5-6 жастағы балалардың грамматикалық дағдыларын қалыптастыру (2015 жылғы. 5-ке тапсырылды)

Мазмұны

Кіріспе 3

I. Негізгі бөлім

1.1 Бес . алты жастағы балалардың грамматикалық дағдыларды қалыптастырудың теориялық ұғымдары
6
1.2 Бес .алты жастағы балалардың грамматикалық дағдыларды қалыптастырудың әдістері мен тәсілдері
26

II. 5.6 жас балалардың грамматикалық дағдыларын қалыптастыруда жүргізілетін іс.тәжірибелік жұмыстар

2.1 5.6 жастағы балалардың грамматикалық дағдыларын қалыптастыру барысында жүргізілетін іс.тәжірибелік жұмыстары
44
2.2 5.6 жастағы балалардың грамматикалық дағдыларын қалыптастыруда жүргізілген іс.тәжірибелік жұмыстың қорытындысы

51

Қорытынды 70
Пайдаланған әдебиеттер тізімі 72
Қосымшалар
Елбасымыз Н.Назарбаевтың Қазақстан халқына «Нұрлы жол - болашаққа бастар жол» жолдауында «Біздің балаларымыз бен немерелеріміз сырт елден гөрі Отанында өмір сүргенді артық көретіндей, өйткені, өз жерінде өзін жақсы сезінетіндей болуға тиіс» деп Елбасы ерекше атап өтті. Біз еліміздің болашағын сенімді жастардың қолына тапсыруымыз тиіс, сондықтан да тәрбие біліммен қатар жүруі тиіс.
Қазақстан Республикасының Білім туралы заңында: “білім беру жүйесінің басым міндеттеріңде: білім беру бағдарламаларын меңгеру үшін жағдайлар жасау және жеке адамның шығармашылық, рухани және дене мүмкіндіктерін дамыту, адамгершілік пен салауатты өмір салтының берік негіздерін қалыптастыру, жеке басының дамуы үшін жағдай жасау арқылы парасатын байыту”—деп атап көрсеткен. Осыған сәйкес қоғам алдына білім жүйесін саналық жағынан жаңарту, жалпы білім беретін XXI ғасыр мектебінің жаңа моделін таңдау, балалардың жеке басын үйлесімді дамытуға бағыттайтын міндеттер қойылып отыр.
Жұмыстың өзектілігі:
Балабақшада тілді оқыту барысы мынандай мәселелерді қамтиды:
- 5-6жастағы балалардың грамматикалық дағдыларын меңгерту;
- 5-6жастағы балалардың грамматикалық дағдыларды қалыптастыру.
Жаңа бағдарлама бойынша осы аталған мәселелердің арасында тығыз байланыс орнату қажет деп табылды. Бұрын балалардың орфографиялық дағдысын қалыптастыру грамматикалық ұғымдарды меңгертуге, байланыстырып сөйлеуді дамытуға бағытталған жұмыстармен байланыссыз жүргізілсе, немесе грамматикалық ұғымдарды меңгерту тілдің лексикалық және синтаксистік жүйесін оқытумен ұштастырылмаса, енді мұның бәрін бір мақсатқа балалардың өз ойларын мазмұнды, грамматикалық тұрғыдан сауатты, стильдік жағынан ойын дәл бейнелеп айта білу дағдыларын қалыптастыруға бағындыру қажет болды.
Бұл тұста орыс ғалымдары Д.Н.Богоявленскийдің, Н.Ф.Жуйковтың, Н.С. Рождественскийдің, Е.Г.Шашкованың және т.б. балаларға грамматикалық ұғымдарды беру негізінде олардың дұрыс сөйлеу дағдыларын қалыптастыру мәселелерін қарастырған құнды зерттеулері болғаны белгілі. 60-70- жылдары қазақ тілін оқыту әдістемесін жетілдіру мәселелерін қарастырған әдіскер-ғалымдар да (М.Балақаев, Р.Әміров, С.Рахметова, Ш.Әуелбаев, А.Асқарбаева, О.Байқуатова т.б.) өз еңбектерінде балалардың дұрыс сөйлеу, грамматикалық дағдыларын қалыптастыру және оларға грамматикалық ұғымдар беру жұмыстарының тиімді үйлесімін табу, оңайлы әдіс-тәсілдерін жүйесін қолдану мәселелері әр түрлі ыңғайда қарастырылды.
Жұмыстың мақсаты: 5-6 жастағы балалардың грамматикалық дағдыларын қалыптастыру туралы ұғым беру.
Жұмыстың міндеті:
- 5-6жастағы балалардың грамматикалық дағдыларын қалыптастыруда, жас ерекшелігін ескеру;
- 5-6 жастағы балалардың грамматикалық дағдыларын оқыту принциптерін басшылыққа алу;
- тақырыпқа сәйкес әдістемелік, педагогикалық еңбектерге сараптама жасау;
- сөйлеу тілінің дыбыстық ерекшелігін меңгерту, яғни сөздегі дыбыстарды дұрыс айтуға үйрету.
Зерттеу пәні: Балабақшадағы бес - алты жасар балалардың тілін, грамматикалық дағдыларын ойын арқылы дамыту.
Зерттеу нысаны: Балабақшадағы оқу процессі.
Зерттеу болжамы: 5-6 жастағы балаларда тілдің морфологиялық және синтаксистік жалпы нашар дамуы мен өзіне тән кемшіліктерді түзету. Балалар бақшасының тәрбиешісі үшін үлгілі сөйлеу тілін меңгеру - бұл кәсіби даярлығының көрсеткіші. Сондықтан өзінің сөйлеу тілін жетілдіру - болашақ әрбір педагогтың адамгершілік және қоғамдық парызы. Ол кейін балаларға берілетін тілдік дағдыларды жетік меңгеруге тиіс.
Зерттеу жұмысының әдістері:
- 5-6 жас балалардың грамматикалық дағдыларын теориялық тұрғыдан зерттеу;
- 5-6 жас балалардың грамматикалық, танымдық қабілеттерін зерттеу, грамматикалықдағдыларды қалыптастыру жұмыстары кезіндегі әдістемелерді жүйелеу.
Зерттеу орны: «Еркемай» балабақшасы, Ақмола облысы, Көкшетау қаласы.
1. Қазақстан Республикасының Президенті - Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың «Қазақстан – 2050» стратегиясы қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты Қазақстан халқына арнаған жолдауы. Орал өңірі, 15 желтоқсан, 2012жыл.
2. Мемлекеттік жалпы міндетті мектепке дейінгі 3 жастан 5 жасқа дейінгі балаларға білім беру стандарты. Ресми басылым. Астана 2007 жыл.
3. Мектеп жасына дейінгі балалардың тілін дамыту методикасы, Алматы – 1981 жыл.
4. Алдамұратов Ә. Жалпы психология. –Алматы, 1996 жыл.
5. Аханов К. Тіл біліміне кіріспе. А., 1962.
6. Аханов К. Тіл білімінің негіздері. А, 1973, 1978, 1993.
7. Ә.Ишмұхамбетов. Қызықты грамматика. Алматы, 1995 жыл.
8. Әмірова Ә.С. Сауат ашу және жазу. Әдістемелік құрал. Алматыкітап баспасы, 2008 жыл.
9. Б. Құлмағамбетова және басқалар. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы, 2000 жыл.
10. Баймұратова Б. Мектеп жасына дейінгі балалар тілін дамыту методикасы. 2-6 жас аралығы. Алматы: Рауан, 1992 жыл.
11. Балабақшадағы балалардың тілін дамыту әдістемесі, Алматы – 1985 жыл.
12. Балабақша журналы, № 2, 3, 4, 2009 жыл.
13. Кеңесбаев I., Жанұзақов Т. Тіл білімі терминдерінің орысша-казақша сөздігі. А., 1966.
14. Қазақ тілі. Энциклопедия. А, 1998.
15. Қалиұлы Б. Тіл біліміне кіріспе. А., 1997.
16. Л.П. Федоренко,Г.А. Фомичева, В.К. Лотарев. Мектеп жасына дейінгі балалардың тілін дамыту методикасы. Алматы, Мектеп, 1981 жыл.
17. Хасенов Ә. Тіл білімі. А., 1996.
18. Хасенов Ә. Тіл біліміне кіріспе. А., 1990.
19. Хасенов Ә. Тіл білімінің теориялық және практикалық мәселелері. А, 1995.
20. Мектеп жасына дейінгі балалардың тілін дамыту методикасы, Алматы – 1981 жыл
21. Журнал «Балабақша», №2-6, 2009 жыл
22. Балабақшадағы балалардың тілін дамыту әдістемесі, Алматы – 1985 жыл
23. Мухамадиевава Н. Грамматиканы оқыту керек пе ?.-: // Қазақ тілі әдістемесі. № 6 , 2008 ж. (11 — 13 б.).
24. Ф.Сарманова. Етістіктің шақ категориясын тірек сызбалар арқылы оқыту. «Қостанай мемлекеттік педагогикалық институтының Жаршысы», № 4, 2011 ж. (17).
25. Балақаев. Т.Қордабаев. Қазіргі қазақ тілі грамматикасы.1966ж
26. Бектұров. Қазақ тілі. А;2006ж
27. Исаев. Қазақ тілі.А;2007 ж
28. Рахметова С. Қазақ тілін оқыту методикасы. Оқулық Алматы: Ана тілі, 1991 - 182 бет.
29. 12 жылдық білім журналы. №4, 2004ж.
30. 12 жылдық білім журналы. №2 , 2008ж.
31. Мұғалім журналы. №4, 2012 ж.
32. «Білім-Образование» ғылыми-педагогикалық журнал №1 (43), 2009ж.
        
        Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі
Көкшетау қаласындағы, (қазақ тілінде оқытылатын) Ж.Мусин атындағы
педагогикалық колледжі
Педагогика, психология және жеке пәндер әдістемесі ... ... ... ... ... ... қалыптастыру
Шифр 0101000 мамандығы «Мектепке дейінгі тәрбие және оқыту»
Пәні: Тіл дамыту және ... ... ... |3 |
| | | ... |Негізгі бөлім | |
| | | ... – алты ... ... грамматикалық дағдыларды | |
| ... ... ... |6 ... ... жастағы балалардың грамматикалық дағдыларды | |
| ... ... мен ... |26 |
| | | ... жас ... ... дағдыларын қалыптастыруда | |
| |жүргізілетін іс-тәжірибелік ... | ... ... ... ... дағдыларын қалыптастыру | |
| ... ... ... ... |44 |
|2.2|5-6 ... ... ... ... ... | |
| |жүргізілген ... ... ... | |
| | |51 |
| | | |
| ... |70 |
| ... ... ... |72 |
| ... | |
| | | |
| | | ... ... Қазақстан халқына «Нұрлы жол - болашаққа бастар
жол» ... ... ... бен ... сырт ... ... өмір сүргенді артық көретіндей, өйткені, өз ... өзін ... ... ... деп ... ... атап ... Біз еліміздің
болашағын сенімді жастардың қолына тапсыруымыз тиіс, сондықтан да  тәрбие
біліммен қатар жүруі тиіс.
Қазақстан ... ... ... заңында: “білім беру жүйесінің
басым міндеттеріңде: білім беру бағдарламаларын ... үшін ... және жеке ... ... ... және дене ... адамгершілік пен салауатты өмір салтының берік ... жеке ... ... үшін ... жасау арқылы парасатын
байыту”—деп атап көрсеткен. Осыған сәйкес қоғам алдына ... ... ... ... ... ... беретін XXI ғасыр мектебінің жаңа
моделін таңдау, ... жеке ... ... ... ... қойылып отыр.
Жұмыстың өзектілігі:
Балабақшада тілді оқыту барысы мынандай мәселелерді қамтиды:
- ... ... ... ... ... 5-6жастағы балалардың грамматикалық дағдыларды қалыптастыру.
Жаңа бағдарлама бойынша осы аталған мәселелердің арасында ... ... ... деп ... ... ... ... дағдысын
қалыптастыру грамматикалық ұғымдарды меңгертуге, ... ... ... ... ... жүргізілсе, ... ... ... тілдің лексикалық және синтаксистік
жүйесін оқытумен ұштастырылмаса, енді ... ... бір ... ... ... мазмұнды, грамматикалық тұрғыдан сауатты, стильдік жағынан ойын
дәл бейнелеп айта білу ... ... ... қажет болды.
Бұл тұста орыс ғалымдары Д.Н.Богоявленскийдің, Н.Ф.Жуйковтың, Н.С.
Рождественскийдің, Е.Г.Шашкованың және т.б. ... ... беру ... ... ... ... ... қалыптастыру
мәселелерін қарастырған құнды зерттеулері болғаны белгілі. 60-70-
жылдары қазақ ... ... ... жетілдіру мәселелерін қарастырған
әдіскер-ғалымдар да (М.Балақаев, Р.Әміров, С.Рахметова, ... ... т.б.) өз ... ... ... ... ... қалыптастыру және оларға грамматикалық ұғымдар
беру жұмыстарының тиімді үйлесімін табу, ... ... ... ... әр түрлі ыңғайда қарастырылды.
Жұмыстың мақсаты: 5-6 жастағы балалардың ... ... ... ұғым ... ... 5-6жастағы балалардың грамматикалық дағдыларын қалыптастыруда, жас
ерекшелігін ескеру;
- 5-6 жастағы балалардың грамматикалық дағдыларын оқыту ... ... ... ... әдістемелік, педагогикалық еңбектерге сараптама
жасау;
- сөйлеу тілінің ... ... ... яғни ... дұрыс айтуға үйрету.
Зерттеу пәні: Балабақшадағы бес - алты жасар балалардың ... ... ойын ... ... ... Балабақшадағы оқу процессі.
Зерттеу болжамы: 5-6 жастағы балаларда тілдің морфологиялық және
синтаксистік жалпы нашар дамуы мен ... тән ... ... ... ... үшін үлгілі сөйлеу тілін меңгеру - бұл ... ... ... ... ... ... ... - болашақ
әрбір педагогтың адамгершілік және қоғамдық ... Ол ... ... тілдік дағдыларды жетік меңгеруге тиіс.
Зерттеу жұмысының әдістері:
- 5-6 жас балалардың ... ... ... ... 5-6 жас балалардың грамматикалық, танымдық қабілеттерін зерттеу,
грамматикалықдағдыларды ... ... ... ... ... ... балабақшасы, Ақмола облысы, Көкшетау қаласы.
1. Негізгі бөлім
1.1 Бес – алты жастағы балалардың грамматикалық дағдыларды
қалыптастырудың теориялық ұғымдары
Грамматикалық мағыналар - бұл ... ... ... сөз ... қарым-қатынастар мағынасы, яғни бұл логикалық (ойлағыштық)
қатардың тілдік ... ... ... сөз ... және ... грамматикалық мағыналарға бөлінеді. Тілді
түсіну үшін оны құрайтын сөздердің лексикалық мағыналарын білу аз, ... осы ... ... грамматикалық қатынастарды түсіну керек,
Мысалы, бала лексикалық мағынаны, яғни АЛМА ... ... ... ... ... ... ... мүмкін, алайда «алма ағашы
отырғызылды» немесе «алма ағашын отырғызады» ... ... ... ... ... ... білмейді (предикатты, яғни
баяндауыштық қатынастарды білдіретін зат есімнің атау септігі мен ... ... ... заттық қатынастарды білдіретін зат ... ... мен ... ... шақ формаларының мағынасын
түсінбейді). Егер балаға грамматикалық тұлғаның мағынасы түсініксіз ... ... ... ойды да ... ... грамматикалық мағыналарын үйретудің қиындығы мынада ... ... өзі (ана, ... ... ... ... ... түсінбейді және оларды ана тілін табиғи қабылдау процесінде меңгеріп,
интуициялық жолмен ... ... ... ... ... ... ... адамды ойлана білетін етеді.
Мұнан баланың (ананың, тәрбиешінің, мұғалімнің) ең маңызды қамқорлығы
балалар ана ... ... ... бәрін де (бәрін!)
мүмкіндігінше ертерек естіп және ... ... ... ене ... ... бағытталуы керек деген қорытынды шығады, тіл дамытудың
грамматикалық, мағыналарын түсіну жас жеткіншекке ақыл кіру жене оның ... ... ... Бұл ... санадан тыс жүретінін қайталап айтамыз.
Алайда егер бұл процесс нашар оқытылу арқылы бәсеңдетілетін болса, ... өсуі ... ... 5-6жастағы балалардың грамматикалық
құрылысын үйренбеген бала нашар оқиды, өйткені ол ... ... ... ... ... мен ... түсінуге қабілеті
жетпейді [3].
Грамматикалық мағыналарды үйрену процесінде ... ... ... сөз ... мен сөз ... ... ... грамматикалық
қателерін түзету құралдары жеткілікті түрде талдап зерттелген. Бұл қателер
грамматикалық мағыналарды үйрену процесінің қалыпты жүретінін, бала өз ... ... ... ... ... ... ... және
оған сол грамматикалық мағыналарды ... ... ... ... ... ... ... байланысты мөлшерде біліп
шыққанын көрсетеді. Тілдегі грамматикалық формаларды түсіну (интуициялық)
жолына дер кезінде ... бала ... ... ... беретіндіктен
мұннан қателерді болдырмайды.
Балалардың тіліндегі қолданылып жүрген грамматикалық формаларды олардың
түсінетіндігін, алайда оларды сөйлеу кезінде қалай жұмсауды әлі есте ... - ... ... әрі ... ... ... мысалдар келтірейік.
Сөз тудырудағы грамматикалық ... ... ... ... ... өзіндік сөздер жасап алады. Мысалы:
Тракторшы сөзіне ұқсату арқылы: «көлікші» - «Көлік жүргізуші жүр» ... ... - ... ... ... бар» (4 жас);
Қыстық сөзіне ұқсату арқылы: «көктемдік» - «Анам маған көктемдік ... алып ... ... - ... үйде балалық кішкене үстел бар».
Мұндай мысалдарды көптеп келтіре беруге болады: өз сөзін «шығармай»
дұрыс дамыған бала ... - ... ... баланың бұл жаңа сөздерінің грамматикалық мағыналары сол
жан ғана себепке қатысты екенін дұрыс қалпында ... шын ... ... ... ... қате жоқ та ... ... ойдан
шығарылған, олардың білдіріп тұрған мағынасы ғана дұрыс; мұндағы қате сол,
балалар бұл жұрнақтардың әдеби тілде ... ... ... ... есте ... алмаған.
Сөз түрлендірудегі грамматикалық қателер. Балалар сөйлегенде ... ... ... ... өнімді типі бойынша өзгертеді, ал өнімсіз
типті олар әдетте кейінірек үйренеді және де егер ... ... ... ... ... сөз түрлендірудегі қателер оларды түзету әлде ... ... ... ... яғни ... ... ... барады».
Сөз түрлендірудің өнімсіз типіне жеу, жүру (көлікпен), өсу тәрізді
етістіктер, фонетикалық ... ... зат ... ... 10
сөзге дейін) және басқа сөздер жатады, алайда бұл ... ... ... ... олардың қате түрі әрқашан айқын білініп тұрады.
Мұндай типті грамматикалық қателердің түрлері мынадай:
- зат есімшенің ... ... бір ... ... ... ... ... «көлдер» типі бойынша -лар (-лер)
вариантының орнына -дар ... ... ... ... «көліктар»;
- зат есімнің септік жалғауларының фонетикалық варианттары бірінің
орнына бірі қолданылуы: «баладың» ... ... ... ... ... ... «адамты» («адамды» деудің
орнына), «бақшатан» («бақшадан» деудің орнына), «балабен» («баламен»
деудің орнына);
- стильдік жағынан бір септік ... ... ... бір ... ... «үйде бардым» (дұрысы - «үйге бардым»),
«көлікте міндім» (дұрысы - «машинаға ... ... ... - ... бардым»), «орындыкқа отыр» (дұрысы — «орындыққа
отыр»), «орманда кетті» ... - ... ... ... ... - ... ... табыс септігі жалғауын стильдік жағынан дұрыс қолдана білмеу: «Мен
бейне суретті салдым» (дұрысы - «Мен кеше ... ... ... ... - «Жазу жаздым»);
- септелмейтін зат есімдерді септеу;
- салыстырмалы шырайдың жасалуы кезіндегі сын есім ... ... ... ... ... ... бірінің орнына бірін ... ... ... орай ... ... ... жекеше
түрдегі етістік 2-жақ ... ... ... 3-жақ ... түрде
айтылады. Мысалы: - Сен көп ойнадың ба? - Иә, мен көп ... ... ... кім ... - Бұл ... мен салдым;
- сан есіммен тіркесіп келген тәуелдік жалғаулы зат есім ... ... ... ... «ит бес ... ... (дұрысы
-«ит бес күшігімен келді»), «тауық екі ... ... ... екі ... ... ... балалар, әдет бойынша тілде ... ... ... ... алмайды, себебі оларды үлкендердің сөзінен сирек естиді:
үлкендер балалар түсінбейді деп қорқып, бұл грамматикалық ... ... ... ... сонан соң, бұл тұлғаларды оқитын кез келгенде,
әдетте, балалар ... ... ... ... шығады. Осының
салдарынан көптеген баланың тілі ... ... ... алғанда
жүдеу болып шығады.
Тәрбиеші балалардың диалектік қателерін де есепке алуына тура келеді,
мысалы, олар баланың қай ... ... ... ... ... зат
есімнің ілік септік жалғауын немесе ілік ... ... ... ... ... ... қолдану кезіндегі және басқа да кездердегі
қателер: «менің ойыншығым», ... ... ... ... ... ... аюым», Балалардың тіліндегі диалектикалық қателерді жою
баланың үйдегі ересектердің сөзінен ... ... бала ... да ... ... ... ... бойынша жүргізілетін жаттығулар балалардың осыған дейін
үйреніп болған лексикалық және ... ... ... арналған
жаттығуларымен қатар жүргізіледі. Балалар алдын ала ... сөз ... ... қалай айтуды және ... ... ... ... жаттығулар жүргізу мүмкін емес.
Балалардың тілін грамматикалық формалармен байыту олардың ... ... мен ... ... ... процесінде жүреді.
Тәрбиешінің негізгі міндеті балаларды тәжірибеде фразалық ... ... ... яғни ... негізгі грамматикалық категорияларды
дұрыс пайдаланудан, сөзді практикада жекелік, ... ... ... ... ... ... қалыптастырудан тұратын себебі сол.
Бұл мақсатты ... ... үшін ... ... сабақтарда арнайы
грамматикалық жаттығулар жүргізеді.
Біздің тіліміздегі сөздердің жартысынан көбі зат ... ... ... ... ... ... зат
есімдермен танысудан бастау керек, зат есімдердің түрленуі негізінде ... ... да ... ... ... сын ... — септіктерге, жекеше,
көпше түрге; сын есімдер мен етістіктер өткен шақта — жекеше, ... ... ... ... түрленуі үстінде жүргізілетін жұмысты табыс септігінен,
яғни табыс септігін атау септігімен салыстыра отырып ... ... ... өте нақты және түсінуге жеңіл септіктер ретінде барыс пен ... ... ... тек ... кейін ғана ілік септігі мен ... ... ... осы ... негізінде жасалған жатыс
септігіндегі тіркестермен және кайда? (кай жерде?), (қайда? (қай ... ... ... ... ... ... ... түсініп игеруге ерекше көңіл болу керек. Жатыс
септігіндегі тіркестер септіктердің басқа негізгі ... ... ... сондықтан практикада үстеулермен танысуды септіктермен бірге
жүргізген қолайлы. Ең алдымен ... ... - ... ... - ... - ... - ... алдында; артында деген ... ... ... ... ... сөздер күнделікті өмірде жиі
қолданылатын, түсінуге жеңіл әрі оңай сөздер. Мысалы: қарындашы қораптың
ішіне, ... ... қой; ... үстінен қарындашты ал; қарындашты
қораптың ішінен алып таста; оны ... ... ... қой. ... ... үшін ... пен тілді салыстырып отырған өте маңызды.
Балалар сөйлегенде үстеулерді пайдалана білуге үйрету кезінде оны
интонация ... ... ... ... дұрыс: үстел үстінде,
астында жатыр; үстел үстінен, ... ... алып ... ... ... ... астында отырды.
Балалар зат есімнің септік тұлғаларын үйреніп болғаннан кейін, оны ... ... ... білуге үйрету керек. Ол үшін практикада зат ... ... сан ... ... ... (бір ... бір ... бір алмұрт)
пайдалануға болады. Әрине, бұл ... ... ... бір, көп ... ... ... ... Балалар әр түрлі сөздерді іріктеп ала отырып, бір сөзін
олармен байланыстыра айтып үйренеді.
Бала үш жасқа ... ... ... ... лексикасын: ішу, беру
етістіктерінің тұйық рай тұлғасын және жүре бер, алып бар, жу ... ... ... рай ... да ... ... ... шағымен таныстыруды олар зат есімдердің
септік жалғауларын үйренгеннен кейін бастау керек. ... ... ... ... ... және ... негізгі сөздік қорына енеді.
Етістіктің өткен шағының материалдары негізінде ... ... ... оңай енетін болады. Сонан соң бала ... ... ... шақ
тұлғасын меңгереді. Баланың тілінде келер шақ төрт жасқа қарай ... ... ... ... ... ... ең дұрысы
«әрекет - тіл» тәсілін ... ... ... ... қарастыру үстінде жүргізілетін жұмыспен байланыстыру керек.
Мұнымен қоса бала белгілі бір картинаға сүйене отырып, ... ... ... кірді, келді, шықты) мағыналық реңкін байқай алуы
мүмкін. Балалар қосымшалардың мағынасын үйреніп ... ... ... ... арақатынасын белгілеуге болады (... ішіне кірді. ... артынан
кірді, ... ішінен шықты, ... ... ... ... және т. ... тәрбиешілерге арнайы грамматикалық жаттығуларды жүргізу кезінде
мынадай үлгілік дидактикалық материалдарды ... ... ... ... көмектес, ілік септіктері бойынша үстеу
сөздерсіз және табыс, барыс, көмектес, ... ... ... ... ... қолдану:
а) сабақты етістіктерден кейін келген табыс септігіндегі зат есімдер:
Балалар сурет салады, ... ... ... ... ... апай ботқа
пісірді, пирог пісірді; Санжар ... ... ... еден ... ... ... ... Мен телевизор көріп отырмын; Осы бөлімде өздік
және ... ... ... ... көрсетуге болады: Мен киініп
жатырмын. - Мен қуыршақты ... ... Мен ... ... - Мен
аюды жуындырып жатырмын. Анам таранып жатыр, - Анам қызы ... ... ... ... ... ... ... қатысқан етістіктермен келген барыс
септігіндегі зат есімдер: Сымбат Талғатқаға қарындаш берді; Гүлжан күтушіге
көмектеседі; Маған анам қуыршақ сыйлады; ... ... ... ... ... ... Кітапты Гүлденге беру керек. Сезім бақшаға баруға
болады. Санияға бақшаға ... ... ілік ... зат есімдер (меншіктілік, сан есіммен бірге
ілік септігінің қолданылуы): Бұл ... ... бұл үй ... ... Мен бір (екі) ... ... Ол үйде алмұрт жеді; Бағдат
Саматқа төрт кубик (марка, қарындаш) берді;
в) көмектес септігіндегі зат есімдер (қимыл құралы): Мен ... ... ... ... қолын жылы сумен жуады; Айжан тісін пастамен
тазалайды; қолды сүлгімен сүрту қажет;
г) ... ... ... үшін кызмет ететін, сөз тіркесінде
келіп, кайда (қай жерде?), кайда? деген сұрақтарға жауап беретін ... ... ... жанында, қасында деген үстеулері бар зат есімдер:
Бақшаға (қайда?) барамын; Бақшада (қайда?) болдым; ... ... Аю ... (қайда?) шықты; Аю ағаштың үстінде (қайда?) отыр; Аю
ағаштан (қайдан?) түсті; Құс ... ... ... отыр; Құс бұтадан
(қайдан?) ұшып кетті; Жібек орманның ішіне ... ... ... ... ... ... орманнан (қайдан?) қайтып келді; Балалар парктің
ішінде (қайда?) серуендеп жүр; Жүк ... ... ... ... ... ... ... болдым; қаланың ішін (қай ... ... ... ... алдында (жанында) тұр. Ағаштың үстінде отыр құрылымы
мен ... отыр ... ... ... қайдан? деген ... ... ... ... білдіру үшін қызмет ететін үстеулермен келген зат есімдер: Ербол
ағашқа жақын келді; Ербол ағаштан алыс ... ... мен ... ... ... а) қимыл етістіктері: кету, жүгіру және басқа, ә) хал-күйді
білдіретін етістіктер: ұйықтау, жеу, сөйлеу, б) ... ... ... ... ... ... және басқа; в) қосымшалы және
қосымшасыз етістіктер: жүру келді; ... салу - ... ... ... ... г) ... ... ... әзірлеу - ертенгілікке әзірлену,
ойыншықты көтеру - басқышпен ... ... ... ... ... білдіретін сын есімдер, сын есімнің
салыстырмалы шырайы: ... ... ... ... ... және т.б.
Біз бұрын айтып өткеніміздей, тәрбиеші арнайы сабақтарда балаларға
тілдік практика ұйымдастырады. ... оқу ... ... ... киімдер, аяқ киімдер, ыдыстар, тағамдар болуы мүмкін.
Мысалы, тәрбиеші алдына балалар өз сөзін белгілі бір үлгі ... ... ... ... үйрету міндетін қояды: «бастауыш-
тура ... ... ... ... + жанама толықтауыш
баяндауыш». Бұл мақсат үшін сюжетті ойындар пайдаланылуы ... ... ... ... қоршаған ортаға жасаған ... ... ... ... ойын «Қуыршақ үйіндегі таң» ойыны ... ... ... ... ойын жағдайын жасай отырып, балалардан
әрбір кейіпкердің әрекетін сипаттайтын сөйлемдер құрастыруды талап етеді:
«Анам - ... ерте ... Анам ас үйге ... Анам ... ... Айман қолын, бетін жуады, тіс ұнтағымен тісін тазалайды. Аққу ботқа
жейді, сүт ішеді. Айман ойыншықтарды ... ... ... ... ағаштың суретін салады. Айжан ермексазбен ... ... ... ... әр ... ... үшін ойынның сюжетін аздап
өзгерту керек, яғни жаңа ойынның кейіпкерлер енгізіледі: аю, ит, ... ... ... ... ... ... сол фразалық үлгімен
жауап беруге үйрету керек, мысалы: «Әділет гүлді кімге берді?» — ... ... ... ... итті ... қарай бағыттап жіберіп: «Ит
кімге жақындады?» - «Ит ... ... ... не ... - ... ... ... «Аю не істеді?» — «Аю аяғын Санияға ұсынды»; «Осы
кезде Буратино не ... - ... ... жасырды», «Буратино
машинаны қайда жасырды?» - « ... үстелдің ... ... ... ... әрекет бойынша біріккендік мағынаны білдіретін –мен, -пен
жалғауы бар ... ... ... ... ... ... ... Саматпен, Санжармен бірге сурет салдым.
Көрсетілген әрекет бойынша құрылған сөйлемдерді балалар толықтай айтып
шығуы керек. Егер бала сөйлемде қате жіберсе, ... оны ... ... сөйлемді тағы бір рет қайталауын сұрауға тиіс.
Балаларды кажетті грамматикалық ... ... ... ... ... ... ойын ... негізге алуға болады. Ойын ... ... ... ... ... ... әңгімелесудің фоны ретінде барлық
септік тұлғаларын орнықтыру үшін пайдаланылады. ... ... көз ... ... отырып, мынадай құрылымдар жасауға болады
«Анам Мақсатты (таб. с.) ... ... (көм. с.) ... тағы ... ... — Аюды (таб. с.) отырғызды»; «Оған не
берді?» — Ас қасықпен шай қасықты (таб. с. зат есім мен сын ... ...... (шығ. с); ... ...... (шығ. с).
Ойынның өзі және сұрақтар жүйесі ... ... ... ... үйретеді,
әр түрлі септік тұлғаларын пайдаланып, сейлемдер құрастыруға ... ... ... ... ... ... түрде
заттардың кеңістіктегі арақатынастарын көрсету керек. Ол үшін кубиктерді,
пирамидаларды, кітаптар мен ... да ... ... болады.
Көрсетілетін әрекетті, мысалы, үйшік салуды, ... ... ... ... ... ... ... қабырға тұрғызамыз. Қабырғаға таяу үстел тұр.
(Зат пен қабырғаның орналасуын көрсету.) Үстелдің, жанында маймыл мен ... ... ... ... ... ... ... скамейка тұр».
Нәрсенің, үстелдің астындағы және үстелдің үстіңдегі жағдайын ... ... ... ... бала ... ... сөз тіркестерін оңай
меңгереді және, ең бастысы, нәрселердің арасындағы ... ... ... ... ... ... жаттығулар картиналарды пайдалана отырып еткізілуі
мүмкін. Оларды тиянақты түрде қарап шыққаннан кейін, сұрақтарға қысқаша
жауап қайтарған ... не ішіп ... - ... «Кыз не ... ... - ... сүтті неден ішіп отыр?» - «Шыныдан») толық сөйлем құрауға және
айтып беруге көшу керек. ... ... ... ... ... ... жасау едәуір қиындық келтіретін жанама толықтауышты қалай
жасайтындарын қадағалаудың маңызы зор. ... ... ... ... ... жүр; Кыз су ... ... суарып жүр.
Суреттер бойынша сөйлем құрауға арналған үлгі материал:
Зат есімнің «атау с.- зат есімнің табыс септігі-етістік» ... ... ... ... отыр - ... нан, ... ... отыр - шай, сүт, кампот, су, лимонад.
Мүсін жасап отыр - саңырауқұлақ, үй, қасқыр, түлкі.
Сурет салып отыр - ... ... ... гүлді, ракетаны.
Жуып жатыр - еденді, бетін, құлағын, раманы, ыдысты.
Алып барады - сусепкішті, банканы, қуыршақты, кубикті, мысықты, допты.
Тазалап ... - ... ... ботинканы, тоңды, картопты.
Киіп жатыр - көйлекті, бас киімді, тонды, етікті,қолғапты.
Жинап жатыр - ойыншықтарды, қой бүлдіргенді.
Суарып жатыр - ауланы, ағаштарды, орамжапырақты, ... ... ... - ... ... құмды.
«Атау сеп. зат есім + таб. сеп. зат есім + жанама септіктегі зат ... ... ... ... ... ... ... береді?» - «Итке» (Саяхат қантты итке береді»);
«Саяхат нені қантпен ... - ... ... итті қантпен
тамақтандырды»); «Саяхат итті немен тамақтандырды?» - «Қантпен», «Әкей
кітапты кімге оқиды?» - ... ... ... кіммен бірге оқып отыр?» -
«Бақытпен бірге»; «Шешей ... ... ... ... - ... ... ... үтіктеп жатыр?» - «Үтікпен», «Шешей нанды немен кесіп
жатыр?» - «ІІышақпен», «Бақыт гүлді ... ... ... - «Қарындашпен».
Бір сур сюжетіне құрылған әр түрлі сұрақтар және оған ... ... ... ... ... түрі болып табылады. ... жуып ... ... ... ... ... ... болады: «Бақыт, Айгүл
не істеп жатыр?», «Біз қолымызды немен жуамыз?», «Кімнің қолы таза болады?»
және т. ... ... ... ... ... туралы заттық суреттер немесе лото, жұмбақтар пайдаланылады.
Сұрақтар: «Ненің мүйізі?», ... ... ... ... жүні ... ... өткір?», Балалар өздері айтып жүретін заттары туралы
сөйлемдер құрай ... ... ... ... ... үстінде үстеулері мен қосымшалардың өзгеруі арқылы ... ... ... - ... ... ... ... ішінде отырған аюдың суреті салынған суретті алып таста. Ол қайда
жатыр?» «Үстелдің үстіне алып қой. Енді ол қай жерде ... ... ... ... ... Қай жерде? Қайда? Қайдан? деген
сұрақтарға ... ... ... ... ... ... орындықтың
астында отыр», «Ақтиін қарағайдың басында, ал қоян ... ... ... ... ... ... ... ағаштың, түбінде отыр», «Құстар
ағаштан ұшып кетті», «Қоян түбірдің үстіне қарғып шықты».
Көмектес септігімен және барыс септігі арқылы ... құру ... ... ... - «Анасымен, дәрігермен», «Гүлсім кіммен бірге келе
жатыр?» - «Аюмен, Буратиномен бірге», «Назым кіммен ... оқып ... ... Раушанмен»; «Дулат кімге барды?» — «Асхатқа, күтуші әйелге» [9].
Балалар жаттап алуға арналған сөйлем ... ... ... ... ... Алжан шанамен (конькимен, шаңғымен)
сырғанақ тебеді. ... доп ... ... ойнап жүр. Аружан доп
(қуыршақ, кубик) ойнайды.
Етістіктің тұйық райы мен үшін ... ... ... ... не үшін ... - «Сезім балық аулау үшін барады», «Күнсұлу не
үшін су жылытады?» - «Кір жуу үшін».
Жекеше және көпше түрдегі зат ... атау мен ... ... ... өзгешелігі: «Қыз, шар, шарларды алып бара жатқан
суретті тап. Былай де: «Сауле шар алып барады. Сауле шарларды алып ... көп шары ... ... ... қарындаш (бірнеше қарындаш) берші.
Сағыныш, допты (доптарды, көп допты) ал».
Жағдайдың ұксастығы бойынша бір-біріне ... ... ... ... ... жуып жатыр, - жуынып жатыр - кір жуып ... ... - ... жатыр; жатыр - ұйықтап жатыр; алып барады - көлікпен алып
барады; тазалап жатыр - сыпырып жатыр; құрылыс ... ... - ... ... ... ... сөз арқылы білдіретін белгілі бір уақиға
құру, қимыл-әрекетке еліктеу жолымен көрсеткен дұрыс. ... ... жуып ... ... кір жуып ... Айсұлу ойыншығын жуып жатыр.
Балаларды мағынасы жағынан қарама-қарсы әрекеттердің атауларын айыра
білуге үйрету. Мысалы: пальтоңды ... - ... ... ... шеш - пимаңды ки, бантигіңді байла - бантигіңді шеш; бөлмеге кір -
бөлмеден шық; ... қой - ... ... ... ... ... сияқты сөз тудырушы элементтердің
мәнін түсіну үшін ... атай ... сол ... бейнеленген
картинкаларды пайдалануға болады және сол ... ... ... ... ... ... отырған дұрыс: шар - шарына, күрек -
күрекше, үй - ... ... - ... ... ... шыққаннан кейін,
картинкаларды салыстырып, ... ... ... отырған пайдалы
болады: үй - қандай? ал үйшік - ... ... - ... ал ... ... төрт ... ... оның бірыңғай мүшелерден сөйлем құрап
үйренуіне, сондай-ақ оның ... ... ... енгізуге көп көңіл
бөлінеді. Оқу іс-әрекеттерінде әр түрлі ... ... ... ... ... ... көрсетілген қимыл-әрекеттер бойынша,
сөйлемнің жетпей ... ... ... ... ... ... Мысалы,
балалардың әр түрлі топтарындада қоян, түлкі, ақтиін, қаскыр ... ... ... ... қара ... ... үстел, орындық, шкаф
тәрізді заттарды бейнелейтін суреттер болады. ... ең ... ... ... ... ... ... болатындай сөйлемдер құрастырады.
Сонан соң ... ... ... деп ... ... ... Балалардың қай тобында аңдардың суреті бейнеленген картинка ... топ бұл ... әрі ... ... ... ... түлкілер,
қояндар, қасқырлар мекендейді». Қалған сөйлемдер де осылай құралады: «Бақта
алмұрт, алма, қара өрік ... ... ... ... ... ... Осыдан кейін балалар жалпылаушы сөздерді атап, соларды ... ... ... зор: ... аңдар: қасқыр, түлкі, қоян
мекендейді», «Бала бақшаға жаңа ... ... ... ... ... «құрау барысында балаларды әр түрлі грамматикалық формаларды қолдана
білуге ... ... ... ... ... ... қара өрік ... аңдар: қоян, ақтиін, кірпі көп» және басқалар [10].
«Сөз - сөзден туады, ... ... ... демекші. Кәзіргі уақытта
балалардың сөйлеу тілі кеш ... ... ... ... ... екі ... ... бұл баланың сөйлеу тілін бұрмалап, кешеуілдеп
шығуына әсер етеді. Баланың сөйлеу тілі оның ... да әсер ... ... арасында тұйықталып, аз сөйлеуге тырысады. Қоғамда ... ... ... қала ... ... да ерте жастан бастап
сөйлеу тілін түзету ... ... ... ... ... сөйлесе
белсенді, ашық мінезді, көпшіл болады. Көбінесе балалардың сөйлеу тілі
грамматикалық жағынан толық ... ... ... ... тілінің кей
дыбыстарын бұрмалап айтып, жұрнақ, жалғауларды сөздерде дұрыс қолданбайды.
Осы ауқымды мәселеге байланысты ... ... ... мекемелердің тіл
мамандарына төмендегі құрастырылған -тапсырмалар жүйесін ұсынып ... ... ... ... дейінгі балалардың ... ... ... ... ... ... ... ойын түрінде
жүргізіледі.
Бірыңғай анықтауыштармен сөйлем құрау кезінде балалармен ... ... тап» ... ... ... де болады. Ойынды жүргізуші
есіктен шығады, балалар бұл кезде ... ... бір ... ... ... ... белгілерді атайды. Ойынды жүргізуші ішке кіреді, ал
балалар: «Ол ... ... ... ... бар, ... - деп
сипаттай бастайды. Бала оның шалқан екенін айтуға тиіс. Немесе: «Ол үлкен,
дөңгелек, резеңке, қызыл (доп)». Дұрыс ... бала ... ... ... ... бар ... құрастыру үшін «Есіңе сақта да
ата» ойынын өткізуге ... ... ... ... ешкім
естімейтіндей етіп тапсырма береді: «Үстелге жақында, қызыл қағазды ал, оны
екіге қи, ... ... ... Ойынды жүргізуші тапсырманы орындауға
кіріседі. бұл кезде балалар оны зер салып бақылайды. ... ... не ... ... ... айтып беруге тиіс, мысалы: «Аңсар
үстелге жақындады, кызыл кағазды алды, екіге ... ... ... ... ойынды жүргізушінің істеген қимыл - әрекетінің барлығын ... ... сол ... ... құру ... ... жас ... сөйлеу
тіл мүмкіндіктеріне, -тапсырмаларды қалай түсінетініне, белсенді және ... ... ... ... ... ауызша және көрнекілік арқылы берілді. Балалардың сөз өзгерту
дағдыларын қалыптастыру бойынша алты ... ... Яғни ... ... ... ... ... Біз қазір ойын ойнаймыз. «Ненің құйрығы?»
ойыны, «Мен, сен, ол» деген т. с. с. Сен өзіңді «мен» деп, мына ... деп, ал мына ... «ол» деп ... Мен ... бір сөз айтамын
сен оны «мен, сен, ол» сөздерге қосып айтасың т. с. с.
Көптік жалғауын қолдану дағдыларын қалыптастыру ... ... ... ... ... сай ... қолданып, сөзді көпше түрге ауыстырып
айту ... ... ... ... ... тән үңдестік заңына сай. Екінші,
үшінші, төртінші -тапсырмалар ілік, табыс. Жатыс ... ... ... ... ... отыр (қосымша Ә).
Тіл ұстарту - тілдік ... ... ... ... ... ... ... түрлерімен комилекстік формада,
мысалы, кітап оқумен байланысты ... ... Бұл ... ... үшін ... ... әрі ... шағын ертегілер, өлеңдер
алынады. Бұл шағын шығармаларды оқу оқылатын тексте сәйкес ... ... ... ... ... бойынша әңгімелесу балалардың
диалогтық тілінің дамуына жағдай жасайды.
Бұл жастағы балалар жекеше және көпше зат есімнің ... ... сын ... ... ... ... түрленуі, етістік
формаларының, үстеулердің дұрыс қолданылуы тәрізді негізгі ... ... ... және ... ... Бес ... ... бала кейбір
сөйлем типтерінің қиындық туғызатынына қарай жай сөйлеу кезінде күрделі
сөйлемдерді ... ... ... мен ... сөздер әр түрлі мәнде
жұмсалады. Ол әсіресе жиhаз, тамақ, ыдыс, ойыншықтар, транспорт ... ... ... көп ... Сөздік қорының молая түсуіне
байланысты онық тілі негұрлым байланысқан, жүйелі бола ... Бес ... ... ... ... ... қажет таныс себеп-
салдарлық құбылыстардың байланысып айтып бере алады, мысалы: «Маған ертең-
бақшаға ... ... жоқ, ... ... ... ... жаңбыр жауған,
сол себепті асфальттің үстінде көлшіктер жатыр» және ... ... ... ... ... ... тәрбиеші осы
жастағы балаларға негізгі сөз таптарының ... ... ... ... ... одан әрі ... сөйлеу кезінде мезгілдік, мақсаттық, себептік синтаксистік
қатьшастарды (қашан? қандай мақсатпен? ... ... ... ... ... ... ... беретін) қолдана білуге үйрету қажет. Мысалы: «Ертең
бізде ... ... ... дене ... ... жұма ... түстен
кейін болады»; «Қаңтарда, қар көп өте ... «Осы ... біз ... ... ... ... ... бар.
«Бұл азық кұстарға арналған, ал мынау балықтар үшін» дегенде ... бар; ... ... тұрғандықтан, біз қыдыруға бармаймыз»;
«Қыдыруға бармаймыз, өйткені жаңбыр жауып тұр» дегенде себептік қатынастар
бар. ... ... тіл ... ... ... оқу іс-әрекеттер
қандай құрылымдарды үйрету қажет екендігін көрсетеді.
Тәрбиеші балаларды сөзге араластырады:
а)Не істеді? деген сұраққа ... ... ... ... ... ... ... шықты ... ... ... ... бөлді
салды, тұрғызды ән ... ... ... етістіктермен сөз тіркестерін құрастырады, ... ... ... ... кетті, үйден шықты, жолдасына барды, ... өтті және т. ... Не ... деген сұраққа қатысты түбірі өзгеріп ... ... ... ... ... ... ... етістіктермен келген, мысалы, қимыл- әрекеттін
басталу шағын білдіретін («Сағыныш ... ... ... ... білуді немесе білмеуді білдіру үшін жұмсалатын («Мен жапсыруды
білемін, бірақ әлі оқи білмеймін»), мақсатты ... үшін ... ... ... «Сағыныш балық аулауға барады»), тіркесте керек,
болады, болмайды сөздермен бірге қолданылатын ... тұру ... ... ... болады») етістіктермен келген тұйық рай ... да ... ... келер шақтағы кейбір етістіктер («Мен ойнаймын», «Ол киінеді», «Сен
айтасын»);
г) берілген бағаны (жақсы, жаман, мәнерлі, тез, ... ... ... ... ... ... күзде, көктемде), мекенді (осында, онда,
мұнда, оңнан, солдан, биік, аласа, ана жаққа,) білдіретін ең кең ... сөз бен ... ... мен сөйлемді байланыстыру қызметін атқаратын
е) сөйлем мен сөйлемді байланыстыратын бағыныңқы ... ... ... тек, ... ... қашан, сол сияқты) [12].
Бес-алты жастағы балаларға грамматикалық дағдыларды ... ... ... сонымен бірге сабақ үстіндегі арнайы
тілдік жаттығуларды өткізу, картиналармен жүргізілетін жұмыстар кезінде
іске асады.
Оқу ... үшін ... ... ... ... сан-мөлшер, жақ категорияларын үйренуге, сөйлеу ... ... ... ... ... тиіс. Істелініп жатқан және істелініпі
болған қимыл-әрекеттерді айыра білуге үйрету үшін оларды ... ... ... оған ... сипаттар беру керек.
Сөйлем құру кезінде бүгін, қазір, енді деген ... осы ... ... ... жақында деген үстеулерді өткен шақ
етістіктермен байланыстырудың маңызы зор.
Балаларға етістіктің осы шағы мен ... ... ... ... ... ... ... формаларының бірі қолданылған етістіктің осы
шақ ... ... шақ ... ... ... қимыл-әрекетпен сәйкес
келуі болып табылады. Тәрбиеші балаларға белгілі бір қимыл-әрекет жасауды
ұсынады: сурет ... ... ... ... (бір ... ... (қуыршақты). Сонан соң бұл қимыл-әрекеттерді орындау кезінде
және одан кейін де ол әркімге көңіл аудара отырып, сол қимыл-әрекетті ... ... «Сен ... не ... ... ... ... суретін
салып жатырмын, мен үй салып жатырмын» және т. б.), «Сен не істедің? («Мен
ұшақтың суретін салдым»),
Тәрбиеші не ... ... не ... ... ... ... дәл ... керек және оған балалардың дұрыс жауап беруіне ... ... «Не ... ...... ... жатырмын», «Не
істедің?—«...киіндірдім».
Арнайы жаттығулардың едәуір бөлігін ... ... ... сабақтас құрмалас) құру жұмысы алуға тиіс. Бұл үшін сөйлесудің
сұрақ-жауап түрін ... ... ... ... қойылған сұрақтың
жауабы болатын құрмалас сөйлемнің тек ... ... ... ... ... ... Жансая жоқ?» — «Өйткені ол ауырып қалды»), Мұнан әрі балалардың
бағыныңқы сөйлемдерді қолдануда ... қате ... ... ... сөйлемді толығымен айтып беруді талап ету керек.
Құрмалас ... құру ... ... ... әр ... мүмкін. Мысалы, салалас құрмалас сөйлемдер құру ... ... ... ... ... екі ... іріктеліп алынады: бір суретте - қыз
төсегін ретке келтіріп жатса, басқасында - қыз ұйықтап жатыр ... ... ... ... ал ... бала ағаш алып келе ... ... сөйлемдер құрастырылады: «Бақыт жанадан төсегін реттеп жатыр, ал
Әсем ұйықтап қалған» немесе ... ... ... ... ал ... ... ... бастады».
Сөйлем құру «Алдымен не сонан соң не?», «Бәрі керісінше», «Қате қайда
екенін тап» және т. б. ойындармен байланысты ... ... Бұл ... кезінде балалар және, немесе жалғаулық шылауларын қатыстырып
сөйлемдер құратын ... не ... ... ... ... беретін сөйлемдерге ерекше назар
аудару қажет. Мысалы: «Сымбат ауырып қалды, өйткені оған суық ... ... қол ... ... ... ... жаңбыр жауып тұр»,
«Балалар ұйқыға жатты, өйткені уақыт болған еді». Немесе: «Мен футбол ойнау
үшін, допты алдым»; ... ... ... ... ... ... ... құрастыру үшін ойыншықтарды, картиналар сериясын пайдалануға,
сюжетті-рөльдік ойындарды ұйымдастыруға болады. Бұл бағытта «Телефон» ойыны
үлкен мүмкіндік ... ... ... ... ... сөздерінде
міндетті түрде құрмалас сөйлем құрулары керек: «Еркін келіп ... ... ... ... ... ... ауа райының жаман екендігін
айтты». «Біз тұрған кезде, Гүлжан тағы бір рет қоңырау соғатын ... ... үшін ... тілдік білімдерін бекіте
түсетін ойын, серуен, кезекшілік мерзім сағаттарын пайдаланудың тиімділігін
біз бұрын айтып өткенбіз. Тілдің дағдылануы үшін ... көп ... ... ... серуен кезіндегі байқау мен тілдік қызметті ұйымдастыру,
біраз уақыт өткізіп, серуеннен алған әсерлерге ... ... ... ... ... ... ... олармен міндетті түрде сөйлесуге
тиіс: «Біз қазір қыдыруға барамыз. Біз қайда барамыз? Шкафтан ... ... ... бере ... ... біз оны ... ... Қарашы,
сенін малақайың қандай әдемі. Тапочкаңды тез шеш те, пимаңды ки».
Құрмалас сөйлемдер құру ... ... ... ... ... ... еңбек үстінде, сурет салу, мүсін жасау, музыка
сабақтарында қайталанып ... ... Бес ... ... ... ... ... әдістері мен тәсілдері
Тіл қарым-қатынас құралы. Адамның ой-өрісін, мәдени ... ... ... байлығын көрсететін айна. Тіл мәдениетінің өзектілігі
әрқашан ескеріліп, қай халық ... да бұл ... ... ... ... алды - қызыл тіл» деп қазақ халқы да сөйлеу шеберлігіне үлкен мән
берген. Қазіргі таңда тіл ... ... арта ... ... тіл ... ... [1]. Көптеген ғылыми- ... ... ... ... талдап- зерттей келе, бүгінгі
күнгі балалардың сөз саптауы көңіл аударарлық ... тіл ... ... ... қорытынды жасауға болады. Олар өз ойларын дұрыс,
түсінікті етіп жеткізе алмайды, басы артық бос сөздерді көп ... ... ... ... ... сөздерді қосып, араластыра сөйлесе, бірі
жаргонмен диалектілермен сөйлегенді сән көреді. Бұл мәселе туралы ... та, ... та ... ... ... ... ... бірі -
балалардың тіл мәдениетін көтеру, сауатты жаза алатын, өз ойын ... ... ... ... жеке ... ... дамуы мен алған білімін іске асыруда сөйлеу
тілін, әрекетін, тіл мәдениетін, ... ... ... ... ... бірі болып табылады.
Балалардың фонематикалық есту қабілетін жетілдіру үшін арнайы ... ... ... Бұл ... ... ... әңгімеуге, әңгімелесуге, жаттауға көп көңіл бөлінеді.
Сөйлеу мәдениетіне тәрбиелеудегі жұмыстар ... ... ... ... Кез ... ... бөліп алуда үш түрлі
жұмыстар жүргізіледі.
Жұмыстың бірінші түрі жеке дыбыстарды ажыратуға ... ... ... ... мен артикуляциялық құрылымын анықтау үшін
суретті кестелер береді.
Жұмыстың екінші түрі сөздегі дыбыстарды ... ... ... әртүрлі суреттер, заттар, ойыншықтарды іріктеп алып, оның ішінен
бөлініп алынған дыбыстарды ажыратқызады. Алдымен тұтас сөз ... ... ... ... ... тапсырылады, одан кейін сөзден бір
дыбысты бөліп ажырату ... ... ... ... анық ... және
олардың айтылу айырмашылығын ажыратуы тиіс. Ал бұл балалардың ... ... ... ... ... ... дұрыс сөйлей білуге
дағдыландырады.
Жұмыстың үшінші түрі сөйлеудегі дыбыстарды дифференциациялау. Тәрбиеші
сөздік ойын, әңгіме, сурет топтамаларын, ... ... ... ... ... ... бөлініп алынған дыбыстарды ажыратады.
Балалар ол дыбыстарды дұрыс айтып қана ... оны ... ... білуі қажет. Тақпақ, өлең, әңгімелердегі дыбыстарды бөліп ... ... ... ... ... әдеби нормада сөйлеу мәдениетін
қалыптастыра
Тәрбиешіге қойылатын талаптардың бірі - оның ... ... ... Сөйлеу мәдениеті бойынша дұрыс сөйлеу - орфоэпиялық, грамматикалық,
лексикалық, стилистикалық, әдеби тілдік ... ... ... ... ... мәдениетін меңгеруде тілдің барлық элементтерін толық
түсініп, үйреніп қана қоймай (сөз, түбір, жалғау, ... ... ... ... оны өз ... ... қолдана алуға тиіс. Өйткені сөз
мәдениеті алдымен, сөзді дұрыс қолдану (сөз дұрыстығы), ... ... ... (сөз ... ... ... ... дұрыс, сауатты
сөйлеуді ересектерден, тәрбиешілер мен ата- ... ... ... оқу іс-әрекетінде пайдаланылатын ... ... ... жүзеге асыру қажет:
- Тәрбиешінің кәсіби іс-әрекетіне деген сенімділігі, шығармашылық
шеберлігі.
- Балалардың тұлғалық-бағдарлы дамуының ескерілуі.
- Оқу ... кез ... ... бала дайындығының іске
асырылуы мен кепілдігінің міндеттілігі.
- Оқыту технологиясында пайдаланылатын ... ... ... ... ... танымдық қызығушылығы мен
қажеттілігінің ескерілуі.
- Балаларды өздігінен ... ... ... іс-әрекетке
ұйымдастыру.
- Оқу үдерісін жобалағанда ... оқу ... мен ... ... бірлігі.
- Оқыту үдерісін жобалау технологиясы негізінде іске асырылуы.
- ... ... ... ... ... ... ... жеткізу [15].
Біздің міндетіміз – қазақ тілін барлық салада белсенді пайдалана отырып
дамыту. Біз ұрпақтарымызға бабаларымыздың ... ... ... біздің де үйлесімді үлесімізбен толыға түсетін қазіргі тілді мұраға
қалдыруға тиіспіз. Бұл – өзін қадірлейтін ... адам ... ... ... саты – ... ... кезең. Бұл кезең баланың екі
айлығынан он бір айға дейінгі сатысы деп ... ... саты – ... ... шығу ... – он бір айдан 1 жыл 7 айға ... ... ... бала ... ... ... ... Бұл кезең үш
жасқа дейінгі уақытты қамтиды. Бала тілінің шығуы оның дүниетаным шеңберін
кеңейтіп, сөйлеу тілін ... деп ... ... ... ... ... тілі де, ... де анағұрлым
жақсы дамиды. Онда көңіл бөлінеді. Әсіресе баланың жас ерекшелігіне ... ... та ... өлеңдер, тақпақтар, жаңылтпаштар бала ұғымын
кеңейтумен бірге, дыбыстарды дұрыс айтып үйретуге баулиды, сөздік ... ...... ... ... ... дамыту,
сөздік қорларын молайту, ауызша сөйлеуге үйрете отырып, ... ... ... ... ... одан әрі ... іс- әрекет кезіндегі
тілдік қарым- қатынаста қолдана білуге жаттықтыру ... ... ... ... ... ... жүргізу ісі – тіл дамытудың
негізгі бір міндеттері болып есептелінеді. Біз балалармен ... ... ... оларды айналасындағы заттармен таныстырып, атын ... ... мен ... түр- ... және ... ... білуге,
өмірдегі, қоршаған ортадағы түрлі құбылыстар жайындағы ұғым, ... ... ... ... ... қарым- қатынас жасай білуге үйретеміз
Осы аталған міндеттерді тәрбиеші үнемі сөздік ... ... алып ... ... Балалардың сөздік қорын молайтуда ... ... орны ... ... ... ойын – ... ... Ойын арқылы бала айналасындағы нәрседен өзіне қызықтысына
ықыласы ауып, таңдап ... ... бір ... ... сөйлеуден еш
жалықпайды. Ойын бала тілінің ... ... ... ... ... жол ... Қай бала болмасын ойынмен өседі, өйткені
бала табиғатының өзі тек ойынмен байланысты. Ойын ... бала еш ... Ол озін ... ... Ал ... ... ... дамудың
баспалдағы, бәрін білуге деген ... мен ... ... ... ... сөйлеуі ойын үстінде қалыптасады.
Оқу барысында бірнеше сабақ нәтижесінде, мысалы, қазақ ... ... ... ... ... қою), сөзді айту қабілеттілігін,
(сөзді жазу мен мәнін түсіндіру), сөздің ... ... беру ... ... оны ... жеткізу қабілеті), сөздік қорының ... ... әр ... туралы мағлұмат алып шығады.
Балаларды оқытқанда, олардың психикалық дамуы артта қалса, онда, сөз,
ойлау қабілетінің көрсеткіштері де ... ... ... ... қимылдары мектепке баратын жасқа сәйкес, өзіндік қасиеттеріне ие, ... ... ... ... ... және ... мен сезімдерден туындайды.
Л.С.Выготский ерікті мінез-құлықты әлеуметті дей отырып, ол ... ... ... ... ... деп есептеген. Негізінен бұл
жағдайды баланың үлкендермен әнгімелескенінен байқаған. Үлкендер ... ... ... ... ... және ... ... игерте
бастайды, сонымен қатар, бала өзінің ойы арқылы мінез-құлқын ... ... ... ... соң әңгімелесу үшін емес, сонымен қатар мінез-құлқын
ұйымдастыруға қажет екенін түсінеді. 6 ... ... ... дамытуда
байланыстырып сөйлеуге үйрету басты орын алады [16].
Бағдарламада жұмыстың бұл түріне арнайы тарау берілген. Байланыстырып
сөйлеуге үйрету ... ... ... Тіл ... ... ... ... оқу іс-әрекетінде жүйелі жүргізіледі.
1. Тіл дамыту.
2. Сөздің мағынасын түсініп айту.
3. Дыбысты ... ... ... сөздерді меңгерту, сөздік жүргізу, әңгімелесу.
Тәрбиеші-мұғалімдер мен ата-аналардың баланы жеке заттардың аты болып
табылатын сөздерді ... ... ... сөздік жұмысын жүргізуі, сөзді
құрайтын дыбыстарды дұрыс ... ... мұны ... ... ... ... ... бірлікте іске асырып отырады.
Баланың тілін дамыту жұмысың негізгі мазмұны – ... ... ... ... меңгеруге көңіл бөліп, ойлау қаблеттерін дамыту, өз ... ... ... орта мен ... ... еркін қарым-
қатынасқа түсу, сөйлеу қабілеттерін қалыптастыру.
5-6 жастағы балалармен сөздік жұмысын жүргізу ісі – тіл ... бір ... ... ... Біз ... сөздік жұмысын
жүргізе отырып, оларды айналасындағы заттармен таныстырып, атын ... ... мен ... түр түсін және пішінің ажырата ... ... ... ... ... ... ұғым, түсініктерін
дамыта отырып, белсенді түрде тілдік қарым ... ... ... ... бала үшін ... ... ... табылады, оның ойлау ... ... ... ... ... рөл ... ... қатынасы баланың
білімді меңгеруіне, қажеті білік пен дағдыларды қалыптастыруға мүмкіндік
береді. Байланысты сөз ойға ... ... ... ... қарым-
қатынас жасауын және өз ара ... ... ... ... ... дамуымен қатар өрбиді. Дұрыс сөйлеуге тәрбиелеу коммуникативтік
біліктілікті, тілдік және тілдік емес ... ... ... ... жасауды реттеу қабілетін дамытуға бағытталған.
Тілді дамытуда баланың өз қатарларымен сөйлесе білудің ... ... өз ойын ... ұғымды жеткізе білуі ... ... Оның ... ұстазы ата-анасы, тетелес ағалар мен әпкелері.
Олар мен күнбе-күн араласу, сөйлесу арқылы баланың тілі күн ... ... ... тілі ... бай ... ойы да ... кең болады.
Сондықтан бала тілін кішкене күнінен әдебиеті мен ... ... оқып ... ... зор ... ... ... тілі көркем, оқуға жеңіл, тез жатталатын
шығармалардан үзінділер оқып беру, есте ... ... өз ... білу ... сөздік қорларын молайтады, оларды жүйелі ойлауға,
ойын дұрыс түсіндіре білуге жаттықтырады.
Ата-анада баланың тіл ... ... ... зор үлес ... жаңа ... ... ... дыбыстарды дұрыс айтпауына
отбасы көңіл бөлмейді, әрине бұл ... ... Ең ... ... ... ... келтіріп дұрыс айтуға үйрету. Баланы тіл мәдениетіне тәрбиелеу ата-
ананың басты міндеті. Жас ... мен ... ... ... ... ... ... білікті, білімді, жанашыр – ол тәрбиеші.
Баланың жан-жақты дамуы ең алдымен оның үлкендермен қатынас ... ... ... ...... баласының бар тәжірибесін,
білімін, мәдениетін өз қолының ғана көмегімен бере ... ... ... ... бойынша «тіл – адам ... ... ... ... ... ... ... қатар тілдің адам білімін жетілдіретін
хабарлау қызметі, бала ... ... ... ... ... ... әрдайым қажет.
Баланы алдымен өз ана тілінде тілі шығуы, дамуы, не ... ... ... ... ... ... ата-ана мен айналасындағылардың, қазақ тілі
мұғалімінің, тәрбешісінің маңызды міндеттерінің бірі ... ... ... ... ... ... үйретудегі басты мақсаттар ортақ.
Екеуінде де баланың ... ... ... сөйлей білуін қалыптастыру
көзделеді.
Сонымен, балалардың қазақ тілінде сөйлеу тілінің дамуы төмендегідей
нақты міндеттерді орындағанда жүзеге ... ... ... ... ... оны белсенді түрде байыту;
2. Бала тілінің дыбыстық жағын ... ... де ... ... Тілдің грамматикалық жағын қалыптастыру, грамматикалық
формалардан ауытқымай сөйлеуге машықтандыру;
4. Ауызекі сөйлеу тілінің қалыптасып, дамытылуын іске асыру;
5. Өз ойын монологты түрде ... ... ... ... ... ... ... Сауаттылыққа үйрету.
Алты – жеті жастағы  балалармен жұмыс істегенде, біріншіден, күрделі
синтаксистік ... ... ... оңашаланған мүшелерді пайдалану немесе
күрделі сөйлем ... ... ... ... ... арқылы
сөйлесу әдісі күрделілендіріледі.
Мәселен, тәрбиеші: «Күнге ... ... ... ... ... деген үлгіні бере отырып, ойынды бастайды. Балалар бұл
сөйлемде ауыстыруға ... ... ... ... бақылау жүргізген… деген сөздермен алмастырады
(«бақылау» объектілерін балаларға тәрбиешінің айтуы ... ал ... ... олар ... күш-жігерлерін салулары керек).
Тәрбиеші ұсынған басқа бір үлгі: «Суретке түсіретін ... ... ... ... оның ... ... ... алып ұзақ
жүреді». Балалар сөйлесуде синтаксистік құрылым бойынша аң деген сөзді
нақты ... ... ... ... ... т.
б.) соңынан жүргенде».
Сонымен, сөйлесу әдісі — бұл үйретуші үйренушіні өзінің сөздік қорын
орынды пайдалануға және сол ... ... ... ... ... ... ... еліктеу әдісінің тәсілдерімен (нақты объектілерді бақылау
тәсілімен, суретке, сөз үлгісіне сүйену ... әр ... ойын ... ... әр ... ... тапсырма тәсілін қолдану ... ...... ... ... бір ... ... әңгімелесудің мектептік әдісімен шатыстыруға болмайды, ... ... ... ... әдіс екендігін аңғарамыз.
Қайталап айту әдісі
Мектепке дейінгі бес-алты жастағы балаларды, жоғарыда айтылған тілге
үйрету әдістерінен басқа, қайталап айту ... де ... ол ... ... барлық компоненттерімен ... ... ... ... ... байланыстырушы сөздерін
жаттықтыратын қайталап айту ... ... ... айту ... тәрбиеші балаларға көркем әдеби шығарманы ... ... ... ... серуендегенде, экскурсияда болғанда өздері
көрген нәрселерді олардың ... ... ... «өз өмірінде болған
оқиғаларды» айтып береді (баяндайды), ... ... ... әлде ... ... сөзбен суреттеп айтады, содан соң оларды: 1) ... ... ... ... ... 2) оның әңгімесін (өз ... ... ... ... адамдар үшін) қайталап ... ... ... айту ... ... әдісіне ұқсас. Бұл әдістердің арасындағы
айырмашылық мынада: тәрбиеші оқып болысымен-ақ ... ... ... ... ... ... естіген текстің мазмұнын бала мүмкіндігінше
айтып береді; баланың тексті .қабылдауы мен оның мазмүнын қайталап ... ... ... өтуі қажет.
Балаларды көркем әдебиетпен таныстыруға байланысты әдістемеде қайталап
айтудың ... ... бар, ... ... ... ... әңгімелерді және т. б. сахнада көрсету.
Құрастыру (әңгімелеп беру) әдісі
5-6жастағы балалардың балалардың тілінде құрастыру ... ... кең ... беріледі. Оньң мәні мынада: балалардың ертегілерді өз
бетінше ... ... өз ... ... нақты жағдайларды
әңгімелеп беруін, көркем әдебиеттегі тақырыптарды араластырып ... ... ...... ... ...
суреттеуін тәрбиеші көтермелеп отырады.
Тәрбиеші тілі — ... ... ... ... ... ... ... әр топтағы балалар өз тәрбиешілерімен ... ... ... ... ... Тәрбиеші балалардың ойындарын
ұйымдастырады, пгрограммада көрсетілген барлық сабақтарда балалармен
сөйлеседі, ... оқу ... ... ... шығармалардың авторларының
сөздерімен таныстырады. Демек, ... ... ... ... ... ... ... тәрбиешінің сөзінің сапасына
байланысты.
Балалар бақшасының тәрбиешісі үшін үлгілі сөйлеу тілін меңгеру — бұл
кәсіби ... ... ... ... сөйлеу тілін жетілдіру —
болашақ әрбір педагогтың адамгершілік және қоғамдық ... Ол ... ... ... ... ... меңгеруге тиіс.
Сөйлеу мәдениеті деп оның дұрыстығын, яғни әдеби тіл үшін ... ... ... ... ... ... дұрыс жазу
ережелері нормасына сәйкес келуін айтады.
Сөйлеу мәдениетінің жоқтығы, мәселен:
- адамның сөздегі дыбыстарды дұрыс ... яғни ... ... ... ... сөз ;үйлесімін дұрыс құрмауынан;
- сөздерді дұрыс мағынасында қолданбауынан;
- сөзді, грамматикалық формаларды, екпінді ... ... ... ... ... ... сырласу кезінде әдеби сөзді
кірістіреді, балалармен сөйлескенде айқайлап немесе ... ... ... ... ... ... қолдануы мүмкін,
жиналыста шығып сөйлегенде баяу, жылдам, түсініксіз сөйлеуі мүмкін
және т. б.
Сөйлеу мәдениетіне ие ... ... ... ... (сөздің,
түбірдің, қосымшаның, жұрнақтың, жалғаудың, сөйлемнің әр түрлі ... ... ... ғана емес, сонымен бірге әдеби тілде оны, қалай
қолданатыны не  есте  сақтау деген сөз.
Сөйлеудің әр ... ... ... ... ... ... ... жүру —егістікпен
ору — егістік арқылы жүру; келуші — келе ... ... яғни ... отырған кісіге қатынасын білдіріп
түрлі интонациямен айтуға сыйластық көңілді білдіруге, немесе, ... ... ... ... ... ... ... қасиетін білдіретін ежелгі орыс мақалын еске алайықшы: «Сол сөзді басқа
ырғақпен айтса ғой!»).
Тәрбиеші өзіндік ... ... ... ... жұмыс істей
отырып, ең алдымен оның компоненттері — ... ... ... ... бай ... назар аударуы керек. Ол — ... ... ... не үшін көп ... ... ... мағыналық
және эмоциялық белгілермен ерекшеленетіндігін, өз сөзінде қай кезде қолдану
орынды екендігін анықтап ... ... өз ... ... ... пайдалану
қажеттілігін дамыту керек. Сөйлеу мәдөниетін көтеруге ... ... ... ... ... есте ... жөн, сондай-
ақ өзінің сөзінде синонимфлекстердің, синоним жалғаулардың, ... жай және ... ... ... ... ... ... керек [19].
Сөйлесу (әңгімелесу) әдісі. Бала үшін орындауы анағұрлым қиыны онын
тілін үйрету әдісі — ... ... мұны ... ... пен ... ... әдісі деп те атайды.
Әңгімелесу әдісі үйретушінің сұрауынан, ал ... ... ... Демек, олардың екеуі де сөйлейді, бірақ бір сөзді емес ... әр ... ... ... ... өзінің сұрағымен баланың
өзіне таныс сөздерді, дыбыстарды, грамматикалық формаларды немесе дәнекер
тексті еске түсіруге және оны ... ... ... ... аяқ ... ... ... органдарын жаттықтыру үшін
дыбыстарды артикуляциялауда [ж] — [з] ... ... ... әр түрлі
тәсілдерін пайдалана алады.
1. —Али, қоңыздың   ... ... ... ме? — ... ... Бала ... түсіреді:
—Ол… ж-ж-ж… .
—Ал маса қалай ... — деп ... ... ұқсас дыбыстың
артикуляциясына жетелейді.
—Маса… з-з-з-…
Бұл тәсіл сөзбен елестетуге сүйенеді (сөзбен елестету үлгісі).
2. Осы ... үшін ... ... ойын тәсілін пайдалануға болады:
— Самал, Сейтжан, Нұрсұлтан! Сендер қоңыз боласыңдар, ал Али, ... ... маса ... ... қарсы ұшып, ызыңдаңдар.
Сөздің мағынасын, мысалы, көкөніс деген сездің мағынасын, есте қалдыру
әр түрлі жолмен жүзеге асырылуы мүмкін.
1. Арнайы осы мақсатқа арналып стол ... ... ... ас ... балаларды ертіп әкеліп, бәрінен былай деп сұрайды:
—Стол үстінде не жатқанын көріп тұрсыңдар ма?
Балалар ... ... айта ... ... ... ... ... бір сөзбен не деп атайды?
—Бұл көкөніс,— дейді  балалардың біреуі жауап  беруге асығып.
—Дұрыс, бұл көкөніс,— деп баланы көтермелейді тәрбиеші.
—Дәл осы ... ... ... ... ... көкөністі  
білесіңдер?
—Кәді де көкөніс,— дейді бір қыз.
—Капуста, картоп, шалқан, .пияз, сарымсақ — көкөніс,— деп қосады тағы
біреуі…
Көріп ... бұл ... ... ... ... нақты
объектіні бақылау тәсілі пайдаланылады, бірақ әдіс жаңа — сәйлесу әдісі.
2. Тәрбиеші нақты көкөністің орнына әр ... ... ... ... болады, яғни суретке сүйену тәсілін қолданады,
бірақ бұл да ... ... ... ... тәсілін, салыстыру үшін, мысалы, жеміс-жидек сөзін қосу
аркылы күрделілендіруге ... ... ... ... ... ... ... болуы мүмкін:
— Балалар, міне көкөніс пен жеміс-жидекті бейнелейтін   суреттер.   Кім
осыларды тез екіге: ... пен ... ... бере ... ... берілетіні тиісті материал болса, ... ... ... ... әр балада суреттердің жиынтығы болуға тиіс.
Нақты затқа немесе суретке сүйену тәсілі дидактикалық  ойындар ... ... ... ... ... ... ... адамдар балаларды
белгілі бір ойынның ережесімен таныстырады. ... соң ... өз ... ... береді. Кез келген дидактикалық ойында баланың тілін
дамытатын ... ... бар: ... дидактикалық ойын арқылы
берілетін кез — келген білімді бала сөйлеу түрінде үйренеді. ... ... ... ... ... арналған дидактикалық ойындар да бар,— бұл
сөйлеу түріндегі ... ... ... ... ... ... ... белгілі дыбысқа сөз ойлап табады:
—[С] дыбысынан басталатын ... ... ... ... сырға…
2) ересек адамның суреттеп айтып беруімен ... атын ... ... шешеді:
— Маған   әріптермен   толтырылған,   суреттер   салынған   көп  
қағаздан ... ... ... ... ... ... бар нәрсені әкел.
Балалар кітапты әкеліп береді.
Әрине, мұндай суреттеп айтып беру бес-алты жасар балаларға ұсынылады;
— «Өзі  кішкентай  болғанмен,   «бөркі   қазандай» — ... ... ... ... ... ... балалармен   бірге   орманда   
саңырауқұлақ   теріп жүргенде немесе орман ішінде жай серуендегенде.
Орман ішіндегі қой ... бар ашық ... ... ... (немесе
өз бақшасындағы бүлдірген жүйегінде тұрғанда) тәрбиеші мына жүмбақты оқып
беруіне болады:
Күн ... ... ... ... шыбықта жаңағы
Қып-қызыл от жанады.
Шыбықты иіп қалайық
— Отты жинап ... ... ... ... ... ... ... немесе өздері жүмбақ
ойлап табады.
Дидактикалық ойынның басты ... ... ... ... ... затты
көруі (ал ең дұрысы қолымен ұстап, иіскеп, дәм татып көруі, егер ол ... ... ... ... жас мөлшеріне қарай жайылма сөйлемнің құрылысын, мәселен,
тікелей толықтырылатын қос ... ... ... үшін түрлі
тәсілдерді (әңгімелесу әдісін) пайдалану керек.
Бес жастағы бала үшін ... ... ... ... әдісі) тәсілі.
— Балалар, «Кім көбірек?» ойынын ... Кім ... ... ... сөз ... ... Мен: «Аспазшы түскі асты әзірлеп жатыр»,— деймін.
Ал сендер:  «Аспазшы таңертеңгі   (кешкі,   сәскедегі)   асты   әзірлеп  
жатыр», «Аспазшы  ... ... ... қуырып,   бұқтырып;  
сорпа,   щи: балық, ет…) жатыр» деулерің керек. ... бала ... ... сөз ... айта ... сол жеңеді.
Балалар бақшасындағы аула сыпырушының, күтушінің, электр жөндеушінің,
слесарьдың, ... және ... да ... ... ... ... болады.
Төрт  жастағы баламен жұмыс істегенде бұл міндетті шешуді ... ... ... ... әдісі) жеңілдету қажет. Адам мамандығын
толық бейнелейтін суреттердің жиынтығы керек: пеш ... ... ... ... ... және ... – жеті ...  балалармен жұмыс істегенде, біріншіден, күрделі
синтаксистік форма берілу ... ... ... ... ... ... ... екіншіден, лексиканың ауқымы кеңейтілу арқылы
сөйлесу әдісі күрделілендіріледі.
Мәселен, ... ... ... жүргізген космонавтар аман-есен
Байқоңырға қонды» деген ... бере ... ... ... ... ... ауыстыруға болатын сөздерді: мұхитқа, ... ... ... ... ... ... объектілерін балаларға тәрбиешінің айтуы мүмкін, ал сөйлемді
дұрыс құруға олар өздері ... ... ... ... ... бір ... «Суретке түсіретін аңшылар аңды
байқасымен орман ішінде оның ізімен ... ... алып ... ... ... ... ... бойынша аң деген сөзді
нақты атаумен алмастырады: «аюдың (бұланның, буғының, жолбарыстың және т.
б.) соңынан жүргенде».
Байланыстыра сөйлеуге ... үшін ... ... ... осы
тақырыпты дамытатын бірнеше сұрақ қойып (жоспардың пункттері), балалардың
тілін дамытуды ... ... ... (6 ... ... сені ... ... балалар бақшасына
шығарып салды ма? Ол көшедегілерге үрді ме? Ол көше бойымен қалай жүреді?
Оны ... ... кім алып ... ... әрине, Самалға бұл
сүрақтарды қою үшін, оның ... ... ... ... ... ... сұрақтың бәрін бірдей қоймай, бір-бірлеп қойып,
оны екеу ара әңгімеге шақыру керек.
Сонымен, сөйлесу әдісі — бұл үйретуші үйренушіні өзінің ... ... ... және сол арқылы тілін жетілдіре түсуге үйрететін ... ... ... ... ... ... ... бақылау
тәсілімен, суретке, сөз үлгісіне сүйену тәсілімен, әр түрлі ойын түрлерінің
тәсілімен), сондай-ақ әр түрлі ... ... ... ... арқылы
орындалады.
Сөйлесу әдісін — теориялық материалды берудің бір ... ... ... ... ... ... болмайды, сөйлесу
әдісі ережесіне қарай практикалық әдіс екендігін ... ... ... білу ... ... ... тілін
жақсартуға ғана көмектеспейді, сонымен бірге ... ... ... және өте ... ... ... сіңіреді: егер бала әлдебір
грамматикалық форманы түсінбесе, онда оған ... ... айта ... орта және ... ... бәрі түсінікті болады. Мысалы, А.
Прокофьевтің «Көшедегі көлшік» деген өлеңінде: «желкенмен ... ... ... ... сөз бар, ... ... форма баланың түсінуіне
өте қиын. Оның ... ... ... септелетін бұрыннан таныс түрін
ұсынады: желкенмен, жабдықталған—демек, «балалар желкенмен жабдықтаған
(жасаған) флот». Ал ... ... ... «от ... ... ... ... ұқсас галстугі бар» деп түсіндіруге болады. Тәрбиеші сөз
дыбыстары артикуляциясының және олардың ... ... ... ... сондай-ақ адамға тән түрлі сезімдерді: ... ... ... ... ... ... ... және т.
.б. білдіру үшін барлық просодемаларды: дауыстың күшін, ... ... ... ... ... ... жаттығуы
керек. Болашақ тәрбиешінің сөйлеу мәдениетін жетілдірудің ... ... ... ... ... сөздің дыбыстық мәдениетін тура
жолмен қабылдайды, өйткені ... ... ... ... ... ... ең
алдымен тәрбиешінің, сөзіне еліктеу арқылы үйренеді.
Тәрбиеші тіл дамытудың жоғары сөйлеу ... ... ... ... ... мәнерлеп оқу және әңгімелеп беру дағдысы болуы керек.
Балалармен есімшені қолдану жұмысы табиғатты бағдарлау кездерінде,
сурет ... ... ... оқу ... ... ... оқу
кездерінде өткізіледі. Мұндайда мына төмендегі әдістер ұсынылуы ... ... оның ... ... және айтып беру. Затты, оның белгілерін
көрсету оның мәнін ашып беретіндей ... ... келе ... ... ... сөз ... түсіп келе
жатқан- бұл түсетін жапырақ, балалар ... ... ... ... ... ... шығады;
2) берілген «сөздің шығу төркінін: сурет салушы- ... салу ... ... ... ... ... еске ... сұрақ қою: « Дала-қандай, сарғайған?» -
«Сарғайған»;
4) зат есім есіммен есімшеден құралған сөз ... ... ... ... ... ... ... сарғайған жапырақтар көрінеді»,
гүрілдеген ұшақ- « ... ұшақ ... ... өте ... және ... ... отырған шығарма мәтінінде есімшелер кездессе, балалар
қайталап айтып беру кезінде оларды зат ... ... ... ... ал ... ... ... кезде, олар сол есімшенің қай
естістіктен жасалғанын айтып бере алу ... ... ... үстінде орындалатын жұмыстар үшін мына
төмендегі дидактикалық көрнекіліктер қолданылуы мүмкін: « Бала оқып ... ... ... ... отыр (оқып отырған, жазып ... ... ... «Ит үреді, ойнайды (үрген, ойнаған)»; ... ... ... ... ... ... ... «Бұлақтар
сылдырлайды (сылдырлаған)»; «Жапырақ сарғаяды, көгереді, қызарады,
сыбдырлайды (сарғайған...сыбдырлаған)»; «Күн ... ... ... ... ... ... ... өзінше бейнелі әңгіме(Ойыншықтар, заттар туралы)
немесе сюжетті суреттер бөлімі бойынша әңгімелер ... ... ... ... ... ... кезінде тәрбиеші
балалардың барлық сөздеріне таныс грамматикалық тұлғаларды: Зат есім ... ... ... ... ... және ... емес сын есім ... есімнің шырайларын салыстыруды (Биік, биікірек, өте ... ... ... ең көп ... үстеулерді (оңнан, солдан, алдында,
артында, осында, анда, төменде, ... тез), ... осы ... ... ... қол ... ... бала тілінің синтаксистік құрылысын дамыта отырып, олардың
жай сөйлемдерді, ... ... ... және ... да ... құрмалас сөйлемдерді дұрыс құра білулерін қадағалап отыруға
тиіс. Бала ... ... ... ... тұлғаларды біліп
шыққанда ғана ол мектепке оқуға жақсы әзірлленген болып есептеледі.
Жоғарыда қарастырылған әдістер бойынша іс – ... ... ... ... болады.
2. 5-6 жас балалардың грамматикалық дағдыларын қалыптастыруда
жүргізілетін іс-тәжірибелік жұмыстар
2.1 5-6 жастағы балалардың ... ... ... ... ... ... ... зерттеудiң мақсаты болып, мектеп жасына ... ... ... ... ... ... және тілдің жақсы
дамыған балалар арасында тәжiрибелiк зерттеу өткiзiп, салыстырмалы мiнездi
қою.
Зерттеу ... ... ... қаласының «Еркемай» балабақшасында
өткізілді. Зерттеуде 2 топ балалар араласты. Тәжірибе алу ... (ТА) 10 ... ... ІІІ топ ... ... ... ал салыстырмалы топта тілі
жақсы дамыған 10 балалардан құрайды.
Тәжірибе алынған топ:
|№ |Баланың Аты, Жөні ... ... ... К. |6ж. ... ... Б. |6ж.2 ай ... ... Ш. |6ж. ... ... И. |6ж. ... ... Н. |6ж. 3ай ... ... Р. |6ж.2 ай ... ... С. |6ж. ... ... Ш. |6ж. ... ... Н. |6ж. ... К. |6ж. 4 ай ... топ ... ... Аты, Жөні ... |
|1. |Қайсар А. |6 жас. ... ... В. ... ... ... Ә. ... |
|4. |Жансая К. ... ... ... А. ... 3ай. ... ... Ж. ... |
|7. |Әлижан Р. ... ... ... М. ... |
|9. |Әлишер С. ... ... Е. ... 4 ай. ... ... топ – 10 бала. 100% тілі ... ... ... ... ұпай ... жүзеге асырылады. Негізгі ұпай қою
жүйесі:
- морфологиялық және синтаксистік өңдеу дұрыстығы; 
- берілген тапсырмаларды балалар ... ... ... және ... үлкен тапсырмалар үлкендердің көмегі арқылы
орындау.
Бірінші саты болып сөзжасамның құрылымын меңгеру және енгізілген ... ... ... ... ... - Атау және ілік ... ... затты
анықтауға дағдыларына бағытталған.
Нұсқау: «Бұл суретте үй бейнеленген, ал мынада ше?» (Үйлер). Содан
кейін ... көп ... бар ... ... ... қалды?»
(Үйлер). 
Ұсынылатын материал: үстел, орындық, терезе, жұлдыз, құлақ. 
Жұмыс үшін ең жоғарғы ұпай: 30.
2 тапсырма – екі және бес ... зат ... ... ... «Суретте қарап, қанша заттар бейнеленгенін маған айтыңыз».
Ұсынылатын материал: қоңыз, шелек, бас киім, шар.
Жұмыс үшін ең жоғарғы ұпай: 15.
3 тапсырма - ... зат ... бар сын ... ... анықтау
болып табылады. 
Нұсқау: «Бұл суретке қарап тыңда мен ол туралы қалай айтамын: көк шар
(«көк» сөздің ... ... ... ... ... енді сен
суретке қарап айт».
Ұсынылатын материал:
-жасыл жапырақ, жасыл бақа, жасыл көйлек; 
- қара қарлығаш, қара дөңгелек, қара пингвин; 
- сары күн, сары ... сары ... ... ... ... ... ... алма;
- көк бұлт, көк шелек, көк кит.
Жұмыс үшін ең ... ... ... ... ... ... және ... зат есімінің айырымын
анықтау. 
Нұсқау: «Қазір мен осы суреттердің бірі ... ... сен ... ... ... сол суретті көрсет». 
Ұсынылған материалдар:
- жасыл (шар), жасыл (шарлар); 
- қара (дөңгелек), қара (дөңгелектер); 
- қызыл (күрте), қызыл ... көк ... көк ... сары ... сары (жіптер).
Жұмыс үшін ең жоғары ұпай: 15.
5 тапсырма - ... және ... ... ... ... ... ... мен осы суреттердің бірі туралы айтамын, сен ойланып,
сол суретті маған көрсет». 
Ұсынылатын ... ... ... ... ... ... жатыр; 
- терезеде (гүл) тұр, терезеде (гүлдер) тұр; 
- қыз жүгіріп ... ... ... ... ұл бала отыр; ұл балалар отыр. 
Жұмыс бойынша ең жоғарғы ұпай: 15.
6 тапсырма: балалардың қосымшаны ... ... және ... ... қабілетін анықтау диогностикалық міндеттерін шешу.
Нұсқау: «Суретке қараңызшы және доп қайда тұрғанын айтыңыз».
Ұсынылатын ... доп ... ... ... ... ... жанында, доп үстелдің артында, доп үстелдің алдында. 
Жұмыс дұрыс орындалғанда ең жоғары ұпай: 15
Ұпай:
3 ұпай – тесті өзі дұрыс орындаса; 
2 ұпай – ... өзі ... ұпай - ... ... ... өзі ... ұпай – ... тапсырма орындалмаса. 
1 сатының тапсырмалары дұрыс орындалса ең жоғарғы балл: ... ... ... ... меңгеру дәрежесін зерттеуге
бағытталған және оған 6 тапсырма енгізілді. 
1 тапсырма - жұрнақтарды пайдалана отырып, зат ... ... ... бағытталған. 
Қатысушы: «Мен үлкен нәрселерді атаймын, ал сіз сол нәрселердің
кішкентай түрлерін ... ... ... ... ... шеңбер, ағаштар. 
Жұмыс дұрыс орындалған жағдайда ең жоғары балл: 15.
2тапсырма - ... ... ... ... ... «мысық -марғау, ал иттің баласын қалай айтамыз?»
Ұсынылатын ... ешкі ... ... ... ... ... ... ... ... балапаны, түлкі ... түлкінің ... ... ... ит ...иттің күшігі, тауық ...тауықтың балапаны, шошқа
...шошқаның баласы, сиыр ...сиырдың төлі, қой ... қойдың ... ... ... ... ең ... ... ... тапсырма - сын есім туралы білімдерін анықтауға бағытталған. 
Нұсқау: «таңқурайдан қандай тосап жасауға болады?» (Таңқурай тосабы).
Ұсынылатын көрнекіліктер: шиеден– шие ... ... алма ... ... қара ... - қара өрік ... ... - сабаннан жасалған
қуыршақ, мұздан– мұз айдынын, сәбізден- сәбізсалатын, саңырауқұлақтан ... ... ... жапырақтарын айыра білу: емен ... ... ... ... ... ең ... ... 30.
4тапсырма - сапалы сын есімді қалыптастыру ... ... « ... ... , ... ... қалай атаймыз?»
Ұсынылатын материалдар: сараңдық – ашкөздік, қорқыныш - ... күн- ... егер ... жауып тұрса– жаңбырлы (бұлтты) күн, жел болса
– желді күн. 
Жұмыс дұрыс орындалған жағдайда ең ... ... ... ... – ілік ... сын ... қалыптастыру мүмкіндігін
анықтауға бағытталған. 
Нұсқау: «иттің аяғы, жолбарыстың аяғын қалай атайды?»
Ұсынылатын материалдар: қасқырдың ... ... ... құс тұмсығы, қыран
ұясы. 
Жұмыс дұрыс орындалған жағдайда ең жоғары ұпай: 15.
6 - тапсырма мақсаты: ... ... ... ... ... ... ... қажетті суретті көрсет».
Ұсынылатын материал:
- ұл бала жақындады, ұл бала өтіп ... бала ... бала ... ... ... жүк ... жүк ... есік ашық, есік жабық; 
- қыз суды құяды, қыз суды төгеді. 
Жұмыс дұрыс орындалған жағдайда ең жоғарғы балл: ... 3 ұпай – ... өзі және ... орындалса; 
2 ұпай – қатесін өзі тауып, дұрыс түзетілсе; 
1 ұпай –қате болса, сұрақтар қою ... ... ... ... ұпай –тапсырма орындалмаса. 
Барлық тапсырмалар дұрыс орындалса ең жоғарғы балл:120.
Грамматикалық құрылым мүмкіндігін зерделеу және оны ... ... ... ... - ... ... сурет үшін жобалық ұсыныстарды
анықтау мүмкіндігін диагностикалық мәселелерді ... ... ... және бейнеленген көріністі анықтап сөйлем
құрау.» 
Ұсынылатын материал: бала қолын ... ... ... бала ... ... ... аққала соқты, мысық сүт ішті. 
Жұмыс дұрыс орындалған жағдайда ең жоғары балл: 15
Көрсеткіші: 3 ұпай – ... өзі және ... ... ұпай ... ... еткен жағдайда; 
1 ұпай –сұрақтар қою арқылы, ұсыныстар бергеннен кейін орындалған
жағдайда; 
0 ұпай –тапсырма орындалмаса. 
2-тапсырма мақсаты: негізгі ... ... ... ... ... ... ... сөздерді тыңдау: қыз, кітап, жақсы көреді. Сөйлем құрау: Қыз
кітапты жақсы ... Ал енді мен ... ... ұсынамын, сіздер сол
сөздерден дұрыс сөйлем құрастырыңыздар.  
Ұсынылатын ... ... ... балалар. Құс, отыр,
бұтақ. Алмұрт, әжесі, немересі, берді. Ермек, ит, сүйек таста. Болат, қызыл
доп, анасы, сатып алу. 
Жұмыс дұрыс ... ... ең ... ... 15
Көрсеткіші: 3 ұпай – сөйлемді өзі және дұрыс құраса; 
2 ұпай –көмек қажет еткен жағдайда бала сөздердің орындарын ... ұпай ... қою ... ... ... ... ... ауыстырса; 
0 ұпай –тапсырма орындалмаса. 
3 тапсырма - мақсаты: грамматикалық ... ... ... ... ... «Мен ... ... егер қатесі болса түзетіңіз». 
Ұсынылатын материал: Ит үйшігінен келді. Кеме теңізде жүзеді.Үй баланы
бояған. Қар ... аю ... ... ... ... ... дұрыс орындалған жағдайда ең жоғары ұпай: 15
Көрсеткіші: 3 ұпай - ... ... және ... ұпай - ... көрсетілгеннен кейін қателерді анықтау және түзету; 
1 ұпай - қате анықталған, ... ... ... ұпай - қате ... ... - ... ... түрлі күрделі синтаксистік
құрылымдар деңгейін анықтау үшін ұсынылады. 
Нұсқау: Дәл ... ... ... қайталаңыз.
Ұсынылатын материал: Бақшада қызыл алма көп ... ... ... ... су ... қар ... қарды домалатып және
одан қар адамын қалады. Өзен маңындағы шалғындықта жылқы жайылып ... ... ... ... серуендеуге шықпайды, өйткені күн суық.
Жұмыс дұрыс орындалған жағдайда ең жоғары балл: 15
Көрсеткіші: 3 ұпай –сөйлем дұрыс, қатесіз құрылса; 
2 ұпай – сөз ... ... ... ... ... ұпай ... ... бір бөлігі айтылмай қалып қойса, сөйлем
аяқталмаса, сөйлем құрылымы дұрыс болмаса; 
0 ұпай –сөйлем ... ... ... ... ... ... ... үшін ең жоғарғы
ұпай 285
Деректерді өңдеу кезінде ... ... ... ... ұпай 100%, ... тест ... орындалған пайызөнімділік
техникасының сапасын 100-ге көбейту ... ... ... ... ... 4 ... сапасын бөлу арқылы есептеуге болады:
IV деңгей – 100-80%;
III деңгей – 79,9-65%;
II деңгей – 64,9-50%;
I деңгей – 49,9% және одан да ... 5-6 ... ... ... ... қалыптастыруда
жүргізілген іс-тәжірибелік жұмыстың қорытындысы
Талдау меңгеру дәрежесін анықтау. Бұл зерттеу негізгі мақсаты мектеп
жасына дейінгі балалар дәрежеде меңгеру графикасын ... ... ... және жекеше ілік септігіндегі зат есімді қалыптастыру
дағдыларын анықтауға бағытталған болатын.
5-6 ... ... ... дағдыларын қалыптастыруды
зерттеуі екені анықталды. Барлық өзіндік үлгілері және дұрыс сөйлемеу
патологиясы бар ... ... ... атау ... ... - 2 ... терезелер- 3 бала, құлақ- 1 бала, құлақтар - 7 бала; 
көпше ілік септігіндегі зат ... ... - 1 ... 1 бала ... бала, терезе - 1 бала жұлдыз- 1 бала жұлдыздар - 2 бала.
Тәжірибе алу тобында көпше ілік ... зат ... ... ... бойынша зерттеу дағдылары №1 кестеде көрсетілген.
1 - кесте. Көпше ілік септігіндегі зат есімінің ... ... ... ... дағдылары
|Балалар |1 |2 |3 |4 |5 |6 |7 ... К. |3 |2 |3 |2 |3 |13 |86,7% ... Б. |3 |3 |3 |3 |3 |15 |100% ... Ш. |3 |2 |3 |3 |3 |14 |93,3% ... И. |3 |3 |3 |3 |3 |15 |100% ... Н. |3 |2 |3 |3 |3 |14 |93,3% ... Р. |3 |2 |3 |2 |3 |13 |86,7% ... С. |3 |2 |3 |3 |3 |14 |93,3% ... Ш. |3 |2 |3 |3 |3 |14 |93,3% ... Н. |3 |2 |3 |2 |3 |13 |86,7% ... К. |3 |3 |3 |3 |3 |15 |100% ... бойынша орташа балл | | | | | |14 |93,33 % |
3 ... ... зат ... бар сын ... ... ... ... Сауалнама деректері тәжірибе алынған топтағы балалардың
саны дұрыс сәйкес ... ... ... ... №3 ... кесте. Сын үйлестіру байланысының жұмыс нәтижелері
|Балалар |1 |2 |3 |4 |5 ... ... |
| | | | | | | ... |
|Алишер К. |3 |3 |3 |3 |3 |15 |100% ... Б. |3 |3 |3 |3 |3 |15 |100% ... Ш. |3 |2 |3 |3 |3 |14 |93,3% ... И. |3 |3 |3 |3 |3 |15 |100% ... Н. |3 |2 |3 |3 |3 |14 |93,3% ... Р. |3 |2 |3 |2 |3 |13 |86,7% ... С. |3 |2 |3 |3 |3 |14 |93,3% ... Ш. |3 |3 |3 |3 |3 |15 |100% ... Н. |3 |2 |3 |2 |3 |13 |86,7% ... К. |3 |3 |3 |3 |3 |15 |100% ... ... ... балл | | | | | |13,9 |92,7 % ... ... мақсаты олардың айырмашылығы жекеше және көпше
балалардың анықтауы болды. Бұл зерттеу ... ... және ... сын
есімді айыру шеберлігі дұрыс екенін көрсетті. 9 бала еш ... ... бала баяу ... ... ... тәжірибе алынған топтың жекеше және көпше сын
есімнің арасындағы айырмашылықтар туралы тапсырма нәтижелері № 4 ...... ... және ... сын есімнің арасындағы айырмашылықтар
туралы тапсырма нәтижелері
|Балалар |1 |2 |3 |4 |5 ... ... ... ... К. |3 |3 |3 |3 |3 |15 |100% ... Б. |3 |3 |3 |3 |3 |15 |100% ... Ш. |3 |3 |3 |3 |3 |15 |100% ... И. |3 |3 |3 |3 |3 |15 |100% ... Н. |3 |3 |3 |3 |3 |15 |100% ... Р. |3 |3 |3 |3 |3 |15 |100% ... С. |3 |3 |3 |3 |3 |15 |100% ... Ш. |3 |3 |3 |3 |3 |15 |100% ... Н. |3 |3 |3 |3 |3 |15 |100% ... К. |3 |3 |3 |3 |3 |15 |100% ... ... ... балл | | | | | |15 |100% ... ... ... ... балалардың сөздердегі жұрнақтарды
ажарата білулерін айқындау.
Негізгі қиындықтар келесі жұрнақтарда ... ... ... ... ... (астына).
Тәжірибе жүргізілген топтардағы балаларды сөздерде жұрнақтарды
қолдану, осы зерттеулер №6 кестеде ... ... ... ... ... ... ... |1 |2 |3 |4 |5 ... ... ... ... К. |3 |3 |3 |3 |0 |12 |80% ... Б. |3 |3 |2 |3 |2 |13 |86,7% ... Ш. |3 |3 |3 |3 |2 |14 |93,3% ... И. |3 |3 |3 |2 |1 |12 |80% ... Н. |3 |3 |3 |3 |3 |15 |100% ... Р. |3 |3 |2 |3 |1 |12 |80% ... С. |3 |3 |3 |2 |3 |14 |93,3% ... Ш. |3 |3 |3 |3 |3 |15 |100% ... Н. |3 |3 |3 |1 |3 |13 |86,7% ... К. |3 |3 |1 |2 |3 |12 |80% ... ... ... балл | | | | | |13,2 |88% |
1 - ші ... 6-шы ... ... негізгі гистограмма құралады (1-
сурет). Сөйлеу патологиясы ... ... ... ... бойынша
тапсырмаларын көрнекі көру мүмкіндігі берілген және оларды ... ... ... өзгерту» топтама бойынша тапсырмалардың
орындалу нәтижелерінің салыстырмалы көрсеткіші.
Өте қиын ... ... ... ... нәтижелері:
- зат есімнің көпше түрлері. Атау септік және ілік ... ... сан ... мен зат ... ... зат есімдер мен сын есімдерді салыстыру;
- сөздерде жұрнақтарды қолдану.
Сөздерді ... ... мен ... ... талдау.
Осы зерттеулердің мақсаты: Сөздерді түрлендіру дағдыларын тексеруді
іске асыру.
Бірінші тапсырма ... ... зат ... ... ... ... жүргізілген топтарда 4 бала қиыншылықтарсыз тапсырманы
орындады. 1 бала ... қою ... ... ... ... ... балаларда кейбір тапсырмалар қиындықтар туғызды
Осы зерттеулер эксперименталді топтың ... зат ... ... ... ... №7 ... ... кесте. Жұрнақтардың көмегімен зат ... ... ... нәтижелері.
|Балалар |1 |2 |3 |4 |5 ... ... ... ... К. |3 |3 |3 |3 |3 |15 |100% ... Б. |3 |2 |3 |3 |3 |14 |93,3% ... Ш. |3 |3 |3 |3 |2 |14 |93,3% ... И. |3 |3 |2 |3 |3 |14 |93,3% ... Н. |3 |3 |3 |3 |3 |15 |100% ... Р. |3 |3 |3 |3 |3 |15 |100% ... С. |3 |3 |3 |3 |2 |14 |93,3% ... Ш. |3 |3 |1 |3 |3 |13 |86,7% ... Н. |3 |3 |3 |3 |2 |14 |93,3% ... К. |3 |3 |3 |3 |3 |15 |100% ... ... орташа балл | | | | | |14,3 |95,32% ... ... ... ... ... айыра білулерін
анықтаулары мақсатымен құрастырылды.
Мектеп жасына дейінгі ... ... ... ... ... ... білулері туралы білімдері жеткіліксіз айқындалған
еді. Сөйлеу патологиясынашар балалар қойдың төлдін дұрыс атай ... ... ... ... ... ... жауап берді, 4- і жауапты
бермеді; : ... ... ... алты бала ... ... атай алмады, 2-
уі «шошқа», бір бала «мысқыл», ал бір бала – ... және 2 ... ... ... ... ... ... жануарлар төлдерінің атауларын
зерттеу №8 кестеде көрсеткен.
№8 кесте. ... атау ... ... ... |1 |2 |3 |4 |5 |6 |7 ... К. |3 |2 |3 |2 |3 |13 |86,7% ... Б. |3 |3 |3 |3 |3 |15 |100% ... Ш. |3 |2 |3 |3 |3 |14 |93,3% ... И. |3 |3 |3 |3 |3 |15 |100% ... Н. |3 |2 |3 |3 |3 |14 |93,3% ... Р. |3 |2 |3 |2 |3 |13 |86,7% ... С. |3 |2 |3 |3 |3 |14 |93,3% ... Ш. |3 |2 |3 |3 |3 |14 |93,3% ... Н. |3 |2 |3 |2 |3 |13 |86,7% ... К. |3 |3 |3 |3 |3 |15 |100% ... ... ... балл | | | | | |14 |93,33 % ... ... ... сын ... құрастырта білуін айқындау
мақсатымен құрды.
Құрастырта білу жас ... ... ... сәйкес өздік сын
есімдер тәжірибе жүргізген топта бірде –бір бала айқындай алмады. ... ... ... ... ... (1), ... (2), қасқырдан (2);
аюдан (1), аюлы (1), аюлай (1), аюды (1), аю (1), ... (1), ... (1), ... (1), ... (1), арыстандылы (1);
құстай (2), құстың (1), құстылы (1), ... (1), ... ... (1);
Бүркіттің (3), бүркілі (1), бүріктің (2).
Барлық сынақтар сөйлеу патологиясы ... екі ... өте көп ... ... эксперименталді топтар балаларына өздік сын есімдерін
құрастырта білу №11 кестеде көрсеткен.
№11 кесте. Өздік сын ... ... білу ... ... ... нәтижелері.
|Балалар |1 |2 |3 |4 |5 ... ... |
| | | | | | | ... ... К. |3 |3 |3 |3 |0 |12 |80% ... Б. |3 |3 |2 |3 |2 |13 |86,7% ... Ш. |3 |3 |3 |3 |2 |14 |93,3% ... И. |3 |2 |3 |2 |2 |12 |80% ... Н. |3 |3 |3 |3 |3 |15 |100% ... Р. |3 |3 |2 |3 |1 |12 |80% ... С. |3 |3 |3 |2 |3 |14 |93,3% ... Ш. |3 |3 |3 |3 |0 |12 |80% ... Н. |3 |3 |3 |1 |3 |13 |86,7% ... К. |2 |3 |3 |3 |2 |13 |86,7% ... ... орташа балл | | | | | |13,1 |87,3% ... ... ... формаларында префикс өзгерістер мәндерін
түсінулерін айқындауға бағыттаған еді.
Сөйлеу патологиясы нашар ... ... ... ... орындады. Экперименталды топтағы балалар етістік формаларының
префикс өзгерістер мәндерін түсінулері нормаға ... ... ... ... топтар балалардың етістік формалардың префикс
өзгерістернің мәндерін түсінулері №12 кестеде көрсеткен.
№12 кесте. Етістік ... ... ... ... ... ... ... |1 |2 |3 |4 |5 ... ... |
| | | | | | | ... ... К. |3 |3 |3 |3 |3 |15 |100% ... Б. |3 |3 |3 |3 |3 |15 |100% ... Ш. |3 |3 |3 |3 |3 |15 |100% ... И. |3 |3 |3 |3 |3 |15 |100% ... Н. |3 |3 |3 |3 |3 |15 |100% ... Р. |3 |3 |3 |3 |3 |15 |100% ... С. |3 |3 |3 |3 |3 |15 |100% ... Ш. |3 |3 |3 |3 |3 |15 |100% ... Н. |3 |3 |3 |3 |3 |15 |100% ... К. |3 |3 |3 |3 |3 |15 |100% ... ... орташа балл | | | | | |15 |100% ... 12-ші ... ... гистограмма құраймыз (2-ші сурет).
Сөйлеу патологиясы түсінікті балалар «Сөз ... ... ... ... ... көру ... ... және салыстыруын
талдау.
2-сурет. «Сөз құрастыру» топтама бойынша тапсырмалардың орындау
нәтижелерінің салыстырмалы көрсеткіші.
Талдай отыра осы сөз ... ... ... ... ... ... не құрастырту білуден сөйлеу патологиясымен
балаларда сөздер құрастыруда әртүрлі бөліктері, өте күрделі салыстырмалы,
сапалы және ... сын ... ... үлкен қиындықтар туғызып отыр еді.
Грамматикалық жіктелулер мүмкіндіктерін ... ... ... ... ... ... немесе грамматикалық
жіктелулер мүмкіндіктері.
Бірінші тапсырма ... ... ... ... ... мақсатымен құрылды.
Құрастыра білу 8 балада эксперименталді топта ұсынылған сурет
бойынша жас ... ... ... сәйкес жасалды, бұл тапсырманы
орындауда олар ... ... ... ... құрастыра алды. Әмина Р. Бірінші
сынақты тапсырманы баяу орындады, көмек ... ... ... сынақтың
төртінші бөлігіндегі құрастыру сөздерінің ретін ... білу ... ... топ ... ... ... №13 кестеде көрсетілген.
№13 кесте. Сурет бойынша құрастыру тапсырмаларын орындау нәтижелері.
|Балалар |1 |2 |3 |4 |5 ... ... |
| | | | | | | ... ... К. |3 |3 |3 |3 |3 |15 |100% ... Б. |3 |3 |3 |3 |3 |15 |100% ... Ш. |3 |3 |3 |3 |3 |15 |100% ... И. |3 |3 |3 |3 |3 |15 |100% ... Н. |3 |3 |3 |3 |3 |15 |100% ... Р. |2 |3 |3 |3 |3 |14 |93,3% ... С. |3 |3 |3 |3 |3 |15 |100% ... Ш. |3 |3 |3 |1 |3 |13 |86,7% ... Н. |3 |3 |3 |3 |3 |15 |100% ... К. |3 |3 |3 |3 |3 |15 |100% ... ... ... балл | | | | | |14,7 |98% ... ... ... ... ... ... білулерін айқындауға
бағыттаған еді.
2 балаға көмектескеннен кейін өздері қателерін ... ... ... ... ... қатар қойған 2 балаға айқара ашып, сұрақтар қоя
отырып түсіндірген соң ғана ... ... ... ... 2 ... ... ... жіберді. Кейбір сынақтарда сөйлеу ... ... ... дейінгі 4 бала тәрбиешінің көмегіменде орындай алмады. Бір
бала тапсырманы мүлдем орындай алмаған.
Құрастыра білу ... ... топ ... ... ... құрастыру №14 кестеде көрсеткен.
№14 кесте. Тірек сөздер бойынша құрастыру тапсырмаларын орындалу
нәтижелері.
|Балалар |1 |2 |3 |4 |5 ... ... |
| | | | | | | ... ... К. |3 |3 |3 |3 |2 |14 |93,3% ... Б. |3 |3 |3 |3 |3 |15 |100% ... Ш. |3 |3 |3 |3 |2 |14 |93,3% ... И. |2 |3 |3 |3 |3 |14 |93,3% ... Н. |3 |3 |3 |3 |3 |15 |100% ... Р. |3 |3 |3 |3 |3 |15 |100% ... С. |3 |3 |3 |3 |2 |14 |93,3% ... Ш. |3 |2 |2 |3 |3 |13 |86,7% ... Н. |3 |3 |2 |3 |3 |14 |93,3% ... К. |3 |3 |3 |3 |3 |15 |100% ... ... ... балл | | | | | |14,3 |95,32% ... ... ... адекваттылық тексеруді жүзеге асыру
балаларда айқындау мақсатпен құрылды.
Тәжірибе өткізген топта жас ... ... ... ... ... бір ... жасына дейінгі 8 ... ... ... ... және оларды түзете алды. Тапсырманы сөйлеу
патологиясы бар бір бала орындамады.Қиыншылықтар үшінші ... ... ... ... ұл ... ... ... (Қар астында аю жақсы ұйықтап
жатыр) және ... ... ... ... ... ... бар еді) ... зерттеул тәжірибе жүргізген топ балалардың ... ... №15 ... ... ... Грамматикалық адекваттылықты тексеру тапсырмаларын
орындау ... |1 |2 |3 |4 |5 ... ... |
| | | | | | | ... ... К. |3 |3 |3 |3 |3 |15 |100% ... Б. |3 |2 |2 |3 |3 |13 |86,7% ... Ш. |3 |3 |3 |3 |2 |14 |93,3% ... И. |3 |3 |3 |3 |2 |14 |93,3% ... Н. |3 |3 |3 |3 |3 |15 |100% ... Р. |3 |2 |2 |3 |3 |13 |86,7% ... С. |3 |3 |3 |3 |2 |14 |93,3% ... Ш. |3 |2 |2 |3 |3 |13 |86,7% ... Н. |3 |3 |3 |3 |3 |15 |100% ... К. |3 |3 |3 |3 |2 |14 |93,3% ... ... ... балл | | | | | |13,9 |92,7% ... тапсырма мақсаты күрделілік әр түрлі дәрежелері синтаксистік
конструкциялардың (имитация) көшірмелер ... ... ... бала ... және анық ... ... дұрыс орындады. 3 бала
тапсырманы өте баяу ... және ... көп ... ... ... ... ... кетті. 6 бала белгілі сөздерді тастап кеткенде сөйлемнің
мағынасы болмай өзгертіліп қалды.
Тәжірибе жүргізген топ ... ... ... ... ... зерттеулері №16 кестеде көрсеткен.
№16 кесте. ... ... ... ... ... ... |1 |2 |3 |4 |5 ... |Пайыз |
| | | | | | | ... ... К. |3 |3 |3 |3 |3 |15 |100% ... Б. |3 |3 |3 |3 |2 |14 |93,3% ... Ш. |3 |3 |3 |3 |3 |15 |100% ... И. |3 |3 |3 |3 |2 |14 |93,3% ... Н. |3 |3 |3 |3 |2 |14 |93,3% ... Р. |3 |3 |3 |3 |3 |15 |100% ... С. |2 |3 |2 |3 |3 |13 |86,7% ... Ш. |3 |3 |3 |3 |2 |14 |93,3% ... Н. |3 |3 |3 |3 |3 |15 |100% ... К. |3 |3 |3 |3 |3 |15 |100% ... ... ... балл | | | | | |14,4 |96% |
12 ... 15- ші ... дейін гистограмма құраймыз ... ... ... тапсырмалар көрнекі көру мүмкіндігі немесе
сөйлеу ... бар ... ... ... ... ... тобын салыстырып көрейік.
3 сурет. «Синтаксис немесе грамматикалық ... ... ... тапсырмалардың орындаулары нәтижелердің
салыстырмалы көрсеткіші
Өте нашар сөйлеу патологиясы мектеп жасына ... ... ... құрастыра білу, тірек суреттер бойынша құрастыру; жүзеге
асыру білу; грамматикалық ... ... ... ... ... ... ... сөйлемдер құрастыру.
Тәжірибеге жүгінсек балалар сөйлеуден айтқан сөздерден ... ... ... ... жас ... байланысты нормадан
артта қалған туралы айтылады.
Салыстыруды, талдауды балалар ... ... ... деңгейде көрсетті.
Тәжірибе алынған топтар мектеп ... ... ... ... №17 және №18 кестелерде көрсетілген.
№17 кесте. Тапсырмалар үш топтама бойынша тәжірибе ... ... ... ... ... ... деңгейлері.
|Балалар ... 1 ... ... |
| ... | ... ... К. |268 |94,1 |IV ... Б. |269 |94,4 |IV ... Ш. |267 |93,7 |IV ... И. |269 |94,4 |IV ... Н. |269 |94,4 |IV ... Р. |261 |91,6 |IV ... С. |260 |91,3 |IV ... Ш. |262 |92 |IV ... Н. |258 |90,5 |IV ... К. |275 |96,5 |IV ... ... ... |265,8 |93,3 |IV ... | | | ... ... ... жасына дейінгі топ балалардың
табыстарының деңгейі №19 және №20 ... ... топ ... үш ... ... ... талдау.
№19 кесте. Балалардың табыстарының деңгейі
|Балалар ... 1 |% ... ... ...... |
|Қайсар А. |124 |43,5 |I ... В. |101 |35,4 |I ... Ә. |144 |50,5 |IІ ... К. |110 |38,6 |I ... А. |106 |37,2 |I ... Ж. |145 |50,9 |IІ ... Р. |88 |30,9 |I ... М. |125 |43,9 |I ... С. |94 |33 |I ... Е. |96 |33,7 |I ... ... |113,3 |39,8 |I ... балл | | | |
4 ... Салыстырмалы талдау тәжірибе алынған топ және ... ... ... бойынша тапсырмалардың орындаулары. Орташа
табыстылығы.
5-сурет. Салыстырмалы талдаудың эксперименталді топтардың және мектепалды
топтағы балалардың ... ... ... орындауының орташа
табыстылығы.
Өткізілген зерттеулер процессте сөздердің нашар дамуы мен ... ... ... ... ... ... келесі
ерекшеліктері айқындалған және талданған еді.
Ең негізгі қиыншылықтар сөздер құрастыру және грамматикалық ресімдеу
тапсырмалары. Аграмматизм ... ... ... буындарында зат ... сан ... ... ... ... ... балаларда тілдің нашар дамуы, сөз грамматикалық
құрылыс құрастыру ... ... ... ... ... ... ... жас ұрпақтың рухани дүнеиесі мен ой-қиялын бірінші
болып білім жарыныңымен нұрландыратын адам – тәрбиеші.
Бес-алты жастағы ... ... тән ... әр ... ... құрауды үйрене бастайды. Тілдің грамматикалық құрылымын бала
ертерек меңгереді. Ауызекі сөйлеу де ... әр ... ... ... ... көпше) түрлендіре қолдануға үйретіледі. Мысалы: «Отбасы»
тақырыбын өткенде Менің атам бар. ... әжем бар. ... – ана. ...... ақ «Оқу құралы» тақырыбын өткенде қарындаш- қарындаштар, сызғш-
сызғыштар, бояу-бояулар, ... ... ... ... « ... төлі»
тақырыбында Мынау – бұзау. Ол – сиырдың төлі. Мынау – құлын. Ол – жылқының
төлі. ... ... Ол – ... төлі т.б. ... ... және ... меңгереді, грамматикалық құрылымы байланыстырып сөйлеу арқылы
жетіледі.
Грамматика, ең ... ... ... қатынасын білдіреді. Ол
қатынас - грамматикалық қатынас. Яғни сөйлемдегі ... ... ... ... арқылы бір-бірімен ... ... ... ... грамматика ойды түсінікті етеді.
Грамматикалық білім беру арқылы жеке сөздері бір-бірімен байланыстыру
арқылы қолдана алуға жаттықтырылса, қосымшалар ... сөз ... ... ... ... мен дағдылары қалыптасады.
Грамматика көптеген ережелермен анықтамалардан, күрделі қағида мен
заңдылықтардан тұрады. ... ... ... ... Бұл ... балалар жете түсініп бермейді. Грамматикалық
заңдылықтар адамның ақыл – ой әркеті болып табылатын таңдау (анализ),
біріктіру ... ... ... мен ... ... – бірінің
ұқсастын, айырмашылық белгілерін ажырата білу), абстранциялау, жалпылау
сияқты амал-тәсіл ұғымдарды меңгеру оқушының ... ... ... ... ... ... ... балалармен сөздік жұмысын жүргізу ісі –
тіл дамытудың негізгі бір міндеттері болып ... Біз ... ... жүргізе отырып, оларды айналасындағы заттармен таныстырып,
атын атай білуге, қасиеті мен сапасын, түр- түсін және ... ... ... ... ... ... ... жайындағы ұғым,
түсініктерін дамыта отырып, белсенді түрде тілдік ... ... ... үйретеміз.
Ана тілінің грамматикалық жағын меңгерту күнделікті өмірде, ... ... ... ... іске ... ... балалардың сөйлеу
әрекетінде сөздің синтаксистік ... ... ... ... бақылау жұмыстары дәлелдеп отыр. 3-4 жастағы бала сөзінде ... ... ... жиі ... ... бұл ... ... формаларды өте баяу меңгеретіндері байқалады. ... ... ... ... ... ... тәрбиешілер тіл дамыту сабақтарында жеке сөздерді жіктік,
септік, ... ... ... түбір сөздерден сөз тудыру
тәсілдерін үйретіп отыруға міндетті.
Сөздің грамматикалық құрылысын меңгерту арнайы сабақ түрінде емес, ... ... ... дидактикалық ойын (сөздік ойындар), ... ... ... іске асады. Мысалы, зат ... ... ... ... үйретуде «Кімге не керек?», «Не жоқ?», «Кім қайдан
келді?» т.б ойындар ойнату қолайлы.
Қазіргі жеткіншектерімізді өзге елдің емес, өз ... ... ... этнопедагогика әлементтерін пайдалына отырып, «сегіз қырлы,
бір сырлы», ары таза, өнегелі-өнерлі, сауатты етіп ... - әр ... ... ... әдебиеттер тізімі
1. Қазақстан Республикасының Президенті - Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың
«Қазақстан – 2050» ... ... ... жаңа ... атты ... халқына арнаған жолдауы. Орал өңірі, 15
желтоқсан, 2012жыл.
2. Мемлекеттік жалпы міндетті ... ... 3 ... 5 ... дейінгі
балаларға білім беру стандарты. Ресми басылым. Астана 2007 жыл.
3. Мектеп жасына дейінгі балалардың тілін ... ... ...... ... Ә. ... ... –Алматы, 1996 жыл.
5. Аханов К. Тіл біліміне кіріспе. А., ... ... К. Тіл ... ... А, 1973, 1978, ... ... Қызықты грамматика. Алматы, 1995 жыл.
8. Әмірова Ә.С. ... ашу және ... ... ... ... 2008 ... Б. ... және басқалар. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы,
2000 жыл.
10. Баймұратова Б. Мектеп жасына дейінгі балалар тілін дамыту методикасы. 2-
6 жас ... ... ... 1992 ... ... ... ... дамыту әдістемесі, Алматы – 1985 жыл.
12. Балабақша журналы, № 2, 3, 4, 2009 жыл.
13. Кеңесбаев I., Жанұзақов Т. Тіл ... ... ... А., ... Қазақ тілі. Энциклопедия. А, 1998.
15. Қалиұлы Б. Тіл ... ... А., ... Л.П. ... ... В.К. Лотарев. Мектеп ... ... ... ... ... Алматы, Мектеп, 1981 жыл.
17. Хасенов Ә. Тіл білімі. А., 1996.
18. ... Ә. Тіл ... ... А., ... ... Ә. Тіл ... теориялық және практикалық мәселелері. ... ... ... дейінгі балалардың тілін дамыту методикасы, Алматы – 1981
жыл
21. Журнал «Балабақша», №2-6, 2009 жыл
22. Балабақшадағы балалардың тілін дамыту әдістемесі, ... – 1985 ... ... Н. ... оқыту керек пе ?.-: // Қазақ ... № 6 , 2008 ж. (11 — 13 ... ... ... шақ ... ... ... арқылы оқыту.
«Қостанай мемлекеттік педагогикалық институтының  Жаршысы», № 4, 2011
ж. (17).
25. Балақаев. Т.Қордабаев. Қазіргі  ... ... ... ... ... ... ... оқыту методикасы. Оқулық Алматы: Ана тілі,
1991 - 182 бет.
29. 12 жылдық ... ... №4, ... 12 ... ... ... №2 , ... Мұғалім журналы. №4,  2012 ж.
32. «Білім-Образование» ғылыми-педагогикалық журнал  №1 (43), 2009ж.
Қосымша А
Тақырыбы: Қыс ( А. ... «М», «н» ... ... ... ... ... балалардың өз сөзімен
суреттеп, сөйлей білу қабілеттерін дамыту; еңбекқорлыққа тәрбиелеу.
Қолданылатын көрнекі ... ... ... ... ... ... ... слепой, мылқау-немой.
|Оқу ... ... ... іс- ... ... | ... | | ... | | |
| |- ... мен ... ... ... | ... Ол: «Қысмезгілі келгеніне балалар | ... ма?» - деп ... |Иә, ... ... ... |- Мен: «Әрине, қуанды»,-дедім. | |
| |- ... ... ма? | |
| | | |
| ... мына ... ... ал да, | |
| ... бер, ... ... орындаймыз. Балалар |
| |қыс ... ... ... ... ... ... |
| |білдірсін. Қысқы ... ойын |қыс ... ... |
| ... ... қоңырауды ... ... |
| ... Мен ... қарап |білдіреді. |
| ... ... ... боран соғып, |-Алақай, алақай, қыс келді! |
| |аяз ... - ... ... ... |
| ... ... ... ... |Жаңа жыл ... |
| ... ба? ... ... ... Алақай! |
| ... ... ... ... |
| | ... ... ... |
| |-Өте жақсы, балалар. Қыс ... ... ... |
| ... ... ... Аяз да|-Алақай, алақай! |
| ... риза ... ... ... ... ... |
|Ұйымдастыр|-Балалар, бүгін А. Құнанбаевтың | ... ... ... ... Ол | ... ... ұлы ақыны. Жылдың төрт |Тыңдайды. |
| ... де ... өлең ... | |
| ... ... ... ... | |
| |Біз ... қыс ... ... | |
| ... ... ... | |
| | | |
| ... ... ... ілу. | |
| ... ... ... екі рет оқып | |
| ... | |
| | | |
| |Ақ ... денелі ... ... ... де |
| |Ақ ... ... ... танымас |үлкен, көзі көрмейтін, |
| ... ... ... ... |
| ... – басы ақ ... түсі ... |сөйлемейтін, ақ сақалды, |
| ... жері ... ... ... |ашулы қарияны елестесттік. |
| ... оқып ... көз ... | |
| ... елестеттіңдер? |-Өйткені қыс ... |
| | ... ... |
| |-Иә, балалар, Абай атамыз өлеңде ... ... |
| ... ... ... яғни ... теңеп|аямайды. |
| ... | |
| ... ... ... Абай | |
| ... не үшін ... ... мылқау | |
| ... ... ... |
| | | |
| | | |
| ... ... ... – |-Қыс ... дайындықты |
| |слепой, мылқау –немой. ... ... жаз, күз |
| | ... ... |
| |-Қыс ... қай ... | |
| ... керек? ... ... ... |
| | ... егеді. Жаздай |
| | ... ... ... ... |
| |-Қыстың ... ... үшін ... ... ... |
| ... не істейді? ... |
| | | |
| | ... ... шөп ... |
| ... ... ... қысқа қалай |жинап алады. Әйтпесе қатал |
| ... ... ... ... ... |
| | ... ... жылы қора |
| | ... |
| | | |
| ... ... | |
| | | |
| ... ... ... ... ... ... |
| ... ... ... ... ... |
| ...... ... ... екі жаққа созып|
| ... – тон, ... ... ... ... ... қалай тоңады? ... ... ... |
| ... ... |екі ... ... Қол белде, |
| |Өзіне дәл, шақ қана. |екі ... ... ... |
| |Қолда-қамшы, астында – ат. ... Оң ... ... |
| ... ... ... сол қолын жүген |
| ... ... ... |
| |Қайсар бейне атамдай. ... ... ... ... |
| |Қой қайырған шопандай. ( Н. ... |
| ... | |
| | | |
| ... « н», «м», ... | |
| ... Бұл ... – үнді дауыссыз | |
| ... | |
| |«М» ... ... артикуляциясы: | |
| ... ... ... ... ... | |
| |тіл ... ... ... мұрын арқылы | |
| ... ... | |
| |«М» ... ... ... | |
| ... | |
| | ... ... |
| ... – қыс ... бұл ... | |
| ... – апорт тәтті алма. | |
| | | |
| | | |
| |«Н» ... ... ... | |
| ... сәл ... ... тіл | |
| ... тістердің түбіне тиеді. | |
| |«Н» ... ... ... | |
| ... | |
| | | |
| ...... | |
| ... жүгіріп жүр қоян. | |
| ... ... ... нан. | |
| ... – киіп ал сен де тон. | |
| | | |
| |-Иә, ... ... ... | |
| ... ... ... | |
| | | |
| ... ... ... қой» | |
| ... ... | |
| ... ... ... суреттердің |Дәптердегі тапсырмаларды |
| ... ... ... ... |
| ... ... белгілерін қою. | |
| ... ... ... № 10 | |
| ... ... ... Жеке | |
| ... жүргізеді. | ... ... ... ... ... ... лепті, сұраулы |
|ық-түзетуш|түрлерімен таныстыңдар? ... ... ... ... | | |
| |- ... ... бойынша әңгіме |-Қысқы ойындар. |
| ... | ... ... ... ... ... ... тілінің грамматикалық жағын
қалыптастыру бойынша тапсырмалар
1 -тапсырма
Ойын. « Біреу - ... зат ... ... түрін көпше түрге өзгерту дағдыларын
қалыптастыру.
Нұсқау: Біз қазір «біреу - көп» ойының ойнаймыз. Мен затты аз ... ал сен көп ... ... ... заттар Баланың жауабы Баға
1 Алма
2 Шие
3 Қарандаш
4 Күшік
5 Мысық
6 Өрік
2 -тапсырма
Ойын. « ... ... ... сөздерге ілік септігінің жалғауын қолдану дағдыларын
қалыптастыру.
Нұсқау:
Кеше кешкісін қатты жел соққаннан жануарлар құйрықтарын ... ... ... ... ... ... ... ненің құйрығы екенін
айтып өтейік.
№ Ұсынылған заттар Баланың жауабы Баға
1 Ит
2 Маймыл
3 Қоян
4 Мысық
5 Мысық
6 Түлкі
3 -тапсырма
Ойын. «Қоянға нені берді?»
Мақсаты: Берілген ... ... ... ... қолдану дағдыларын
қалыптастыру.
Нұсқау: Мына суретке мұқият қара, қоянға не нені бергеннін есіңе сақта.
Енді не нені ... ... ... Ұсынылған заттар Баланың жауабы Баға
1 Шар
2 Бантик
3 Гүл
4 Доп
5 Алманы
6 Кесе
4-тапсырма
Ойын. «Кімде не бар?»
Мақсаты: Берілген сөздерге ... ... ... ... ... Мына суретке мұқият қарап, неде не бар екенін айтып бер.
... ... ... ... ... ... ... Ит
4 Мысық
5 Есек
6 Құс
5 -тапсырма
Ойын «мен, сен, ол»
Мақсаты: Зат есім сөздерді жіктік жалғауында қолдану дағдыларын
қалыптастыру.
Нұсқау: ... біз ... сен, ол» ... ... Мен ... сурет
көрсетемін, сен сол суреттегі маман иелеріне мен, сен, ол деп берілген
сөзге қосып айтасың.
№ Ұсынылған заттар Баланың ... ... ... Мен ...
Ол -
2 Суретші Мен –
Сен –
Ол -
3 Бастық Мен –
Сен –
Ол -
4 Президент Мен ... ... -
5 ... Мен ... ... -
6 ... ... сенің, оның»
Мақсаты: Зат есім сөздерді тәуелдік жалғауында қолдану дағдыларын
қалыптастыру.
Нұсқау: Қазір біз «менің, сенің, оның» ойынның ойнаймыз. Мен ... ... бір сөз ... Сен сол ... менің, сенің, оның дегенге қосып
айтып кері лақтырасың.
№ Ұсынылған заттар Баланың жауабы Баға
1 Тон Менің –
Сенің –
Оның -
2 Көйлек Менің –
Сенің ... -
3 Доп ... ...
Оның -
4 Жаға Менің –
Сенің –
Оның -
5 Машина Менің –
Сенің –
Оның -
7 ... ... ... Зат ... – ша, - ше, - шік ... қолдану дағдыларын
қалыптастыру.
Нұсқау: Мұнда екі дөңгелек берілген. Біреуі ... ... ... Осы ... үлкен заттарды, кіші дөңгелекке кіші заттарды айтып қойып ... ... ... ... ... ... Көрпе
2 Жалау
3 Қап
4 Үй
5 Күрек
6 Қобди
8 -тапсырма
Ойын. «Сөзді қалай өзгерттік?»
Мақсаты: Зат есімнің – ші, - шы жұрнақтарын қолдану дағдыларын
қалыптастыру.
Нұсқау: ... екі ... бар. ... ... ... ... Осы поездардың
біріне ұзын сөзді, екіншісіне қысқа сөзді қойып атап бер.
№ Ұсынылған заттар Баланың жауабы ... ... ... ... ... ... Сиыршы
9 -тапсырма
Ойын. «Мен айтамын, сен жалға»
Мақсаты: Түбірлес сөзжасам дағдысын қалыптастыру.
Нұсқау: Мұнда бес вагон бар. Біреуі - лық ... ... - шек, ... ... ... - ке, ... вагон - шік. Осы вагондардың берілген сөзді
қосып айтып ... ... ... ... ... ... ... Бала
3 Шеше
4 Күрке
5 Сөз
10 -тапсырма
Ойын. «Қосып айт»
Мақсаты: Түбірлес сөзжасам ... ... Мен ... сөздер айтамын. Сен сол сөздерге – дай, - дей, - тай, ... ... ... Ұсынылған заттар Баланың жауабы Ұпай
1 Гүл
2 Тас
3 Мұз
4 Көбелек
5 Тау

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 56 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 2 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстандағы 1916 жылғы ұлт – азаттық көтеріліс5 бет
Педагогикалық зерттеулер әдістемесі» электронды оқулығын жетілдіру92 бет
Мектепке дейінгі ұйымда балаларды оқытудың психологиялық негіздері6 бет
1822 және 1824 жылғы Сібір және Орынбор қырғыздары туралы ереже.5 бет
1916 жылғы Амангелді Иманов бастаған Ұлт-азаттық көтеріліс49 бет
1916 жылғы көтеріліс14 бет
1916 жылғы ұлт азаттық көтеріліс44 бет
1916 жылғы ұлт – азаттық көтерілістің шығу себептері18 бет
1916 жылғы Ұлт-азаттық көтеріліс қарсаңындағы елдің әлеуметтік-экономикалық жағдайы26 бет
1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісіне байланысты туған өлең-жырлар44 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь