Тіл дыбыстарының түрлері. Дауысты, дауыссыз дыбыстар

Жұмыс мазмұны:

І.Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

ІІ.Негізгі бөлім
1.Фонетика жөніндегі жалпы түсінік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1.1. Фонетика сөзінің мағынасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..11.
1.2.Фонетиканың зерттеу тәсілдері
2.Тіл дыбыстарының түрлері.Дауысты,дауыссыз дыбыстар ... ... ... ... ... .6.23
2.1.Буын, тасымал, екпін ... ... ... ... ...
2.2.Үндестік заңы. Орфография, орфоэпия
ІІІ.Қорытынды

ІҮ.Пайдаланылған әдебиеттер

Қосымша
Кіріспе
Фонетика (грек. phônçtіkуs –дыбыстық, дауыстық) – тіл білімінің тілдің дыбыстық жағын зерттейтін саласы. Тіл білімінің басқа салаларымен салыстырғанда фонетика өз нысанының тілдік қана емес, материалдық жағын да – дыбыстарды жасайтын адамның дыбыстау (артикуляция) жүйесін, яғни айтылым базасын, дыбыстың айтылымын (акустикасын), естілімін (перцепциясын)қарастырады.6Осыған байланысты қазіргі Фонетиканың нысаны ретіндегі тіл дыбыстары тілдік (функционалдық), жасалымдық, айтылымдық, естілімдік жағынан қарастырылады.
Дыбысты зерттейтін бейтілдік ғылыми пәндермен салыстырғанда фонетика дыбыстық құбылыстарды тілдік қарым-қатынас үшін қажетті сөздер мен сөйлемдердің материалдық тұрпатын жасаушы тілдік жүйенің элементі ретінде қарастырады. Тілдің дыбыстық жағы мұндай қызметтен ажырап қалса, түсініксіз болады. Тіпті сөз ағымындағы жекелеген дыбыстардың өзі тілдің мазмұндық бірліктерімен байланыста, яғни фонеманың өкілі (варианты, аллофоны) ретінде ажыратылады. Мысалы, майсөк сөзі мәйсөк түрінде берілгенмен, алғашқы буындағы фонема а болады,
себебі қазақ тілінде май деген түбір бар да, мәй деген түбір жоқ.
Фонетика – тіл білімінің саласы, дыбыстарды, дыбыстар туралы заңдылықтарды қарастырады. Дыбыс деген мағына бірнеше атауға жатады. Сонын ішінде фонетика тіл дыбыстарын зерттейді. Сонымен қатар, дыбыстау мүшелері, дыбыстардың үндесуін және буын, екпін мәселелері деген салаларды да зерттейді.Тіл дыбыстарының пайда болуы, жасалуы табиғатта, өмірде кездесетін дыбыстардың жасалуымен тең. Зтатпен заттың қақтығысуынан да дыбыстар пайда болады. Тіл дыбыстары да өкпеден шыққан ауаның дыбысталу мүшелеріне қақтығысуынан пайда болады.
Тіл дыбыстары осы мүшелердің қатысуы арқылы жасалады да, сол мүшелердің ерекшеліктеріне қарай дыбыстардың сипаты анықталады.
Дыбыстың аккустикалық қызметі. Аккустика дегеніміз дыбысты зерттейтін физиканың бір саласы.(akustikos — естілу).Акустикалық тұрғыдан алғанда дыбыс қандай да болсын бір дененің белгілі бір ортада теңселіп қозғалуының нәтижесінде пайда болады да, құлаққа естіледі.Дыбыс өтетін орта-ауа кеңістігі
Өзектілігі:
Қазіргі кезде мектепте фонетиканы оқытқан кезде ол тақырыпқа терең тоқталмайды. Сол үшін қазақ тіліндегі фонетиканың пайда болу және даму тарихын жан-жақты анықтай отырып, мен осы мәселені басшылыққа алып отырмын.
Курстық жұмыстың мақсаты:
Фонетиканың шығу тарихы, оның түрлері мен ерекшеліктерін, зерттеу нысанын анықтау.
Міндеттері:
1) Фонетиканың зерттеу нысаны жайында ізденіс жұмыстарын жүргізу.
2)Фонетика туралы білімді кеңейту үшін тиімді жолдарды құрастыру.
3)Фонетиканы оқытуда дыбыстардың дұрыс жазылуын, буындардың айтылуын, тасымалдануын үйрету жолын табу.
Нәтижелілігі:
Егерде мектептегі оқушылардың қызығушылығын арттыра отырып, фонетиканың ерекшеліктерін тереңдетіп оқытсақ, онда оқушылар дауысты және дауыссыз дыбыстар, буын, екпін, тасымал, орфография, орфоэпиядан ешқандай қиыншылық көрмейді деп ойлаймын, өйткені олар фонетикаға жататын барлық түрлерін, олардың өзіне тән ерекшеліктерін толық меңгереді, оқушылардың білім сапасы артады.
1. Ш. Есмағамбетова, З. Бүркітбаева. Қазақ тілі. Алматы мектеп 2005ж.
2. Н Оразақынова, Ж. Исаева, Г. Сүлеева. Қазақ тілі. Алматы Арыс 2004ж.
3. С.М. Исаев. Алматы «Өнер» баспасы 2005ж.
4. М.Серғалиев. Қазақ тілі. Алматы «Білім» 1994 ж.
5. Г. Тайсюганова, 3.Рахмет. Қазақ тілі. Алматы Кітап 2007ж.
6. К.Д.Жүнісбеков. Қазақ тілі. Алматы Рауан 1994 ж.
7. Ш.К.Бектұров, А. Бектұрова. Казахский язык для всех. Алматы,
Рауан 1994 ж.
        
        ҚР БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ЕСІК ГУМАНИТАРЛЫҚ-ЭКОНОМИКАЛЫҚ КОЛЛЕДЖІ
-4057652037715
КУРСТЫҚ ЖҰМЫС
Пәні:
Тақырыбы:
Орындаған:4 - курс 406А - топ ... ... ... тілі мен ... пәнінің оқытушысы Асимбекова А
Кафедра меңгерушісі:
Есік қаласы 2015 жыл
Жұмыс мазмұны:
І.Кіріспе................................................................................................................
ІІ.Негізгі бөлім
1.Фонетика жөніндегі жалпы түсінік..................................................................
1.1. ... ... ... ... ... дыбыстарының түрлері.Дауысты,дауыссыз дыбыстар.....................6-23
2.1.Буын, тасымал, екпін ....................
2.2.Үндестік заңы. Орфография, орфоэпия
ІІІ.Қорытынды
ІҮ.Пайдаланылған әдебиеттер
Қосымша
Өзектілігі:
Қазіргі ... ... ... оқытқан кезде ол тақырыпқа терең тоқталмайды. Сол үшін қазақ ... ... ... болу және даму тарихын жан-жақты анықтай отырып, мен осы мәселені басшылыққа алып отырмын.
Курстық жұмыстың мақсаты:
Фонетиканың шығу ... оның ... мен ... ... ... ... Фонетиканың зерттеу нысаны жайында ізденіс жұмыстарын жүргізу.
2)Фонетика туралы білімді кеңейту үшін тиімді жолдарды құрастыру.
3)Фонетиканы оқытуда дыбыстардың ... ... ... айтылуын, тасымалдануын үйрету жолын табу.
Нәтижелілігі:
Егерде мектептегі оқушылардың қызығушылығын арттыра отырып, фонетиканың ерекшеліктерін тереңдетіп оқытсақ, онда ... ... және ... ... ... ... тасымал, орфография, орфоэпиядан ешқандай қиыншылық көрмейді деп ойлаймын, өйткені олар ... ... ... ... ... ... тән ... толық меңгереді, оқушылардың білім сапасы артады.
Кіріспе
Фонетика (грек. phônçtіkуs - дыбыстық, дауыстық) - тіл ... ... ... жағын зерттейтін саласы. Тіл білімінің басқа салаларымен салыстырғанда фонетика өз нысанының тілдік қана емес, материалдық ... да - ... ... ... дыбыстау (артикуляция) жүйесін, яғни айтылым базасын, дыбыстың айтылымын (акустикасын), естілімін (перцепциясын)қарастырады.6Осыған байланысты қазіргі Фонетиканың нысаны ретіндегі тіл дыбыстары ... ... ... айтылымдық, естілімдік жағынан қарастырылады.
Дыбысты зерттейтін бейтілдік ғылыми пәндермен салыстырғанда фонетика ... ... ... ... үшін ... ... мен сөйлемдердің материалдық тұрпатын жасаушы тілдік жүйенің элементі ретінде қарастырады. ... ... жағы ... ... ... ... ... болады. Тіпті сөз ағымындағы жекелеген дыбыстардың өзі тілдің мазмұндық бірліктерімен байланыста, яғни фонеманың ... ... ... ... ... ... майсөк сөзі мәйсөк түрінде берілгенмен, алғашқы буындағы фонема а болады,себебі қазақ тілінде май деген түбір бар да, мәй ... ... ... - тіл ... ... дыбыстарды, дыбыстар туралы заңдылықтарды қарастырады. Дыбыс деген мағына бірнеше атауға ... ... ... ... тіл дыбыстарын зерттейді. Сонымен қатар, дыбыстау мүшелері, дыбыстардың ... және ... ... ... ... ... да зерттейді.Тіл дыбыстарының пайда болуы, жасалуы табиғатта, өмірде кездесетін дыбыстардың жасалуымен тең. Зтатпен заттың қақтығысуынан да дыбыстар пайда болады. Тіл ... да ... ... ауаның дыбысталу мүшелеріне қақтығысуынан пайда болады.
Тіл дыбыстары осы мүшелердің қатысуы арқылы жасалады да, сол мүшелердің ... ... ... ... ... ... қызметі. Аккустика дегеніміз дыбысты зерттейтін физиканың бір саласы.(akustikos -- естілу).Акустикалық тұрғыдан алғанда дыбыс қандай да болсын бір дененің ... бір ... ... ... ... пайда болады да, құлаққа естіледі.Дыбыс өтетін орта-ауа кеңістігі
Негізгі бөлім
1.2. сөзінің мағынасы
Бүгінгі тіл білімінде фонетика сөзінің кең және тар ... ... Кең ... ... тіл ... ... ... бір саласы, ал тар мағынадатіл дыбыстарының сөз ағымындағы, дыбысталған сөздегі ... мен әр ... ... ... ... ... ... Кең мағынадағы тіл ғылымының бір саласы ретінде фонетика жалпы және жеке немесе жекелеген тілдердің фонетикасы болып ... ... ... заңдар
Фонетикалык заңдар -- тілдін дыбыстык материясынын кызметі мен дамуынын зандылыктары. Олар дыбыстык бірліктердін түрактылығын және ... ... ... өзгерістерін, өзара алмасуы мен тіркесуін реттеп отырады. Күнделікті сөйлеу проиесінде болып отыратын күбылыстарды, аллофондык түрленулерді (варианттарды), дыбыстардын сөз ... ... ... ... ... материясынын кызмегіндегі заңдылыктар аркылы түсіндіруге болады. Аллофондыктүрленулер көрші дыбыстардын әсеріне байланысты кез келген сөзде ... ... ... екі ... ... ... ... дауыссыздын ұяндауы (қап-қабы, тап-табу), көрші дыбыстардын бір-біріне икемделуі ( ерінбеу -- ерімбеу, сөзіиең -- сөшіиең). Тіл ... нын даму ... сай ... ... тарихи алмасулары үздіксіз болып отыратын позициялык өзгерістердін тарихи тұрактануынын нәтижесі болып табылады. Мысалы: соқ - согым - ... ... ... сөз - ... ... заңдар" уғымын тіл біліміне жасграмматиктер енгізген. Олар Фонетикалык заңдарды бір тілдін диалектілеріндегі немесе тіл дамуынын эр түрлі ... ... ... ... ... ... отыруынын формуласы деп есептеген. Фонетикалык өзгерістер тұракты зандылыктар нәтижесінде болып отырады. Біркатар фонетикалык өзгерістердің себебін тек ... ... ... ... ... -маңлай, квңіл - кеуіл, иіоқ - чоқ, Шідерті - Шідерлі, Өлеңті-Өлеңді, Буқтырма - ... ... ... тілдерге тән түрлері де, тек белгілі бір туыс тілдерге тән түрлері де болады.
Фонетикалык сөз -- ... ... ... ... ... ... келетін дербес сөз. Мысалы: Сен ғой, мың қаралы, ән ... ... ... бәрін зерттемейді, ол тек адамның аузынан шыққан мағыналы дыбыстарды зерттейді.Мағыналы дегеніміз, мағыналы сөздер жасай алатын дыбыстар. Мәселен: жол, жел, жал, жыл ... ... тас, жас, қас, бас ... ... ... сөздердің мағыналарын ажыратып тұрған дауысты дыбыстар, екінші қатар сөздерде дауыссыз дыбыстар сөз ... ... тұр. ... ... бұл ... дыбыстарды қалай болса солай орындарын ауыстыра алмаймыз. Сондықтан, тіл дыбыстары - ... ... ... ... ... ... зор. Ең алдымен, тіл дыбыстары дыбысталу мүшелері арқылы жасалады. Бұны дыбыстау аппараты дейміз.
Дыбыстау ... - ... ... ... ... тіс, тіл, ерін т.б. ... Оларды күрделі 3 топқа бөлеміз.
тыныс мүшелері - өкпе ... қуыс ... - ... қуысы, ауыз қуысы, мұрын қуысы
Тіл дыбыстары осы мүшелердің қатысуы арқылы ... да, сол ... ... ... ... ... ... аккустикалық қызметі. Аккустика дегеніміз дыбысты зерттейтін физиканың бір саласы.(akustikos -- ... ... ... ... қандай да болсын бір дененің белгілі бір ортада ... ... ... ... ... да, құлаққа естіледі.Дыбыс өтетін орта-ауа кеңістігі.Акустика дыбыстағы төмендегі белгілерді ажыратады:
1)Дыбыс ырғағы.
2)Дыбыс күші.
3)Дыбыс ... ... ... уақыт мөлшерінің ішіндегі дірілдің санына байланысты болады.Дірілдің саны неғұрлым көбейе берсе ... ... ... ... береді.Адам құлағы бір секунд ішінде 16-дан,20000-ға дейінгі дірілдің нәтижесінде пайда болған дыбысты ести алады.Сөйлеу дыбыстың күші ... ... ауа ... дауыс шымылдығына түсетін қысымымен айқындалады.Сөйлеу дыбыстың ырғағы дауыс шымылдығының ұзындығы және оның қысылу қалпына қарай айқындалады.
1.2.Фонетиканың ... ... ... ... ... мүмкіндіктерін, дыбыстық бірліктердің акустикалық, артикуляциялық, перцепциялық ерекшеліктерін зерттеп, оларды айырым белгілеріне ... ... ... ... ... сипаттарын анықтайды;
› дыбыстардың тіркесімділігін, буын ерекшеліктерін, олардың сөздегі үйлесімі мен үндесімін;
› буын табиғатын, дыбыстардың ... ... ... мен сөз ... ... ... факторын;
› сөздің фонетикалық ұйымдасуын, екпін мен үндестік заңын;
› сонымен ... ... ... ... ... ... ... әуенін (негізгі тон жиілігін), қаттылығын (интенсивтілігін), жылдамдығын, әуезін, кідірістерді қарастырады.
Фонология
Дыбыстық жүйеде тілдің құрылымын зерттейтін тіл ... ... ... ... ... ... тілдің фонетикасы осы мәселелерді нақты бір тілге қатысты ... ... ... ... ... ... тарихи немесе диахронды болып сараланады.
Синхронды фонетика тілдің қазіргі жағдайындағы дыбыстарын, дыбыстық құбылыстарын, яғни дыбыстық жүйенің статикасынзерттейді
диахронды фонетика тілдің ... ... мен ... құбылыстардың тарихын, уақыт пен кеңістіктегі өзгерістерін, яғни динамикасын ... ... ... ... ... т.б. әр ... құралдарды пайдаланатын эксперимент тәсілдері, сондай-ақ электрондық-есептеуіш машиналар, ... ... ... ... ... ... ... сөз дефектологиясы, калиграфия, логопедия, сурдопедагогика, графика мен орфография сияқты ғылымның басқа да салаларындағы қолданбалы мәні артып ... ... ... ... ... ... адам ... басқарылатын күрделі электронды жүйелер, жасанды интеллект мәселелері үшін құнды.
Фонетиканың жоғарыда аталған бағыттарының барлығы ... ... тіл ... өз ... дамыған.
Фонетикалық дыбыстаңба, фонетикалық транскрипция орыс фонетическая транскрипция (латtranscriptio кайта ... ... -- ... айтылған сөздің дыбысталуын неғұрлым дәл беру үшін қолданылатын жазу тәсілі.
Фонетикалык жазу орыс фонетическое письмо -- ... ... Емле ... ... ... ... жазу, ягни сөздерді айтылуы бойынша жазу. Казак жазуында түбір сөздердін көпшілігі айтылуы бойынша ... ... ара, ата, екі, көз, бас, қус, тун. ... мағынасы - дыбыс, үн, дауыс. Фонетика - тіл ... ... ... ... ... ... Ол тіл дыбыстарын, олардың құрамын, тілдегі дыбыстардың өзгеру заңдылықтарын зерттейді. Тілдегі лексикалық және грамматикалық құбылыстар тіл дыбыстарымен, ... ... ... фонетикалық заңдылықтармен байланыста болады.Қазақ тілінде дыбыс деген сөздің мағынасы әр түрлі. Дыбыс деген ұғым тек тіл ... ғана ... ... қоршаған ортаға тән құбылыс. Жалпы дыбыс болу үшін мынадай үш түрлі шарт керек: 1) ... ... ... 2) ... ... ... қозғалысқа келтіретін күш; 3) ауа толқырлық кеңістік. Сөйлеу тілінің дыбыстарының пайда болуына да ... үш ... шарт ... 1) ... шығаратын дене- сөйлеу мүшелері, 2) қозғалысқа келтіретін күш - өкпеден шығатын ауа, 3) ... - ... ... ... ұуыс ... Тіл ... тілдік емес дыбыстардан негізгі айырмашылығы - олардың адамның сөйлеу мүшелері. Сөйлеу мүшелері дегеніміз - тіл дыбыстарын ... ... ... ... Тіл дыбыстары дыбыстау мүшелері арқылы жасалады. Сөйлеу дыбыстарын жасаудағы дыбыстау мүшелерінің қызметін артикуляция дейміз. ... ... - ... органы немесе дыбыстау аппараты деп те атала береді. Сөйлеу мүшелерінің тіл дыбыстарын жасау қызметі адам ... туа ... ... ... ... ... ұзақ ... жаттығу нәтижесінде, өзін қоршаған ортадан, өмірден үйренетін қосымша қызметі. Адамның сөйлеу органы үш ... ... ... ...
2. ... ... желбезек) дауыс шымылдығы деп те аталады;
3.мұрын қуысы мен ауыз қуысы. ... ... ... ... ... ... мағыналары мен дыбысталуы жағынан ажыратылады. Мысалы, қазақ тіліндегі тас пен тес, тоз - тез ... ... әр ... ... ... ... ... мен дыбыстарының әр басқа болуына қарап ажыратамыз. Мағына мен дыбысталуының әр басқа болуы ... ... ... да ... Тіл ... ... осы қызметіне орай фонема деген ұғым пайда болды. . Фонемаларды ... ілім ... деп ... ... ... ... әр ... болады. Тіл туралы ғылымның бір бүтін саласының екі жағы. Түркі тілдерде дауыссыздардың жуан және жіңішке ... ... ... ... Сөз құрамындағы дауысты жуан болса, онымен тіркесе айтылған дауыссыз да жуан түрде ... ... ... ... ... оған ... дауыссыз да жіңішке болып келеді. Мысалы: сан - сән, сол - сөл, ар - әр т.б. ... ... ... дауыссыз дыбыстардың фонемалық қасиет жоқ. Ал орыс тіліндегі дауыссыздардың қасиеті түркі тілдердегі дауыссыздардан басқаша ... ... Орыс ... ... жағдайда дауыссыздардың жуан немесе жіңішке айтылуының сөз мағынасын ажырататын қасиеті бар. ... мен ұяң ... да ... ... ... бар.Сөздердің айтылуы мен жазылуы бірдей емес. Көзбен көріп отырған яғни жазылған тілді - сөзді қатесіз жазу және жазылғандай етіп оқу, ... ... ... де, ... Ал ... ... айту - ... көрі маңыздырақ. Басқасын былай қойғанда, кез келген адам ... ... ... ... де, ... ... ... жазуды үйренеді. Сөз дыбыстардан құралады. Бірақ дыбыс ... ... бәрі де сөз ... ... бермейді. Сөзді фонемалық дыбыстар ғана құрайды. Сөз бен дыбыстың арасында ... ... бар. Бұл ... дәстүрлік принципке сүйенеді. Сөз бен дыбыстың бірлігі мынада:
1. сөз болмаған жерде дыбыс ... жоқ.
2. ... сөз жоқ. ... - ... материалы. Тілдегі сөйлеудің ең кіші бөлшегі - сөз болып табылады. Ал ... ... ол ... ... болсын, мейлі күрделі болсын мағынаға ие бола алмайды. Бірақ дыбыс сөздің мағынасын ... ... ... Әріп - ... ... ... Қазіргі қазақ жазуындағы әрбір әріптің өзінше пішіні формасы бар. Сөз ... ... ... ... ... жігі ... ... Әріп кейде жеке дыбысқа сәйкес келсе, кейде бір әріп - ... ... (ю, я) ... Ал ... ... ... мәні болмайды. Әріп пен дыбыстың бірнеше түрлі айырмашылығы бар: 1. әріп ... тек ... ... таңбалаумен бірге, қағаз бетіне, не жазуға келетін басқа затқа түсіретін белгі болғандықтан, оған дыбыс мүшелерінің қатысы жоқ, сондықтан ол ... ... тек ... ... ... 2. әріп құбылмалы емес. Үнемі бір белгімен таңбаланады, бірақ ол шартты белгі екенін есте ... ... Тіл ... ... мен морфемаларды ажыратуға қызмет ететін болса, бұл - фонеманың да негізгі қызметінен саналады. Тілімізде ... ... мен ... ... алатындай дыбыстар тобы - фонемалар бар. Мысалы ат, ет, от, өт секілді ... ... т ... бар. ... ... ... т ... бірде жуан, бірде жіңішке, бірде еріндік, бірде ... ... ... ерекшеліктермен айтылады да, қызметіне қарай бір ғана фонема деп танылады. Бір дыбыстың ... ... ... аллофон делінеді. Демек сөз - дыбыс емес, фонемадан құралады. Қазақ тілінде дыбыстардың айтылуындағы ... ... ... мен ... ... жоқ ... ... Сондықтан дыбыс пен фонема бірінің орнына бірі синоним ретінде қолданыла береді.
2.Тіл дыбыстарының түрлері. Дауысты, дауыссыз ... ... ... ... барлығында да тіл дыбыстарды екі топқа бөледі.Дауыстылар мен дауыссыздар.Негізгі ортақ белгісі олардың буын құрау қызметі. ... ... мен ... деп топтастырғанда олардың акустикалық жақтары мен физиалогиалық жақтары да еске ... ... ... дауыстылар мен дауыссыздарды бір-бірінен ажырату музыкальді үн (тон)және салдырға негізделеді.Дауыстыларда үн басым болады.Дауыссыздарда салдыр басым .Осыған орай ұяң немесе санор ... ... ... ... қатарына тікелей теліп қою өте қиын.Физиологиалық тұрғыдан алып ... ... айту ... шыққан ауа бірінші, кедергіге ұшырамай еркін шығады; екінші, дыбысталу мүшелеріне күш түспей, оның қалпы жайдары болады; үшінші, ауа баяу шығады ... Ал, ... ... ... ауа бірінші, кедіргіге ұшырап, тосқауылмен айтылады; екінші, тосқауылдан өту ... ... ... күш түселеді; үшінші, ауаның шығу қарқыны күштірек болады. Сонымен дауыссыз дыбыстар 2 топқа бөлінеді. Үнді және үнсіз (салдыр) ... ... ... ұяң және ... ... 2 топқа бөлінеді. Дауыссыз дыбыстардың жүйесі консонантизм деп аталады.Дыбыстың сипаты әр қилы. Айналадағы ... әр ... ... ... шығып, құлаққа естілетін үннің бәрі де дыбыс деп аталады. Мысалы, желдің уілі, ... ... ... шарт сынуы, бір заттың екінші бір затқа тарс етіп тиюі т. б. әр түрлі үннің барлығы дыбыс болып саналады. Бірақ бүі ... ... тіл ... ... ... бар. Тіл ... біріншіден, адамның дыбыстау мүшелері арқылы пайда болып шығатын дыбыстар; екіншіден, белгілі жүйелік сипаты бар, саны шектеулі ғана ... ... ... ... ... сөз ... ең кіші ... бөлшек болып табылады. Сөйтіп, тіл дыбыстары жеке тұрғанда ... ... ... мәні ... да, ... бір ... тәртіппен тіркесуі арқылы бір ұғымның атауы болып табылатын, мағынасы бар сөзді құрайды.Әр түрлі тілдердің дыбыстық жүйесі, дыбыстарының сипаты мен саны ... ... ... ол әр ... Тілдің өзіндік ерекшеліктеріне, дыбыстау мүшелерінің қызметінің әр түрлілігіне байланысты болып ... Тіл ... ... (шығаруда) дыбыстау (сөйлеу) мүшелерінін қызметін артикуляция деп атайды. Ал белгілі ... ... ... ... ... ... дыбыс шығару дағдысын сол тілдің артикуляциялық базасы дейді.Дыбыстау мүшелеріне тыныс жолы ... ауыз және ... ... мен иек, жақ ... ... ... өкпе мен ... желбезек (дауыс шымылдығы), ауыз қуысына тіл, ерін езу, тіс, таңдай, кішкене тіл ... Тіл ... осы ... қатысуы арқылы жасалады да, сол мүшелердің ерекшеліктеріне карай дыбыстардың сипаты анықталады. Акустикалық тұрғыдан ... ... ... да ... бір ... ... бір ортада теңселіп қозғалуының нәтижесінде пайда болады да, құлаққа естіледі.Дыбыс өтетін орта-ауа кеңістігі.Акустика дыбыстағы төмендегі ... ... ... ... ...
3)Дыбыс әуені.
4)Дыбыстың созыңқылығы.
Дыбыс ырғағы уақыт мөлшерінің ішіндегі дірілдің санына байланысты болады.Дірілдің саны ... ... ... ... ... ... ... береді.Адам құлағы бір секунд ішінде 16-дан,20000-ға дейінгі дірілдің нәтижесінде пайда болған дыбысты ести алады.Сөйлеу дыбыстың күші ... ... ауа ... ... ... ... қысымымен айқындалады.Сөйлеу дыбыстың ырғағы дауыс шымылдығының ұзындығы және оның қысылу қалпына қарай айқындалады.Тіл дыбыстарының түрлері. Тілдің ... да тіл ... екі ... ... мен дауыссыздар.Негізгі ортақ белгісі олардың буын құрау қызметі. Дыбыстарды дауыстылар мен дауыссыздар деп топтастырғанда ... ... ... мен ... жақтары да еске алынады. Акустикалық тұрғыдан қарағанда дауыстылар мен дауыссыздарды бір-бірінен ажырату музыкальді үн (тон)және салдырға негізделеді. Дауыстыларда үн ... ... ... басым. Осыған орай ұяң немесе санор дыбыстарды дауыстылардың немесе дауыссыздардың қатарына тікелей теліп қою өте қиын.Физиологиалық тұрғыдан алып қарағанда дауыстыларды айту ... ... ауа ... ... ... ... шығады; екінші, дыбысталу мүшелеріне күш түспей, оның қалпы жайдары болады; үшінші, ауа баяу шығады (а,о,у). Ал, дауыссыздарды ... ... ауа ... ... ұшырап, тосқауылмен айтылады; екінші, тосқауылдан өту кезінде дыбысталу мүшелеріне күш түселеді; үшінші, ауаның шығу ... ... ... ... дауыссыз дыбыстар 2 топқа бөлінеді. Үнді және үнсіз (салдыр) дыбыстар. ... ... ұяң және ... ... 2 ... ... ... дыбыстардың жүйесі консонантизм деп аталады. Дауысты дыбыстар жүйесі вокализм терминімен аталады.Дауысты дыбыстарға тән артикуляцияға тән ерекшелік оларда музыкальды үннің ... ... ... 2 түрі ... ... классификация.
Физиологиялық классификация акустикалық классификацияға қарағанда әлдеқайда қолайлы.Дауыстылар сөйлеу мүшелерінің негізгі үш ... ... мен ... ... атап айтқанда 1- тілдің қалпына; 2- еріннің қалпына; 3- жақтың ашылу қалпына қарайтоптастырылады.1. Тілдің артқы таңдайға қарай жиырылып, бүктеліңкіреп ... жуан ... ... ... т.б)
2. Еріннің қатысуына қарай еріндік және езулік болып бөлінеді (о,ө,ұ,ү,у - еріндік).3. ... ... ... қарай дауыстылар ашық және қысаң болады.4. Қысаң(ұ,ү,ы,і).
Тілде келте, қысқа, созылыңқы дауыстылар да болады.
Тілдіңқатысына қарай:
Жуан: а, о, ұ, ы, ... ә, ө, ү, і, е, и, у, ... ... а, ә, о, ө, е, ... ы, і, и, у, ү, ... қарай:
Еріндік: о, ө, ұ, ү, у.
Езулік: а, ә, е, ы, і, и, э.
Бұл кестедегі и, у дыбыстары сөз немесе буын ... ... ... ... бірде жіңішке болып айтылады. Тіліміздегі жалаң дауысты фонема э болғанымен, ... ... е ... ... бұл фонема е (э) түрінде көрсетілді.
Дауыссыз дыбыстар.Дауыссыз дыбыстардың артикуляциялық ... а) ... ... ... ... ауа ... бір кедергіге ұшырайды. ә) дауыссыздарды айтқанда үн бәсең, солғын болады. б) ... ... буын ... алмайды. в) дауыссыз фонемаларды айтқанда дауыс шымылдығы баяу дірілдейді яғни пассив қатысады. Дауыссыз дыбыстар дегеніміз - өкпеден шыққан ... ... ... ... жасалатын дыбыстар. Қазіргі қазақ тілінде 25 дауыссыз дыбыс бар:б,в,г,ғ,д,ж,з,й,к,л,м,н,п,р,с,т,(у),һ,ф,х,ц,ч,ш,қ,ң. Дауыссыз ... ... ... ... ауа ... ... соқтығып, одан салдыр пайда болады. Сондықтан да дауыссыз дыбыстарда үнге салыдр ... в, г, ғ, д, ж, з, ... л, м, н, ң, р, ... қ, п, с, т, ф, х, ч, ц, ш, ... ... алып қарағанда сөйлеу жік-жігімен айтылған дыбыс шумақтарының тізбегінен құралады. Дыбысталудың шумағы өз ішінде жігі ажырап, кіші топтарға бөлшектенеді. Олар сөйлеудің ... ... ... ретінде қаралады. Олар мыналар: фраза, такт, буын дыбыс. Фраза ең ірі ... ... ... фонема екі фразадан пауза (кідіріс) арқылы ажыратылады. Кідіріс жасалғанда дем ішке тартылады да, екінші ... ... ... ... ... қонағы сүймеген үй иесі баласын ұрады. Бұл фразалардың басын біріктірген ... - ... ... ... 1) Методика - дауыс ырғағының көтеріліп барып бәсеңдеуі немесе керісінше; әрбір тілдің өзіне тән ... ... ... ... бірге мелодика да сөйлеуді мүшелеу тәсілі немесе құралы ретінде қызмет атқарады. Сөйлемнің бөлшектері айтылуда дауыстың ... ... ... ... ... көтерілуі арқылы ажыратылады. Хабарлы сөйлемде паузаның алдындағы сөз көтеріңкі дауыспен айтылады да, онан кейінгі бөлшектің құрамындағы сөздерде дауыс біртіндеп бәсеңдей ...
2) ... ... - ... ... баяу болуы;3) Сөйлеудің үдемелілігі, айтылудың күштілігі немесе әлсіздігі (демнің қатты немесе әлсіз шығуы) дегенді білдіреді; 4) Сөйлеудің әуені айтылудың мақсатына ... , , ... ... ... ... ... Сөйлеу әуені бар да, дауыс әуені деген де бар. Дауыс әуені (мысалы, баритон, бас, тенор, сопрано, т.б.) мен ... ... ... ... басқаша болады. Бұларды бір-бірімен шатыстырмау керек. Такт - фразаның бір екпінге байланысты бөлшегі. Фраза тактыларға ажыратылып бөлшектенеді. Тілдегі атауыш сөздердің әр ... ... ... ие ... өз ... такт ... алады. Көмекші сөздер атауыш сөздердің не алдында не соңында келіп, олармен тіркескен қалпында бір такт ... ... ... ... ... -- ... мүшелерінің тұтастай қимылынан пайда болған бір немесе бірнеше дыбыстық тіркесі.Буынды тек ... ... ғана ... ... ... өз ... тұрып та, төңірегіне дауыссыздарды алып тұрып та Буын құрай алады. Буынға тән ... ...
1) ... ... буын ...
2) дауысты дыбыстың өзі де буын бола ... ... ә-же, а-па, ... буында бірден артық дауысты болмайды, ал сөздің құрамында қанша дауысты ... ... ... буын ... ... қа-лам, мек-теп);
4) буында мағына болмайды;
5)тілімізде байырғы сөздер, сондай-ақ, буындар да екі дауыссыздан басталмайды (сқақ, рза, ... деп ... ... сықақ, риза, сыланов түрінде келеді);
6) қазақ тілінде басқы (сөздің басындағы) буын ғана дауыстыдан басталуы мүмкін, ... ... ... ... т.б.) ... ... басталмайды. Тасымалдың дауыстыдан басталмайтыны содан (кә-сіп, қыз-ғал-дақ, мә-сі);
7) сөздердің айтылуындағы буын саны мен жазылудағы буын саны ... ... сай ... шарт емес ... ... кел-ал-май-ды, ал жазылуда: Са-ры-ар-қа, ке-ле ал-май-ды).
Тіліміздегі сөздер бір буынды, не көп буынды болып келеді. Қазақ тіліндегі ... ... ... жеке ... буын ... ... бірақ кейбір халық тілдерінде дауыссыздардың буын құрайтын жайлары кездеседі (чех, серб ... ... буын чех ... vlk ... серб ... прст (палец-саусақ) деген сөздер бір өңкей дауыссыздардың тіркесінен жасалғанмен, әрқайсысы бір-бір Буынды сөздер ретінде қаралады. Ондай дауыссыздарды Буын ... ... деп ... Буын ... ... дауысты және дауыссыз дыбыстардың ретіне қарай мынадай түрлерге жіктеледі:
1.Ашық буын -- бір дауысты ... ... ғана ... ... ... дыбыстан басталып, дауысты дыбысқа аяқталып тұратын буын (а-ра, ұ-лы, ... ... не, ... ... ... буын -- ... ... басталып, дауыссыз дыбысқа бітетін буын (ат, өт, ас);
3. Бітеу буын -- дауысты дыбыс екі ... ... ... ... ... буын (тіс, қыз, қар, мұз, құз). ... буынның бір ерекшелігі екі дауыссыз дыбыс қатар тұра беруі мүмкін.Мысалы, тарт, шәкірт. ... ... буын ... ... ... ... тұратын фонететикалық заң -- үндестік заңы (сингармонизм).Үндестік заңының әсерімен Буын құрамындағы дауысты мен ... ... ... жуан Буын ... жұлдыз) не жіңішке Буын (кө-мір, кү-шік), еріндік (жү-зүм, бү-күр) не езулік (қы-зық, жә-бір) болып айтылады. Егер ... ... ... жіңішке) Буынды сөздер кездесетін болса, онда олар кірме сөз болғаны. Мысалы, ... ... т.б. ... ... ... қазақ тілінде дауыстыларға байланысты.Сөздердің айтылуында ауа толқыны үзіліп-үзіліп шығады.Бір сөздің ішінде ауа толқынына негізделген бірнеше бөлшек бола ... бір ... ... дауысты мен дауыссыздың бөлшектеніп айтылуын буын дейміз, өйткені ауа ... ... ... ... ... шығады да, дауыссыздарды айтқанда кедергіге ұшырайды.Сонда буын өкпеден келе жатқан фонациялықАуамен ... ... ... ... ... буынға бөлінуі дауысты дыбысқа байланысты. Сөзде қанша дауысты дбыс болса, сонша буын ... ... тек ... дыбыс қана буын жасай алады. Дауыссыз дыбыс буын жасай алмайды, ол дауысты дыбыспен бірге буын ... ... ... тән ... ...
1. буын болу үшін оның құрамында дауысты дыбыс болу керек және оның саны бір ... ... ... ... ... буында мағына болмайды. Кейбір сөздердің әрбір буыны лексикалық немесе морфологиялық мағынасы бар бөлшектерге тура келіп қалады. ... ... ... төрт ... ... ... буыны - ат (түбір), екінші буыны - ты - сын есім ... ... ... ... - лар- ... ... төртінші буын - ға - септік жалғау.
3. қазақ тіліндегі байырғы сөздер бірыңғай не жуан ... ... ... ... болып келеді. Қазақ тілінде жуан және жіңішке буынды (аралас буынды) орыс және өзге тілдерден енген сөздер ...
4. ... ... ... сөздері, буындары екі дауыссыздан басталмайды.
5. тіліміздің байырғы сөздерінің соңында еліктеуіш сөздерден ... ... ... ... ... ... ... тіліндегі буынның дыбыстық құрамы төмендегідей болып келеді: Бір дыбысты, екі дыбысты, үш дыбысты, төрт дыбысты. Ал орыс тілі ... ... ... буын бес, алты ... бола ... Мысалы: спорт, пункт, спектр, спринт. Дыбысталу жағынан қарағанда сөйлеу жік - ... ... ... шумақтарының тізбегінен құралады. Дыбысталудың шумағы өз ішінде кіші топтарға бөлшектенеді.
Олар сөйлеудің фонетикалық ... ... ...
1) ... такт ;
3) ... дыбыс немесе фонема.
Буын құрамының түрліше болуына байланысты буынның қазақ тілінде үш түрі бар:ашық буын, тұйық буын, бітеу буын.Жеке дауыстыдан болған ... ... ... ... ... буын ашық буын деп ... Сөз құрамындағы буындардың барлығы бірдей айтылмай,біреуі басқаларына қарағанда айқынырақ ажыратылып, көтеріңкі айтылады.Мұндай қасиетке екпін түскен буын ие болады.Осыған орай бұл буын ... буын деп ... ... басқа буындардан айрықша күшті айтылуы лебізді немесе динамикалық екпін деп аталады.Динамикалық екпін фонациялық ауаның қарқыны буынның күшімен байланысты болады. 2.Басқа ... ... бір буын ... ... ... ... ерекшеленіп дауыс шымылдығының дірілінің жиіленуіне негізделеді.Екпінің бұл түрі тоникалық немесе музыкальды екпін деп аталады (қытай,корей,жапон,литва).3.Квантитативті екпін (количество).Басқа буынның ... бір буын ... ... ... созылыңқы айтылуы арқылы ажыратылады.
ТасымалЖазып келе жатқанда, сөз жолға сыймай қалса, тұтас бір я бірнеше буынды екінші жолға ... ... ... ... ... буындары дефис (-) арқылы төмендегі тәртіп бойынша тасымалданады.
1. Екі я одан көп ... ... буын ... тасымалданады. Мысалы: Рес-пуб-ли-ка-мыз-да, құр-мет-ті, әке-лік т. б.
2. Бір гана ... ... ... ... жол соңына калдыруға да, жаңа жолга тасымалдауга да ... ... ... ... ... ара (а-ра емес), аю (а-ю емес) т.б.
3. Екі ... ... ... й, у дауыссыз дыбыстары бар сөздерді буынға бөлгенде, бұл ... ... ... басында келеді және солай тасымалданады. Мысалы: жа-уап, (жау-ап емес), қа-йың (қай-ың емес), са-уын (сау-ын емес), ке-йін (кей-ін емес) т. ... -- ... ... ... ... немесе сөз ішіндегі кейбір буын, дыбыстардың басқа тілдік бөліктерден ерекшеленіп, көтеріңкі айтылуы. Екпін сөз екпіні, ой екпіні, тіркес ... ... ... деп ... Сөз ... бір буынның көтеріңкі айтылуы сөз екпіні деп ... ... ... сөз ... ... соңғы буынға түседі. Мысалы: Бала далада ойнап жүр. Сөз ... ... ... ... ... Ой ... -- сөйлем ішіндегі ерекше назар аударылатын сөзді оқшаулап, бөлектеп айту. Ой екпіні ... ... ... бөлектейді. Мысалы: Айбек ерте тұрды. Айбек ерте тұрды. ... ерте ... Ой ... түсіру арқылы нақтылау, дәлелдей түсу мақсаты көзделеді.
* Тіркес екпіні -- бірнеше сөздің ... ... ... ... ... ... Бұл ... күрделі сөздерге, негізгі және көмекші сөздердің тіркесіне тән. Мысалы: мектепке дейін, әке-шеше, әдет-ғұрып т.б.
* Дыбыс екпіні -- сөз ... ... ... көтеріңкі дауыспен немесе созып айтылуы. Мысалы: по-ой-па-ай, та-ма-ша! Дыбыс екпіні көңіл-күйін білдіретін сөздерді айтуда жиі қолданылады. ... ... ... ... - сөз ... бір буынның күшті айтылуы. Түркі тілдерінде екпіннің қызметін сингармонизм ... ... ... ... тұрақты, көбіне соңғы буындармен байлаулы болады. Сонымен қатар, қазақ тіліндегі екпін сөз мағынасын айқындап, саралап, ... ... ... екі түрі бар (қазақ тілінде): бірі - ... ... - ... екпін деп аталады. Негізгі екпін сөздің соңғы буынына түссе, көмекші екпін қосымшалы сөздің ... ең ... ... ... Мәселен: шеге, кереге, орақ, балға, балта сөздеріне қосымшаларды жалғағанда шегелер, керегелер, орақшылар, балташылар дегендерде негізгі екпін соңғы буынға ... де, ... ... орны ... ... атқарады.
Екпін түспейтін буындар:
1. Жіктік жалғауына. Мысалы: оқушымыз, ...
2. ... ... ... ... ағашты жарма, сен оған айтпа. 3.Шылау сөздерге.Мысалы: үй де, мал да - бәрі де ... ... ... мен ғой ... ... үйге ... ... келдім.
2.2. Үндестік заңы. Орфография мен орфоэпия.
Қазақ тілінде дыбыстар сөз ішінде, сөз бен ... ... сөз бен ... ... ... ... айтылады.
Түбір сөздің жуан не жіңішке болуына қарай ... да жуан не ... ... және ... ... ... қарай үйлесіп жалғанады.
Сөздің бастан-аяқ үндесіп, үйлесіп, біркелкі әуезбен айтылуы үндестік заңы деп аталады.
Үндестік заңының екі түрі бар:
1) буын ...
2) ... ... ... - ... сөздің соңғы буынының жуан не жіңішке болуына қарай қосымшаныңда жуан не жіңішке түрде ... ... ... ... кітап+қа, т.б.Буын құрауға негіз болатын дауысты дыбыстар болғандықтан,буын үндестігі дауысты дыбыстар арқылы орындалады.
Буын үндестігі сингармонизм деп те ... - грек ... ... ... ... және ... , деген ... ... ... ... буын ... ... қосымшалар да кездеседі.
Олар:
-мен, бен, пен - баламен, жұлдызбен, жолдаспен;
-қор, -паз, -қой - еңбекқор, өнерпаз, әуесқой;
-тал, -дар, -тай - ... ... ... - ... ... ... -тікі - Майранікі, атамдікі, Мақсаттікі;
-кер, -гер, -кеш - ... ... ... -күнем - даукес, пайдакүнем;
-ов(а), -ев(а), -ин(а) - Әуезов(а), Серікбаев(а), Майлин(а);
бей - ... ... ... ... буын ... ... ... күрделі сөздер де бар. Мысалы, қос сөздер: салт-дәстүр, некен-саяқ, азық-түлік, қыз-келіншек, көрші-қолаң, ... ... т.б.; ... сөздер: Есекқырған, Екібастұз, түйетабан, Алтынемел, көкқұтан, итмұрын, егеуқұйрық, ақсүйек, Аягөз, т.б.;
Тіркес сөздер: келе жатыр, көк ала, жақын жер, самал жел, ... ... ... үй, ... ... ... сөздердің дұрыс жазу ережелерінің жиынтығы орфография (гректің орфос -- дұрыс, түзу және графия -- жазу ... ... ... деп ... Тіл ... ... құбылыс болғандықтан, жұрттың бәріне ортақ оның жазу ережелері болады. Әркім өзінше әр түрлі жаза беретін болса, ол жүйелі тіл болмақ ... ... ... жазу ережелерін емле деп те атайды.Тілде жазу үш принципке сүйенеді.
1. Морфологиялық принцип. Бұл ... ... ... ... ... ... ... тұлғасы сақталып жазылады. Мысалы: бас-шы (айтылуындай башшы ... ... ... ... ... (Жәмпейіс емес) болып сөздің түбірі де, қосымша да өз тұлғаларын сақтап жазылады.2. ... ... ... ... ... әуелгі тұлғасында емес, тілде қалыптасқан тұлғасы бойынша жазылады. Мысалы: хал, хат, хабар т. б. ... қал, к,ат, ... ... ... ... ... қалыптасқан тұлғасында жазылады.
3. Фонетикалық принцип бойынша сөздер дыбыстық ... ... ... және ... бойынша жазылады. Мысалы, жаздыгүні, сексен, бүгін, жауып қойды, белбеу сияқты сөздер осылай айтылуынша, естілуінше жазылады, ал бұл ... ... ... -- ... ... ... он, бұл күн, жап+ып қойды, белбау.
Қазақ тіліндегі сөздер бір ғана принцип бойынша жазылмайды. ... ... ... принцип бойынша жазылса да, фонетикалык және дәстүрлі принциптер бойынша да жазылатын сөздер аз емес. Оны қазақ тілінің ресми ... мен -- ... ... ... ... (гр. 'orthos' - ... epos - сөз, сөйлеу) - ... мен сөз ... ... айтылу ережелерінің жиынтығы. Тілдегі сөздердің айтылуы мен жазылуы бірдей бола бермейді. Қазақ тілінің дыбыс үндестігіне сәйкес көптеген сөздер орфография нормадан ... ... ... ... ... ... Амаңгелді, көг гүл, айталады, ағиық, т.б. Сөздерді дұрыс айту нормалары дыбыс үндестігіне, яғни ілгерінді, кейінді, ... ... ... ... ... ... ... орфоэпия сөздіктерде көрсетіліп отырады. Орфоэпия нормада дұрыс сөйлей білу сөздің әуезділігін сақтауға мүмкіндік береді, сөз құлаққа жағымды естіледі. Орфоэпия ... ... ... ... ... отырады. Әр тілдің орфоэпиясы сол тілдің басты фонетикалық заңдылықтарына ... ... орыс ... сөздің дұрыс айтылуы, негізінде, екпінге байланысты болса,қазақ тілінде ... ... ... ... ... ... әсіресе дыбыс үндестігі ерекше орын апады. Кейбір ... ... ... жуан ... ... ... езулік немесе бірыңғай еріндік болып айтылуының фонологиялық мәні бар деп көрсетіледі. Мысалы, ен-сон-өн, іс-үн, үн т. б. сөздер бір-бірінен ... ... яғни жеке ... ғана ... сөздің біріңғай жуан немесе жіңішкелігі, езулік-еріндігі арқылы ... тұр. ... ... ... ... тілі ... негізгі нормаларының бірі болып табылады.
Сондай-ақ қазақ тіліндегі дауыссыздардың бір- бірімен үйлестілігі (ассимиляция) ... ... ... ... ... [түңгү) түнгі. б. орфоэпиялық норма үшін ерекше мәні бар. Орфоэпия ұлттық тілдің қалыптасуы мен ... ... ... Мысалы, [ш]-мен с-йлеу: [шаш] -- [чаш] емес, [ұш] -- [үч] ... ... ... ... -- ... емес, [жақсы] -- [джақсы] емес т.б.Сондай-ақ жалпыхалықтық тілде кездесетін "л" - "д" ... нұсқ апа- ... ... ... ... ... (жы- лқыдар диал.) болып айтылуы ұлттық әдеби тіл нормаларының ... ... ... ... ... речь) түрлерінің (театр, кино, радио-телевизия хабарлары т. б.) ... ... ... мәнінің артуы орфоэпиялық нормалардың орнығып, ұлттық сипатқа ие болуын жеделдете түсті. Алайда қатаң дыбыстарды ... ... айту ... ... -- [қолқойды] емес, [кәсібодақ] -- [кәсіподақ] емес.
Қорытынды
Тілдегі фонетикалық құбылыстар және ... ... мен ... белгілі бір заңдылықтары болады. Белгілі бір тілдің дамуының әр түрлі кезеңдерінде немесе туыс тілдердің арасында дыбыстардың тұрақты сәйкестілігі фонетикалық заңдар деп ... ... ... ... ... тілдердің тарихына ғана емес, сонымен бірге қазіргі кездегі қалпына да қатысы бар. Түркі тілдерінде дауысты дыбыстардың не ... ... не ... ... ... - ... бері өмір ... келе жатқан және әбден қалыптасқан фонетикалық заң. Фонетикалық заңдылықтардың ішінде кейбіреулері туыстас ... ... ... ... болады да, қайсыбіреулері біреуіне немесе бір-біріне өте жақын бірнешеуіне ғана қатысты болады. Мысалы, жоғарыда айтылғандай, дауыстылардың не бір ... ... не ... ... үндесуі немесе қатар келген дауыссыздардың не біркелкі қатаң, не біркелкі ұяң болып үндесуі - ... ... ... ... ... ортақ заңдылық. Тілдің фонетикалық жүйесі үшін дыбыстық өзгерістердің ішінде фонемалардың санын өзгерте алатын ... өте ... ... ... ... тарихи даму барысында біріне - бірі ... екі ... ... ... ... мүмкін. Оның бірі - конвергенция құбылысы, екіншісі - ... ... ... ... даму барысында әр түрлі екі фонеманың бойына сіңісіп, ұласып кетуі конвергенция деп аталады. Көрнекті ғалым В.А.Богородицкий ш дыбысының өзгеріп, с ... ... ... ... о ... ш мен с ... ... бірдейлесіп кетуін қазақ тіліне тән құбылыстардың бірі деп есептейді. Бұл өзгерістерді конвергенция құбылысының нәтижесі деп қарайды. Фонетикалық ... ... ұғым ... ... бір тілдің немесе туыстас тілдердің дамуының әр түрлі кезеңдерінде дыбыстарының өзгеруінің бір ізділігін ашып ... ... ... ... және оның ... мен дамуын жете түсіну үшін фонетикалық заңдарды білудің айрықша маңызы бар. Алайда тек ... ... қою ... ... Тіл ... жете білу үшін ... сәйкестілікпен бірге сөздердің семантикалық жақтан өзгеру, даму заңдылықтарын да ... алу ... ... ... ... заңдар мен семантикалық заңдарды ұштастыра білу - тіл ... оның даму ... ... білудің кілті.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Ш. Есмағамбетова, З. Бүркітбаева. Қазақ тілі. Алматы ... ... Н ... Ж. ... Г. ... Қазақ тілі. Алматы Арыс 2004ж.
3. С.М. Исаев. Алматы баспасы 2005ж.
4. М.Серғалиев. Қазақ тілі. Алматы 1994 ж.
5. Г. ... ... ... ... Алматы Кітап 2007ж.
6. К.Д.Жүнісбеков. Қазақ тілі. ... ... 1994 ... ... А. ... ... язык для ... Алматы,
Рауан 1994 ж.
Сабақтың тақырыбы: Фонетика туралы түсінік. Тіл туралы түсінік.
Сабақтың мақсаты:
1.Білімділік: оқушыларға фонетика ... ... беру ,тіл ... адам ... ... құрамдары туралы ұғым беру, жаттығу жұмыстары мен қосымша тапсырмалар арқылы бекіту.
2.Тәрбиелік: ... ... ... ... ана ... ... тәрбиелеу.
3.Дамытушылық: оқушылардың лингвистикалық дүниетанымдарын кеңейту, жан - ... ... беру ... ... ... ... талдау жасау дағдыларын арттыру.
Сабақтың типі: жаңа сабақты ... ... ... әдіс-тәсілі: түсіндіру, сұрақ-жауап, жаттығу, салыстыру.
Сабақтың көрнекілігі: тақырыпқа байланысты кесте,үлестірмелер.
Пәнаралық байланыс: қазақ әдебиеті
Сабақтың барысы:
I.Ұйымдастыру кезеңі: 1.Оқушылармен сәлемдесу
2.Оқушылардың сабаққа ... ... ... ... ... ...
ІV ... қою
1.Сабақ тақырыбын тақтаға жазу
2.Сабақ мақсатын түсіндіру
V. Жаңа тақырыпты түсіндіру:
Фонетика - тіл ... ... ... ... сала. Фонетика дыбыстардың жасалуы, айтылуы, естілуі және буын, екпін, интонация ... ... тілі - ... тіл. Тіл ... ... тіл өмір сүре салмайды. Егер сөз ... ... ... ... тіл ... ... да, ... алысу құралы да болмас еді.
Тіл дыбыстары сөз ішінде ай тылады. Бір ... ... ... ... қолданыла береді. Ол үш түрлі ... ... ... ... қал. Бұл ... дыбыстардың саны бірдей, бірақ бір дыбыс ... ... ... ... ... да әр ... ... тұр. Екіншісі - сөздердегі дыбыс санының әр ... ... ... ... ала, ал). ... дыбыстардың орын тәртібі (тас - сат, қас - ... ... ... ... арқылы жасалады. Сөйлеу мүшелеріне өкпе, дауыс шымылдығы, ауыз қуысы, ... ... ... тіл, ерін ... әр ... жасалуына сөйлеу мүшелерінің қатысы да әр түрлі. Соған орай тілдегі ... да әр ... ...
І топ
+ Ең аз және ең көп ... ... ... ... жазу
ІІ топ
o Ең аз және ең көп ... ... ... ... ... ... топ 1. Ең аз және ең көп ... ... адам ... ... ... жұмыс
133 -жаттығу
* Төмендегі сөздердің дыбыстарын мүмкіндігінше өзгерте отырып,олардың сөз ... ... ... ... айтыңдар.
134 - жаттығу
* Төмендегі сөздердің дыбыс санын көбейту ... ... ... - басқа сөздер жасаңдар
135 - жаттығу
* Метаграммаларды шешу.
2. Үлестірме қағаздармен жұмыс.
І ... ... ... ... ... ... ... бар?
Астана, тәртіп,жазушы, алтыбақан, кітап, оныншы, нан, кесек, нәресте.
ІІ деңгей
1.Төмендегі ... ... ... ... бар - ... ... сөздерге тиісті дыбыстарды қой да, сол ... ... ... ... ... ,қай...р, пә...ер, қор...ақ, жо...ары, мейірі...сіз, м...йдан.
VІІІ. Үйге тапсырма беру:
1. Фонетика туралы түсінік. Тіл туралы түсінік
2. 236 ... ... ... аты: ... ... ... айы, жылы:
4.Тоқсан: IІІ
5.Мұғалім:
Сабақтың тақырыбы: Дауысты ... ... ... дауыстылар
Сабақтың мақсаты:
1.Білімділік: тіліміздегі дыбыстардың, соның ... ... ... ... оқушылардың өздерін қатыстыра отырып түсіндіру.
2.Тәрбиелік: оқушыларды ел тарихы мен дәстүрін қастерлеуге, сөз ... ... ... ... ... сауаттылықтары мен логикалық ойлау қабілеттерін дамыту, ... ... ... ... талдау жасау дағдыларын дамыту, пәнге деген қызығушылықтарын арттыру.
Сабақтың типі: аралас
Сабақтың түрі: дәстүрлі
Сабақтың әдіс-тәсілі: түсіндіру, сұрақ-жауап, ... ... ... ... ... ... ... қазақ әдебиеті
Сабақтың барысы:
I.Ұйымдастыру кезеңі: 1.Оқушылармен сәлемдесу
2.Оқушылардың сабаққа қатысын тексеру
3.Оқушылардың зейіндерін сабаққа аудару ... ... ... ... ... ... ... әліпбиінің авторы туралы мәлімет жинау.
3.239 - ... ... ... ... ... ... ... ол нелерді зерттейді?
+ Дыбыс ... ... ... мүшелеріміз қатысады?
+ Қазақ әліпбиі туралы не ... ... ... төл ... ... жазылуы қандай екен?
ІV
1.Сабақ тақырыбын тақтаға жазу
2.Сабақ мақсатын түсіндіру
V.
Ауа - ... ... ... ... ғана ... ... ... дыбыстар дейміз.
Қазақ тілінің төл дауысты дыбыстары - 9: а, ә, о, ө, е, ы, і, ұ, ү. Орыс ... ... және ... ... и, у, э, ... ... уран, электр, Қазақтың төл сөздерінде и, у ... олар ... ... ... И әрпі ы+й, і+й ... у әрпі ұ+у, ү+у ... ... жазылуы - қи, ит, су, сурет, айтылуы - қый, іит, сұу, ... ... осы ... ... ... ... жуан және ... дауыстылар деп, жақтың қатысына қарай ашық және ... ... деп, ... ... қарай еріндік және езулік деп үш топқа бөлеміз.
Тіл ... ... үсті ... ... ... ... ... жуан дауыстылар дейміз. Олар: а,о,ұ,ы,у.
Тіл ілгері қарай ... ... ... ... ... ... ... дейміз. Олар: ә,ө,ү,і,е,э,и,у.
У дыбысы айтылуына қарай әрі ... ... ... ... ... жұмысы
** Әліпбиді жазып шық.
** Тіл ... ... ... ... ... не?
** Әріп дегеніміз не? ... ... ... әріп ... ... ... сусындар, мекеме, мәжіліс.
VІІ. Жаңа сабақты бекіту.
1.Оқулықпен жұмыс
240 -жаттығу (жазбаша)
* Мына ... ... ... жуан ... ... ... бір, ... дауысты сөздердің астын екі сызыңдар.
241 -жаттығу ... Мына ... ... жуан у ... бар ... бір бағанға,жіңішке у дыбысы бар ... бір ... ... ... ... Көп ... орнына тиісті дыбыстарды қойып көшіріңдер.
2. Үлестірме ... ... ... қорыту:
* Бағалау
* Үйге тапсырма беру:
1. ... ... ... ... дауыстылар туралы түсінік.
2. 104- беттегі тапсырмаларды орындау.
Сабақтың тақырыбы: ... ... ... ... ... дауысты дыбыстар туралы лингвистикалық білімдерін кеңейту, жаттығу жұмыстары мен қосымша ... ... ...
2.Тәрбиелік: оқушыларды адамгершілікке, елжандылыққа тәрбиелеу.
3.Дамытушылық: оқушылардың дауысты дыбыстардың түрлерін ажырата алу дағдыларын арттыру,деңгейлік ... беру ... ... ... ... арттыру, талдау дағдыларын арттыру.
Сабақтың типі: жаңа сабақты түсіндіру
Сабақтың түрі: СТО стратегиялары
Сабақтың әдіс-тәсілі: ... ... ... салыстыру.
Сабақтың көрнекілігі: тақырыпқа байланысты кесте,үлестірмелер.
Пәнаралық байланыс: қазақ әдебиеті
Сабақтың барысы:
I.Ұйымдастыру кезеңі: 1.Оқушылармен сәлемдесу
2.Оқушылардың сабаққа қатысын тексеру
3.Оқушылардың зейіндерін сабаққа аудару ... ... ... ... ... ... ... Қазақ тілінің төл дауысты дыбыстарын ата.
+ Орыс тілінен енген дауыстыларды ата.
+ Дауысты дыбыстар жұп-жұбымен нешеге бөлінеді?
+ Тілдің ... ... ... ... ... ... қатысына қарай бөліну түрлерін ата.
+ Ерін мен езудің қатысына қарай бөліну түрлерін ата
Қызығушылығын ... ... ... ... ... ... қандай дыбыстан басталған?
Осы берілген сөздерде қанша дауыссыз дыбыс бар?
Дауыссыз дыбыстар неден құралады?
Дауыссыз ... ... ... ... шыққан ауа қалай шығады?
Жаңа тақырыпты түсіндіру:
Мағынаны тану..
Өкпеден шыққан ... ... ... ... ... ... ... дыбыстар дейміз. Олар:б,в,г,ғ,ң,қ,һ,й,ц,к,н,ш з,х,,ф,п,,р,л,д,ж,ч,с,м,т.(у). Қазақ тілінде барлығы 25 дауыссыз ... бар. Щ - ... ... ... Ол щ ... қос) ш ... таңбасы.
Дауыссыз дыбыстардың ерекшелігі:
1.Дауыссыздарды айтқанда, ... ... ауа ... бір ... ұшырайды.
2.Дауыссыздарды айтқанда, үн бәсең, ... ... ... буын ... ... ... айтқанда дауыс шымылдығы баяу дірілдейді.
Дауыссыз дыбыстарды айтқанда, өкпеден шыққан ауа сөйлеу ... ... ... ... ... Сонықтан дауыссыз дыбыстарда үн болмайды немесе өте аз болады.
Түсінік тексеру
1.Оқулықпен жұмыс
261-жаттығу(ауызша)
* ... ... ... ... ... ... Мәтіндегі дүниедегі, естілерден,көрген,жақсы сөздерін талдау.
· Сергіту сәті. Карточкамен жұмыс.
... ... ... ... ... ... аты.
3.Құс аты.
4. Жыл мезгілі.
5. Пайдалы кен.
әрпінен ... ... ... фамилиясы.
2.Қаланың аты.
3.Үй жануары.
4.Оқу құралы.
5. Әріптен не құралады?
әрпінен басталатын сөздер.
1. Адам аты.
2.Құс ... ... ... ... ... ... сөздер.
1. Ұлдың аты.
2. Қаланың аты.
3.Құс аты.
4.Төрт түлік аты.
5.Оқу құралы.
әрпінен басталатын сөздер.
1. Әйгілі компазитор аты.
2. Киім аты.
3. ... ... ... Іс ... ... - жаттығу
* Мына сөздерге көрсетілген жұп дауыссыздардың тиістісін жазыңдар.
Жаңа сабақты бекіту ... ... ... ... ... ... д/ты
Қысаң дауыс
тылар
Жуан д/ты
Жіңіш
ке д/ты
Еріндік д/ты
Езулік д/ты
Шешесі жалғыз болғандықтан, Айсұлу жылдың басында сырттай оқуға ауысқан еді.
Ауыл ұйқыға кетісімен, уәделі жерге ... (Ж. ... ... ... де, ... ... пен адал астың айырмасы не екенін ұға алмады (М.Әуезов)
Кісі неғұрлым көп болса, канал соғұрлым тез бітеді. (С.Мұқанов)
Қалжыңы, күлкісі араласып, шай өте ... ... ... ... ... ... ретімен жазып шық
2. Мәтіннен дауыссыз дыбыстардың ... ... - өз ... ... Оның ... - сол ... шежіресі. Оларда сол кездегі қазақ қауымының тұрмыс - тірішілігі ... ... тек ... ғана тән ... - ... өзіндік бояу өрнектерімен мейлінше айқын да толық ... ... ... дыбыстардың дауысты дыбыстардан айырмашылығы неде?
2. Дауыссыз дыбыстардың салдыр мен ... ... ... ... жазып шық және мәтіндегі дауыссыз дыбыстарға фонетикалық талдау жаса.
Адамның бір ... ... ... рас ... белгі бір заманның баласы екені де даусыз.
ІІІ деңгей
+ Жұп дауыссыздарды жаз және ... ... ... тілінде қанша дыбыс, қанша әріп бар? Төмендегі ... ... ... жаса және ... ... ... ... қоян, ноян, фельетон, стиль, аю, кею.
· VIІІ. Сабақты қорыту

Өкпеден шыққан ауаның кедергіге ұшырап, ... мен ... ... ... ... ... жасалады.
Өкпенден шыққан ауаның еш кедерсіз үннен ғана жасалуы.
Дауысты дыбыс. ... ... ... ... бағалау.
Ана тілі.
Бір ауыз сөз үйреніпсің бүгінде
Менің ана тілімде
Қазақ ... ... соң, ... ... ... ... ... тілді үйренерсің сен әлі,
Жігіт болып саналы.
Қайда жүрсең өз еліңді ұмытпа,
Өз еліңнің туын көтер жоғары.- деп Тұманбай Молдағалиев ақынымыз
айтқандай өз ... туын ... ... ана тіліміздің мәртебесін көтере білейік.
Үйге тапсырма:
1. Дауыссыз ... ... ... .
2. 265-270 -жаттығулар

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 26 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Дауысты және дауыссыз дыбыстар36 бет
Орхон, Енисей, Талас ескерткiштерi және қазiргi қыпшақ тiлдерiндегi моносиллабтардың құрылымдық ерекшелiктерi232 бет
Қазіргі қазақ фонетикасы8 бет
Қазіргі қазақ, өзбек және түрік тілдеріне ортақ араб сөздерінің қолданылу ерекшеліктерін анықтау, оған тілдік тұрғыдан жан-жақты сипаттама беріп, салыстыру арқылы аталған түркі тілдерінің даму, қалыптасу тарихындағы алатын орнын көрсету133 бет
Қазақ тілі дыбыстарының Ахмет Байтұрсыновқа дейін зерттелуі4 бет
Қазақ тілінің лексикалық, фонетикалық жүйесі жайында13 бет
Қазақ тіліндегі буын үндестігі 8 бет
Қосарлы дауыссыз дыбыстар және олардың емлесі5 бет
Дауыссыз дыбыс әріптерінің емілесі14 бет
Дауыссыз дыбыстардың фонетикада зерттелуі. Дауыссыз дыбыстардың жекелген ерекшеліктері17 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь