мен ... ... ... ... ... ... рудың өзінің көш жолдары болды. Басқа рулар
қол сұға алмады. Малдың дені қой мен ... ... ... ... ... ... жүнді, құйрықты қойлар өсірді. Қой еті негізгі тамақ болды.
Қойдың сүтінен құрт, ірімшік, сүзбе, айран, сары май алды. Қой ең ... ... ... ... өнімдерін берді.
Оңтүстік Қазақстан өңірі ертеден бері егіншілік мәдениетінің бесігі болған
орын. Қазақ хандығы тұсында бұл аймақтардың дәстүрлі егін шаруашылығы
үздіксіз ... ... ... Шу, Талас өзендерінің алқабында суармалы егін шаруашылығы
жақсы жолға қойылды. Өзен суларын тартып жер суландыратын каналдар мен
арықтар болды. Қазақ егіншілері арпа, ... ... ... ... ... ... қарапайым соқа, тіс ағаш, тырма, қол орақ болды.
Үй кәсібі мен қолөнер дамыды. Өрмек тоқу, тері илеу өнері, қойдың ... ... ... ... тоқылды. Ұсақ мал терілерінен тон-шалбар,
жарғақ киім жасалды. Ірі қара терілерін илеп, кебіс-мәсі, саптамалар
тігілді. Торсық, саба істелді. Киіз басу, текемет, сырмақ ... қой ... ... ... ... ... жасады.
Едәуір кең тараған қолөнер ұсталық еді, олар темірден тесе, күрек, балта,
шот, орақ, пышақ, қырғыш, таға т.б. жасады. Өндіріс саймандарынан ... ... ... ... ... ... ... жебе,
сүңгілер соқты. Алтын-күміс сияқты асыл металлдардан әшекейлі бұйымдар:
білезік, жүзік, сырға, кемер белбеу, ер-тұрман саймандарын жасайтын
шеберлер – ... деп ... ... ... ... еткен қазақтар ішінде ағашшылық қолөнері өріс
алды.
Қазақтар көктемде 22-наурызлы күн мен түннің теңелетін кезеңін «наурыз
тойы» –деп атап ... ... ... ... ... ... ... діні тарады. Алайда, ислам діні
еңбекші халық арасында терең тамыр ... жоқ. Оған ... ... ... ... ... т.б. Сондықтан халықтың бір бөлігі
ислам дінін көпке дейін қабылдамай, тәңірге табынуға негізделген нанымды
ұстады. Қазақтар өмірінде отты ... ... рөл ... ... ауыз әдебиеті кең өріс алды. Ауыз әдебиетінің асыл
қазыналарын жасаған, оны ... ... ... арасынан
шыққан дарынды-ақындар, сал, серілер, жыраулар еді.
Сол кездегі қазақ поэзиясының аса ірі тұлғалары – Шалкиіз (XV ... (XVI ғ.), ... (XVII), т.б. ... ... ... жыры
мысалы: Қобыланды, Алпамыс, Ер Тарғын, Ер Сайын, Қамбар дастандары тарих
шындығымен қабысып келе жатқан ... ... ... – тұрмыстық
дастандары да (Қозы Көрпеш-Баян сұлу, Қыз-Жібек т.б.) феодалдық-рулық
қоғамның өмірін үлкен шеберлікпен көрсетеді.
Халық арасында ана тіліндегі жазба ... діни және ... ... ... ... Рашиди” – Орта Азия мен Қазақстанның XIV ғ. II-жартысы- нан XVI
ғ. басына дейінгі тарихы баяндалған ... Бұл ... ... жылдары
жазылған. Оның қолжазбасы екі дәптерден құралған. Бірінші дәптерде ... ... ... екіншісінде XV-XVI ғ. Шинжаң өлкесінде,
Орталық Азияда, Индия мен Ауғанстанда өткен тарихи оқиғалар баяндалады.Онда
қазақ тарихына қатысты ... ... бар. XV ... ... ... ... ... құрылуы, қазақ-қырғыз, өзбек халықтарының
қатынасы. Шығыс Қазақстанның қоғамдық шаруашылық жағдайы берілген.
Ол еңбекті жазған Мұхаммед Хайдар Дулати (1499-1551) тарихшы, әдебиетші.
Ол араб, ... ... ... ... Хан ... ... құжаттарды
пайдаланған.
“Жамих ат-тауарих” (Жылнамалар жинағы) – ерте кездегі қазақ тілінде
жазылған тарихи шығарма. Онда: ерте кезден бері қазақ даласын мекендеген
қаңлы, жалайыр, қыпшақ, ... ... ... алшын, т.б. тайпаларының
шежіресі беріледі.
XI ғ. Орта Азия мен Қазақстан территориясында өмір сүрген қарахандар
әулетінің, ... ... ... ... ... 1600 жылға
дейінгі тарихы баяндалады.
Әсіресе XIII ғ. мен XVI ғ. арасындағы ... ... ... ірі ... баяндалады.
Қазақ қоныстанған жерлердің жағдайы, ондағы қалалар, қазақ хандығы мен
хандардың өмірбаяны, қазақ хандығының заңды ережелері жайында ... ... ... ... ... ... ... (1530-
1605) Сырдария бойын мекендеген жалайыр тайпасынан шыққан, сол себептен
“Жалайыр” аталған.
Ол ... ... ... ... ақылшысы және ханзада- лардың
тәрбиешісі болып қызмет істеген. Бұл еңбек алғаш рет 1854 ж. Қазанда жарық
көрген.
Қазақ хандығының құрылуы және ... (15-17 ... ... ... ... ... ... 14-15 ғғ. болған әлеуметтік-
экономикалық және этникалық-саяси процестерден туған заңды құбылыс.
Өндіргіш күштердің дамуы, көшпелі ақсүйектердің экономикалық қуатының
артуы, феодалдық ... ... ... осы ... ... мен Моғолстан арасындағы тартыстың өршуі, әлеуметтік қайшылықтардың
үдевІ 15 ғ. 2 жартысында бұл мемлекеттердің құлдырап ыдырауына апарып
соқтырды.
Әсіресе Әбілхайыр(1428-1468) Жошы-Шайбан- Дәулет-Шайх оғланның ұлы ... ... еді. ... батысында Жайықтан бастап, шығысында Балқаш
көліне дейін, оңтүстігінде Сырдың төменгі жағы мен Арал ... ... орта ... мен Ертіске дейінгі жерді алып жатты.Бір
орталықа бағынған мемлекет болмады. Көптеген ұлыстарға бөлінді. Олардың
басында Шыңғыс әулетінің әр тармақтағы ұрпақтары, ... ... ... Әбілхайыр билік еткен кезде халық өзара қырқыс пен
соғыстан шаршады. 30 жж. ол Тобыл бойында Шайбани ұрпағы Махмұт ... Сыр ... ... Жошы әулетінің Махмұтханы мен
Ахметханын(Тоқа Темір тұқымы) жеңді. 1446 жылы Әбілхайыр Темір ұрпақтары
мен Ақ Орда хандары ұрпақтарынан Сыр бойы мен ... ... ... Созақ, Аққорған, Өзгент, Аркүк сияқты қалаларды басып алады. 1457
ж. Үз-Темір тайшы бастапан ойраттардан (жайылым жер іздеген) Түркістан
өңірінде жеңіліп қалды. ... ауыр шарт ... ... Шу ... ... ... Ал ... өз ұлысында , қатал тәртіп шараларын орнатуға
кіріседі. Бұл халық бұқарасының оған деге өшпенділігін күшейтті.
Нәтижесінде халықтың жартысы ... ... ... ... алқаптарына
және Қаратау бөктерлерінен Жетісудың батыс өңіріне көшіп барулары еді. Оны
Жәнібек пен Керей басқарды.
Дешті ... пен ... ... ... ... қанаудың күшеюіне,
соғыстарға наразылық ретінде , хандар мен феодалдардың қол ... ... ... аударды. Сөйтіп, 15 ғ. 50-70 жж, яғни 1459ж. Әбілхайыр
хандығынан Жетісудың батысына Есенбұға хан ... Шу мен ... ... ... ... Олардың қоныс аударуының бір себебі,
оларды Шыңғыс әулетінен шыққан Керей хан мен Жәнібек ханның жаңа қалыптасып
келе ... ... ... ... мемлекетін құру, оның тәуелсіз саяси және
экономикалық дамуын қамтамасыз ету ... ... мен ... өз ... ... ... мен ... мемлекет бірлестігінің орталыпына
айналды. Олардың саны 200 мың адамға ... ... ханы ... өзінің
солтүстік шекарасын қорғату үшін, сондай-ақ өзінің бауыры Тимурид Абу ... ... ... шабуынан батыс шекарасын қорғату үшін пайдаланғысы
келді. Жәнібек қазақ ... ... ... көтерген Барақ ханның ұлы,
ал Керей оның ағасы Болат ханның баласы. Барақтан басталатын ... ... ... ... оның ... ұлы мен немересінің
жалғастыруы табиғи құбылыс. Мырза Мұхамед хайдар Дулати Қазақ хандығының
құрылған уақытын хижраның 870 ... ... жж.) ... ... ханы ... ... ... (1458-1473 жж.). Одан кейін
қазақ ханы болып Жәнібек сайланды (1473-1480 жж.). Бұлардың тұсында Жетісу
халқы, 1462 жылы Моғолстан ханы Есенбұға өлгеннен ... ... ... ... ... ... ... үлес қосты. Әбілхайыр
хандығынан көшіп келушілер Жәнібек пен Керейдің қазақ хандығын күшейте
түсті. Едәуір әскери күш жинапан және Жетісуда берік қорғанысы бар ... ... Жошы ... ... ... Шығыс Дешті Қыпшақты билеу
жолындағы күресіне қосылды. Бұл күрес 1468 ж. Әбілхайыр өлгеннен ... ... ... ... ... ... ... мұрагерлері-
оның ұлы Шайх -хайдар мен немерелері Мұхамед Шайбани мен ... ... ... мен ... — қазақ хандарының Батыс Жетісудағы иеліктеріне ең
жақын болды. Жәнібек пен Керей хандар сауда-экономикалық байланыстардың
маңызды орталықтары және ... ... ... Сыр ... ... ... ... тырысты. Сондай-ақ Сырдың төменгі және орталық
сағаларының жерлері қазақтың көшпелі тайпалары үшін қысқы жайылым да еді.
70-жылдары Сауран, Созақ түбінде, үлкен ... ... ... ... біресе қазақ хандары, біресе Мұхамед Шайбани басып
алып отырды. ... ... ... ... ... ... ... болды. Ол 1480 жылдан бастап хан болды. Соның нәтижесінде 15 ғ. 70-
ж-да қазақ хандығының ... ... ... Оңтүстік қазақстан қалалары
үшін Шайбани әулетімен арадағы соғыстар Жәнібек ханнан кейін қазақ хандығын
билеген Бұрындық хан (1480-1511 жж.) ... да ... ... ... ... ... қараған қалаларға (Созақ,
Сығанақ, Сауран) сүйене отырып, алғашқы қазақ хандары Дешті Қыпшақтағы
өкімет ... ... ... хандарды жеңіп, өз иеліктерін ұлғайтты.
Дешті Қыпшақта қазақ хандары билігінің орнығуы, Мұхаммед Шайбаниды Дешті
Қыпшақтағы тайпалардың кейбір бөлігін соңына ертіп Мәуереннахрға кетуге
мәжбүр ... ... ол ... ... ... ... ... пайдалана
отырып, өкімет билігін басып алды.
Сонымен қазақ хандығының құрылуына ұйтқы болған себептер — саяси және
этникалық процестер болды. Оның басты этапы — ... мен ... ... ... ... ... басшысы Әбілхайырдан кетіп,
Моғолстанның батысына қоныс аударуы. Мұндағы маңызды оқиға — Керей мен
Жәнібекті жақтаушылардың өзбек-қазақтар, кейін тек ... деп ... ... ... ... мен Жәнібектің Өзбек ұлысына келіп,
үкімет билігін басып алуы. Жаңа мемлекеттік бірлестік Қазақстан атана
бастады.
16-17 ғғ. қазақ хандығы нығайып, оның ... ... ... түсті. Өз
тұсында «жерді біріктіру» процесін жедел жүзеге асырып, көзге түскен
хандардың бірі Жәнібектің ұлы Қасым.. Қасым ханның ... жж.) ... ... ... және ... ... нығая түсті. Ол билік
құрған жылдары қазақ халқының қазіргі мекен ... ... ... ... ... ... қол ... қазақтардың жайлауы
Ұлытаудан асты. Оңтүстік-шығыста оған Жетісудың көп бөлігі (Шу, Талас,
Қаратал, Іле өлкелері) ... ... ... ... Орта Азия, Еділ бойы,
Сібірмен сауда және елшілік байланыс жасалды. Орыс мемлекетімен байланыс
болды. Ұлы князь 3 Василий (1505-1533) билік құрған ... ... еді. ... ... да ... ... осы кезде танып білді.
«Қасым ханның қасқа жолы» деген әдет-ғұрып ережелері ... ... ... Қасым хан тұсында Қазақ хандығы бір орталыққа бағынған мемлекет
болмады. Ол Қасым өлгеннен кейін бірден байқалды. Өзара қырқыс, ... ... ... және ... ... ... билеушілеріне қарсы одағы
қалыптасты.
Өзара тартыс кезінде Қасым ханның ұлы және ... ... қаза ... ханның немере інісі Таһир (1523-1532) хан болды. Оның айырықша
елшілік әне әскери қабілеті болмады. Маңғыт және ... ... ... басталды. Бұл соғыстар қазақтар үшін сәтті болмады. Қазақ
хандығы оңтүстіктегі және солтүстік-батыстағы жерінің бір ... оның ... тек ... сақталып қалды. ТаҺир ханның інісі
Бұйдаштың (1533-1534) тұсында да феодалдық қырқысулар мен соғыстар
тоқталған ... ғ. 2 ж. ... ... біріктіруде Қасым ханның баласы Ақназар
(1538-1580 жж.) өз үлесін қосты. Ноғай Ордасындағы алауыздықты сәтті
пайдаланған ол, Жайық өзенінің сол ... ... ... ... Оның ... мен ... басып алуды көздеген Моғол ханы Абд- Рашидке қарсы
ұтымды күрес жүргізілді. Ақназар өзара ... ... ханы ... қолдау
арқылы Сыр бойындағы қалаларды (Сауран, Түркістан) өзіне бағындырды. ... ... ... ... ... ... Баба ... арқылы Ақназарды у беріп өлтірді.
Ақназардың мұрагері Жәдіктің баласы және Жәнібек ханның ... ... ... ... Ол ... ... Тәуекелмен (1586-1598 хан болған)
бірге Баба сұлтанға қарсы күресінде Бұқар ханы Абдоллаға келді. Абдолла
Шығайға ходжент қаласын сыйға тартып онымен қосылып Баба ... ... ... шығады. Осы жорықта Шығай қайтыс болады. Қазақ хандығының
иелігі енді Тәуекелге көшеді.
Тәуекел хан Орта ... ... ... шығу үшін ... 1583 ... бұрынырақ Бұқарамен жасалған шартты бұзып, Сыр бойындағы ... ... ... ... Самарқанд сияқты қалаларды қазақ хандығына қаратты.
Бұқара қаласын қоршауға алған кезде Тәуекел хан жараланып қаза болды. Одан
соң хандыққа Есім хан ... ... ... ... Ол 1598 ... бітім шартын жасасты, шарт бойынша өзбектер бұрын тартып алған
Сыр бойы қалалар мен Ташкент қазақ хандығына ... ... ... Сыр
бойындағы қалалар үшін, Оңтүстік Қазақстанның жерін кеңейту үшін бір жарым
ғасырға созылған күрес біраз бәсеңдеді.
Есім хан елді ... ... ... ... МСондықтан ол қанға
қан, құн төлеу, барымта алу, құлды сату, зекет, ұшыр ... айып салу ... ... ... Есім хан ... "Есім хан салған ескі жол! Деп
атады.
16 ғасырда қазақ ... ... ... Сібір хандығымен (орталыпы
Түмен) шектесті. 1563 жылы Шайбани әулеті мен Тайбұғы руы ... ... бойы ... ... ... ... ... Шайбани әулеті Көшім
ханның қолына көшті.
Сібір хандығының халқы түркі тілдес қырық рудан құрылған және угар
тайпаларының жиынтығынан тұрды. Хандықтың негізгі халқы ... ... ... ... ... ... ... Сібір хандығы Қазақстанмен саяси және
сауда байланысын жасап тұрды.
1552 ж. Ресей Қазан қаласын жаулап алғаннан кейін, ол ... ... ... ... 1581 ж. Ермактың сібірге жорығы басталды. Көшім хан
жеңілгенмен, ... ... ... ете ... ол 1584 ж,. қаза тапты. Бірақ
Сібір хандығы да көтерілмеді. Сөйтіп ол 1598 жылы Ресей құрамына енді.
17 ғ. 2 ж. Қазақ ... ... ... ... ... ... ... Жетісудың бір бөлігін басып алып осы аймақта көшіп
жүрген қазақтар мен қырғыздарды бағындырды. Бұқара әскерлері Ташкентті
алып, қазақтарды ығыстыра бастапан кезде, қазақ ... бірі ... ... ... ... ... үшін ... одақ жасауға көндірді.
Жәңгір жоңғарларға қарсы жорықта 1652 ж. қаза тапты. 17 ғ. 90-ж-да
жоңғарлардың қазақ жеріне шабуылы ... Бұл ... ... хандығының
нығаюы, қырғыздар мен қазақтар арасындағы одақ және оған қарақалпақтардың
қосылуы күшті жүрді.
1680 ж. ... ... ... ... хан ... Оның ... ... деген заңдар жинапы құрастырылды. Жеті жарғы көшпелілердің ел ... ... ... Оның ... ... мазмұны: қанға қан алу, яғни
біревдің кісісі өлтірілсе, оған ... ... ... (ер ... 1000 қой,
әйелге 500); ұрлық, қарақшылық, зорлық-зомбылыққа өлім жазасы кесіледі,
жазаны ердің құнын төлеу арқылы жеңілдетуге болады; денеге зақым келтірсе,
оған сәйкес құн ... (бас ... 100 қой, ... 20 қой); егер ... ... өлім ... ... (егер ағайындары кешірім жасаса, құн
төлеумен ғана құтылады, мұндай қылмысты екіқабат әйел жасаса жазадан
босатылады); төре мен ... құны ... 7 есе ... ... егер ... ... әйел құнын төлейді.
Феодалдық қанау көптеген салық түрін енгізді. Малшыдан зекет, егіншіден
ұшыр жиналды. Ең жоғары басқарушы хандар болды. Олар тек ... ... ... ... жер ... ... меншіктің тұрақты түрлері,
әсіресе Қазақстанның оңтүстік аудандарында, Сыр бойындағы қалалар аймағында
қалыптасты. Олардың сойырғал, ... ... ... ... ... ... тархандық құқық алып, сыйлық жерді иеленушілер онда тұратын
егіншілерден, қолөнершілерден өз пайдасына салық жинады. Қазақ қоғамын
әлеуметтік-таптық ... бөлу ... ... ... ... шығу тегі негізге алынды. Жоғары аристократтық топ ақсүйектерге
Шыңғыс әулеттері ... ... ... ... ... ... Ал
басқа халық әл-ауқатына қарамастан қара сүйеккке жатқызылды
Қазақ поэзиясының аса ірі тұлғалары Шалкиіз (15 ғ.), Доспамбет (16 ғ.),
Жиембет (17 ғ.). ... ... жыры ... ... ... ... Ер ... Алпамыс, Ер Сайын, Қамбар батыр дастандары. Ислам
діні толық тарады. Араб әліпбиі қолданылды.
Қазақ ... ... ... ... ... ... үз ... бөлініп өмір сүріп жатты. Әр жүздің өз ханы
болды. Кіші жүзді Әбілхайыр, Орта жүзде Сәмеке (Шахмұхамед), Ұлы Жүзде
-Жолбарыс, Түркістан қаласын астана ... ... ... ханы ... ... ... орталықтанған мемлекет болмауын көршілері өз пайдасына шешуді
ойлады. Оңтүстік-батыстан Жайық казактарының қолдауымен Еділ бойындағы
башқұрттар, қалмақтар Кіші жүзге тынымсыз шабуыл ... ... ... ... бермеді. Орта Азиядағы Бұқара мен хиуа хандықтары да қазақ
жерінен дәмелі болды. Олардың бәрінен асып түскен жоңғарлар еді.
16 ғасырдың соңында ... төрт ... ... ... Тарбағатайдан Шығысқа қарайғы өңірді алып жатқан торғауыттар, Ертістің
жоғары ағысында қоныстанған дербеттер, қазіргі Дихуа қаласының маңындағы
хошауыттар, Іле өзенінің ... ... ... ... мен ... арасындағы жайылым жер үшін күрес 15 ғасырда-ақ
басталды. 16 ғ. соңында ойраттардың шағын ... ... ханы ... 1635 ж. Хонтайшы Батурдың бастауымен Жоңғар хандығы құрылды. Қазақ-
жоңғар қатынастары Батур хонтайшы (1634-1654) ... ... ... ... Онан ... ... хандары (Сенге, халдан) Оңтүстік қазақстанды,
маңызды сауда жолдары өтетін қалаларды өздеріне қаратуға тырысты.
1718 жылы ... ... ... ... хан ... Оның ... қалмақтардың
қазақ жеріне жорығы күшейді. Бұл жорықтардың табысты болуына шведтің
артиилерия сержанты Иоганн Густав Ренаттың әсері күшті болды. 1709 жылы
Полтава ... ... ... ... ... ... қаласына айдалды,
осында Ертістің бойында Бухгольцтің экспедициясы құрамында Кереку қаласының
маңында 1715 жылы қалмақтарға тұтқынға түседі. 1733 жылға дейін
қалмақтардың ... ... Ол ... зеңбірек құюды, баспахана жасап,
әріп құюды үйретеді.
Жан-жақты әскери дайындығы бар жоңғарлар 1710-1711 жж. қазақ жеріне басып
кіріп соғыс жүргізді. Олар 1717 жылы ... ... ... жағасында
қазақтардың 30 мың жасағын талқандады. Келесі жылы жоңғарлар қазақтарды
Бөген, Шаян, Арыс өзендері бойында тағы да қырады.
1723 жылы ерте ... ... ... ... тағы да ... ... Дабо деген қалмақ басқарған бұл шайқас екі бағытта жүруі тиіс еді.
Бірінші бағыт Қаратауды басып өтіп, Шу мен ... ... шығу ... ... қазақтарға соққы беріп, Шыршық өзеніне жету болатын. Бұл
жоспарды іске асыру үшін әскерлер жеті топқа бөлініп, оның бірі ... ... ... ... ... төрт ... бойына
топтастырылды. Қалмақтың ірі қолбасшысы Амурсана басқарған 70 мың адамнан
тұратын екінші бір тобы Іле ... ... ... өзенінің солтүстік
жағасына, Нарын өзенінің күншығыс жағынадғы Кетпен тауы баурайына
орналасты.
Бейғам отырған қазақтар аямай қырылды. Жоңғарлар Жетісуды, Ұлы жүзді қырып-
жойып, Ұлы жүз, Кіші жүз ... де ... ... басы ауған жаққа шұбырды.
Ұлы Жүз бен Орта Жүздің қазақтары Самарқан пен ходжентке қарай шұбырды.
Кіші жүз ... хиуа мен ... ... ... ... ... ... Алакөл маңына топтасты. Халық бұл кезеңді «Ақтабан шұбырынды,
Алқакөл ... деп ... ... ... ән ... ең ... ... қажеттігін түсінді. 1728 жылы Әбілхайыр
бастапан Кіші жүз жасақтары, Тайлақ батыр, Саурық батыр бастапан әскерлер
Ырғыз ... ... ... ... ... ... жағасында «Қара
сиыр» деген жерде қалмақтарға қарсы соққы берді.
1730 жылы ... ... көлі ... тағы ... ... ... ... сияқты батырлар бастапан қазақ жасақтары жоңғарларға
аяусыз соққы берді. Бұл жер кейін «Аңырақай» деп ... ... Шуно ... ... Іле ... ... ... қарай қашуға мәжбүр болды.
Қазақ жерін азат ету жолындағы соғысты жеңіспен аяқтау үшін Үш ... ... таяу ... ... ... ... ... болып
Әбілхайыр мен Бөгенбай сайланды.
Осы тұста Тәуке ханның баласы Үлкен Орда иесі ... хан ... ... ... ... Болат ханның інісі, Орта Жүздің ханы Сәмеке
(Шахмұхамед) тақтан үміткер болды. ... ... ... ... ... Кіші жүз ханы ... тақтан дәмеленді. Алайда аға хан болып
Болаттың үшінші ұлы Әбілмәмбет сайланды. Әбілхайыр бұған ... ... ... ... алып кетті. Сәмеке де Шу бойымен Бетпақдалаға қарай
өз әскерін алып кетті. Жоңғарларға қарсы ... ... ... Ұлы ... ... жоңғарлармен мәмлеге баруға мәжбүр болды.
Осы тұста әрбір жүздің ішінде феодалдың бытыраңқылық күшейді. Кіші жүз
сұлтандары Батыр мен Нұралы (Әбілхайырдың баласы) өз ... ел ... ... Орта ... ... пен барақ сұлтандардың да өз иеліктері болды. Қазақ
хандығының Бұхара, хиуамен қатынасы да нашар болды. Еділ өзені бойында
қалмақтар мен башқұрттар Кіші ... ... ... ... үнемі қауіп
туғызды.
1742 жылы 20 тамызда Ор қаласында Ресей, жоңғар және қарақалпақ,
қазақтардың ... Орта және Ұлы ... ... ... ... Онда ... өкілі қазақ пен жоңғар арасындағы қақтығысқа
байланысты уәж айтпақшы болды. ... ... оны ... жоқ. Олар ... ... қоныстарына жақын жерде 20 мың әскер ұстап,
қазақты ... ... ... ... ... өз күшіне ғана сенуіне
тура келді. Осы идеяны орнықтыруға Абылай хан зор күш жұмсады.
1711 жылы ... ... ... ... ... ... Әбілмансұр
болды. Ол жастай жетім қалды. 1731 жылы жоңғарлармен шайқаста көзге түсті.
Жоңғарияның ханы Қалдан Серен 1745 жылы ... оның ... ... Осы кезде оған Цинь империясы тиісе бастайды. Абылай осы сәтті
пайдаланды. Ол сыр бойындағы қалаларды азат етуге кірісті. Ол бұл ... ... үш ... ... Оның ... ... Қанжығалы Бөгенбай мен
Үмбетей жырау басқарды. Бөгенбай басқарған 10 мың әскер Түркістанның
солтүстік жағына, Созақ бекінісіне барып тиісуге тиіс еді.
Екінші ... ... ... ... Оған ... ... қосылды. Олар
Сырдың төменгі ағасына қарай кетті. Үшінші негізгі қолды Абылайдың өзі
басқарды. Жорыққа қатысушылар Шиелі, ... ... ... жағына қарай жылжыды. Бұл топта Қабанбай, Баян, Сырымбет,
Малайсары, Жанұзақ болды.
Жоңғар ... ... ... Сереннің ортаншы ұлы Цевен Доржи де өз
әскерін үшке бөлді. Ол өзінің басты күшін ... ... ... Оның
қару-мылтығы, түйе үстіне орнатқан 15 зеңбірегі бар еді. ... ... ... ... қаруланды.
Цевен Доржи өзінің ауыр қолымен Абылай әскерлерінен бұрын келіп,
Жаңақорғанға бекініп алды. Абылай Жаңақорған бекінісін алуды ... ... оң жақ ... ... ... сол жақ ... Олардың сыртынан үш мың қолы бар Малайсары, ... ... ... соғыс екі айға созылды. Қазақ әскерлері Жаңақорғанды, Шымкентті жаудан
тазартты. ... ... ... ... ... ... ... пен
Сайрамды босатты. Батыр Баян Талас өзеніне дейін барды. ... ... ... ... ... ... ... жоғарғы сапасына
шегіндірді. Амалы таусылған Цевен Доржи Абылайдан бітім ... ... ... ... ... ... ... қалалары Әбілмәмбеттің
қарамағына өтті. Түркістан туралы мәселе кейінірек шешілетін болды. Абылой
бұл жолғы жеңістерін жоңғар хандығының күйреуінің бастамасы деп есептеді.
1745 ... ... ... ... жерін қалмақтардан толық тазарту мақсатымен Абылай бастапан қазақ
жасақтары 1750 жылы жауды жоңғар қақпасы маңында оңдырмай соққы ... жылы ... ... ұсақ ... ... ... ... кейін
1758 жылы Жоңғар мемлекеті құлады. 1758 ж. Цинь қытайлары Шығыс
Түркістандағы қазіргі Синь-Цзянь жерін басып алды. Цинь ... ... ... ... ... ... дүркін-дүркін шабуыл жасап
қазақтарға тыным бермеді. Абылай келісімге келу туралы Пекинге адамдар
жіберді. Сөйтіп, ... ... ... ... ... ... Ол Ресеймен де қарым-қатынас орнатты.
1771 жылы Әбілмәмбет хан ... ... ... ... Орта ... етіп сайлады. Бір жылдан кейін 1772 жылы вице-канцлер М.Л. ... ... ... Есіл өзеніне таяу жерде Жаңғызтөбеге ағаш үй
салынды. Абылай 1780 жылы мамыр айында Ташкентте 69 ... ... ... Уәли ... ... құрылуы және нығаюы (15-16 ғғ.)
Қазақ хандығының пайда болуы Қазақстан жерінде 14-15 ғғ. ... ... және ... ... ... заңды құбылыс.
Өндіргіш күштердің дамуы, көшпелі ақсүйектердің экономикалық қуатының
артуы, феодалдық топтардың тәуелсіздікке ұмтылуы, осы негізде Әбілхайыр
хандығы мен Моғолстан арасындағы тартыстың өршуі, ... ... 15 ғ. 2 ... бұл ... ... ... ... Әбілхайыр(1428-1468) Жошы-Шайбан- Дәулет-Шайх оғланның ұлы хандығы
өте нашар еді. ... ... ... ... ... Балқаш
көліне дейін, оңтүстігінде Сырдың төменгі жағы мен Арал өңірінен,
солтүстігінде ... орта ... мен ... дейінгі жерді алып жатты.Бір
орталықа бағынған мемлекет болмады. Көптеген ұлыстарға бөлінді. Олардың
басында Шыңғыс әулетінің әр ... ... ... ... ... Әбілхайыр билік еткен кезде халық өзара қырқыс пен
соғыстан шаршады. 30 жж. ол Тобыл бойында ... ... ... ... Сыр ... ... Жошы ... Махмұтханы мен
Ахметханын(Тоқа Темір тұқымы) жеңді. 1446 жылы Әбілхайыр Темір ұрпақтары
мен Ақ Орда хандары ұрпақтарынан Сыр бойы мен ... ... ... Созақ, Аққорған, Өзгент, Аркүк сияқты қалаларды басып алады. 1457
ж. Үз-Темір тайшы бастапан ойраттардан (жайылым жер іздеген) Түркістан
өңірінде жеңіліп ... ... ауыр шарт ... ... Шу ... ... ... Ал Әбілхайыр өз ұлысында , қатал тәртіп ... ... Бұл ... ... оған деге ... күшейтті.
Нәтижесінде халықтың жартысы Шығыс Дешті Қыпшақтан Түркістан алқаптарына
және Қаратау бөктерлерінен Жетісудың батыс өңіріне көшіп барулары еді. Оны
Жәнібек пен Керей ... ... пен ... ... бұқара феодалдық қанаудың күшеюіне,
соғыстарға наразылық ретінде , хандар мен феодалдардың қол астынан ... ... ... ... 15 ғ. 50-70 жж, яғни 1459ж. ... Жетісудың батысына Есенбұға хан иелігіне Шу мен ... ... ... ... ... ... ... бір себебі,
оларды Шыңғыс әулетінен шыққан Керей хан мен Жәнібек ханның жаңа қалыптасып
келе жатқан қазақ халқының дербес мемлекетін құру, оның тәуелсіз ... ... ... ... ету жолындағы қадамы мен қызметі өз ықпалын
тигізді. Жетісу рулар мен ... ... ... ... ... саны 200 мың ... жетті. Моголстан ханы Есенбұға өзінің
солтүстік шекарасын қорғату үшін, сондай-ақ өзінің бауыры Тимурид Абу Саид
қолдап отырған ... ... ... шекарасын қорғату үшін пайдаланғысы
келді. Жәнібек қазақ хандығының тұңғыш шаңырағын көтерген Барақ ханның ұлы,
ал Керей оның ағасы Болат ... ... ... ... ... мемлекеттігі жолындағы күресті оның туған ұлы мен немересінің
жалғастыруы ... ... ... ... ... Дулати Қазақ хандығының
құрылған уақытын хижраның 870 жылына (1465-1466 жж.) ... ... ханы ... ... жарияланды (1458-1473 жж.). Одан кейін
қазақ ханы болып Жәнібек сайланды ... жж.). ... ... Жетісу
халқы, 1462 жылы Моғолстан ханы Есенбұға өлгеннен кейін ондағы тартыстың
күшеюіне байланысты, өзара ынтымақтықты ... үлес ... ... ... ... ... пен ... қазақ хандығын күшейте
түсті. Едәуір әскери күш жинапан және Жетісуда ... ... бар ... ... Жошы ... ... сұлтандардың Шығыс Дешті Қыпшақты билеу
жолындағы күресіне қосылды. Бұл күрес 1468 ж. Әбілхайыр өлгеннен кейін
қайтадан өршіді. ... ... ... ... Әбілхайырдың мұрагерлері-
оның ұлы Шайх -хайдар мен немерелері Мұхамед ... мен ... ... ... ... өңірі мен Қаратау — қазақ хандарының Батыс ... ... ... ... ... пен Керей хандар сауда-экономикалық байланыстардың
маңызды орталықтары және күшті бекініс болатын Сыр бойындағы қалаларға өз
құқықтарын орнатуға ... ... ... ... және ... ... қазақтың көшпелі тайпалары үшін қысқы жайылым да еді.
70-жылдары Сауран, Созақ түбінде, үлкен шайқастар болды. Асыны
(Түркістанды), Сығанақты ... ... ... ... ... ... басып
алып отырды. Осындай шайқастардың бірінде көрнекті қолбасшы Керейдің ұлы
Мұрындық болды. Ол 1480 жылдан бастап хан болды. Соның нәтижесінде 15 ғ. ... ... ... шекарасы кеңейе берді. Оңтүстік қазақстан қалалары
үшін Шайбани әулетімен арадағы соғыстар Жәнібек ханнан ... ... ... ... хан ... жж.) тұсында да толастамады. Батыс
Жетісудағы иеліктеріне оңтүстіктегі өздеріне қараған қалаларға ... ... ... ... ... ... ... Дешті Қыпшақтағы
өкімет билігіне талаптанушы барлық хандарды жеңіп, өз ... ... ... ... ... ... ... Мұхаммед Шайбаниды Дешті
Қыпшақтағы тайпалардың кейбір бөлігін соңына ертіп Мәуереннахрға кетуге
мәжбүр етті. Мұнда ол Темір әулеті арасындағы өзара тартысты пайдалана
отырып, ... ... ... алды.
Сонымен қазақ хандығының құрылуына ұйтқы болған себептер — саяси және
этникалық процестер болды. Оның басты этапы — Керей мен ... ... ... ... ... басшысы Әбілхайырдан кетіп,
Моғолстанның батысына қоныс аударуы. Мұндағы маңызды оқиға — Керей мен
Жәнібекті ... ... ... тек ... деп аталуы.
Әбілхайырдың өлімінен кейін Керей мен Жәнібектің Өзбек ұлысына келіп,
үкімет билігін басып алуы. Жаңа ... ... ... атана
бастады.
[өңдеу]
Қасым ханның тұсындағы Қазақ хандығы
Қасым ханның тұсындағы ... ... ғғ. ... ... ... оның ... ... ұлғая түсті. Өз
тұсында «жерді біріктіру» процесін жедел жүзеге асырып, көзге түскен
хандардың бірі ... ұлы ... ... ... ... жж.) ... ... саяси және экономикалық жағдайы нығая түсті. Ол билік
құрған жылдары ... ... ... ... ... ... ... солтүстікте Қасым ханның қол астындағы қазақтардың жайлауы
Ұлытаудан асты. Оңтүстік-шығыста оған ... көп ... (Шу, ... Іле ... ... ... ханның тұсында Орта Азия, Еділ бойы,
Сібірмен сауда және елшілік байланыс жасалды. Орыс мемлекетімен байланыс
болды. Ұлы князь 3 Василий (1505-1533) ... ... ... ... еді. ... ... да ... хандығын осы кезде танып білді.
«Қасым ханның қасқа жолы» деген әдет-ғұрып ережелері негізінде қазақ
заңдары жасалынды.
Дегенмен Қасым хан тұсында Қазақ хандығы бір ... ... ... Ол ... ... ... бірден байқалды. Өзара қырқыс, таққа талас
басталды. Моғол және ... ... ... ... ... ... ... кезінде Қасым ханның ұлы және мұрагері Мамаш қаза тапты. Қасым
ханның ... ... ... ... хан ... Оның ... елшілік әне
әскери қабілеті болмады. Маңғыт және Монғол хандарымен ... ... Бұл ... ... үшін ... болмады. Қазақ хандығы
оңтүстіктегі және солтүстік-батыстағы жерінің бір бөлігінен айрылып, ... тек ... ... қалды. ТаҺир ханның інісі Бұйдаштың (1533-
1534) тұсында да феодалдық қырқысулар мен соғыстар тоқталған жоқ.
[өңдеу]
Хақназар ханның тұсындағы Қазақ хандығы
16 ғ. 2 ж. ... ... ... ... ханның баласы Хақназар
(1538-1580 жж.) өз үлесін қосты. Ноғай Ордасындағы алауыздықты сәтті
пайдаланған ол, Жайық өзенінің сол жағындағы жерді қосып алды. Оның ... мен ... ... ... ... Моғол ханы Абд- Рашидке қарсы
ұтымды күрес жүргізілді. Хақназар өзара тартыста өзбек ханы Абдулланы
қолдау арқылы Сыр бойындағы қалаларды (Сауран, ... ... ... ... ... ... ... ұлыстық әміршісі Баба
сұлтан жансыздары арқылы Хақназарды у беріп өлтірді.
[өңдеу]
Тәуекел ханның тұсында Қазақ хандығы
Ақназардың мұрагері Жәдіктің баласы және Жәнібек ханның ... ... ... ... Ол өзінің баласы Тәуекелмен (1586-1598 хан болған)
бірге Баба сұлтанға қарсы күресінде Бұқар ханы Абдоллаға келді. Абдолла
Шығайға ... ... ... ... ... ... Баба ... қарсы
Ұлытау жорығына шығады. Осы жорықта Шығай қайтыс болады. Қазақ хандығының
иелігі енді Тәуекелге көшеді.
[өңдеу]
Есім ханның тұсында Қазақ хандығы
Есім хан ... (1645) ж.ж. ... ... ... Есім хан ... ... ... ханы, Шығай ханның баласы, атақты Тәуекел ханның туған
інісі. Есім хан туралы халық жадында ... аңыз ... ... көп. Оны халқы «Еңсегей бойлы ер Есім» деп ардақтайды.
Есім хан билік басына ... ... ... ... ... Бұл ... ... шығысындағы жағдай Тәуекел тұсындағыдан әлдеқайда күрделене
түскен еді. Мұнда ойрат тайпаларының бірігіу процесі жүріп жатты. Сондықтан
ол көршілерінде болып жатқан ... жіті ... ... тайпалары
арасындағы алауыздықты өз пайдасына шешуге ұмтылып бақты.
Ойраттардың бір жағынан ... ... Еділ ... ... ... ... орыс ... гарнизондарымен қақтығысуы Есім хан
саясатының ықпалды болуына елеулі жағдай жасады. Ақырында үш жақты ... ... ... ... ойрат әміршілері Есім ханның үстемдігін
мойындап, тату көршілікте тұру мақсатында ұсыныс жасап, елшілерін ... ... ... ... осылайша өз пайдасына шешкен Есім хан
оңтүстігін де ойдан шығармайды.
Хандығының шекарасын кеңейте түсу саясатын мұнда да батыл жүргізіп бағады.
Оған жағдай да ... ... ... бұл ... ... ... Бәки
Мұхаммед ханның орнына оның інісі Уәли Мұхаммед пен Герат-Хорасанның
билеушісі Дінмұхаммед баласы Иманқұлы таласып жатқан еді. Осы ... ... ... Есім хан ... ептілік танытады. Ол әуелі Уәли Мұхаммедке
көмектесемін деп уәде беріп, кейін Иманқұлы жағына ... ... ... ... ... Уәли Мұхаммедті өлтірісіп, Иманқұлымен одақ
жасасады да, сол жылы ... ... ... ... ... ... кезде Иманқұлының Есіммен соғысарлық шамасы жоқ еді. Сондықтан онымен
шартқа отырып, Ташкент пен оның төңірегінің түгелдей қазақтардың иелігі
екенін ресми түрде мойындайды.
Бұдан ... Есім хан ... ханы ... қызы ... ... Күшік сұлтанның қызын Әбдірахымға беріп, қарсы құда болу арқылы оны
өзінің жақтасы етіп, ... ... ... ... ... Тұрсын ханды
талқандап, дара билікке қол жеткізеді.
Есім ханның билігі тұсында (1598-1645) халық жадында «Есім салған ескі жол»
деген атпен қалған әдет-ғұрып ... ... ... ... ... Мұны ... заңы» деп ұққан жөн. Бірақ оның көктен
алынбағанын, өз заманының орайы мен талабына қарай Есім хан мен оның
кеңесшілері өңдеп, толықтырған баяғы ... ... ... ... ... ... де естен шығармаған абзал. Түтпет келгенде, «Есім ... жол» ... ... мәні де Есім ... ... ... ... байланысты айтылған. Қоныс-тұраққа, мал-мүлікке, адамдар
арасындағы қарым-қатынасқа қатысты ... ... ... ... ... өзі кейін Тәукенің әйгілі «Жеті жарғысына» негіз болып, қазақ
халқының мәдени-рухани және салт-дәстүр қалыптарының төлтумалығын шыңдай
түсуге ықпал етті. ... ... ... ... ... Есім ... тақ үсті мен ат ... бірдей танылған біртуар тұлға. Оны халқының
«Еңсегей бойлы Ер Есім» атанған атақты ханның қайтыс болған жылы – 1645 жыл
деген ... ... ... хан ... ... соң ... ... тағына Жәңгір хан (1645-1652)
отырды. Халық оны ел үшін жасаған ерлігіне орай ... ... ... Хан ... ... қаласында ұстау Жәңгір хан тұсында басталды.
Есім хан қазақ тарихында ... ... ер ... ... ... ... болды,
оған бұл атақ 1598-жылы ағасы Тәуекел ханмен бірге Мауреннахрға жасаған
жорықта ерекше көзге түскені үшін берілген екен. Есім хан - Шығай ... ол ... ... ... ... қаласындағы хан ордасында
тұрған. Хан тағына отырған соң Бұхарамен бітім-шартын жасасып, Орта Азия
қалаларымен бейбіт, ... ... ... ... ... ... орталыққа бағынған мемлекет етіп құруды көздеді. «Есім ханның ... деп ... ... ... Есім ханның қазақтарды бір орталыққа
бағындыру саясатына қарсы болған сұлтандар қазақ хандығын бөлшектеуге
тырысты.
Ташкент қаласы қазақ хандығына қараған соң оны Жәнібек ... ... ... ... ... ... ... басқарған еді.Ол көп ұзамай
тәуелсіз хан болуға әрекет жасады. Тіпті өз атынан ақша соқтырып, «бажы
және хараж» алым-салықтарын жинады. Сонымен, қазақ ... ... ... ... орталық еткен Есім хан, Ташкент қаласын орталық еткен
тұрсын хан билеген еді. Бұлардың арасында соғыс қақтығыстары болды. Бұл екі
жақ ұйғыр, ... ... ... ... ... кірісті. Есім хан тобы Яркент хандығына қарсы болып Тұрпанды
билеген Әбдірахим ханмен одақтасты. Ал Тұрсын Мұхаммед хан жағы ... ... ... ... ... Бұлармен одақтасып отырған
Әбдірахим мен Ахметтер де бір-бірімен жауласып отырған ... ... хан ... ... ... ету үшін ... ханы ... құдандалық
байланыс орнатты.
Есім хан Әбдірахимнің қызы Патша ханымға үйленді де, ... ... ... ... ... Есім хан мен ... хан ... күрес шиеленісе
берді, 1627-жылы Есім хан Тұрсын ханды өлтіріп, қазақ хандығын өз қол
астына біріктірді. Есім ханның ... ... ... ... ... жолындағы күрестері қазақтың «Еңсегей бойлы ер Есім»
атты тарихи жырына өзек ... Есім хан ... ... ... ... хан ... күзетшілерін байлап тастап, тұрсын ханды қаперсіз
ұйықтап жатқанда ... ... ... Есім ханның қасындағы Төлеген
(Марқасқа) жырау оны мынадай жырмен оятады:
«Ей, ... хан ... ... ант ... елді ... ... ... емессің қасқырсың,
Қара албасты басқырсың!
Алтын тақта жатсаң да
Қазаң жетті қапылсың!
Еңсегей бойлы ер Есім,
Есігіңе келіп тұр,
Шашқалы тұр қаныңды,
Кешікпей содан қатарсың!»
Есім хан шошып ... ... ... басын алады.
«Бахыр әл асырардың» авторы Махмұд ибн Уәлидің айтуына ... Есім ... ... ... Ал ... ... энциклопедиясының» мәліметіне
қарағанда 1645-жылы қайтыс болған делінеді.
[өңдеу]
Қазақтардың өзара саяси қарым-қатынасы
16 ғасырда қазақ хандығы солтүстікте құрылған Сібір ... ... ... 1563 жылы ... ... мен ... руы арасындағы ұзақ
жылдар бойы жүргізілген күрестен кейін Сібір хандығы Шайбани әулеті Көшім
ханның қолына көшті.
Сібір хандығының халқы ... ... ... ... құрылған және угар
тайпаларының жиынтығынан тұрды. Хандықтың негізгі халқы түркі тілдес «Сібір
татарлары» деген атпен белгілі болды. Сібір хандығы ... ... ... байланысын жасап тұрды.
1552 ж. Ресей Қазан қаласын жаулап алғаннан кейін, ол ... ... ... ... 1581 ж. ... сібірге жорығы басталды. Көшім хан
жеңілгенмен, Ермак жеңісті баянды ете алмады, ол 1584 ж,. қаза ... ... ... да көтерілмеді. Сөйтіп ол 1598 жылы Ресей құрамына енді.
17 ғ. 2 ж. Қазақ хандығының ... ... ... ... ... ... Жетісудың бір бөлігін басып алып осы аймақта көшіп жүрген
қазақтар мен қырғыздарды бағындырды. Бұқара әскерлері ... ... ... ... ... ... ... бірі Жәңгір Бұқар
әміршісін жоңғарларға қарсы күресу үшін ... одақ ... ... ... ... ... 1652 ж. қаза ... 17 ғ. 90-ж-да
жоңғарлардың қазақ жеріне шабуылы бәсеңдеді. Бұл кезде қазақ хандығының
нығаюы, қырғыздар мен ... ... одақ және оған ... күшті жүрді.
[өңдеу]
Тәуке ханның тұсында Қазақ хандығы
1680 ж. Жәңгірдің баласы Тәуке (1680-1718) хан болды. Оның тұсында «Жеті
жарғы» деген заңдар жинапы ... Жеті ... ... ел билеу
заңы болып табылады. Оның негізгі баптарының мазмұны: қанға қан алу, яғни
біревдің кісісі өлтірілсе, оған ердің құнын ... (ер ... 1000 ... 500); ұрлық, қарақшылық, зорлық-зомбылыққа өлім жазасы кесіледі,
жазаны ердің құнын төлеу арқылы жеңілдетуге ... ... ... келтірсе,
оған сәйкес құн төленеді (бас бармақ 100 қой, шынашақ 20 қой); егер әйел
ерін өлтірсе өлім жазасына кесіледі (егер ағайындары ... ... ... ғана ... ... қылмысты екіқабат әйел жасаса жазадан
босатылады); төре мен қожаның құны қарашадан 7 есе артық төленеді; егер ері
әйелін өлтірсе, әйел құнын ... ... ... ... ... ... салық түрін енгізді. Малшыдан зекет, егіншіден
ұшыр жиналды. Ең ... ... ... ... Олар тек ... ... ... шартты жер иеленушілік, жерге меншіктің тұрақты түрлері,
әсіресе Қазақстанның оңтүстік аудандарында, Сыр бойындағы қалалар аймағында
қалыптасты. Олардың сойырғал, иқта, милк, вакуф сияқты ... ... ... ... ... ... ... иеленушілер онда тұратын
егіншілерден, қолөнершілерден өз пайдасына салық ... ... ... ... бөлу негізіне әл-ауқаттылық жағдайынан гөрі,
әлеуметтік шығу тегі негізге алынды. Жоғары аристократтық топ ақсүйектерге
Шыңғыс ... ... ... ... ... ... ... Ал
басқа халық әл-ауқатына қарамастан қара сүйеккке жатқызылды.
[өңдеу]
Қазақ хандығының мәдениеті
Қазақ поэзиясының аса ірі ... ... (15 ғ.), ... (16 ... (17 ғ.). Қазақтың батырлар жыры тарихи оқиғаларға құрылған. Мысалы:
Қобыланды, Ер Тарғын, Алпамыс, Ер Сайын, Қамбар батыр дастандары. Ислам
діні толық тарады. Араб ... ... ... ... үз ... бөлініп өмір сүріп жатты. Әр жүздің өз ханы
болды. Кіші жүзді Әбілхайыр, Орта жүзде Сәмеке (Шахмұхамед), Ұлы ... ... ... ... ... ... ... ханы Тәуке еді.
Қазақ жерінде орталықтанған мемлекет болмауын көршілері өз пайдасына шешуді
ойлады. Оңтүстік-батыстан Жайық казактарының қолдауымен Еділ бойындағы
башқұрттар, қалмақтар Кіші ... ... ... ... ... ... ... бермеді. Орта Азиядағы Бұқара мен хиуа хандықтары да қазақ
жерінен дәмелі болды. Олардың бәрінен асып түскен жоңғарлар еді.
[өңдеу]
Қазақ халқының ... ... ... хандыңындағы 1-азаматтық соғыс.
16 ғасырдың соңында ойраттар(қалмақтар) төрт тайпалық бірлестіктен тұрды.
Олар Тарбағатайдан Шығысқа қарайғы өңірді алып жатқан торғауыттар, Ертістің
жоғары ... ... ... ... Дихуа қаласының маңындағы
хошауыттар, Іле өзенінің жоғары жағындағы шоростар еді.
Қазақтар мен ... ... ... жер үшін ... 15 ... 16 ғ. ... ... шағын бөлігі қазақ ханы Тәуекелге
бағынды. 1635 ж. Хонтайшы Батурдың бастауымен Жоңғар хандығы құрылды. Қазақ-
жоңғар қатынастары Батур ... ... ... ... ... ... Онан ... жоңғар хандары (Сенге, халдан) Оңтүстік қазақстанды,
маңызды сауда жолдары өтетін қалаларды өздеріне қаратуға тырысты.
[өңдеу]
Қазақ халқының жоңғарларға ... ... жылы ... өліп, орнына Болат хан болды. Оның кезінде қалмақтардың
қазақ жеріне жорығы күшейді. Бұл жорықтардың табысты болуына шведтің
артиилерия ... ... ... ... ... күшті болды. 1709 жылы
Полтава түбінде орыстардың қолына түскен Ренат Тобыл қаласына айдалды,
осында Ертістің бойында Бухгольцтің экспедициясы құрамында Кереку қаласының
маңында 1715 жылы ... ... ... 1733 ... ... қолында болды. Ол қалмақтарға зеңбірек құюды, баспахана жасап,
әріп ... ... ... дайындығы бар жоңғарлар 1710-1711 жж. қазақ жеріне басып
кіріп соғыс жүргізді. Олар 1717 жылы жазда Аякөз өзені жағасында
қазақтардың 30 мың ... ... ... жылы жоңғарлар қазақтарды
Бөген, Шаян, Арыс өзендері бойында тағы да қырады.
[өңдеу]
Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама
1723 жылы ерте ... ... ... ... тағы да соғысуға келді. Шуна
Дабо деген қалмақ басқарған бұл шайқас екі ... ... тиіс еді. ... ... ... ... Шу мен талас өзендеріне шығу болса, екінші
бағыт қазақтарға соққы беріп, Шыршық өзеніне жету ... Бұл ... ... үшін ... жеті ... ... оның бірі ... Алатауының
етегіндегі Балқаш көліне құятын төрт өзеннің бойына топтастырылды.
Қалмақтың ірі қолбасшысы Амурсана басқарған 70 мың ... ... ... тобы Іле ... ... ... ... солтүстік жағасына, Нарын
өзенінің күншығыс жағынадғы Кетпен тауы баурайына орналасты.
Бейғам отырған ... ... ... ... ... Ұлы жүзді қырып-
жойып, Ұлы жүз, Кіші жүз жеріне де жетті. Халық басы ауған жаққа шұбырды.
Ұлы Жүз бен Орта Жүздің қазақтары ... пен ... ... шұбырды.
Кіші жүз қазағы хиуа мен Бұхараға ағылды. Босқындардың біразы Сырдың сол
жағындағы Алакөл маңына топтасты. ... бұл ... ... ... сұлама» деп атады. «Елім-ай» деген ән туды.
Халық ең соңында бірігудің қажеттігін түсінді. 1728 жылы ... ... жүз ... ... батыр, Саурық батыр бастапан әскерлер Ырғыз
уезінің оңтүстік шығыс бетіндегі Бұланты өзенінің жағасында «Қара сиыр»
деген жерде қалмақтарға қарсы соққы ... жылы ... ... көлі маңында тағы соғыс басталды. Бөгенбай,
Қабанбай, Наурызбай, сияқты батырлар бастапан қазақ жасақтары жоңғарларға
аяусыз ... ... Бұл жер ... ... деп ... кетті. Шуно Дабо
бастапан қалмақтар Іле өзені бойымен шығысқа қарай қашуға ... ... ... азат ету ... ... жеңіспен аяқтау үшін Үш жүздің
әскерлері Шымкентке таяу Ордабасы деген жерге жиналды. Қолбасшы болып
Әбілхайыр мен Бөгенбай сайланды.
Осы ... ... ... ... Үлкен Орда иесі Болат хан қайтыс болды. Таққа
талас басталды. Болат ханның інісі, Орта Жүздің ханы Сәмеке (Шахмұхамед)
тақтан үміткер болды. ... ... ... үлкен ерлік танытқан Кіші
жүз ханы Әбілхайырда тақтан дәмеленді. Алайда аға хан ... ... ... ... ... Әбілхайыр бұған наразы болып, майдан шебінен
әскерін алып кетті. Сәмеке де Шу бойымен Бетпақдалаға қарай өз әскерін алып
кетті. Жоңғарларға қарсы майдан ... ... Ұлы ... ханы Жолбарыс
жоңғарлармен мәмлеге баруға мәжбүр болды.
Осы тұста әрбір жүздің ішінде феодалдың бытыраңқылық күшейді. Кіші жүз
сұлтандары Батыр мен Нұралы (Әбілхайырдың баласы) өз ... ел ... ... Орта ... ... пен ... ... да өз иеліктері болды. Қазақ
хандығының Бұхара, хиуамен қатынасы да нашар болды. Еділ өзені бойында
қалмақтар мен башқұрттар Кіші Жүздің жеріне шабуыл ... ... ... ... ... ... ... хан.
1742 жылы 20 тамызда Ор қаласында Ресей, жоңғар және ... ... Орта және Ұлы ... ... ... келіссөз
жүргізілді. Онда Ресей өкілі қазақ пен жоңғар арасындағы қақтығысқа
байланысты уәж айтпақшы болды. Бірақ жоңғарлар оны тыңдаған жоқ. Олар орыс
қамал-бекіністеріне, қазақ ... ... ... 20 мың ... ... мазалауын қоймады. Ендігі жерде қазақтар өз күшіне ғана ... ... Осы ... ... ... хан зор күш ... жылы дүниеге келген Абылай Уәлиұлының бастапқы есімі Әбілмансұр болды.
Ол жастай жетім қалды. 1731 жылы жоңғарлармен шайқаста көзге түсті.
Жоңғарияның ханы Қалдан ... 1745 жылы ... оның ... ... Осы ... оған Цинь ... ... бастайды. Абылай осы сәтті
пайдаланды. Ол сыр бойындағы қалаларды азат етуге кірісті. Ол бұл жорықта
қазақ әскерлерін үш топқа ... Оның ... ... ... ... мен
Үмбетей жырау басқарды. Бөгенбай басқарған 10 мың әскер Түркістанның
солтүстік жағына, Созақ бекінісіне барып тиісуге тиіс еді.
Екінші ... ... ... ... Оған ... жырау қосылды. Олар
Сырдың төменгі ағасына қарай кетті. Үшінші негізгі қолды Абылайдың өзі
басқарды. Жорыққа қатысушылар Шиелі, ... ... ... ... қарай жылжыды. Бұл топта Қабанбай, Баян, Сырымбет,
Малайсары, Жанұзақ болды.
Жоңғар әскерін басқарған Қалдан Сереннің ортаншы ұлы Цевен Доржи де ... үшке ... Ол ... басты күшін Абылайға қарай бағыттады. Оның
қару-мылтығы, түйе үстіне орнатқан 15 зеңбірегі бар еді. Қазақ жасақтары
сойыл, шоқпар, садақпен қаруланды.
Цевен Доржи өзінің ауыр ... ... ... ... ... ... алды. Абылай Жаңақорған бекінісін алуды Қабанбайға
тапсырды. Сырымбетті оң жақ қанатқа, Баянды әскердің сол жақ ... ... ... үш мың қолы бар ... ... ... топтастырды.
Бұл соғыс екі айға созылды. Қазақ әскерлері Жаңақорғанды, Шымкентті жаудан
тазартты. ... ... ... Бөгенбай басқарған әскерлер Созақ пен
Сайрамды босатты. Батыр Баян Талас өзеніне дейін барды. Жәнібек батырдың
әскерлері қарақалпақ жерін босатып, ... ... ... ... ... ... ... Доржи Абылайдан бітім сұрауға мәжбүр
болды.
Келісім бойынша Созақ, Сайрам, Манкент, Шымкент қалалары Әбілмәмбеттің
қарамағына өтті. Түркістан туралы мәселе кейінірек шешілетін болды. Абылой
бұл ... ... ... ... ... ... деп есептеді.
1745 жылғы соғыс осымен бітті.[1]
Қазақ жерін қалмақтардан толық ... ... ... ... қазақ
жасақтары 1750 жылы жауды жоңғар қақпасы маңында оңдырмай соққы берді.
1755 жылы жоңғарлар бірнеше ұсақ иеліктерге бөлініп кетті. Осыдан кейін
1758 жылы ... ... ... 1758 ж. Цинь ... ... қазіргі Синь-Цзянь жерін басып алды. Цинь империясының батыс
шекарасы қазақ жерімен шектесті. Қытайлар ... ... ... ... ... ... ... келу туралы Пекинге адамдар
жіберді. Сөйтіп, Қытаймен сауда, экономикалық қатынас орнату жолдарын
іздестірді. Ол ... де ... ... жылы ... хан ... ... Түркістанда Абылайды Орта жүздің
ханы етіп сайлады. Бір жылдан кейін 1772 жылы вице-канцлер М.Л. Воронцовтың
жарлығымен Абылайға арналып Есіл өзеніне таяу ... ... ағаш ... Абылай 1780 жылы мамыр айында Ташкентте 69 жасында қайтыс болды.
Орнына Уәли сайланды. ... ... ... ... ... ... қызметі
Жәңгірдің баласы Тәуке хан (1680-1718) тұсында Қазақ хандығының күш-қуаты
өсіп, бірлігі ... ... ... жылы ... ал ... ... жылына
байланысты ғылыми зерттеулердегі пікірлер де әр түрлі. Жәңгір ханның ұлы
және мұрагері Тәуке 1680 жылы Қазақ хандығының тағына отырды. Ол асқынған
ішкі ... ... пен ... ... бір ... ... ... құруға қажырлы қайрат жұмсады. Хандық билікті күшейтуге
бағытталған реформалар жүргізді.
Тәуке хан өзінің даналығы арқасында ел ... ... ... атқа ... ... ... орыс ... бастап келген М.Тевкелев 1748 жылы
жазған құжатта: «Тәуке хан өте ... кісі ... оны ... үлкен құрметпен еске алады», - деп көрсетеді. Халық зердесінде
Тәуке заманы ... ... ең бір ... «қой ... ... заман», «алтын ғасыр» деп еске алынады. Орыстың ... ... ... көне ... ... ... ... ханның билік құрған алғашқы жылдарында оның билігін қазақтың барлық
рулары мойындамаған. Сондықтан Тәуке хан ... ... ... басын
біріктіріп, бір орталыққа бағынған мемлекет құруды басты міндеті деп
санады. Осы ... әр ... ... ... шыққан дарынды, ақылды
адамдарды мемлекетті басқару ісіне тартты. ... ... ... ... тек ... ... ұрпақтары мұрагерлік жолмен тартылатын еді.
Тәуке хан мемлекетті басқару ісіне туа біткен данышпан, ел ... ... ... ... ... яғни ... мен ... Бұл шаралар нәтижелі болды. Мемлекетті басқару ісіне де үлкен
өзгерістер енгізді. Билер кеңесін құрып, оның ... ... ... ... тегі тек ... ... болмағанын ескерсек, қарапайым
халықты мемлекетті басқару жүйесіне тарту ... хан ... ... өзгеріс
болды.
Билер кеңесі мемлекеттің ішкі және сыртқы саясатына қатысты мәселелерді
шешуде үлкен қызмет атқарды. Билер шешіміне хан қарсылық ... ... ... ... ... ... ... болды. Тәуке ханның
тұсында «Билер кеңесінің» құрамына атақты Төле би, Қаз дауысты Қазыбек,
Әйтеке, Досай, Едіге, Сырымбет, ... ... ... ... Ескелді,
Сасық би, Байдалы, Тайкелтір, Қоқым сияқты дарынды қайраткерлер енді. Билер
кеңесінің билік ауқымы зор болған. Бұл ... ... ... ғана Тәуке
хан мемлекеттік мәселелерді шешуге құқықты болған және билер кеңесі
қабылдаған заңдар мен шешімдерді жүзеге асырып ... ... ... кеңесі» хандық билікті шектеу құқығына ие болған. Билер кеңесі
соттық билікті де атқарған. Халықтың ... ... ... ... ... қағидалар көп сақталған. Мысалға, «Атаның
баласы болма, адамның баласы бол», «Туғанына ... – биді ... ... ... жоқ, биде ... ... «Тіл жүйрік емес, шын жүйрік» т.б. Бидің
үкімі ру, аймақ атынан емес, тәуелсіз би атынан шығарылды. Атақты Әйтеке би
ұрпақтарына мынадай ... ... ... ... ... ... Туа біткен даналық мен шешендікті иеленген билердің өмірлік
тәжірибесі де мол болды. 1820 жылы орыс және ... ... ... ... Д. ... ... құқық жүйесін зерттей келе, қазақ
билері халқының салт-дәстүрі мен өткен ... да ... ... ... «Биі жақсының елі жақсы», «Батыр елін жауға бермейді, би елін дауға
бермейді» деген нақыл сөздер қазақ билерінің дипломат қызметін ... ... ... ... ... Атап ... халық Қазыбек биді «ағын
судай әйгілі шешен» деп мақтан тұтқан. Сөйтіп, Тәуке хан ел билеуде
атақты қазақ билеріне арқа сүйеп, ... ... ... орны мен ... ... ... ... Сырдарияның бойында орналасқан Әңгірен,
Түркістан мен Сайрам жеріне ... ... ... ... ... ... қаласының маңындағы Күлтөбеде үш жүз өкілдерінің басын қосқан
жиналысын өткізіп тұрған. Бұл халық арасында ... ... ... деп ... хан ... ... мен шешендерінің және шежірешілерінің басын
қосып, қазақтың мақал-мәтел, шежірне, ... ... ... ... ... ... ... қолданылып келген ру-тайпалардың ұрандары мен
таңбаларын қайта анықтап белгілеген. Бұл ... Орта ... өмір ... ... болып келген салт еді. Жаңадан таққа отырған хан өзіне
қарасты тайпалардың таңбасын белгілеп беріп отырған. Бұл ... ... ... ... ... ... дәстүрлі шараларының бірі еді.
Тәуке хан өзінен бұрынғы хандар тұсында ішкі тартыс салдарынан ыдырай
бастаған үш жүздің басын қосты, жеке-жеке ұлыстарды билеген ... ... ... ... хандығының ішкі бірлігін бекемдеуге барлық
шараларды қолданып, оны едәуір күшейтті. Бұл тұста едәуір қырғыз тайпалары
мен қарақалпақ ... ... ... ... ... Тәуке қырғыздарды
олардың өз биі Қоқым Қарашор арқылы, қарақалпақтарды олардың Сасық биі
арқылы басқарып отырған. Бұл іс жүзінде жоңғарлардың шабуылынан ... ... ... ... және ... халықтарының әскери-саяси одағы
еді.
Тәуке ханның аты тарихта «Жеті жарғы» заңдарымен де тығыз байланысты. Ол
қазақтың атақты билерімен ақылдаса отырып, қазақтың әдет-ғұрып ... ... ... аса дарындылықпен айтылған түйінді биліктерді
жинақтап, өзінен бұрынғы «Қасым ханның қасқа жолы», «Есім ханның ескі жолы»
сияқты қазақ заңдарын жаңа жағдайға сай ... ... ... ... жарғы» атты заңдар жинағын құрастырды. «Жеті жарғы» орыс
деректерінде «Тәуке хан заңдары» деген атпен ... Жеті ... ... ... ... құқық нормалары, сондай-ақ салықтар,
діни көзқарастар туралы ережелер енгізілген, яғни онда қазақ қоғамы
өмірінің барлық жағы ... ... ... орта ... ... ... құқығының негізгі принциптері мен нормалары баянды
етілген. Қазақша «жарғы» әділдік деген ұғымды білдіреді. Жеті жарғы» - ... ... ... ... қоғамдық қатынастарды реттейтін салалардың
жиынтығы. Олар: жер дауы, жесір дауы, құн дауы, бала тәрбиесі және неке,
қылмыстық ... ... ... дау, ұлт ... ... ... қазақ халқы ХІХ ғасырдың ортасына дейін қолданып келді. Ал
кейбір заңдар Қазан ... ... ... ... бірге «Жеті
жарғының» өз кезінде қағазға түсірілмегені де белгілі. Кеңестер дәуірінде
«Жеті жарғыға» «феодалдық ... ... ... ... тағылып,
мүлдем зерттелінбеді. Бізге «Жеті жарғы» орыс ғалымдарының жазбалары
негізінде ... ... рет орыс ... ... ... руының старшыны
Күбек Шүкіралиевтің мәліметтері негізінде «Жеті жарғының» 11 үзіндісін 1820-
шы жылы «Сибирский вестник» баспасөзінің бетінде жариялады. ... ... ... ( 34 ... ... ... беріледі. Бұл
нұсқалар «Жеті жарғы» дүниеге келгеннен кейін 100 жылдан соң халық ауыз
әдебиеті негізінде жариялады. Сондықтан, бұл заңдар жинағының ... ... ... белгілі.
«Жеті жарғы» заңдар жинағы мемлекеттің ішкі жағдайын ... ... заң ... ... тайпа, ру басыларын жылына бір рет жиналуға
міндеттеді. Бұл ... ... ... және ішкі ... байланысты
мәселелер дауыс беру негізінде шешілді. Жиынға қару асынып келген
азаматтардың ғана ... беру ... ... Сонымен бірге қару ұстап
келген азамат жылына өз байлығының жиырмадан бір бөлігін салық ретінде
мемлекетке беруге ... ... ... әр ... өз ... болды.
Бұл таңбалар құрылтайда мемлекеттік рәміз дәрежесінде бекітілді.
Қазақтың ... ... мал ... ... ... ... жарғы»
заңдарына сай әр меншік иесі өз малдарына ен салуға міндеттелді. ... әр ... ... жер ... ... ... жарғыда» қылмысты іс-құқық нормаларына үлкен орын бөлінген. ... кісі ... ... ... зорлау, соққыға жығу, қорлау, ұрлық
істеу және тағы басқалары жатқан. Кінәлілер жасаған қылмыс деңгейіне сай
әртүрлі жазаға кесілген. Бұл жинақта ... қан» заңы ... ... ... екі жақ келісуі бойынша жазаны құн төлеумен алмастыруға
мүмкіншілігі болған. Құн ... төрт ... ... Олар: егер әйелі
күйеуін өлтірсе және күйеуінің туыстары оны кешірмеген жағдайда, егер әйел
некесіз ... ... ... жағдайда, жұбайлар арасындағы «көзге шөп
салушылық» дәлелденген жағдайда және «құдайға тіл тигізгені анықталған
жағдайда». Өлім ... екі түрі ... ... асу және тас ... ... ең көп ... түрі – құн ... болған. Қылмыскердің және
өлген адамның әлеуметтік жағдайына байланысты құн мөлшері өзгеріп отырған.
Мысалы, өлген ер адамның құны 1000 қой ... әйел ... құны 500 ... Ал ... ... әлеуметтік жағдайы ақсүйек болса құн мөлшері жеті
есе өскен, яғни сұлтан немесе қожа тұқымынан өлтірілгендерге жеті адамның
құнын төлеген. ... ... ... тіл ... үшін 9 мал, ... үшін 27 мал төленетін болды. Құлдың құны бүркіттің немесе тазы
иттің құнымен теңескен. Дене мүшелеріне зақым ... ... ... ... құн төлеген. Атап айтқанда, бас бармақ – 100 қой, шынашақ
20 қой ... ... ... ... ... ... құны иесіне «үш тоғыз»
етіп қайтарылған. Мысалы, ұрланған 100 түйе 300 ... ... 1000 ... Бұл ... біз ... ... сай ... істеген әр әлеуметтік
таптың құқықтары заңдастырылғанын көреміз.
«Жеті жарғы» бойынша өлім ... мен құн ... ... ... ... Мысалы, әкесіне қол жұмсаған ұл баланы қара сиырға теріс
отырғызып масқаралаған. Ата-анасына дауысын көтерген қыз ... ... ... ... ... ... әйел елден қуылса, христиан дінін
қабылдаған адамның ... ... ... тіл ... ... ... ... анықталған адам таспен атып өлтірілген.
1. Бартольд В.В. Очерк истории Семиречья. Фрунзе, 1943.
2. Валиханов Ч.Ч. ... ... в пяти ... А., 1961.
3. Вельяминов-Зернов В.В. Исследования о касимовских царях и царевичах.
СПб., ... ... С.В. ... ... с ... и Хивой за последнее
трехсотлетие. СПб., 1915.
5. Казахско-русские отношения в ХVI-ХVІІІ вв. Алма-Ата, 1961.
6. Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих или ... орд и ... ... ... А.И. ... сведения Большого чертежа о киргизских
степях и Туркестанском крае. СПб., 1880.
8. Масанов Э.А. ... ... ... ... ... ... в
СССР. Алма-Ата.: Наука, 1966. -322 с.
9. Нефчина В.Н. К истории ... ... ... Азии в ... в ... ХVІІІ в. М., 1961.
10. Савельев П.С. Средняя Азия. СПб., 1848.
11. Харузин А.Н. Степные очерки. М., 1888.
12. Ягмин А. Киргиз-кайсакские ... и их ... СПб. 1845.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 36 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
Инфляция әлеуметтік-экономикалық құбылыс ретінде29 бет
Инфляцияның мемлекеттік басқарудағы жолдары28 бет
Нарықтық экономикадағы инфляция жайлы52 бет
Экономикалық өсімнің мәні44 бет
Экономикалық өсудің факторлары, үлгілері және проблемалары36 бет
Қазіргі кездегі инфляциялық үдеріс және инфляцияны реттеу әдістері75 бет
Қазақстан Республикасындағы инфляциялық жағдайды талдау51 бет
Қазақстан Республикасындағы инфляцияның динамикасы29 бет
Қазақстандағы инфляциялық процестерді басқару және болжау55 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь