Етістік. Етістіктің категориялары және ерекшеліктері

Кіріспе
1. Етістіктің лексика.грамматикалық сипаты
Негізгі бөлім
1.Етістік түбірінің семантикалық ерекшеліктері
1.1.Негізгі және көмекші етістіктер
1.2.Аналитикалық форманттар
1.3.Сипат мәні
1.4.Қалып етістіктерінің ерекшеліктері.

2.Етістік категорияларының ерекшеліктері, түрлері.
2.1. Етістіктің сабақтылық.салттық категориясы
2.2. Етіс категориясы, мағыналық және тұлғалық сипаты
2.3.Етістіктің болымды.болымсыз категориясы
2.4.Рай категориясы
2.5.Есімше және көсемше
2.6.Етістіктің шақ категориясы.
2.7.Етістіктің жіктелу ерекшеліктері. Жақ категориясы.

Пайдаланылған әдебиеттер
Белгілі бір сөз табының лексика-грамматикалық сипаты дегенде, алдымен, лексикалық мағынасының жалпылануы негізінде пайда болатын жалпы грамматикалық мағынасы, екіншіден, грамматикалық түрлену жүйесі яғни сөйлеу процесінде пайда болатын таза грамматикалық мағыналар мен оны білдірудің парадигмалық формалар жүйесінің жиынтығы, үшіншіден, сол топқа тән сөйлемдегі синтаксистік қызметі негізге алынады. Яғни белгілі бір сөз табының лексика-грамматикалық сипаты сөздерді таптастырудың негізгі үш приципіне негізделеді. Осы жағынан келгенде етістік те өз алдына жеке сөз табын құрайды.
Етістік – сөз таптарының ішінде ең көлемді де күрделісі болып саналады. Етістіктің ең күрделі сөз табы екендігі оның лексика-семантикалық ерекшелігінен, түбір тұлғасы мен оған үстелетін грамматикалық формалардың қат-қабаттылығынан, грамматикалық категориялардың әр-түрлілігінен, жаңа сөз жасау жүйесінен, қолданылу аясынан, сөйлемде атқаратың синтаксистік қызметінен, т.б. лексика-грамматикалық қасиеттерінен байқалады. Етістік зат есім секілді көне (сөз табы), басқа сөз таптарын жасауға негіз болған сөз табы.
Етістік семантикалық жағынан тілімізде қимылды, іс-әрекетті, процесті, әр-түрлі өзгеріс, құбылысты білдіретін сөздер болып табылады.
Кейбір еңбектерде етістікке «қимылдың немесе қимыл түрінде өтетін түрлі процестердің атын білдіретін сөз табы» (Маманов. ҚҚТ. 8-б.) деген анықтама беріледі. Дұрысында, «етістік қимылдың атын емес, нақ өзін білдіреді, қимылдың атын етістіктің кейбір тұлғалары ғана (қимыл есімі немесе тұйық етістік) білдіреді. Етістіктің семантикалық өрісі кең. «Оның себебі,-дейді А.Ысқақов, - ол семантика тек субъектінің іс-әрекетін ғана емес, табиғат ауқымында, қоғам өмірінде ұшырасатын, адамның абстракты ойы мен санасы арқасында туатын неше алуан амал, әрекет, іс-қимыл, қозғалыс, жай, күй, сияқты процестерге қатысты ұғымдарды түгел қамтиды. Етістіктің осы бай семантикасы, оның түр-түрі, қашан да болсын, мезгіл я шақ ұғымымен ұштас болады». (ҚҚТ,233). Етістіктерді іштей мағыналық, функциялық сипатына қарай бірнеше топтарға бөлуге болады. Мысалы: А.Ысқақов оларды: амал-әрекет етістіктері, қимыл-қозғалыс етістіктері (ауна, аудар, жылжы), қалып-сапа етістіктері (жат, тұр), ойлау-сөйлеу етістіктері (айт, жатты), өсу-өну етістіктері (балала, гүлде), бағыт-бағдар етістіктері (бар, кет, әкет), көру-есту етістіктері, мінез-құлық етістіктері деген сияқты топтарға бөлсе (ҚҚТ, 235) академиялық грамматикада:
1. Объектімен тікелей байланысты іс-әрекетті білдіретін етістіктер: (же, іш, майла, жүр, көр, оқы) т.б. сабақты етістіктер.
2. Субъект қозғалысын, беталыс, бағытын болатын етістіктер: (кел, кет, түс, шық, жина, тара, тарқа).
3. Субъектінің қалпы, сапалық өзгеру процесімен байланысты айтылатын етістіктер: (ұйықта, оян, азай, көбей).
4. Бейнелеу етістіктері: (едірей, жыми, ырсылда, қызараңда, сайра)
5. Ішкі объектілі салт етістіктер: (құлында, гүлде). (ҚТГ, 127-128).
1. Хасенова А. Етістіктің лексика-грамматикалық сипаты. А, 1971.
2. Аблақов Ә. Меңгеріле байланысқан етістіктің сөз тіркестері. А,1986.
3. ҚТ. Энциклопедия. 329-б., 333-334-б., 120-121-б.
4. Исаев С. ҚҚТСГС. 1998. 168-183-б.
5. Төлеуов, Сөз таптары. А,82-72
6. Қалыбаева А. Қазақ тіліндегі етіс категориясы. А, 1951.
7. Исаев С.М. «Қазіргі қазақ тілі» (морфология) курсы бойынша теориялық және практикалық сабақтың мазмұны (мет. құрал). А,2003. 81-85-б.
8. Маманов Ы. Қазіргі қазақ тілі. Етістік. А,1966. 8-32-б., 89-116-б., 34-53-б.
9. Исаев С.М. Қазіргі қазақ тіліндегі негізгі грамматикалық ұғымдар. А,1992. 120-128-б.
10. Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. Морфология. А,1974. 233-241-б., 310-316-б., 293-295-б.
11. Қазақ тілінің грамматикасы. І Морфология. А,1964. 124-154-б., 178-189-б., 162-176-б.
12. Ерғалиев Т. Қазақ тіліндегі есімше категориясы. А,1985
13. Исаев С.М. Из истории розвития послелогов дейін, шейін и аффиксов –ша/ше, –дай/дей в казахском языке. ҚТ мен әдебиеті. 1970. VII шығуы. 114-125-б.
14. Қордабаев Т. Қазіргі қазақ тіліндегі етістіктің шақ категориясы. А,1953. 39-114-б.
15. Омарбеков С. Қалау рай және оның кейбір түрлері жөнінде. ҚазССР ҒА-ның хабарлары, филология және өнертану сериясы. 1960. №1.
16. Оралбаева И. Бұйрық райдың синтетикалық және аналитикалық формасы және қазақ мектебі. 1971. №4. 89-92-б.
17. Оралбаева И. Етістіктің жіктелуі және қазақ мектебі. 1963, №2.
        
        13
КУРСТЫҚ ЖҰМЫС
ТАҚЫРЫБЫ: Етістік. Етістіктің категориялары және ерекшеліктері
Орындаған:
Мазмұны:
Кіріспе
* Етістіктің лексика-грамматикалық сипаты
Негізгі бөлім
1.Етістік түбірінің семантикалық ерекшеліктері
1.1.Негізгі және ... ... ... ... етістіктерінің ерекшеліктері.
2.Етістік категорияларының ерекшеліктері, түрлері.
2.1. Етістіктің сабақтылық-салттық категориясы
2.2. Етіс категориясы, ... және ... ... ... категориясы
2.4.Рай категориясы
2.5.Есімше және көсемше
2.6.Етістіктің шақ категориясы.
2.7.Етістіктің жіктелу ерекшеліктері. Жақ категориясы.
Пайдаланылған әдебиеттер
1.Етістіктің лексика-грамматикалық сипаты
Белгілі бір сөз табының лексика-грамматикалық ... ... ... ... ... ... ... пайда болатын жалпы грамматикалық мағынасы, екіншіден, грамматикалық түрлену жүйесі яғни сөйлеу ... ... ... таза ... ... мен оны ... парадигмалық формалар жүйесінің жиынтығы, үшіншіден, сол топқа тән сөйлемдегі синтаксистік қызметі негізге алынады. Яғни ... бір сөз ... ... ... ... ... ... үш приципіне негізделеді. Осы жағынан келгенде етістік те өз ... жеке сөз ... ... - сөз таптарының ішінде ең көлемді де күрделісі болып саналады. Етістіктің ең күрделі сөз табы екендігі оның ... ... ... тұлғасы мен оған үстелетін грамматикалық формалардың қат-қабаттылығынан, грамматикалық категориялардың әр-түрлілігінен, жаңа сөз жасау жүйесінен, қолданылу аясынан, сөйлемде атқаратың ... ... т.б. ... ... ... Етістік зат есім секілді көне (сөз табы), басқа сөз таптарын жасауға негіз болған сөз ... ... ... ... қимылды, іс-әрекетті, процесті, әр-түрлі өзгеріс, құбылысты білдіретін сөздер болып табылады.
Кейбір еңбектерде етістікке (Маманов. ҚҚТ. 8-б.) деген анықтама ... ... ,- ... ... А. (ЕЛГС, А, 197. 209-б).
Тіліміздегі барлық етістіктер не бірыңғай сабақты, не бірыңғай салт ... ... ... Ол әріптерді тақтаға қолмен жазды. Сабақты етістіктер мен салт етістіктерді бір-бірінен айырып көрсетерліктей ... ... ... жоқ ... оларды дара қалпындағы мағынасына қарап бөліп айту кейде оңай емес. Бұл ең алдымен етістіктің омонимдік қасиетіне, көп мағыналылығына байланысты.
Мысалы: қарау - 1) ... ... ... ...
2) ... мәпелеу (сабақ етістік).
Тарау - 1) шашты тарау.
2) үйді-үйіне тарау.
Салт-сабақтылық қасиеттері - тек түбір ... ғана ... ... ... де, ... ... де тән қасиет. Мысалы: кезу, қазу - түбір етістік, санау, арқалау - ... ... ... ... ... ... алып келді - күрделі етістік, құлақ қой, айта сал, қызмет ет - күрделі ... ... ... өзгелік етіс жұрнағы ерекше қызмет атқарады. Қазақ тіліндегі бүкіл салт етістіктер, өзгелік ... ... ... сабақтыға айналады. Мысалы: жатқыз, тұрғыз, жүргіз, көндір, келтір, қуант, жүгірт т.б.
Салт етістік - ... ... тура ... ... ... тура ... ... жанай жүзеге асатын етістік. Мұндай етістіктер жанама етістіктермен ғана ... ... ... ... келу, кету, кіру, жақындау, ұшу, ұмтылу, міну, жету, көну, қалу т.б. ... ... ... ... ... ... Ә.Аблақовтың (А, 1986) деген еңбегінен қарап білуге болады.
Сабақ етістіктер мен салт ... ... ... етіс ... ... қызмет атқарады. Өзгелік етіс салт етістіктерді сабақтыға айналдыратын болса, ырықсыз, өздік етіс жұрнағы сабақтыны салт ... ... ... шөп ... құралдар ал+ын+ды, жуынды, таранды (ортақ етіс).
Етіс категориясының ... ... етіс ... ... ... ... ешбір өзгеріс енгізбейді. Өзгеріс субъектілердің ара қатынасын көрсету жағынан көрінеді. Хат жазу - сабақты ... хат ... - ... ... ... субъектілерге ортақ процесс.
. (Исаев, ҚТСГС.173-б).
2.2.Етіс категориясы, мағыналық және тұлғалық сипаты
* Қимыл, іс-әрекеттің, субъекті мен объекті арасындағы әр ... ... ... ... ... ... арқылы жасалатын етістік категориясы деп танылады.
Етіс түрлері:
Өздік - қимыл, іс-әрекет субъектіге қарай бағытталады. -ын, -ін, -н; -лан, -дан, -тан; М, ... ... - ... ... ... ... іске асады. -ғыз; -дыр; -ыр.
М, өсіру, айтқыз, келдір
Ырықсыз - Іс-әрекет ... ... мән ... -ыл, -іл, -л; -ын, -ін, -н. М, ... тазаланды
Ортақ - Іс-әрекет бірнеше субъекті арқылы іске асады -ыс, -іс, -с. М, салысты, ... ... ... мен ... қимылға немесе қимылдың субъекті мен объектіге әр-түрлі қарым-қатынасын білдіретін етістіктің арнайы грамматикалық формалар жүйесі. Етіс ... ... ... қазақ тілі білімінде арнайы зерттелсе де, әлі тұрақты бір пікір жоқ. Зерттеушілердің бір тобы етіс ... ... ... ... ... ... етіс формаларында сөз тудыру қабілеті де, сөйлемдегі сөздердің синтаксистік құрылысын өзгерту ... де ... десе ... ... ... (168, 170).
Етіс категориясын арнайы зерттеген А.Қалыбаева (Хасенова) да, ,-деген (ЕЛГС, 210-211-б).

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 27 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 2 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Батырлар жырындағы етістіктер семантикасы32 бет
Етістік категориялары30 бет
Етістіктің лексика-грамматикалық сипаты9 бет
Етістіктің шақ тұлғаларының қалыптасуы туралы8 бет
Қазақ тіліндегі рай категориясы6 бет
Үстеу13 бет
Ахмет Ясауи «Хикметтеріндегі» сөздің морфологиялық құрылымы38 бет
Етістік форманттарының қазақ тіліндегі құрылымдық жүйесі66 бет
Етістікті фразеологизмдердің грамматикалық ерекшеліктері41 бет
Етістіктер10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь